Tài liệu trình bày cấu trúc, định tính và định lượng các loại carbohydrate như tinh bột, cellulose, và pectin. Nó cũng mô tả quá trình thủy phân tinh bột bằng acid và enzym để chuyển đổi thành glucose cũng như ứng dụng trong y học và công nghiệp thực phẩm. Ngoài ra, tài liệu cung cấp thông tin về dược liệu chứa carbohydrate và cách chế biến tinh bột từ cây saén dây.

1. BOÄ MOÂN DÖÔÏC LIEÄU DÖÔÏC LIEÄU CHÖÙA CARBOHYDRAT

2. MỤC TIEÂU Bieát ñöôïc caáu truùc cuûa tinh boät, cellulose, goâm, chaát nhaày vaø pectin. Ñònh tính, ñònh löôïng vaø caùch ñaùnh giaù caùc döôïc lieäu coù chöùa caùc hoaït chaát treân. Hoïc vaø tham khaûo moät soá caây thuoác ñieån hình. Öùng duïng nhoùm hoaït chaát treân trong cuoäc soáng vaø ngaønh Döôïc.

3. KHAÙI NIEÄM VEÀ CARBOHYDRAT CARBOHYDRAT (Hydrate of carbon = saccharid =sugar : đường) -Thaønh phaàn quan troïng trong thöïc vaät -Trong ñoäng vaät toàn taïi döôùi daïng ñöôøng huyeát, glycogen - Teân carbohydrat vì phaàn lôùn ñöôøng coù theå vieát döôùi daïng C n (H 2 O) n -Moät soá ñöôøng khoâng theå vieát döôùi coâng thöùc toång quaùt treân Ví duï : methylpentose CH 3 -(CHOH) 4 -CHO - Vaøi chaát khoâng phaûi ñöôøng laïi vieát ñöôïc daïng coâng thöùc toång quaùt . Ví duï acid lactic CH 3 -CHOH-COOH - Ñoåi teân carbohydrat thaønh Glucid

4. C ẤU TẠO - ÑÒNH NGHÓA CẤU TẠO Về mặt cấu trúc monosaccharid là những: polyhydroxyaldehyd ( aldose ) hoặc polyhydroxyceton ( cetose ). - Tồn tại dưới dạng mạch hở hoặc mạch vòng (bán acetal). - Sản phẩm ngưng tụ là oligosaccharid và polysaccharid. Dẫn chất của chúng là các glycosid. ĐỊNH NGHĨA “ Carbohydrate hay glucid là những hợp chất hữu cơ gồm những monosaccharid , những dẫn chất hoặc những sản phẩm ngưng tụ của chúng ”

5. Carbohydrate hay glucid chia thành 4 loại : - Monosaccharid : là những đường đơn không thể cho cacbohydrate đơn giản hơn khi thủy phân. Các đường đơn tồn tại trong tự nhiên từ 4 đến 9 carbon. - Oligosaccharid : khi thủy phân cho từ 2 đến 8 đường đơn. - Polysaccharid : có phân tử rất lớn gồm nhiều monosaccharid nối với nhau. - Glycosid : là những hợp chất hữu cơ tạo thành do sự ngưng tụ giữa đường (saccharid) với một phân tử hữu cơ khác (aglycon = genin ) PHÂN LOẠI

7. MONOSACCHARID Danh phaùp Chuoãi -D vaø -L glyceraldehyd: (theo hình chieáu cuûa Fisher) - Coù 1 carbon baát ñoái  coù 2 ñoàng phaân enanthio (R) vaø (S). - OH thöù caáp xa nhaát, beân phaûi  D-glyceraldehyd vaø - OH thöù caáp xa nhaát, beân traùi  L-glyceraldehyd D -Glyceraldehyd L -Glyceraldehyd D -Glucose D-Fructose C H C O H H H O H O H C C CHO O H H C H 2 O H 2 1 3 4 5 6 CHO C C H 2 O H H H O CHO C C H 2 O H O H H C H 2 O H C = O C H H O C O H H C O H H C H 2 O H

8. MONOSACCHARID CAÁU HÌNH LAÄP THEÅ Vì caùc carbon trong voøng thuoäc loaïi sp 3 neân nhöõng phaân töû sau khoâng naèm trong maët phaúng maø coù bieán ñoåi: daïng gheá, daïng thuyeàn, daïng nöûa gheá ... 1 C 4 4 C 1 Caáu hình laäp theå cuûa  -D-Glucopyranose

9. MONOSACCHARID Caáu truùc voøng cuûa monosaccharid - Tuøy thuoäc vaøo caáu taïo cuûa caàu noái (1  4 hay 1  5), voøng coù theå ôû daïng 5 caïnh hay 6 caïnh (furanose hay pyranose). - Vieäc ñoùng voøng ñöa ñeán 2 ñoàng phaân baùn acetal,  vaø  goïi laø ñoàng phaân anomer. - Caáu hình laø  khi nhoùm OH baùn acetal (C1) coù cuøng höôùng vôùi nhoùm CH 2 OH thöù caáp ñaõ ñöôïc xaùc ñònh trong chuoãi. Tröôøng hôïp traùi lại seõ laø caáu hình   -D-Glucopyranose  -D-Glucopyranose

10. OLIGOSACCHARID Disaccharid Sucrose : : (= saccharose) 1 disaccharid quan troïng trong kyõ ngheä (  -D-glucopyranosyl-(1  2)-  -D-fructofuranosid), khoâng coù tính khöû 

11. POLYSACCHARID (Tinh bột, gôm, chất nhày, pectin, cellulose..) TINH BỘT Tinh bột là sản phẩm từ quang tổng hợp của cây xanh dự trữ trong hạt, củ, quả, lá CẤU TRÚC TINH BỘT - Amylose :- hàng ngàn α -D-glucose ngựng tụ theo dây nối 1  4, - rất ít phân nhánh - Amylopectin : -có phân tử lượng rất lớn. (5.000 đến 50.000 đơn vị glucose - Phân nhánh rất nhiều . - mạch thẳng theo dây nối 1  4, -chỗ phân nhánh theo dây nối 1  6

12. TÍNH CHAÁT CUÛA TINH BOÄT Daïng haït, kích thöôùc vaø hình daïng khaùc nhau Khoâng tan trong nöôùc laïnh. Ñun trong nöôùc bò “hoà hoaù” vaø ñoä nhôùt taêng leân Trong caây döôùi taùc ñoäng cuûa enzym, tinh boät caét thaønh ñöôøng hoaø tan ñeå ñeán caùc boä phaän cuûa caây.

