ERROMAREN JATORRIA
Erroma hiriaren jatorria K. a. 753. urtean kokatzen da.
Elezaharrak dioenez, Amulio erregea bi anaia biki erailtzen
saiatu zen: Romulo eta Remo. Hiltzailea ez zen hori egiten
ausartu, eta ibaian utzi zituen. Otsoeme bat agertu zen, titia
eman eta zaindu zituen. Umeak hazi ziren eta Erromako hiria
sortzea erabaki zuten.
Geroago Romulok Remo erail zuen eta bere burua errege
izendatu zuen, Erromako monarkiari hasiera emanez.
DENBORA HISTORIKOA
Errepublika
Erromaren sorrera
ETRURIAR ERAGINA
(K. a. VI-I. mendeak) 476. urtea
Monarkia etruriara K. a. K. a. 27 : Inperioa Erromako Inperioaren
K. a. (K. a. VIII-VI. desagerpena
509 (K. a. I - V)
753 mendeak)
• Estatu militarizatua.
• Gizartea zorrotz antolatua.
• Zibilizazio hiritarra, Erroman erdigunea.
• Menperatze politiko eta ekonomikorako
etengabeko nahia.
9.
K. a. V-III.mendeak: Hiri-Estatutik Estatu indartsura
Inperio militar boteretsua Hedapena Kolonizazioa
aurka
Erroma,
Kartago Mediterraneoko ERROMANIZAZIOA
hedatuz
potentzia nagusia
• Erakunde publikoak
• Hirien planifikazioa
• Lan publikoak
• Galtzadak
• Latina
• Zuzenbide erromatarra
• Erlijioa
• Literatura latinoa
Akulturazioa
Mirespena
10.
ERROMATAR INPERIOA (K.a. 27 – 476)
ENPERADOREA
• Aginte politiko eta militarra biltzen zituen
• Kargu heredagarria
• Jainko bihurtua, hil ondoren Gurtza inperiala
ESTATUAK
dira • Funtzionalak
Lan publikoak
egiten zituen
• Kolosalak
dira
Botere
inperialaren
propaganda
ARTE ERROMATARRA
Erromatar herriaren jatorriak
Kultura italiar primitiboak: Zibilizazio etruskoa
sabinoak, samnitoak eta latinoak • Zibilizazio hiritarra
• Monarkia
• Arbasoen gurtza
• Adierazpen artistikoen errealismoa
Gizarte • Erroma menperatu zuten K. a. 509.
antolatua, militarizatua urtera arte.
eta praktikoa
ERROMAren sorrera
(K. a. 753)
ETRURIARREN ERAGINA
• Oinplano hipodamikoa
URBANISMOaren garapena • Cardo eta decumanus
(K. a. VI. mendea) • Eraikuntza hidraulikoak
ARKUA eta GANGA
ezagutzen dituzte
ADREILUA erabiltzen dute
Eraikuntza nagusiak
• Podium
• Tenpluak • Hiru cella Tenplu erromatarra
• Orden toskaniarra
• Hilobiak • Barne espazio zainduak
• Gangak
• Gotorlekuak
Tenplu etruriarraren
maketa
Orden toskaniarra
ERROMAKO ZIBILIZAZIOAREN GAKOAK
Etruriakooinarriari greziar kulturaren eragina gehitu zitzaion
GREZIAKO ZIBILIZAZIOA eta
ERREINU HELENISTIKOAK:
• Oso goiz harremanetan “Grezia
Handia” eta Siziliarekin.
• Grezia eta erreinu helenistikoen
konkista (K. a. II-I. mendeak).
• Kultura helenistikoa, imitatzeko
eredua
19.
EMAITZA
Jatorri italiarretik:
• ZENTZU PRAKTIKOA
(Funtzionalismoa).
