1. Πολιτιστικό πρόγραμμα Σχολικού έτους 2011-2012.
Ψηφιδωτά Ελληνορωμαϊκής
εφαρμογής τους
εποχής:
Ιστορική
διαδρομή
και
τεχνική

2. Όπως ακριβώς στα ψηφιδωτά οι μικρές ανόμοιες ψηφίδες τοποθετούνται η μία δίπλα στην άλλη
και συναποτελούν ένα όλον, έτσι και η εργασία αυτή αποτελεί ένα πραγματικό ψηφιδωτό.
Προήλθε από την συρραφή πέντε μικρότερων εργασιών τις οποίες εκπόνησαν οι μαθητές του
πολιτιστικού προγράμματος που πραγματοποιήθηκε κατά το σχολικό έτος 2011-2012 στο
Πρότυπο Πειραματικό Λύκειο του Πανεπιστημίου Πατρών.
Είναι αξιοθαύμαστος ο ζήλος
και ενθουσιασμός των μαθητών -«ψηφοθετών», οι οποίοι
εργάστηκαν εντατικά και συνεργάστηκαν αρμονικά για να φτιάξουν το δικό τους «ψηφιδωτό».
Οπωσδήποτε η εργασία αυτή δεν διεκδικεί τον τίτλο της διδακτορικής διατριβής διότι δεν
βασίστηκε σε πρωτογενή έρευνα αλλά σε προηγούμενες δημοσιεύσεις. Αν αναλογιστούμε όμως
ότι εκπονήθηκε στα πλαίσια ενός προαιρετικού εβδομαδιαίου δίωρου από μαθητές της Α΄ Λυκείου,
τότε ίσως καταλάβουμε την πραγματική της αξία.
Εμείς σαν καθηγητές τους είμαστε υπερήφανοι για αυτούς και τους ευχαριστούμε που μας
εμπιστεύθηκαν και εργάστηκαν μαζί μας και που μας δίνουν δύναμη να συνεχίσουμε ο καθένας
μας στη δημιουργία του προσωπικού του «ψηφιδωτού» στο χώρο της εκπαίδευσης.
Ευχή όλων μας είναι οι μαθητές μας στη ζωή τους να είναι δημιουργικοί και να γίνουν ο καθένας
τους μια όμορφη, ζωντανή ψηφίδα μέσα στο ψηφιδωτό της κοινωνικής ζωής.
Οι υπεύθυνοι του πολιτιστικού προγράμματος:
Καννά Ελένη.
Κωτσελένη Σοφία.
Λεούση Αφροδίτη.
Κυριακουλόπουλος Ευάγγελος.
2

3. Έγραψαν:
Πρόλογο:
Ανδρικάκος Δημήτριος, Ανδρουτσέλης Αλέξιος, Δούβρης Απόστολος, Δρακόπουλος Δημοσθένης,
Κωστοπούλου Ευαγγελία.
Αρχαία Ελληνικά και Ελληνιστικά ψηφιδωτά:
Βοζαΐτη Νίκη, Βουρλή Γεωργία, Καπελησίου Λουίζα Λάζαρη Νίκη, Λίπκα Αλέξανδρος,
Ρωμαϊκά ψηφιδωτά:
Μπούσιας Νικόλαος, Παπανδρέου Ρεγγίνα, Ρουμελιώτης Ιωάννης Σταθοπούλου Ειρήνη,
Σταυροπούλου Ολίνα, Χαλαντζούκα Κωνσταντίνα,
Ψηφιδωτά Πάτρας:
Ματράκα Ελένη,Μπάρλου Ανδριάννα.
Φιλoλογική επιμέλεια: Η κ. Καννά Ελένη
Καθοδήγηση στην έρευνα,
και τελική διαμόρφωση εργασίας: Ο κ. Κυριακουλόπουλος Ευάγγελος.

4. Αν κάποιος ήθελε να σε ζωγραφίσει, Παρθένε,
θα χρειαζόταν το φως των άστρων και όχι των χρωμάτων,
ώστε, σαν Πύλη του Φωτός, να σε ζωγράφιζε με φως·
όμως τα ουράνια σώματα δεν υπακούουν στα λόγια των θνητών·
με όσα μας εκχώρησαν οι νόμοι της ζωγραφικής κι η φύση,
μ’ αυτά ο άνθρωπος θα σ’ ιστορήσει και θα σε ζωγραφίσει.