13. Caùc loaïi tinh boät thoâng duïng

14. CHƯƠNG II: DƯỢC LIỆU CHỨA CARBOHYDRATE SỰ THỦY PHÂN TINH BỘT Tinh boät coù theå thuyû phaân baèng acid hoaëc baèng enzym THỦY PHÂN BẰNG ACID Acid thuyû giaûi tinh boät thaønh ñöôøng .Qua các chặng : dextrin, erythrodextrin, achrodextrin, maltose, glucose. Amylose dễ bị thủy phân hơn amylopectin vì dây nối (1  4) dễ bị cắt hơn là dây nối (1  6)

15. Thuyû phaân tinh boät baèng acid Caùch tieán haønh : Dòch thöû - Laáy 10ml hoà tinh boät + 30ml H2O + 20ml HCl 2N.khuaáy ñeàu. - Chia thaønh 6 oáng nghieäm (5ml dòch thöû) Thöû nghieäm - Ngaâm vaøo noài caùch thuyû soâi - laáy oáng nghieäm ra sau 3,5,7,9,11 vaø 13 phuùt. - Laøm laïnh nhanh ngay sau khi laáy oáng nghieäm ra. 3. Keát quaû - cho vaøo oáng nghieäm ñaõ laøm laïnh 3 ml dung dòch Lugol -Quan saùt vaø so saùnh maøu qua töøng giai ñoaïn thuyû giaûi.

16. POLYSACCHARID THUYÛ PHAÂN TINH BOÄT

17. B. THỦY PHÂN BẰNG ENZYM 1. Enzym amylase : gồm có α và β -amylase α -amylase cắt ngẫu nhiên vào dây nối (1  4). keát quaû : - đối với amylose : maltose (90%) + glucose - đối với amylopectin : maltose (chủ yếu) + dextrin phân tử bé + glucose β -amylase cắt xen kẽ vào dây nối (1  4). khi gaëp maïch nhaùnh thì ngöøng. keát quaû: - đối với amylose : maltose (100%) - đối với amylopectin : maltose (50-60%) + dextrin phân tử lớn

18. THUYÛ PHAÂN TINH BOÄT BAÈNG ENZYM 2. CAÙC ENZYM KHAÙC - Coù trong nấm mốc (Aspergillus niger, Rhizopus delemar) thủy phaân tinh boät thaønh glucose . Ñöôïc öùng duïng trong laøm nöôùc töông töø ñaäu naønh vaø côm neáp… Ngoaøi ra coøn coù enzym phosphorylase coù trong ñaäu, khoai taây …enzym taùch nhaùnh R-enzym, isoamylase coù trong naám bia ñöôïc öùng dung trong kyõ ngheä laøm bia..

19. CHẾ BIẾN TINH BỘT Nguyên tắc để chế bieán tinh bột gốm các giai đọan : 1) Nghiền hạt để được bột 2) Nhào với nước, lọc qua rây, lấy phần dưới rây. 3) Cho lên men (loại protein, lipid) 4) Rửa nước rồi phơi khô (loại đường tự do, muối khoáng, vitamin) Ghi chuù: Tinh boät khaùc vôùi boät chæ caàn nghieàn döôïc lieäu

20. ĐỊNH TÍNH - ÑÒNH LÖÔÏNG TINH BOÄT A-ÑÒNH TÍNH - Döïa treân tính chaát cuûa tinh boät - Kieåm nghieäm baèng vi hoïc - Tinh bột + dung dịch iod (dd lugol)  maøu xanh tím ÖÙng duïng: Coù theå phaùt hieän ñöôïc tinh boät ñaëc tröng cho döôïc lieäu naøo ñoù trong thuoác boät hoaëc goùp phaàn ñònh danh moät döôïc lieäu… Hoà tinh boät laø chæ thò phaùt hieän iod trong phaân tích kieåm nghieäm.

21. ÑÒNH LÖÔÏNG TINH BOÄT ÑÒNH LÖÔNG BAÈNG PHÖÔNG PHAÙP THUYÛ PHAÂN A- Thuyû phaân tröïc tieáp baèng acid. B- Thuyû phaân tröïc tieáp baøng enzym sau thuyû phaân baèng acid C. Phöông phaùp cuûa Purse ÑÒNH LÖÔNG BAÈNG PHÖÔNG PHAÙP KHOÂNG THUYÛ PHAÂN A - Phöông phaùp duøng phaân cöïc keá. B – Phöông phaùp taïo phöùc vôùi iod

22. Thủy phân trực tiếp baèng acid Nguyên tắc : Tinh bột thủy phân bằng acid cho ra glucose.định lượng glucose suy ra lượng tinh bột . C 6 H 12 O 6 (C 6 H 10 O 5 ) n +nH 2 O  (1+n) (C 6 H 12 O 6 ) Tiến hành - Rữa kĩ 2,5-3g nguyên liệu bằng nước cất nguội, - Thủy phân vài giờ bằng 200ml H 2 O và 20 ml HCL. - Làm nguội và trung tính bằng NaOH. -Thêm nước đến một thể tích xác định, lấy một phần chính xác - Định lượng glucose tạo thành và suy ra tinh bột. (khối lượng glucose thu được x 0.9 = khối lượng tinh bột), Phương pháp này chỉ ứng dụng cho những nguyên liệu chủ yếu là tinh bột vì các pentosan, galactan …Cũng bị thủy phân gây sai số.

23. CHƯƠNG II: DƯỢC LIỆU CHỨA CARBOHYDRATE Thủy phân bằng enzym rồi tiếp theo bằng acid - Dùng men trong dịch chiết Mạch nha (Enzym amylase )thủy phân tinh bột thành đường hòa tan (maltose). - Thủy giải các đường đôi (maltose) bằng acid ---cho ra glucose - Định lượng glucose. Suy ra lượng tinh bột. Phương pháp dựa trên cơ sở của Purse - Loại các đường tự do trong nguyên liệu bằng cồn loãng - Hòa tan tinh bột bằng acid perchloric loãng. - Tạo phức tinh bột –iod - phá phức và thủy phân tinh bột bằng acid --- glucose - định lượng glucose---- tinh bột.

24. PHÖÔNG PHAÙP KHOÂNG THUYÛ PHAÂN Phương pháp dùng phân cực kế Hòa tan tinh bột trong CaCl 2 đặc và nóng . Đo bằng phân cực kế So với chuẩn [ α ] D= 200 phương pháp tạo phức với iod Hòa tan tinh bột trong acid perchloric. Thêm dung dịch iod Đo màu ở bước sóng thích hợp

25. CÔNG DỤNG CỦA TINH BỘT LÖÔNG THÖÏC Laø thaønh phaàn chính trong löông thöïc. Nguồn xuất khẩu quan trọng ñoái vôùi nöôùc ta. 2 . Y TEÁ - Làm tá dược viên nén. - Nguyên liệu sản xuất glucose, cồn ,bột ngọt ,bánh kẹo, rượu bia… - Dextrin cũng có nhiều công dụng trong kỹ nghệ.