• HEDAPEN MILITARRA
(Inperialismoa). Etruriar zibilizaziotik:
• ZENTZU ERREALISTA
handia
• ARBASOEN GURTZA
GREZIAKO ZIBILIZAZIOTIK:
FILOSOFIA, LITERATURA, ARTEA (formak,
teknikak, artistak, artelanak)
20.
ERROMAKO ARKITEKTURA
Ezaugarri orokorrak
Greziar eragina Erromako berezko elementuak
• Orden arkitektonikoak • Barne espazioaren Konponbide
baina balorazioa asko
• Tenplu greziarraren eragina • Arkua
• Konplexutasuna
• Ganga
• Greziako elementu dekoratiboak • Material berriak • Kupula
• Teknika berriak
• Eraikin tipologia
asko
• Praktikotasuna
• Monumentaltasuna
• Toskaniarra
• Orden berriak • Konposatua
21.
ERROMAKO ARTEAREN EZAUGARRIOROKORRAK
Erabilgarritasuna ARKITEKTURAren
• Funtzionalismoa
• Militarismoa nagusitasuna
uzten du Greziako
• Eklektizismoa idealismoa
menpe geratuz
• Kalitate material handia
• Eskultura
• Pintura
Urbanismoa Arkitektura Arkitektura
zibila erlijiosoa
Lan Tenplua
publikoak
Injenieritza
Injeniariak Inperioaren
zerbitzura
22.
ERROMAKO ARTEAREN EZAUGARRIOROKORRAK
Kolosalismoa: Erromako
agintearen adierazpena
• Monumentaltasuna eta funtzionalitatea
• Aurrerapen tekniko handiak
Edertasuna
eta aberastasuna
EZAUGARRI OROKORRAK
Arte EKLEKTIKOAda, Inperio osoko eragin desberdinak jasoz.
Grezia eta Etruriako eraginak nagusienak dira.
ETRURIAko eragina: arkua eta gangaren erabilera
eta eskulturaren errealismoa.
Erromatarrek artelan greziarrak INPORTATU eta KOPIATU zituzten.
Arkitekturaren zentzu PRAKTIKOA. Funtzionalitatea estetikaren
gainetik jartzen dute.
Arkitektura INPERIALISTA eta MONUMENTALA.
Inperioaren agintea adierazteko tresna da. Horregatik uniformitate
handia dauka: akueduktuak, zubiak...
Eraikin TIPOLOGIA berriak sortzen dira ( basilikak, termak,
anfiteatroak) behar berriei egokituak
ESKULTURA enperadorearen boterea adierazteko tresna bat da
eta gertakizun politikoak kontatzen ditu, oroigarri gisa.
26.
Greziako edertasuna
ESPAZIO ARKITEKTONIKOAREN
KONTZEPZIOA
• Barne espazioaren balorazioa: eraikinak itxi
egiten dira.
• Edertasuna eta aberastasuna
erabilgarritasun eta praktikotasunarekin
batzen dira: eraikinaren ikuspegi globala. Erromako funtzionalitatea
• Arkitektoez gain, injeniariak eta urbanistak
ere badira : eraikina hiriko espazioan
integratua ikusten da.
27.
Ezaugarri orokorrak
funtzionalitatea, praktikotasuna eta monumentaltasuna
Dintelduak edo arkitrabatuak
Eraikuntza sistemak
Gangatuak
Erdi puntuko arkua (etruriar
arkitekturatik hartua) eta
gangaren erabilera (kanoi-
Lodiera handiko horma sendoak ganga, ertz-ganga).
ERROMATARREK ERABILITAKO
GANGAK
• Eraikuntza sistema gangatuek
espazio handiak estaltzea
baimentzen dute.
• Espazio dinamikoak sortzen
dira, lerro kurbatuei esker.
• Greziako eraikuntzen estatismo
orekatuarekin apurtzen da.
ERTZ GANGA
• Ertz ganga bi kanoi ganga
perpendikularki gurutzatzean
sortzen da.
