Tinalakay ng dokumento ang mga uri ng kilos ng tao ayon sa pilosopiyang makatao, batay sa mga pananaw nina Sto. Tomas de Aquino at Aristoteles. Ang mga kilos ay nahahati sa dalawang uri: kilos ng tao, na likas at walang pananagutan, at makataong kilos, na isinagawa nang may kaalaman at pananagutan. Ipinakita rin ang mga elemento ng pananagutan at ang mga proseso sa pagbuo ng makataong kilos, kabilang ang pagkilala sa mga opsiyon at ang paggamit ng isip at kilos-loob.

2. Presentation of Group 1
Pagsusuri ng
Makataong
Pagkilos
Sadyang natatangi nga ang tao.
Ipinagkaloob sa kaniya ang lahat
ng kakayahan o pakultad upang
hubugin ang kaniyang pagkatao
at upang magpakatao. Kaya isang
malaking hamon sa tao ang
magpakatao at gamitin ang
taglay niyang mga kakayahan sa
pagkamit nito. Paano nga ba
nahuhubog ang pagkatao ng tao?
Ayon kay Sto. Tomas de Aquino,
may dalawang uri ng kilos ng tao.
Ang mga ito ay:

3. Dalawang uri
ng kilos ng
pagkatao
Ang Kilos Ng Tao
(Act of Man)
Ito ay mga kilos na nagaganap sa tao. Ito ay
likas (natural) sa tao o ayon sa kaniyang
kalikasan bilang tao at hindi ginagamitan ng
isip at kilos-loob. Ang kilos na ito ay
masasabing walang aspeto ng pagiging
mabuti o masama kaya walang pananagutan
ang tao kung naisagawa ito. Ang mga
halimbawa nito ay: biyolohikal at pisyolohikal
na kilos na nagaganap sa tao tulad ng
paghinga, pagtibok ng puso, pagkurap ng
mata, paghikab, pagkaramdam ng sakit mula
sa isang sugat, at iba pa.

4. Dalawang uri
ng kilos ng
pagkatao
Ang Makataong Kilos
(Human Act)
Ito naman ay kilos na isinagawa ng tao nang
may kaalaman, kalayaan, at pagkukusa. Ang
kilos na ito ay resulta ng kaalaman, ginamita
ng isip at kilos-loob kaya’t may pananagutan
ang tao sa pagsasagawa nito. Karaniwang
tinatawag itong kilos na niloob, sinadya at
kinusa sapagkat isinasagawa ito ng tao sa
panahon na siya ay responsable. Alam niya an
kaniyang ginagawa at ninais niyang gawin. Ang
makataong kilos ay gawain na malayang pinili
mula sa paghuhusga at pagsusuri ng
konsiyensiya. Pananagutan ng taong nagsagaw
ng makataong kilos ang bunga ng kaniyang
piniling kilos. Kung mabuti ang kilos, ito ay
katanggap-tanggap. Kung masama ang kilos,
ito naman ay kahiya-hiya at dapat pagsisihan

5. Sa kabilang banda naman, maari
bang ang kilos na pinag-isipan
na at pinagmunihan at
pinagplanuhan o ginawan na ng
pagpapasya ay maging natural o
likas na hindi na ginagamitan
ng isip? Halimbawa,
pinagplanuhan mo na at
nakapagdesisyon ka na, na mag-
aral sa araw ng Lunes. Maari
bang hindi mo na pag-isipan o
gagamitan ng isip ito?
Ang pananagutan ay nararapat na may
kaalaman at kalayaan sa piniling kilos
upang masabing ito ay pagkukusang kilos
(voluntary act). Ang bigat (degree) ng
pananagutan sa kinakaharap na sitwasyon
ng isang makataong kilos ay nakabatay sa
bigat ng kagustuhan o pagkukusa . Ang
mga ito ay nasa lalim ng kaalaman at
kalayaan (degree of willfulness o
voluntariness) na tinatamasa. Sa madaling
salita, kung mas malawak ang kaalaman o
kalayaan, mas mataas o mababang degree
ang pagkukusa o pagkagusto. Kung mas
mataas o mababang bigat ang pagkukusa,
mas mabigat o mababaw ang
pananagutan.

6. Tatlong uri ng
Kilos ayon sa
Kapanagutan
(Accountability)
1. Kusang-loob. Ito ang kilos na may kaalaman at
pagsang-ayon. Ang gumagawa ng kilos ay may lubos
na pagkaunawa sa kalikasan at kahihinatnan nito.
2. Di kusang-loob. Dito ay may paggamit ng
kaalaman ngunit kulang ang pagsang-ayon. Makikita
ito sa kilos na hindi isinagawa bagaman may
kaalaman sa gawain na dapat isakatuparan.
3. Walang kusang-loob. Dito, ang tao ay walang
kaalaman kaya’t walang pagsang-ayon sa kilos. Ang
kilos na ito ay hindi pananagutan ng tao dahil hindi
niya alam kaya’t walang pagkukusa o boluntaryong
pagkilos.

7. Eksepsiyon at
Kabawasan ng
Pananagutan
Ayon kay Aristoteles, may
eksepsiyon, sa kabawasan sa
kalalabasan ng isang kilos kung may
kulang sa proseso ng pagkilos. May
apat na elemento sa prosesong ito:
1) paglalayon, 2) pag-iisip ng paraan
na makarating sa layunin, 3) pagpili
ng pinakamalapit na paraan, at 4)
pagsasakilos ng paraan.