26. DÖÔÏC LIEÄU CHÖÙA TINH BOÄT CAÙT CAÊN Radix Puerariae Caùt caên laø döôïc lieäu cheá bieán töø cuû saén daây (Pueraria thomsoni Benth.), thuoäc hoï Ñaäu (Fabaceae). Ñaëc ñieåm thöïc vaät Saén daây laø loaïi daây leo, coù theå daøi ñeán 10 m, laù keùp goàm 3 laù cheùt. Cuoáng laù cheùt ôû giöõa daøi, cuoáng laù cheùt 2 beân ngaén. Laù cheùt coù theå phaân thaønh 2-3 thuøy. Veà muøa heø troå hoa maøu xanh, moïc thaønh chuøm ôû keõ laù. Quaû loaïi ñaäu, coù nhieàu loâng. Cuû daøi vaø to coù theå naëng tôùi 20 kg, coù nhieàu xô. Boä phaän duøng vaø cheá bieán Reã cuû röõa saïch cuû, boùc boû lôùp voû daøy beân ngoaøi, caét thaønh khuùc daøi 10-15 cm. Neáu cuû to thì boå doïc ñeå coù nhöõng thanh daøy khoaûng 1 cm, sau ñoù xoâng dieâm sinh roài phôi hoaëc saáy khô. Muoán cheá tinh boät saén daây thì boùc voû, ñem giaû nhoû hoaëc maøi hoaëc xaây baèng maùy, cho theâm nöôùc roài nhaøo loïc qua raây thöa, loaïi baõ, sau ñoù loïc laïi 1 laàn nöõa qua raây daøy hôn, ñeå laéng, gaïn laáy tinh boät roài ñem phôi hoaëc saáy khoâ.

29. DÖÔÏC LIEÄU CHÖÙA TINH BOÄT CAÙT CAÊN Radix Puerariae THÀNH PHẦN HÓA HỌC Tinh bột :10-15% isoflavonoid R1 R2 R3 R4 Puerarin (1) OH -glu H OH Daidzin (2) O-glc H H OH Daidzein (3) OH H H OH Formonetin (4) OH H H OMe PG-1 (5) OH -glc OH OH PG-2 (6) OH -glc6-xyl H OH PG-3 (7) OH -glc OMe OH PG-6 (8) OH -glc H O-glc

30. CAÙT CAÊN Radix Puerariae Taùc duïng vaø coâng duïng Dùng chữa sốt, làm ra mồ hôi, sởi không mọc được, phiền táo khát nước, nhức đầu, kiết lỵ.. Dùng chữa uống rượu quá nhiều bị ngộ độc, phiền khát, phát sốt, chán ăn, nôn mửa ra chất chua, thổ huyết, đại tiện ra máu... BÀI THUỐC : Chữa cảm nắng, sốt nóng, nhức đầu, khát nước, có mồ hôi, nóng ruột, nôn ọe: Dùng bột sắn dây 12g hòa đường uống; Chữa vùng ngực bụng nóng cồn cào, phiền táo, khát nước: Dùng bột sắn dây 120g, gạo tẻ 15g. Gạo tẻ ngâm nước một đêm, hôm sau chắt bỏ nước, trộn đều với bột sắn dây, nấu cháo ăn trong ngày. Ch ữa mũi chảy máu suốt ngày không ngừng, tâm thần phiền muộn: Dùng củ sắn dây tươi, giã nát vắt lấy nước cốt, uống mỗi lần một chén con (còn nhiỀu bài thuỐc khác : xem trong giáo trình)

31. YÙ DÓ Semen Coicis Döôïc lieäu laø haït cuûa caây YÙ dó coøn goïi laø bo bo (Coix lachryma jobi L.), thuoäc hoï Luùa (Poaceae). ÑAËC ÑIEÅM THÖÏC VAÄT VAØ PHAÂN BOÁ Caây thaûo soáng haøng naêm, cao chöøng 1-1,5 m. Thaân nhaün boùng coù vaïch doïc. Thaân coù phaân nhaùnh, caùc maáu phía döôùi coù theå moïc reã phuï, caây moïc thaønh buïi. Laù hình maùc daøi 10-40 cm roäng 1,5-3 cm, gaân doïc noåi roõ, gaân giöõa to. Hoa ñôn tính cuøng goác moïc ôû keõ laù thaønh boâng, hoa ñöïc moïc phía treân, hoa caùi phía döôùi. Hoa ñöïc coù 3 nhò. Quaû coù maỳ cöùng bao boïc. Caây moïc hoang ôû nôi aåm maùt, coù troàng ôû nhieàu nôi nhö Thanh Hoùa, Ngheä An, Soâng Beù vaø vuøng Taây Nguyeân. BOÄ PHAÄN DUØNG VAØ CHEÁ BIEÁN Haït hình tröùng daøi 5-8 m ñöôøng kính 2-5 mm, maët ngoaøi maøu traéng ñuïc ñoâi khi coøn soùt laïi maøng voû chöa loaïi heát, maët trong coù raõnh hình maùng. Theå chaát cöùng, khoâng muøi, vò ngoït vaø hôi thôm

34. YÙ DÓ Semen Coicis thành phần hóa học Coixenolid  -monolinolein Benzoxazolon Có tác dung chống ung thư. Có tác dụng kháng viêm

35. YÙ DÓ Semen Coicis Coâng duïng Trong Y hoïc coå truyeàn, YÙ dó ñöôïc duøng laøm thuoác giuùp tieâu hoùa, chöõa tieâu chaûy do chöùc naêng tieâu hoùa keùm, vieâm ruoät, lî, laøm thuoác thoâng tieåu trong tröôøng hôïp phuø, tieåu tieän ít. Ngoaøi ra coøn duøng ñeå chöõa vieâm khôùp, laøm thuoác boài döôõng cô theå, boå phoåi . tỳ kém biểu hiện như phù, thiểu niệu hoặc ỉa chảy: Dùng phối hợp ý dĩ nhân với trạch tả và bạch truật. - Thấp nhiệt giai đoan đầu do các bệnh về sốt mà các yếu tố bệnh lý là do khí: Dùng phối hợp ý dĩ nhân với hoạt thạch, trúc diệp và thông thảo dưới dạng tam nhân thang. Tính thấp nhiệt hoặc ứ khí huyết biểu hiện như áp xe phổi và áp xe ruột: Dùng phối hợp ý dĩ nhân với đông qua nhân, vĩ kinh và táo nhân dưới dạng vĩ kinh thang để dùng cho áp xe phổi có ho, đờm và mủ. Dùng phối hợp ý dĩ nhân với bại tương thảo để trị áp xe ruột