4

5. Τα πρώτα γνωστά ψηφιδωτά βρέθηκαν στην Εγγύς Ανατολή στην περιοχή
της Μεσοποταμίας και υπολογίζονται πως είναι του 3000 π.Χ.. Είναι φορητά
και χοντροφτιαγμένα, με μεγάλου μεγέθους ψηφίδες. Σήμερα βρίσκονται στο
Βρετανικό Μουσείο στο Λονδίνο. Επίσης πρωτόγονης μορφής ψηφιδωτά
μπορούμε να βρούμε σε αιγυπτιακά και περσικά μνημεία.
Οι Έλληνες ήταν οι πρώτοι οι οποίοι, πριν από την Αλεξανδρινή εποχή,
ανέπτυξαν την τέχνη των ψηφιδωτών και τη μετέτρεψαν σε μια ουσιώδη
μορφή τέχνης. Στη συνέχεια κατά τη διάρκεια των Ελληνιστικών χρόνων το
ψηφιδωτό έγινε κοινό διακοσμητικό μέσο, για οποιουδήποτε είδους κτήριο της
εποχής. Τα παλαιοτέρα σωζόμενα ψηφιδωτά δείγματα στον ελλαδικό χώρο
βρίσκονται στην Πέλλα, στη Ρόδο και τη Δήλο. Παρόλο που τα μέσα της
εποχής ήταν περιορισμένα, η χρωματική τους κλίμακα στοιχειώδης και το
μόνο υλικό που χρησιμοποιούσαν για ψηφίδες ήταν φυσικές πέτρες, αφού η
υαλόμαζα ήταν άγνωστη μέχρι την εποχή που εμφανίστηκε τα τελευταία
ρωμαϊκά χρόνια, εκείνοι οι τεχνίτες δημιούργησαν έργα μεγάλης αξίας και
ομορφιάς. Η επίδραση της κλασσικής ελληνικής τέχνης ήταν πολύ σημαντική
και εδώ δημιουργήθηκαν οι βάσεις για την τέχνη των ψηφιδωτών. Ένα άλλο
σημαντικό θέμα που πρέπει να αναφέρουμε είναι πως βρισκόμαστε μπροστά
στο αξιοθαύμαστο γεγονός του καλύτερου δυνατού συνδυασμού του
κλασσικού με το ελληνιστικό στοιχείο : αυστηρότητα στο σχέδιο και τα
χρώματα από τη μια και από την άλλη μεριά η εξαντλητική λεπτομερειακή
εκτέλεση με πολύ μικρές ψηφίδες. Και αντί αυτό το κυνήγι της λεπτομέρειας
να καταντήσει στείρο και να διαφθείρει τη μορφή αυτής της τέχνης, το έργο
διατηρεί τη συνοχή των στοιχείων και την απλότητα που έχει δεχθεί από την
κλασσική αυστηρότητα.
Οι Ρωμαίοι,
που στη δικιά τους Πομπηία Έλληνες τεχνίτες δημιουργούν
από τις πλουσιότερες και λαμπρές σειρές ψηφιδωτών, χρησιμοποίησαν για
πρώτη φορά αυτή τη μορφή τέχνης σε μεγάλες διαστάσεις και ακόμα
πρωτοπορούν σε αυτόν τον τομέα της τέχνης αφού πειραματίστηκαν και
δοκίμασαν
για
πρώτη
φορά
την
κατασκευή
εντοίχιων
ψηφιδωτών.
Εφαρμόζουν από τον πρώτο μεταχριστιανικό κιόλας αιώνα την τεχνική της
5

6. πολυχρωμίας στα δημόσια κτήρια, ενώ στα ιδιωτικά επικρατεί η ασπρόμαυρη
τεχνική. Αυτό επομένως ισχύει και στα ρωμαϊκά δάπεδα που βρίσκονται στον
ελληνικό χώρο, όπως στη Σπάρτη, στην Κω, στην Πάτρα άλλα και σε άλλα
μέρη.