8. 1. Paglalayon. Kasama ba sa ninanais
ang kinalabasan ng isang
makataong kilos? Nasa sa kaniya
ang kapanagutan ng kilos kung sa
kabuuan ng paglalayon ay nakikita
ng tao ang isang masamang epekto
ng kilos.
Halimbawa. Gusto mong gumanti
sa nakaaway mong kaklase. Naisip
mong patirin siya pagbaba niya sa
hagdan. Ngunit naisip mo, paano kung
mahulog at mabagok ang kaniyang
ulo? Pero dahil gusto mong gumanti,
itinuloy mo ang iyong plano.
Nagpapakita ito na may paglalayon.
(Huwag na huwag mo itong gagawin
sapagkat mali ito.)
2. Pag-iisip ng paraan na makarating
sa layunin. Ang pamamaraan ba ay
tugma sa pag-abot ng layunin at hindi
lamang kasangkapan sa pag-abot ng
naisin? Dito ay ginagamit ang tamang
kaisipan at katuwiran.
Halimbawa. Gusto mong magpabili ng
bagong cellphone sa iyong tatay. Naisip
mo na para maibili ka ay
magpapakabait ka at gagawin mo ang
mga gawaing bahay at mga iniuutos
niya.

9. 4. Pagsasakilos ng paraan. Dito ay
ginagamit ang kilos-loob na lalong
nagpapalakas ng isang makataong kilos
upang maging tunay na mapanagutan.
Ang pagkilos sa pamamaraan ay ang
paglalapat ng pagkukusa na tunay na
magbibigay ng kapanagutan sa
kumikilos.
Halimbawa. Kung ating ipagpapatuloy
ang naunang halimbawa, sa kagustuhan
mong makakuha ng mataas na marka ay
itinuloy mo ang pagpapasagot ng iyong
mga modyul sa iyong tutor kahit na alam
mong ito ay pandaraya at hindi mabuti.
(Mag-isip at isakilos ang tamang paraan.
Huwag itong tularan.)
3. Pagpili ng pinakamalapit na paraan. Sa
puntong ito, itatanong mo: Nagkaroon ba ng
kalayaan sa mga opsiyon na pagpipilian o
pinili lamang ang mas nakabubuti sa iyo na
walang pagsasaalang-alang sa maaaring
epekto nito? Iniwasan mo ba ang
pagpipilian/opsiyon na mas humihingi ng
masusing pag-iisip? Ang lahat ba ay
bumabalik lamang sa pansariling kabutihan
na hindi nagtataguyod ng kabutihan ng iba?
Halimbawa. Gusto mong makakuha ng
mataas na marka ngayong taong panuruan.
Sa halip na pag-aralan at gawin ang mga
gawaing pagkatuto nang mag-isa upang mas
matuto, ay pinagawa mo ang mga ito sa iba
(sa iyong tutor). (Tandaan na hindi ito tama.
Makabubuting ikaw mismo ang gumawa ng
mga gawain sa iyong modyul.)

10. Ebalwasyon
Panuto: Lagyan ng TAMA
kung ang pahayag ay nag
papakita ng paggamit ng
mabuting kilos loob at
MALI kung hindi ito
nagpapakita.
1) Inintay ni Jake na utusan siya ng kanyang
magulang kahit alam niya ang dapat niyang
gawin.
2) Isinauli ni Jan ang nawawalang pera ng
kaniyang kapatid na walang kapalit.
3) Inuna ni Lark ang kaniyang gawaing bahay
kaya hindi siya nakapag simba.
4) Hinaluan ni Lisha ng kasungalingan ang
storya kumpara sa totoong nangyari para
hindi siya mapagalitan.
5) Nagaral ng mabuti si Mina para makapasa
siya sa kaniyang pagsusulit.
6) Hindi kinausap ni Bret ang kaniyang
kaibigan ng ilang araw dahil sa nagawa
nilang pagaalitan.
7) Hindi sumali si Kuina sa paligsahan dahil
alam niya na matatalo lang siya.
8) I-dinelete ni Mike ang kanyang online
games na laging nilalaro kasama ang
kanyang kaibigan dahil iniutos ito ng

11. Ebalwasyon
Panuto: Lagyan ng TAMA
kung ang pahayag ay nag
papakita ng paggamit ng
mabuting kilos loob at
MALI kung hindi ito
nagpapakita.
1) Inintay ni Jake na utusan siya ng kanyang
magulang kahit alam niya ang dapat niyang
gawin.
2) Isinauli ni Jan ang nawawalang pera ng
kaniyang kapatid na walang kapalit.
3) Inuna ni Lark ang kaniyang gawaing bahay
kaya hindi siya nakapag simba.
4) Hinaluan ni Lisha ng kasungalingan ang
storya kumpara sa totoong nangyari para
hindi siya mapagalitan.
5) Nagaral ng mabuti si Mina para makapasa
siya sa kaniyang pagsusulit.
6) Hindi kinausap ni Bret ang kaniyang
kaibigan ng ilang araw dahil sa nagawa
nilang pagaalitan.
7) Hindi sumali si Kuina sa paligsahan dahil
alam niya na matatalo lang siya.
8) I-dinelete ni Mike ang kanyang online
games na laging nilalaro kasama ang
kanyang kaibigan dahil iniutos ito ng
Thank You