36. HOAØI SÔN Rhizoma Dioscoreae persimilis

37. HOAØI SÔN Rhizoma Dioscoreae persimilis l à thaân reã ñaõ cheá bieán cuûa caây hoaøi sôn (cuû maøi) ( Dioscorea persimilis Prain et Burkill), hoï Cuû naâu (Dioscoreaceae). Ñaëc ñieåm thöïc vaät vaø phaân boá Daây leo quaán sang phaûi. Thaân reã phình thaønh cuû aên saâu xuoáng ñaát khoù ñaøo, cuû hình chaøy daøi coù theå ñeán 1 m, coù nhieàu reã con, maët ngoaøi maøu xaùm naâu beân trong coù boät maøu traéng. Phaàn treân maët ñaát, ôû keõ laù thænh thoaûng coù nhöõng cuû con nhoû (thieân hoaøi) coù theå ñem troàng ñöôïc. Laù moïc ñoái hoaëc coù khi moïc so le. Laù ñôn, nhaün, hình tim ñaàu nhoïn coù 5-7 gaân chính. Hoa moïc thaønh boâng, truïc boâng khuùc khuyûu mang nhieàu hoa. Hoa ñôn tính khaùc goác. Bao hoa 6, daøi baèng nhau, nhò 6, hoa caùi moïc thaønh boâng. Quaû nang coù 3 caùnh. Caây moïc hoang ôû röøng, nhaân daân ta vaãn ñaøo laáy cuû aên. Hieän nay ñöôïc troàng ôû nhieàu nôi, thu hoaïch töø thaùng 11 ñeán thaùng 4 naêm sau.

38. HOÀI SƠN Rhizoma Dioscoreae persimilis Boä phaän duøng vaø cheá bieán Cuû maøi ñaøo veà röûa saïch ñaát, goït voû, ngaâm nöôùc pheøn chua 2-4 giôø, vôùt ra cho vaøo loø saáy dieâm sinh ñeán khi cuû meàm mang ra phôi hay saáy cho se, ñem goït vaø laên thaønh truï troøn. Tieáp tuïc saáy dieâm sinh 1 ngaøy 1 ñeâm nöõa roài ñem phôi hay saáy ôû nhieät ñoä 60  C cho tôùi khi ñoä aåm khoâng quaù 10%. Sau khi cheá bieán, hoaøi sôn coù hình truï troøn daøi 8-20 cm, ñöôøng kính 1-3 cm. Maët ngoaøi traéng hay ngaø vaøng. Veát beû coù nhieàu boät, khoâng coù xô, raén chaéc, khoâng muøi vò. Thaønh phaàn hoùa hoïc Hieän nay môùi bieát thaønh phaàn chuû yeáu laø tinh boät, chaát nhaøy.

39. HOÀI SƠN Rhizoma Dioscoreae persimilis Kieåm nghieäm - Soi boät thaáy coù nhieàu haït tinh boät hình tröùng hay hình thaän, - Coù teã daøi,dọc theo trục dài của hạt tinh bột. - Coù hạt không nhìn thấy tễ. vaân ñoàng taâm. - Kích thöôùc trung bình 40  m. - Tinh theå calci oxalat hình kim, - maõnh moâ meàm goàm caùc teá baøo thaønh moûng chöùa tinh boät. - Maõnh maïch maïng

40. HOÀI SƠN Rhizoma Dioscoreae persimilis Coâng duïng Trong y hoïc coå truyeàn, hoaøi sôn ñöôïc duøng laøm thuoác boå tì, boå thaän, lî maõn tính, tieåu ñöôøng, ñaùi ñeâm, di tinh, moà hoâi troäm, choáng maët, hoa maét, ñau löng. 1.Trị chứng tiêu chảy kéo dài do Tỳ hư, 2.Trị di tinh nhiều lần hoặc phụ nữ bạch đới nhiều: dùng bài Bí nguyên tiễn có tác dụng ích thận cố tinh, chỉ đới.gồm: Sơn dược, Đảng sâm, Bạch truật, Phục linh, Khiếm thực, Táo nhân, Kim anh mỗi thứ 12g, Viễn chí, Ngũ vị tử mỗi thứ 6g, Cam thảo 4g, sắc uống. 3.Trị viêm phế quản mạn tính 4.Trị chứng tiểu đường: Sơn dược tiêu khát ẩm: Hoàng kỳ 16g, Hoài sơn 20g, Thiên hoa phấn, Tri mẫu mỗi thứ 12g, Kê nội kim 8g, Ngũ vị tử 6g, sắc uống.

41. Polysaccharid - CELLULOSE Cellulose laø thaønh phaàn chính cuûa teá baøo thöïc vaät. Trong goã chöùa khoaûng 5% cellulose; sôïi boâng vaûi 97-98%; sôïi lanh, sôïi gai 81-90%; -phaân töû goàm caùc ñôn vò glucose nhöng khaùc tinh boät ôû choã daây noái giöõa caùc ñôn vò glucose laø  (1  4) - thuûy phaân coù cellotetraose, cellotriose, cellobiose vaø khi thuûy phaân hoaøn toaøn thì coù glucose. -Caùc phaân töû cellulose keát hôïp nhau taïo thaønh micel microfibril , fibril taïo thaønh töø caùc microfibril thì coù theå quan saùt ñöôïc baèng kính hieån vi thöôøng -Cellulose khoâng tan trong nöôùc vaø dung moâi höõu cô nhöng tan ñöôïc trong dung dòch Schweitzer laø hydroxyd ñoàng trong dung dòch ammoniac [Cu(CH3)4](OH)2, tan trong dung dòch keõm chlorid ñaäm ñaëc.

42. Polysaccharid - CELLULOSE CÔNG DỤNG Dùng làm tá dược rã,tá dược dính và tá dược trơn. Sợi cellulose tổng hợp :(cellulose+CS 2 )---C.xanthat----- ép ---H 2 SO 4 cellulose ---Alkyl hóa ----methyl ---MC: dùng làm tá dược và chế các hỗn dịch,thuốc mỡ… Cellulose triacetate được dùng làm nhựa dẻo, film nhựa, tơ nhân tạo. Cellulose nitrat: coù ñöôïc khi cho cellulose taùc duïng vôùi hoãn dòch acid nitric vaø acid sulfuric. Neáu noàng ñoä acid loaõng thì ta coù dinitrat cellulose töùc laø colodion (hay colloxylin) tan ñöôïc trong hoãn hôïp coàn ether. Neáu duøng acid nitric ñaäm ñaëc vaø acid sulfuric 95% thì ta coù cellulose trinitrat döôùi teân laø pyroxylin hay boâng thuoác suùng (gun-cotton) laø nguyeân lieäu cuûa thuoác noå.