• Horrela deitzen da barnean
erdian gurutzatzen diren bi
lerro edo “ertz” agertzen
direlako.
• Horixe da bere puntu
ahula, pisua handia
bada, ertzak erortzen ahal
direlako.
• Geroago, barneko arkuekin
indartu ziren: gotikoaren
gurutze gangaren aurrekaria.
ARKUA ETA DINTELAELKARREKIN ERABILTZEA
Eraikin askotan arkitekto erromatarrek arkua eta
dintela elkarrekin erabili zituzten (erdi
puntukoa), dinamismo handiko efektuak lortuz. Bi
elementu horien artean enjutak agertzen dira.
34.
Arkitektura erromatarra:
eraikuntza materialak
• HARRIA (SILAREAK)
• ADREILU EGOSIA
• MORTEROA edo HORMIGOIA
(OPUS CAEMENTICIUM)
OPUS TECTORIUM edo
CAEMENTICIUM
(hormigoia edo mortero
erromatarra)
35.
Etxebizitza-blokea
(INSULA) OSTIAn,
adreilu egosiez eraikia
OPUS QUADRATUM
(SILERIA)
36.
HORMAREN APARAILUA
SILERIA MANPOSTERIA ADREILUA
Erromatarrek euren eraikuntzetan aparailu desberdinak konbinatu zituzten:
- Harria SILAREETAN moztua, horman paraleloki edo perpendikularki kokatuak;
- MANPOSTERIA
- eta ADREILUA, pieza angeluzuzen, estu eta handiak.
37.
Materialak horman jartzenzirenen arabera, aparailu ezberdinak lortzen
ziren, erromatarrek “opus” deiturikoak.
Opus incertum Opus testaceum Opus reticulatum
(hormigoizko horma, kanpoan landu (adreiluez egina argamasarekin (piezek piramide forma dute eta
gabeko harriekin) lotuak) horman atxikiak daude)
Opus spicatum Hormigoia zimentuetan Kanoi ganga
ELEMENTU GREZIARREN
ERABILERA
• Orden
arkitektonikoak
(erabilera
ornamentala).
• Orden ezberdinen
gainjarketa fatxada
berean.
• Taulamendua
elemento dekoratibo
bihurtzen da.
Erromatarrek bi ORDENBERRI
sortu zituzten
ORDEN
TOSKANIARRA, Grezi
ako doriarraren
ORDEN antzekoa, baina fuste
KONPOSATUA, Joniarra
ren kiribilduak eta lisoa eta oinarekin
korintiarraren akanto-
hostoak konbinatzen
dituena.
ARKITEKTURA ERROMATARRA: TIPOLOGIAK
ARKITEKTURAPUBLIKO ERLIJIOSOA: TENPLUA (angeluzuzena edo
borobila)
ARKITEKTURA ZIBILA:
ERAIKIN PUBLIKOAK: BASILIKAK, TERMAK
IKUSKIZUNETARAKO ERAIKINAK: ANTZOKIA, ANFITEATROA, ZIRKOA
OROIGARRIZKO ERAIKINAK: GARAITZA ARKUA, ZUTABEA
HILOBI ARKITEKTURA
INJENIARITZAKO LAN PUBLIKOAK:
ZUBIAK, AKUEDUKTUAK, GALTZADAK
ARKITEKTURA PRIBATUA: ETXEA
• Domus
• Insulae
• Villae
TIMGAD hiriaren oinplanoa(Argelia)
• Antzineko kolonia militarra
• Perimetro
angeluzuzena, harresiz
inguratuta.
• Bi ardatz handi: cardo
(I-H) eta decumanus
(M-E).
• Bi ardatz hauen gurutzean
Foroa kokatzen zen.
• Foroaren inguruan:
tenpluak, Basilika, eta
beste eraikinak.
• Oinplano hipodamikoa
zen, koadrikula bat osatuz.
55.