Τη μεγαλύτερη δόξα του το ψηφιδωτό την γνωρίζει κατά τη Βυζαντινή
εποχή. Εκείνη την εποχή το ψηφιδωτό γίνεται το επίσημο μέσο εικαστικής
έκφρασης που υποστηρίζεται αρχικά από την Βυζαντινή εκκλησία, η οποία
είναι σχετικά νέα εκείνη την εποχή. Στην συνέχεια υπάρχει και υποστήριξη
του ψηφιδωτού και από τη ριζικά ανακαινισμένη κρατική εξουσία. Το
ψηφιδωτό ήταν μια αρκετά παλιά τέχνη με μια σχολαστικά διατηρημένη
παράδοση μέσα στο χρόνο, η οποία λόγω των περιστάσεων μπόρεσε να
αναπτυχτεί και να γνωρίσει μία πρωτάκουστη ανάπτυξη.
Όπως αναφέρθηκε προηγουμένως, στη Βυζαντινή εποχή που αρχίζει η
αναγνώριση του Χριστιανισμού, δημιουργήθηκε η ανάγκη οικοδόμησης
καινούργιων ναών και μέσων διακόσμησής τους. Τα ψηφιδωτά από τους
πρωτοχριστιανικούς κιόλας ναούς
παριστάνουν τα σύμβολα της νέας
θρησκείας και για πρώτη φορά, στις παλιότερες βασιλικές,
αρχίζει
συστηματικά η κατασκευή εντοίχιων ψηφιδωτών, που ανοίγει την προοπτική
καινούργιων δυνατοτήτων. Έτσι δίνεται η δυνατότητα στους καλλιτέχνες να
παραστήσουν σκηνές από τη ζωή του Χριστού και των Αγίων, κάτι που δεν
μπορούσε να τους προσφέρει το μωσαϊκό, αφού βρισκόταν στο δάπεδο που
πάταγε ο κόσμος. Μαζί λοιπόν με την κτίση της Κωνσταντινούπολης και την
αναγνώριση του Χριστιανισμού, ως επίσημης θρησκείας του κράτους,
εγκαταλείπεται και ο φοβισμένος συμβολισμός των πρώτων χρόνων και έτσι η
τέχνη του ψηφιδωτού κερδίζει έδαφος και αρχίζει ελεύθερη να διαπλάθει το
χαρακτήρα της μέσα στο χώρο της Βυζαντινής τέχνης, χωρίς όμως ποτέ να
ξεχνά την αρχαία ελληνική τέχνη, αφού οι καινούργιοι δημιουργοί κατάγονται
από την ίδια γη και ζουν κάτω από τον ίδιο ουρανό και ήλιο. Αυτό ισχύει και
για τις ανατολικές επιδράσεις που επηρέασαν την Βυζαντινή τέχνη. Πρώτος
σταθμός για την ιστορία του ψηφιδωτού είναι η εποχή της βασιλείας του
Μεγάλου
Κωνσταντίνου και της μητέρας του Ελένης. Μεγάλος αριθμός
εκκλησιών ανεγείρονται στην Κωνσταντινούπολη, στην υπόλοιπη Ελλάδα,
στην Παλαιστίνη, στην Ιταλία, αλλά και στις βόρειες επαρχίες του κράτους.
6

7. Κατά τον 5ο αιώνα, που πέρα από τις βασιλικές έχουμε και κτίσματα
πολυγωνικά και καμπύλα, αρχίζει η δημιουργία μεγάλων έργων. Είναι η
εποχή του Ιουστινιανού και της Θεοδώρας, μια από τις κορυφαίες περιόδους
της βυζαντινής τέχνης που, επί δύο αιώνες (5ο και 6ο ) και πλέον, έδωσε έργα
απαράμιλλου κάλλους και τελειότητας. Η Αγία Σοφία στην Κωνσταντινούπολη
και οι εκκλησίες της Θεσσαλονίκης Άγιος Γεώργιος (ροτόντα), Όσιος Δαυίδ ή
Μονή Λατόμου,
και της Ravenna Άγιος Βιτάλιος,
Άγιος Απολλινάριος,
Βαπτιστήριο των Αρειανών, Μαυσωλείο της Galla Placidia, αποτελούν τα
κυριότερα μνημεία της εποχής που κρατούν σημαντική θέση στην ιστορία της
τέχνης. Οι καλλιτέχνες δούλεψαν πάνω στα αχνάρια της παράδοσης
σύμφωνα με τις λύσεις που οι πέτρες οι ίδιες και το σμάλτο τους προσέφεραν.