43. DƯỢC LIỆU CHỨA CELLULOSE BOÂNG( Gossypyum) Caây boâng thuoäc chi Gossypium , hoï Boâng (Malvaceae). Ñaëc ñieåm thöïc vaät vaø phaân boá Boâng thuoäc loaïi caây nhôõ cao 1-3 m, caây moïc haøng naêm hoaëc nhieàu naêm. Laù moïc so le coù cuoáng daøi, phieán laù thöôøng chia laøm 5 thuyø, gaân laù hình chaân vòt. Hoa moïc ôû naùch laù. Ñaøi hoa dính lieàn, coù moät ñaøi con goàm caùc laù hình tim coù raêng. Traøng tieàn khai vaën, coù 5 caùnh hoa coù maøu saéc thay ñoåi (vaøng, hoàng, tía). Nhò nhieàu dính nhau thaønh oáng. Quaû nang hình tröùng nhoïn veà phía treân, coù 3-5 oâ, moãi oâ coù 5-7 haït. Haït hình tröùng bao boïc bôûi sôïi boâng maøu traéng, cuõng coù loaøi maøu vaøng, vaøng cam. Boä phaän duøng vaø coâng duïng Sôïi boâng: laø lôùp sôïi beân ngoaøi cuûa voû haït. Moãi haït mang töø 5.000 ñeán 10.000 sôïi, ñoù laø nhöõng loâng ñôn baøo raát daøi töø 1-5 cm. Sôïi daøi chaéc laø sôïi toát

44. DƯỢC LIỆU CHỨA CELLULOSE Trong y hoïc boâng ñöôïc chia laøm 2 loaïi: boâng xô vaø boâng huùt nöôùc. Boâng xô laø boâng töï nhieân ñaõ ñöôïc loaïi haït vaø nhaët saïch taïp chaát khoâng caàn cheá bieán gì theâm. Loaïi naøy khoâng huùt nöôùc, duøng laøm eâm khi baêng boù hoaëc ñeå nuùt caùc bình, oáng nghieäm chöùa moâi tröôøng nuoâi caáy vi khuaån, naám moác. Boâng huùt nöôùc laø boâng ñaõ loaïi heát chaát beùo roài taåy traéng, phôi khoâ, boâng naøy duøng ñeå baêng boù caùc veát thöông, deät gaïc. Haït boâng : haït ñöôïc söû duïng ñeå eùp laáy daàu, tyû leä khoaûng 15%, daàu thuoäc loaïi nöûa khoâ, thaønh phaàn coù nhöõng acyl glycerol cuûa caùc acid beùo chöa no (acid oleic 40-50%, linoleic 25-30%) Trong khoâ daàu coøn coù caùc saéc toá cuûa flavonoid (glycosid cuûa quercetol vaø kaempferol) vaø ñaëc bieät coù moät saéc toá maøu ñoû cam laø gossypol (1%). Gossypol coù ñoäc tính vôùi teá baøo, noù keát hôïp vôùi nhoùm amin cuûa lysin trong caáu truùc protein. Thí nghieäm treân suùc vaät ñöïc cho thaáy gossypol laøm giaûm soá löôïng tinh truøng, giaûm löôïng testosteron. Treân suùc vaät caùi cuõng coù taùc duïng choáng thuï tinh. Caùc nhaø nghieân cöùu Lieân xoâ cuõ nhaän thaáy gossypol coù taùc duïng öùc cheá khoái u.

45. DƯỢC LIỆU CHỨA CELLULOSE Voû reã: coù chöùa gossypol (1-2%) caây caøng giaø thì löôïng gossypol caøng nhieàu, vitamin E, caùc catechin vaø moät chaát gaây co maïch vaø coù taùc duïng thuùc ñeû. Ngöôøi ta coøn duøng voû reã laøm thuoác ñieàu kinh döôùi daïng thuoác saéc. Hoa: laø nguoàn chöùa nhieàu flavonoid, coù loaøi coù haøm löôïng leân ñeán 4,5% Gossypol

46. GOÂM-CHAÁT NHAØY CẤU TẠO Gôm :do sự biến đổi của màng tế bào: Bệnh lý (do sâu đục hoặc vết chặt) Do thời tiết không thuận lợi Thể chất : dẻo sau rắn lại Chất nhày:là thành phần cấu tạo bình thường của tế bào. Chiết bằng nước sau đó tủa lại. Chú ý: Ranh giới phân biệt giữa gôm và chất nhày khó phân biệt về tính chất. Cần so sánh và phân biệt với Nhựa (hợp chất chứa terpen)

47. GOÂM- CHAÁT NHAØY CẤU TẠO Goâm vaø chaát nhaøy ñöôïc chia laøm 3 nhoùm: * NHOÙM TRUNG TÍNH * NHOÙM ACID MAØ THAØNH PHAÀN COÙ ACID URONIC * NHOÙM ACID MAØ THAØNH PHAÀN COÙ GOÁC SULFAT.

48. GOÂM-CHAÁT NHAØY-PECTIN NHOÙM TRUNG TÍNH : veà maët caáu taïo nhoùm naøy laø nhöõng galactomannan hoaëc glucomannan . Galactomannan = D-mannose + D-galactose. Maïch chính cuûa caùc phaân töû thì daøi vaø goàm caùc goác D-mannopyranose noái vôùi nhau maïch nhaùnh thì ngaén vaø coù caáu taïo bôûi ñöôøng D-galactopyranose. (galactomannan hay gaëp ôû moät soá caây hoï Ñaäu) Glucomannan = D-mannose + D-glucose.

49. NHOÙM TRUNG TÍNH Galactomannan

50. NHOÙM ACID MAØ THAØNH PHAÀN COÙ ACID URONIC - Goâm arabic : phaân töû löôïng khoaûng 250.000, phaân nhaùnh nhieàu vaø caáu taïo bôûi caùc ñôn vò D-galactopyranose, L-arabinose, L-rhamnose, acid D-glucuronic theo tyû leä 3:3:1:1, trong ñoù maïch chính goàm nhöõng ñôn vò D-galactopyranose noái vôùi nhau theo daây noái  -(1  3). - Goâm tieát ra ôû thaân caây mô ( Prunus armeniaca L.): thaønh phaàn goàm coù D-xylose, L-arabinose, D-galactose theo tyû leä 1:8:8, ngoaøi ra coøn coù moät löôïng nhoû D-mannose vaø acid D-glucuronic . - Goâm tieát ra ôû thaân caây cuûa moät soá loaøi thuoäc chi Citrus coù thaønh phaàn laø L-arabinose, D-galactose, acid D-glucuronic . Tyû leä giöõa caùc ñôn vò ñöôøng naøy thay ñoåi tuyø theo loaøi, ví duï goâm cuûa caây chanh coù tyû leä 2:5:2.