TIMGAD (Argelia), Trajanoenperadoreak sortutako hiria 100. urtean. Inperioko
hegoaldeko muga defendatzeko gune estrategikoa zen; 15.000 lagun inguru bizi
izan ziren bertan.
• Ponpeia
ondoren, hobekien
kontserbatu den hiri
erromatarra.
• Foru handia
dauka, arkupe, iturri eta
eraikin publikoekin.
• Foruaren fondoan tenplu
handia eta Garaitza Arkua
kokatzen dira.
62.
Bi bide nagusiakpabimentatuak zeuden, estolderia zuten eta alboetan arkupeak
zeuden, hauen atzean dendak kokatuz.
63.
Hirian liburutegi bat,4000 ikusleentzako antzoki
bat, tenplu bat, bainuak, terma publikoak eta
etxebizitza pribatu handiak zeuden.
• Hiriak garrantzi
handia zeukan
Erromako
zibilizazioan.
• Erdigunea Forua zen.
• Bertan jarduera
politikoak, ekonomikoa
k, administratiboak, soz
ialak eta erlijiosoak
biltzen ziren.
• Eraikin nagusienak
Foruan eraikitzen ziren.
Erromako Foroen maketa
Hiri eraikuntzak. Foroa
Bi kale nagusien gurutzaduran kokatzen da.
Hiriko erdigune politiko, komertzial eta erlijiosoa da.
Erroman Foro batzuk daude: Zesarrena, Augustorena, Trajanorena.
Zesarren Foroa
Augustoren Foroa
INSULAE etxebizitza-blokeak ziren.Insula bakoitzak lau edo sei solairu
zituen, gehienetan jabe bakar batenak, zeinek alokatzen zituen. Kalerako
balkoiak eta batzuetan barne-patioa zituzten. Eskailera komuna zen. Ez zuten
ur-korronterik, gaizki eraikita zeuden eta maiz erretzen ziren.
Maketa Insulae Erroman
ANTZOKIA
• Greziar jatorrikoeraikina
• Isolatua eraikitzen zen, lehen
harrizkoa eta, geroago, adreiluzkoa
• Galeria eta vomitorioek antzokiaren
zonalde ezberdinen arteko
komunikazioa baimendu eta berehala
hustu ahal izateko balio zuten
• Galeria hauek gangen bidez
estaltzen ziren
• Orchestra murriztu zen:
erdizirkularra
• Eskenatokiak bi edo hiru gorputz
arkitrabatu zituen, zutabe eta
eskulturez dekoraturik.
ANFITEATRO ERROMATARRA
• Jatorrierromatarreko eraikina (bi teatroen batasuna).
• Gladiadoreen arteko borrokak egiteko lekua (baita piztiak eta kristauak
hiltzeko ere).
• Oinplano eliptikoa, harmailez inguratuta.
• Isolatua, hirian, eraikitzen zen.
• Espektakuloa harean ematen zen.
• Pasabideen sarea, ukuiluak eta lurrazpiko gelak.
142.
ANFITEATRO FLAVIO (KOLISEOA)
•Ertz gangak
• Adreiluzko errefortzu-arkuak, hormigoizko gangan zehar jarriak.
• Eragin handia arkitekturan: gaurko masa-espektakulo handietako
eraikinek (zezen plazak, futbol zelaiak, etab.) erromatarren eredua
jarraitzen dute.
ZIRKO
ERROMATARRA
• Zaldi eta gurdi lasterketak egiteko lekua
• Greziar estadioaren egokitzapena
• Oinplano angeluzuzena, luze eta estua, burualde bat
erdizirkularra eta bestea zuzena
• Erdian spina edo muroa espazioa bitan banatzeko, honen inguruan
lasterketak egiteko
• Harmailez inguratuta
• Zirko erromatar gehienak galdu dira
• Erromako “Zirko Maximoa” adibide bikaina izan zen, 600 m. luzeraz
zituelarik
ARKITEKTURA PUBLIKO ZIBILA
•Handitasuna
• Funtzio praktikoa
• Boterearen sinboloa
• Basilikak
• Termak
• Aisialdirako eraikinak
• Oroigarrizko eraikinak
189.