Η παρατήρηση της φύσης στάθηκε ο δάσκαλος του ματιού τους και η σκέψη
τους οδηγήθηκε από την πίστη και τα σύμβολά της. Ο ιχθύς, ο αμνός, η
περιστερά στην αρχή. Έπειτα φυτά και τοπία και σκηνές της ζωής του
Χριστού και των Αγίων. Τότε είναι που το ψηφιδωτό εξελίσσεται στην πιο
αυστηρή, λεπτή, λειτουργική και παραστατική τέχνη. Η
τεχνοτροπία
διατηρείται αναλλοίωτη στην εκτέλεση της συνθέσεως. Το περίγραμμα και ο
προπλασμός, - όπως και στην τέχνη της εικονογραφίας- παραμένουν οδηγοί
για την ψηφοθέτηση που θα δώσει σάρκα στη δημιουργία.
Αλλά ποτέ δεν παραβλέπονται τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του καλλιτέχνη,
κληρονομιά των άμεσων δασκάλων του. Έτσι έχουμε έργα που διαφέρουν
από τόπο σε τόπο και από τεχνίτη σε τεχνίτη, τόσο σε σχέδιο όσο και στα
χρώματα των ψηφίδων. Αυτή η διαφοροποίηση της τεχνικής συντελείται,
όπως είναι εύκολο να καταλάβει κανείς, όλο και περισσότερο όσο κυλούν οι
αιώνες. Θα τη συναντήσουμε περισσότερο, όταν πια ο καλλιτέχνης έχει
αποσπασθεί,
έχει
ελευθερωθεί
πνευματικά,
όταν
έχει
διαμορφώσει
ανεμπόδιστα την προσωπικότητα του και κάνει αυτό που νομίζει και όχι αυτό
που συνηθίζεται. Βρισκόμαστε στη δεύτερη μεγάλη φάση του ψηφιδωτού, που
σιγά σιγά και προοδευτικά θα μας φέρει στον 9οαιώνα για να φτάσουμε μέχρι
και τον 14ο. Από τον Άγιο Αμβρόσιο στο Μιλάνο, το νάρθηκα της Αγίας Σοφίας
στην Κωνσταντινούπολη και στην Αγία Σοφία της Θεσσαλονίκης φτάνουμε
στα αριστουργήματα της Νέας Μονής στη Χίο, του Οσίου Λουκά, της Μονής
Δαφνίου, της Μονής Βατοπεδίου στον Άθω, της Αχειροποιήτου,
7
στην

8. Παμμακάριστο της Κωνσταντινούπολης. Κι ακόμη στο Palermo, στο θόλο του
Αγίου Μάρκου στη Βενετία, και στην κατεστραμμένη Μητρόπολη των Σερρών.
Οι Φράγκοι από τη Δύση και οι βάρβαροι από την Ανατολή, φέρνουν
εμπόδια στην ανέγερση εκκλησιών με τους αδιάκοπους πολέμους. Άλλωστε η
νωπογραφία κατακτά σιγά σιγά την προτίμηση του κόσμου. Το ψηφιδωτό
οδεύει προς την εξαφάνισή του. Ο 13ος είναι ο τελευταίος του αιώνας, κατά
τον 14ο μόνο για ελάχιστα δείγματα μπορεί να μιλάει κανείς. Μόνο στη
Φλωρεντία ( Βαπτιστήριο ) και στη Βενετία ( Άγιος Μάρκος ), όπου
κατασκευάζονται ψηφιδωτά μέχρι τον 17ο αιώνα, συνεχίζεται σε μικρή κλίμακα
η εφαρμογή της τεχνικής, όχι πια Έλληνες αλλά από Ιταλούς. Με την πτώση
της Πόλης από τους Φράγκους το 1204 και στη συνέχεια από τους
Σελτζούκους Τούρκους το 1453 οι διάφοροι τεχνίτες που βρίσκονταν στην
βυζαντινή αυτοκρατορία φεύγουν και πάνε στην περιοχή της βόρειας Ιταλίας