51. Polysaccharid thuoäc nhoùm acid : acid alginic ÔÛ moät soá taûo naâu cuõng coù polysaccharid thuoäc nhoùm acid: acid alginic. Acid alginic = acid glucuronic + acid mannuronic. Daây noái giöõa caùc acid laø  -(1-4), phaân töû löôïng trung bình khoaûng 200.000. Tyû leä giöõa caùc acid uronic thay ñoåi tuyø theo nguoàn goác. Qua söï thuyû phaân töøng phaàn cho thaáy coù 3 kieåu saép xeáp trong phaân töû, coù ñoaïn laø polymannuronic, hoaëc polyguluronic hoaëc xen keõ giöõa 2 acid. ÔÛ caùc loaïi taûo thì acid ôû daïng muoái hoãn hôïp Na, Mg, K, Ca. Haøng naêm theá giôùi saûn xuaát ñeán 10.000 taán acid alginic.

52. Nhoùm acid maø thaønh phaàn coù goác sulfat- THAÏCH (AGAR- AGAR) Thaïch laø saûn phaåm cheá töø moät soá loaøi taûo bieån. Caáu taïo bôûi 2 loaïi polysaccarid khaùc nhau: agarose vaø agaropectin. Agarose =  -D-galactopyranose theo daây noái (1  3) +3, 6-anhydro  -L-galactopyranose theo daây noái (1  4) ( ñöôøng ñoâi naøy coù teân laø agarobiose) . Agarose chieám khoaûng 55-66% vaø coù theå taùch baèng caùch keát tuûa vôùi polyethylen glycol. Agaropectin: thì chieám khoaûng 40% cuûa toaøn boä polysaccharid, coù caáu truùc phöùc taïp. Thaønh phaàn coù acid glucuronic, D-galactose; 3,4-anhydro L-galactose. Moät phaàn cuûa caùc ñôn vò ñöôøng ñöôïc ester hoùa vôùi acid sulfuric.

53. Goâm vaø chaát nhaøy Tính chaát : - Tan trong nöôùc taïo thaønh dung dòch keo coù ñoä nhôùt cao(Ñoä nhôùt cuûa dung dòch thuoäc nhoùm trung tính thì thay ñoåi ít theo pH coøn nhoùm acid thì thay ñoåi theo pH. ) -Ñoä tan trong coàn thay ñoåi tuøy theo ñoä coàn vaø tuøy theo loaïi goâm hay chaát nhaøy, coàn cao ñoä thì khoâng tan . - Khoâng tan trong caùc dung moâi höõu cô nhö ether, benzen cloroform. - Goâm vaø chaát nhaøy bò tuûa bôûi chì acetat trung tính hoaëc chì acetat kieàm vaø khaùc pectin ôû choã khoâng bò taùc ñoäng bôûi enzym pectinesterase. - Goâm vaø chaát nhaøy coù tính quang hoaït. - Loaïi goâm vaø chaát nhaøy naøo coù caáu taïo chuoãi thaúng thì taïo ñöôïc maøng nhöng ít coù tính dính, traùi laïi loaïi naøo coù caáu taïo phaân nhaùnh thì khoù taïo maøng nhöng coù tính dính cao. - Chaát nhaøy baét maøu xanh vôùi methylen neân coù theå aùp duïng ñeå ñònh tính chaát nhaøy treân vi phaãu thöïc vaät.

54. Ñaùnh giaù moät döôïc lieäu chöùa goâm hoaëc chaát nhaày - Phöông phaùp tuûa baèng coàn roài loïc, saáy, caân. - Coù theå tuûa baèng chì acetat. - Ngöôøi ta coøn ñaùnh giaù baèng phöông phaùp ño ñoä nhôùt. - Chæ soá nôû : chæ soá nôû laø theå tích tính baèng ml maø 1 gam döôïc lieäu khi nôû trong nöôùc chieám ñöôïc trong Ñieàu kieän quy ñònh. Ñieàu kieän quy ñònh: * 1 oáng ñong coù chieàu cao 20 cm vaø ñöôøng kính 2 cm, chia theå tích baét ñaàu töø ñaùy. * Cho 1 g döôïc lieäu ñeå nguyeân hay nghieàn nhoû vaøo oáng * Theâm 25 ml nöôùc, ñaäy nuùt. Laéc nheï ñeàu luùc ñaàu, sau ñoù thænh thoaûng laéc trong voøng 1 giôø. Ñeå yeân 6 giôø ôû nhieät ñoä 15-20  C. Theå tích theo ml maø döôïc lieäu bao goàm caû chaát nhaày chieám ñöôïc chính laø chæ soá nôû.

55. Ñaùnh giaù moät döôïc lieäu chöùa goâm hoaëc chaát nhaày Muoán bieát thaønh phaàn monosaccharid trong caáu truùc cuûa goâm hay chaát nhaøy ta coù theå tieán haønh thuûy phaân roài xaùc ñònh caùc nonosacharid baèng phöông phaùp saéc kyù. So sanh với cac đường chuẩn Ñieàu kieän thuyû phaân Ñun goâm hoaëc chaát nhaøy vôùi acid sulfuric 2N. Dung dòch ñaõ thuûy phaân sau khi trung hoøa baèng bari hydroxyd duøng ñeå phaân tích saéc kyù.

56. HÔÏP CHAÁT PECTIN - Pectin laø nhöõng carbohydrat coù phaân töû lôùn maø phaàn chính ñöôïc caáu taïo bôûi acid polygalacturonic, do ñoù ñöôïc xeáp vaøo nhoùm polyuronic. - Pectin thöôøng gaëp trong caùc boä phaän cuûa caây vaø moät soá taûo. Ñaëc bieät voû quaû giöõa cuûa moât soá caây hoï Cam (Rutaceae) nhö böôûi, cam , chanh thì haøm löôïng raát cao, coù theå ñeán 30%. - Ngöôøi ta chia pectin ra laøm 2 loaïi: pectin hoaø tan coù trong dòch teá baøo vaø pectin daïng khoâng hoaø tan naèm trong thaønh teá baøo. Pectin hoaø tan Loaïi naøy goàm coù: acid pectic ñöùng veà maët caáu taïo laø moät maïch daøi goàm khoaûng 100 ñôn vò acid D-galacturonic noái vôùi nhau theo daây noái  -(1  4). Veà maët caáu truùc laäp theå thì acid  -D-galactupronic ôû daïng gheá C1. Acid pectic laø cô sôû cuûa caùc chaát pectic khaùc. Acid pectic ôû trong caây coù theå toàn taïi döôùi daïng muoái pectat.