BASILIKA • K. a. II. mendetik aurrera eraikiak.
• Izaera administratibo eta komertzialeko
eraikina (harreman komertzialak eta
negozioak egiteko lekua)
• Justizia administrazioaren egoitza
• Oinplano angeluzuzena
• Erdiko nabeak, altuagoak, leihoak ditu
goialdean, argitasuna lortzeko
• Alboetako nabeak baxuagoak eta
estuagoak dira, zutabeek bereizita
• Erdiko nabeak burualde erdizirkularra du
(absidea)
• Erdiko nabea ertz gangaz eta alboetakoak
kanoi gangez estaliak
• Kristauen basilika erlijiosoetarako eredua
• Nagusienak: Majencio-ren basilika;
Basilika erromatarra: oinplanoa Constantino-ren basilika; Ponpeiakoa.
CARACALLAren TERMAK
4
3
5
6
7
2
8
1
Horma arkupedun batek(1) Caracallaren Termak inguratzen zituen, gela ezberdinak
zeudelarik: aldagelak(2), bero lehorreko gela (laconicum) (3), ur berotako gela
(caldarium) (4), ur epelatako gela (tepidarium) (5), ur hotzetako gela (frigidarium)
(6), igerilekua (natatio) (7), gimnasioa (palestra) (8).
208.
Aldagelak Ataria Natatio
Bainerak Frigidarium
Palestra
handia
Tepidarium
Bainua
Laconicum Bainuak Caldarium
(bainu turkoa)
Exedra eta gela
Harmailak
(absideduna eta oktogonala)
ARKITEKTURA
ERLIJIOSOA
TENPLU ERROMATARRA
ERLIJIO ERROMATARRA:
• Mitologia hierarkizatua
• Sinkretismo erlijiosoa
• Etxeko erlijioa (etxeko jainkoak: manes, lares eta penates)
• Enperadorea Estatu eta Jainkoen arteko bitartekaria zen (Pontifex
Maximus)
217.
Tenplu erromatarra
Erroman arkitekturaerlijiosoa ez da arkitektura zibila bezain
garrantzitsua
Tenpluak txikiak ziren, barnean Jainkoaren eskultura zegoen,
baina jendea ez zen barnera sartzen.
Podio baten gainean kokatzen ziren, aurreko fatxada zen
inportanteena eta maiz pseudoperipteroak zien.
Hiri erdian kokatzen ziren
218.
TENPLU ERROMATARRAREN
EREDUA
Greziako planteamendu
orokorra, baina eraldaketekin:
• Arkupe bakarra, prostiloa
• Pseudoperipteroa
• Cella edo naos hirukoitz
etruriarra (Juno, Jupiter eta
Minerva-ri dedikatua)
• Greziako harmailak
desagertuta, podium altu bat
agertzen da, sartzeko eskailera
duena.
219.
ARKITEKTURA: Tenplua
Taulamendua
Frontoia
Naosa
Pronaosa
Erdiko
eskailera
Pseudoperipteroa
Plintoa
VESTA-ren TENPLU ZIRKULARRA(Erroma, K. a. 142)
Oinplano zirkularra eta orden korintiarra. Podium baten gainean altxatzen da.
Errepublika garaian eraikia Vesta Jainkosaren Su Sakratua mantentzeko.
• Zeru etaLurraren arteko sintesia.
• Hortaz oinplano zirkularra, kupula
batez estalia.
PANTEOIKO OINPLANOA
241.
PANTEOIA: EBAKIDURA
• Barneegitura: Greziako arkitektura arkitrabatua eta Erromako sistema gangatua.