και μεταλαμπαδεύουν εκεί τις γνώσεις τους στους τεχνίτες των περιοχών
αυτών. Έτσι παρατηρείται εξέλιξη του ψηφιδωτού σε εκείνες τις περιοχές και
όχι πια στην σκλαβωμένη Ελλάδα. Πολλές προσπάθειες έγιναν στην Ευρώπη
από τα τέλη του 18ου αιώνα κι ύστερα, για μια συστηματική κάπως αναβίωση
της τέχνης του ψηφιδωτού. Δυστυχώς δεν απέφεραν καρπούς. Κατά τις αρχές
του προηγούμενου αιώνα έγινε στο Παρίσι μια έντονη χρήση ψηφιδωτών για
τη διακόσμηση εκκλησιών ( Sacre Coeur, Madeleine ) και άλλων μνημειακών
κατασκευών ( τάφος του Pasteur στο Πάνθεο ). Έτσι αρχίζει να αναβιώνει η
τέχνη και τελικά δημιουργείται στη Ravenna ένα κέντρο μελέτης και σπουδής
του ψηφιδωτού, όπου άξιοι καλλιτέχνες, όπως οι Signorini, Saglietti, Morigi,
Cicogniani, συντηρούν και αντιγράφουν μεθοδικά τα αρχαία έργα και εκτελούν
καινούργια, συχνά πάνω σε σχέδια μεγάλων δασκάλων του αιώνα μας σαν
τον Chagali, τον Gutuso , τον Mathiew και τους Severini και Compili.
Η ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ
Η τέχνη των ψηφιδωτών είναι με λίγα λόγια η τέχνη επένδυσης επιφανειών,
με τετράγωνες ψηφίδες οι οποίες συνήθως αποτελούνται από φυσικά
πετρώματα ή από υαλόμαζα, δηλαδή από ειδικά επεξεργασμένο γυαλί. Όσον
αφορά τη διαδικασία, είναι αρκετά χρονοβόρα καθώς αυτές οι ψηφίδες
8

9. προσκολλώνται σε ένα κατάλληλα
διαμορφωμένο υπόστρωμα το οποίο
αποτελείται από ασβεστοκονίαμα. Αποτέλεσμα είναι η δημιουργία διαφόρων
περίτεχνων διακοσμημένων επιφανειών.
ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΑ-ΠΡΩΤΟΪΣΤΟΡΙΑ
Η
τέχνη
τέταρτη
του
χιλιετία
ψηφιδωτού
π.Χ.
εμφανίζεται
όταν
στην
χρησιμοποιήθηκαν
ιστορία
από
την
κώνοι
οπτής
γης
(τερακότα, terracotta) εντυπωμένοι σε δάπεδα ή στο έδαφος, για την
παραγωγή
συγκεκριμένων
προτιμότερα
τη Μεσοποταμία ή
διακοσμητικών
μοτίβων.
ψηφιδωτά τέχνεργα περιλαμβάνονται
στήλες
από
την Ουρούκ,
στις
Ανάμεσα
στα
τοίχοι
από
οποίες
οι
κώνοι
δημιουργούσαν γεωμετρικά μοτίβα. Εκεί αποκαλύφθηκαν τοίχοι, στύλοι
(αψιδοστάτες) και κίονες διακοσμημένοι με κώνους ασβεστόλιθου ή πηλού,
εμβαπτισμένους σε χρωστική ουσία και εμπίεστους σε πισσάσφαλτο.
Το θεμέλιο της ελληνικής παράδοσης στην κατασκευή επιδαπέδιων
ψηφιδωτών βρίσκεται πιθανώς στα ψηφιδωτά δάπεδα που κατασκευάζονταν
στην Ασσυρία και
τη Φρυγία με
ποτάμιους
λίθους
(βότσαλα)
σε
μεταγενέστερες περιόδους, κατά τον 8ο και 7ο αι. π.Χ.. Δύο τέτοια
μωσαϊκά ανασκάφτηκαν στην Ασσούρ, από τον Γερμανό αρχαιολόγο Βάλτερ
Άντρε (Walter Andrae), στο σύμπλεγμα του ναού Άνου-Αντάντ (Anu-Adad).