57. HÔÏP CHAÁT PECTIN Pectin hoaø tan Acid pectic Acid  -D-galacturonic daïng gheá C1

58. Ñònh tính pectin Phaûn öùng taïo thaønh pectin hydroxamic acid roài cho taùc duïng tieáp vôùi saét III clorid, seõ taïo thaønh phöùc keát tuûa maøu ñoû. Thuoác thöû : hydroxylamin 1,4 g trong 10 ml ethanol 60%, natri hydroyd 1,4 g trong 10 ml coàn ethanol 60%, acid hydrocloric 1 theå tích + 2 theå tích ethanol 95%, 2,5 g saét III trong 10 ml HCl 0,1N pha trong ethanol 60%. - Ñònh tính treân vi phaãu : ngaâm caùc vi phaãu trong aceton. Röûa aceton 3-4 laàn vôùi methanol. Cho vaøo moät hoãn hôïp goàm 1 ml thuoác thöû hydroxylamin vaø 1 ml natri hydroxyd, khuaáy nheï 5 phuùt, theâm 1 ml HCl/ethanol vaø khuaáy 5 phuùt. chuyeån vi phaãu vaøo 2 ml thuoác thöû saét III, sau 10 phuùt vôùt ra vaø quan saùt döôùi kính hieån vi. - Ñònh tính pectin döïa vaøo söï coù maët cuûa acid galacturonic : laáy moät ít pectin hoøa tan vaøo 3-4 ml nöôùc, theâm vaøi gioït chì acetat kieàm 10% BM. Tröôùc tieân coù söï taïo thaønh tuûa traéng roài daàn daàn coù maøu cam hôi ñoû. - Ñònh tính döïa vaøo söï taïo thaønh chaát ñoâng : laáy 5 g pectin, theâm 50 ml nöôùc, ñeå yeân cho pectin tröông ra, theâm 25 g ñöôøng mía vaø ñun soâi 10-15 phuùt. Theâm 1ml dung dòch acid citric 40%. Sau 2-3 giôø seõ taïo thaønh chaát ñoâng

59. Ñònh löôïng Xaùc ñònh haøm löôïng anhydrouronic acid baèng phöông phaùp so maøu : maãu kieåm nghieäm sau khi loaïi ñöôøng (baèng ethanol) dung dòch 0,5% EDTA ñeå loaïi caùc cation hoaù trò 2. Tieáp theo duøng NaOH 1N ñeå xaø phoøng hoaù caùc ester (20  C, 30 phuùt), acid hoaù ñeán pH 5,0-5,5 baèng acid acetic. Cho enzym depolymer hoaù taùc duïng trong 1 giôø, loïc. Cho dòch loïc taùc duïng vôùi acid sulfuric ñaäm ñaëc roài vôùi dung dòch 0,15 % carbazol trong coàn. Ño maøu ôû böôùc soùng 520 nm. Ñoái chieáu vôùi ñöôøng cong maãu cuûa anhydrouronic acid ñi töø acid galacturonic (40 g acid galacturonic töông öùng vôùi 33,2 g anhydrouronic acid). Ngoaøi ra coøn coù theå ñònh löôïng pectin baèng phöông phaùp caân (sau khi tuûa pectin baèng caùc dung moâi höõu cô), phöông phaùp ño ñoä quay cöïc, phöông phaùp ño ñoä nhôùt.

60. Taùc ñoäng cuûa caùc enzym leân pectin Caùc enzym taùc ñoäng leân pectin coù theå chia laøm 2 loaïi: - Pectinesterase (PE): enzym naøy caét nhoùm ester methylic ñeå taïo thaønh acid pectic. - Enzym caét nhoû phaân töû (enzym depolymer hoaù), loaïi naøy coù theå chia ra: * Polymethyl galacturonase (PMG), enzym naøy caét phaân töû thaønh töøng ñôn vò galacturonic. Ngöôøi ta coøn chia ra endopolygalacturonase laø enzym caét moät caùch ngaãu nhieân vaøo caùc daây noái glycosid vaø exopolygalacturonase laø enzym caét baét ñaàu töø ñaàu maïch. * Pectinlyase (PL) laø enzym caét daây noái (1  4) vaø ñoàng thôøi taïo thaønh caùc saûn phaåm chöa no

61. Taùc ñoäng cuûa caùc enzym leân pectin Ngöôøi ta tìm thaáy caùc enzym naøy trong moät soá naám moác nhö Aspergillus niger, A. oryzae vaø duøng chuùng ñeå loaïi pectin trong vieäc laøm trong nöôùc hoa quaû, trong vieäc cheá bieán sôïi thaûo moäc.

62. Pectin khoâng hoaø tan Loaïi naøy coøn ñöôïc goïi laø protopectin. Nhôø coù protopectin maø caùc quaû xanh coù ñoä cöùng nhaát ñònh. Ngöôøi ta cho raèng khi quaû chín, döôùi taùc ñoäng cuûa protopectinase thì protopectin chuyeån thaønh pectin hoøa tan neân quaû chín thì meàm ra, tuy nhieân chöa coù chöùng minh ñaáy ñuû veà söï toàn taïi cuûa moät enzym ñaëc tröng nhö vaäy. Veà maët caáu truùc hoaù hoïc, protopectin taïo thaønh laø do söï lieân keát nhöõng phaân töû pectin vôùi nhau qua caàu calci, phosphat vaø ngoaøi ra coøn coù söï keát hôïp vôùi cellulose, vôùi ose vaø moät soá thaønh phaàn khaùc cuûa vaùch teá baøo.

63. DÖÔÏC LIEÄU CHÖÙA GOÂM-CHAÁT NHAØY-PECTIN GOÂM ARABIC Gummi arabicum Nôi cung caáp chính treân thò tröôøng theá giôùi laø Xu Ñaêng khoaûng 40.000 taán/naêm. Caùch thu hoaïch goâm: Ngöôøi ta thu hoaïch goâm ôû nhöõng caây töø 3 tuoåi trôû leân, hieäu suaát cao ôû nhöõng caây 5-7 tuoåi. Thu hoaïch vaøo muøa khoâ khi caây ñaõ ruïng laù. Goâm tieát ra töø nhöõng keõ nöùt töï nhieân, nhöng ngöôøi ta thöôøng ñeõo voû thaønh töøng baêng 5-50 cm ñeå goâm chaûy ra nhieàu. Goâm chaûy ra khoâ daàn, vaøi tuaàn sau khi boùc voû thì baét ñaàu laáy goâm. Luùc naøy phaàn giöõa cuïc goâm vaãn chöa raén haún, qua phôi naéng hoaëc qua quaù trình chuyeân chôû goâm môùi raén hoaøn toaøn. Moâ taû döôïc lieäu Daïng cuïc troøn khoâng ñeàu, raén, ñöôøng kính trung bình khoaûng 2-3 cm maøu vaøng hay maøu naâu, khi khoâ thì deã ñaäp vôõ, maët vôõ nhaün boùng. Caùc cuïc nguyeân thöôøng coù moät khoaûng roäng ôû giöõa do quaù trình khoâ taïo ra. Goâm tan trong nöôùc taïo thaønh dung dòch keo, dính vaø coù ñoä quay cöïc.