• Horma ez jarraia eta bi pisutan banatua:
• Behean, 8 pilare sendo, kaperak eta nitxoak tartekatuz;
• Goian nitxo angeluzuzen eta triangularrak tartekatzen dira
• Goian kupula handia
• Oinplanoa: gela zirkular handia aurreko arkupe handi batekin, fatxada oktastiloa
eta frontoia dituena.
OROIGARRIZKO MONUMENTOAK
GARAITZA ARKUA
Erromatar Inperioaren handitasuna
eta bere enperadore eta jeneralen
hazainak adierazteko balio zuten.
Foroan, galtzaden gurutzetan edo leku
nagusietan kokatu ohi ziren.
Beraz, propagandarako arkitektua
da.
OROIGARRIZKO
ZUTABEA
301.
Atikoa
GARAITZA
Enjutak
ARKUA
Inposta-lerroa, honen gainean
arkua edo ganga ezartzen da.
Zokaloa
Tito enperadorearen garaitza arkua
• Hiriko ate baten forma du.
• Harresitik isolatua dago: sarrera monumentala da.
• Arku bakarreko edo hirutakoa izan daiteke.
• Arkua eta dintela konbinatzen ditu (taulamenduan).
• Elementu dekoratiboez apainduta: orden korintiarreko zutabeak eta
oroigarrizko erliebe historikoak, arkua zuzenduta dagoen pertsonaiaren
hazainak irudikatuz.
• Atikoan arkua zuzendu zaion enperadorearen izena agertzen da.
• Gehienak harriz edo marmolez egin ziren eta 100 baino gehiago kontserbatu
dira.
Konstantinoren Arkua (Erroma,315)
Trajanoren garaiko eskulturak
Marko
Aurelioren
garaiko
erliebeak Eguzkiaren
Medailoia
Adrianoren
garaiko Erliebe
medailoiak historikoak
Flaviotarren
garaiko
zutabeak Garaipen
hegaldunak
OROIGARRIZKO ZUTABEA
• Jatorri erromatarra, orijinala.
• Gertakizun historiko garrantzitsu bat
oroitzeko eginak.
• Funtzio propagandistikoa.
• Fustean erliebe historikoez
dekoraturiko friso helikoidala.
• Goian brontzez egindako Trajanoren
eskultura zegoen (gaur San Pedrorena)
Marko
Trajanoren Zutabea Aurelioren
Zutabea
318.
Trajanoren Zutabea, II.mendea
Lehen Trajanoren eskultura
zegoen. XVI. mendean kendu
eta San Pedrorena jarri zuten
Daziako konkista
kontatzen da
Plintoa. Enperadorearen
errautsak gordetzen ditu
INJENIERITZA LAN ERROMATARRAK
Akueduktoak Zubiak Galtzadak
Izaera militar eta komertzialeko lanak
dira, Inperioko garapen ekonomikorako eta
menperatze militarrerako behar ziren azpiegiturak:
erromanizazioaren tresna nagusiak dira.
Erromatarrek zuten maila tekniko handia erakusten
dute, injenieritza lan bikainak.
Gaur gehienak erabiltzen dira oraindik edo
galtzaden kasuan bezala, erabili izan dira gaurko
errepide sare modernoak egiteko (haien
trazadurak).
341.
ZUBIAK
Orenseko zubi erromatarra
Alkantarako zubia
AKUEDUKTUAK
Akueduktuak ura hirietaraeramateko lan publikoak ziren. Segoviakoa
eta Mirarien Akueduktua nagusitzen dira
Segoviako Akueduktua
Mirarien Akueduktua
ERROMATAR INPERIOAREN GALTZADA-SAREA
•Galtzada nagusitako 80.000 kilometro eta bigarren mailako galtzadetako 400.000 kilometro.
• Galtzada nagusietan zehar posta-zerbitzua joaten zen.
• Erromatar legioek, bertako biztanleen laguntzaz, eraikitzen zituzten galtzada guzti hauek.