Στην Τιλ, σημ. Τιλέ Χουγιούκ (Tille Höyük) στην ΝΑ Τουρκία, σε οικισμό του
νεοχιττιτικού κράτους του Κουμούκ που κατακτήθηκε από τον Σαργκόν Β' της
Ασσυρίας (περ. 721–705), ανασκάφτηκε μια διώροφη κατοικία με μακρά
στενά δώματα παρατεταγμένα γύρω από μία περίκλειστη, εσωτερική αυλή. Η
αυλή ήταν καλυμμένη με ψηφιδωτό δάπεδο 238 λευκών και μαύρων
τετραγώνων (σκακιέρα) και τέσσερα ερυθρά τετράγωνα τοποθετημένα έτσι
ώστε να υποδεικνύουν την κύρια είσοδο της κατοικίας
Σημαντική αλλαγή της χρήσης του ψηφιδωτού δαπέδου παρατηρείται στη
Φρυγία. Το Γόρδιον, η πρωτεύουσα της Φρυγίας, ήταν πλούσια κοσμημένο με
επιδαπέδια (βοτσαλωτά) ψηφιδωτά ήδη από τον 8ο π.Χ. αι. Τρία από αυτά τα
ψηφιδωτά αποκαλύφθηκαν σε μεγαρόσχημα κτήρια που καταστράφηκαν από
9

10. τους Κιμμέριους στα τέλη του 8ου ή στις αρχές του 7ου π.Χ. αι.
Χρονολογούνται ως σύγχρονα των μωσαϊκών της Ασσυρίας, αλλά έχουν
διαφορετική χρήση στο χώρο. Χρησιμοποιούνται στα σημαντικότερα δώματα
και όχι στους εξωτερικούς χώρους, η δε τεχνική τους θεωρείται εξαιρετική .
ΚΛΑΣΣΙΚΗ ΕΛΛΑΔΑ
Οι Έλληνες, κατά τον 5ο και 4ο π.Χ. αι. προώθησαν το ψηφιδωτό ως μορφή
τέχνης
με
ακριβή
γεωμετρικά
σχέδια
και ανθρωπομορφικά ή θηριομορφικά μοτίβα. Το ψηφιδωτό του κλασικού
κόσμου κοσμούσε συνήθως τον οίκο, συνηθέστερα την τραπεζαρία και τον
προθάλαμό της. Κάτι τέτοιο υπονοεί μια στενή σχέση μεταξύ του ψηφιδωτού
και του συμποσίου και απεικονίζεται σαφώς στα διονυσιακά θέματα και τις
ομόκεντρες συνθέσεις, σχεδιασμένες με τρόπο ώστε να παρουσιάζουν ίδια
μοτίβα σε όλους τους συνδαιτυμόνες, ανεξάρτητα από τη θέση τους στον
χώρο. Καθώς μάλιστα στο συμπόσιον συμμετείχαν μόνον άνδρες, τούτη η
διακόσμηση χάραζε τα διακριτά όρια ανάμεσα στον ανδρωνίτη και τον
γυναικωνίτη.
Πολλά βοτσαλωτά ψηφιδωτά διατηρούνται σε δύο ιδιαίτερες αρχαιολογικές
θέσεις, την Όλυνθο και την Πέλλα στη βόρεια Ελλάδα. Τα ψηφιδωτά της
Ολύνθου χρονολογούνται στον 5ο
π.Χ. αι. και είναι κυρίως τετράγωνες ή
κυκλικές συνθέσεις με απλά περιγράμματα και ζωφόρους γύρω από το
κεντρικό μυθολογικό θέμα. Αρκετά
περίτεχνη
θεωρείται
εδώ η
χρήση
ανοικτόχρωμων και σκουρόχρωμων ψηφίδων. Οι μορφές δημιουργούνται με
λευκούς λίθους σε μαύρο ή βαθύ μπλε φόντο. Μικρότεροι μαύροι λίθοι
χρησιμοποιούνται για τη διαμόρφωση των περιγραμμάτων. Οι ψηφίδες είναι
ομοιόμορφες ως προς το μέγεθος και αδιαμόρφωτες και στα κεντρικά θέματα
δίνεται σημασία στη λεπτομέρεια.
ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ
Στην ελληνιστική περίοδο αυξάνονται τα κτήρια που χρησιμοποιούν τη
ψηφιδωτή
διακόσμηση
σε
διαφορετικούς χώρους από
εκείνους του
συμποσίου ή του διάκοσμου στον ανδρωνίτη. Γίνεται επίσης σαφές ότι ένα
10

11. πολύ μεγάλο τμήμα του χώρου στον ελληνιστικό οίκο ήταν αφιερωμένο στη
διασκέδαση των φιλοξενουμένων. Η δραστική αύξηση της χρήσης του
ψηφιδωτού σε αυτή την περίοδο φαίνεται ότι ήταν προϊόν μιας αυξανόμενης
ευημερίας, που συνδυαζόταν με εθιμικές αλλαγές, οι οποίες έκαναν
περισσότερο αποδεκτή την επίδειξή της. Ειδικά διαμορφωμένες ψηφίδες
(tesserae) χρησιμοποιούνταν για να αποδώσουν πρόσθετες λεπτομέρειες και
χρωματικούς τονισμούς των έργων. Η χρήση μικρών ψηφίδων έδωσε τη
δυνατότητα μίμησης των ζωγραφικών έργων, όπως φαίνεται κυρίως στα
σωζόμενα έργα της Πέλλας και της Πομπηίας μεταγενέστερα.
Τα ψηφιδωτά αυτής της συγκεκριμένης περιόδου παρουσίασαν πολλές
τεχνοτροπίες και τεχνικές καινοτομίες, χωρίς ωστόσο να είναι δυνατός ο
χρονικός προσδιορισμός τους. Υπάρχουν ψηφιδωτά του 3 ου π.Χ αι. που
ακολουθούν την τεχνική της χρήσης μικροψηφίδων, αλλά ο χαμένος κρίκος
της αλυσίδας διαφεύγει. Η τεχνική τελειοποιήθηκε σε κάποια από τις βασιλικές
αυλές
των
ελληνιστικών
βασιλείων,
πιθανώς
στην Αλεξάνδρεια ή
την Πέργαμο, όπου αποκαλύφθηκαν έργα ιδιαίτερης λεπτότητας και τεχνικής.
Περίπου από τα μέσα του 2ου αι. π.Χ. η τέχνη του ψηφιδωτού κατακτά τους
πλούσιους
οίκους
του
ελληνιστικού
κόσμου,
από
την Ισπανία ως
το Αφγανιστάν. Οι λαοί του ελληνιστικού κόσμου υιοθέτησαν την τέχνη του
ψηφιδωτού, μαζί με άλλες όψεις του ελληνικού τρόπου ζωής, ως μέσο
έκφρασης της ελληνικής τους ταυτότητας ή ως μέσο επίδειξης οικειότητας με
τον ελληνικό πολιτισμό. Η χρηστικότητα του ψηφιδωτού στην αρχιτεκτονική
δομή των ελληνιστικών κτηρίων προσλαμβάνει έναν ιδιαίτερο χαρακτήρα,
καθώς γίνεται το μέσο φυσικού διαχωρισμού σε περιπτώσεις που ο χώρος
δεν είναι αρκετός σε μικρότερα κτήρια. Η επίδειξη της κοινωνικής θέσης
απαιτεί την ύπαρξη περισσότερων του ενός συμποσιακών χώρων και τούτο
γίνεται εφικτό χάρη στην αρχιτεκτονική πλέον χρήση της τέχνης.
Στην ελληνιστική περίοδο διακρίνονται δύο διαφορετικές τεχνοτροπίες, η
ανατολική και η δυτική. Τα χαρακτηριστικά αυτών των δύο διακριτών τάσεων
φαίνονται καθαρότερα στα πρώιμα ψηφιδωτά της Πομπηίας που ακολουθούν
την ελληνική δυτική παράδοση, εμπλουτισμένη με σκηνές από την
καθημερινότητα. Οι αριστοκράτες της Πομπηίας αναζητούσαν μια διακόσμηση
που θα επιδείκνυε την εξοικείωσή τους με τον ελληνικό πολιτισμό, γεγονός
11

12. που σε μεγάλο βαθμό ενθάρρυνε την παραγωγή αντιγράφων ή τη χρήση
όλων των υφολογικών στοιχείων της ελληνικής τεχνοτροπίας. Οι ιδιαίτερες
απαιτήσεις της αγοράς της Πομπηίας φαίνεται πως εξυπηρετούνταν από
διαφορετικές τεχνικές παραγωγής. Υπάρχουν ενδείξεις διαχωρισμού μεταξύ
της παραγωγής επιτοίχιων και επιδαπέδιων ψηφιδωτών, η οποία γινόταν
πιθανώς από τοπικούς τεχνίτες.