64. GOÂM ARABIC Gummi arabicum Thaønh phaàn hoaù hoïc Thaønh phaàn chính laø polysaccharid thuoäc nhoùm acid coù acid uronic. Muoán ñònh tính acid uronic coù theå thöïc hieän nhö sau: ñun goâm vôùi naphtoresorcinol vaø HCl N/2 trongvaøi phuùt, coù tuûa naâu tan trong benzen maøu tím. Phaàn polysaccharid coù theå tinh cheá baèng caùch hoaø tan goâm trong dung dòch HCl 0,1N roài keát tuûa baèng coàn, laøm nhieàu laàn nhö vaäy roài cuoái cuøng ñieän thaåm tích. Trong goâm coøn coù 3-4% chaát voâ cô (Ca, Mg, K), caùc enzym nhö oxydase, emulsin.

65. Kieåm nghieäm Ngaâm 5 g goâm trong 10 ml nöôùc, ñeå yeân trong 15-20 giôø ñeå tan hoaøn toaøn thaønh moät dung dòch saùnh vaø acid vôùi giaáy quyø. Dung dòch goâm 2% ñun soâi ñeå nguoäi, theâm 1 ml dung dòch chì acetat kieàm, coù tuûa traéng nhöng khoâng bò tuûa bôûi dung dòch chì acetat trung tính ( khaùc vôùi goâm adragant). Hoaø tan 0,25 g goâm trong 5 ml nöôùc, theâm 0,5 ml nöôùc oxy giaø loaõng vaø 0,5 ml dung dòch benzidin 1% trong coàn, laéc vaø ñeå yeân, seõ coù maøu xanh do coù maët cuûa oxydase hoaëc duøng coàn gaic cuõng thaáy coù maøu xanh xuaát hieän. Khoâng ñöôïc coù phaûn öùng cuûa tanin vaø tinh boät. Ñoä aåm khoâng quaù 15%. Ñoä tro toaøn phaàn khoâng quaù 5%. Trong baøo cheá goâm arabic ñöôïc duøng: Baøo cheá caùc nhuõ dòch vaø hoãn dòch. Baøo cheá caùc vieân neùn laøm taù döôïc dính vaø taù döôïc raõ (vì coù khaû naêng tröông nôû ra trong nöôùc) Goâm arabic laøm dòu taïi choã nôi bò vieâm nhö vieâm hoïng, vieâm daï daøy. Chuù y: thaønh phaàn cuûa goâm coù calci neân caàn traùnh nhöõng chaát coù töông kî.

66. DÖÔÏC LIEÄU CHÖÙA CHAÁT NHAØY MAÕ ÑEÀ Folium et semen Plantaginis Maõ ñeà ( Plantago major L.), hoï Maõ ñeà (Plantaginaceae). Ñaëc ñieåm thöïc vaät vaø phaân boá Caây thaân thaûo, soáng dai, thaân raát ngaén. Laù moïc ôû goác thaønh hoa thò, coù cuoáng daøi vaø roäng, phieán laù nguyeân hình thìa, daøi 12 cm roäng 8 cm coù 5-7 gaân chính hình cung. Hoa moïc thaønh boâng coù caùn daøi, höôùng thaúng ñöùng. Boä phaän duøng vaø cheá bieán Neáu laáy laù thì thu hoaïch töø thaùng 5-7, neáu laáy haït thì töø thaùng 6-8, caét nhöõng boâng thaät giaø, phôi khoâ, voø sat treân saøng roài saåy saïch, sau ñoù tieáp tuïc phôi khoâ cho ñeán khi ñoä aåm coøn 10%.

67. DÖÔÏC LIEÄU CHÖÙA CHAÁT NHAØY MAÕ ÑEÀ Folium et semen Plantaginis Thaønh phaàn hoùa hoïc chính cuûa toaøn caây laø chaát nhaøy, haøm löôïng trong laù coù theå ñeán 20%, trong haït coù theå ñeán 40%. Döôïc ñieån Vieät Nam qui ñònh haït maõ ñeà phaûi coù chæ soá nôû ít nhaát laø 5. Caùc nhaø nghieân cöùu Nhaät ñaõ chieát xuaát chaát nhaøy haït P. major tinh khieát vôùi teân Plantasan vôùi hieäu suaát 6,8%. plantsan goàm coù D-silose, L-arabinose, acid D-galacturonid, L-rhamnose vaø D-galactose theo tæ leä töông öùng laø 15:3:4:2:0,4. Plantose laø 1 oligosaccharid = galactose + glucose + fructose. Ngoaøi chaát nhaày, 2 thaønh phaàn khaùc ñaùng chuù yù trong caây laø iridoid glycosid vaø flavonoid . Hai iridoid ñaõ ñöôïc xaùc ñònh laø acubosid vaø catalpol . Nhieàu hôïp chaát flavonoid ñaõ ñöôïc phaân laäp: apigenin, quercetin, scutellarein, baicalein, hispidulin ... Trong maõ ñeà coøn nhieàu thaønh phaàn khaùc ñaõ ñöôïc khaûo saùt: caùc acid höõu cô nhö acid cinnamic, p-coumaric, ferulic, cafei..., carotenoid , vitamin K, vitamin C, 1 ít tanin, saponin , veát alkaloid (plantagonin), coumarin (esculetin).

69. Taùc duïng vaø coâng duïng -Nhöõng daãn chaát iridoid glycosid laø thaønh phaàn coù taùc duïng khaùng khuaån cuûa maõ ñeà. - Haït maõ ñeà (coøn goïi laø xa tieàn töû) do coù chaát nhaøy neân coù taùc duïng nhuaän traøng vaø taêng theå tích phaân. -Chaát nhaày taïo thaønh moät lôùp baûo veä nieâm maïc ruoät neân cuõng duøng laøm thuoác choáng vieâm trong beänh vieâm ruoät, ñau daï daøy vaø lî. Ngoaøi ra coøn coù taùc duïng long ñôøm, lôïi tieåu Trong y hoïc coå truyeàn laù coù taùc duïng thoâng tieåu, duøng chöõa nhöõng tröôøng hôïp bí tieåu tieän, tieåu tieän ra maùu, ngoaøi ra coøn duøng ñeå chöõa ho. Laù töôi giaõ nhoû duøng ñaép muïn nhoït. trong nhaân daân duøng ñeå laøm laønh caùc veát thöông vaø saûn xuaát caùc cheá phaåm “Plantaglusid” ñeå chöõa beänh vieâm loeùt daï daøy, ruoät.