ΡΩΜΑΪΚΟΣ ΚΟΣΜΟΣ
Η διαρκής επέκταση της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας ήταν το πρόσφορο μέσο
για τη διάδοση του
ψηφιδωτού, αν και
παρατηρούνται σημαντικές
διαφοροποιήσεις στο επίπεδο της τέχνης. Πρόθυμοι να υιοθετήσουν τα
καλλιτεχνικά επιτεύγματα της εξελληνισμένης Ανατολικής Μεσογείου, οι
Ρωμαίοι εισήγαγαν το ψηφιδωτό στην εκλεπτυσμένη αυτή μορφή του, τόσο
στην αρχιτεκτονική της κατοικίας όσο και στους τόπους λατρείας τους. Τα
τυπικότερα ρωμαϊκά θέματα περιλαμβάνουν λατρευτικές και οικιακές σκηνές
και γεωμετρικά μοτίβα Η Πομπηία έχει διασώσει ένα πλήθος ψηφιδωτών από
μικρές ακανόνιστες ψηφίδες, χρονολογουμένων από τον 2 ο και 1ο π.Χ. αιώνα.
Το διασημότερο από αυτά είναι η
Μάχη της Ισσού, φιλοτεχνημένο στη
μικρογραφική τεχνική του ψηφιδωτού. Οι Ρωμαίοι μετέτρεψαν το ψηφιδωτό
από τέχνη περιορισμένη στους λίγους σε συνηθισμένο διακοσμητικό μέσο
(οικίες της Δήλου, 2ος π.Χ. αιώνας). Κατά τη διάρκεια του 3ου αιώνα, η θέση
του ψηφιδωτού υπέστη ριζική αλλαγή. Ήδη κατά τους ελληνιστικούς χρόνους,
το μέσον αυτό αποτελούσε μέρος του εξωραϊσμού της αρχιτεκτονικής κήπων,
που αγαπούσαν ιδιαίτερα οι ηγεμόνες της εποχής. Εξίσου σημαντική είναι και
η μαρτυρία ότι το ψηφιδωτό χρησιμοποιείτο για την απεικόνιση ιερών
παραστάσεων . Η νέα εφαρμογή του ψηφιδωτού , δηλαδή η χρησιμοποίησή
του για τη φιλοτέχνηση θρησκευτικής σημασίας εικόνων στους τοίχους,
μαρτυρείται από τον 3ο αιώνα (ναός του Μίθρα στην Όστια/ χριστιανικός
τοίχος και ψηφιδωτό θόλου που απεικονίζει τον Χριστό ως Ήλιο, σε
μαυσωλείο κάτω από τον Άγιο Πέτρο της Ρώμης). Ο νέος ρόλος που
απέκτησε το ψηφιδωτό θα πρέπει να σχετίζεται με την αντίστοιχη μείωση του
ενδιαφέροντος για τις τρισδιάστατες παραστάσεις . Το λατρευτικό ψηφιδωτό
αντικατέστησε το λατρευτικό άγαλμα, επειδή το ψηφιδωτό ήταν το δισδιάστατο
12

13. μέσον που θεωρείτο ότι μπορούσε να απεικονίσει πειστικότερα τις
θρησκευτικές ιδέες.
ΠΑΛΑΙΟΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΕΠΟΧΗ
Από τις παλαιότερες χριστιανικές διακοσμήσεις τοίχων με ψηφιδωτά είναι
εκείνες της εκκλησίας της Αγίας Κωνσταντίας (Σάντα Κωνστάντσα) της Ρώμης
που χτίσθηκε το 320-330μ.Χ. ως μαυσωλείο της κόρης του Κωνσταντίνου. Το
θεματολόγιο των παραστάσεων έχει πολλά διονυσιακά και ειδωλολατρικά
στοιχεία,
μολονότι
ανάμεσα
στα
μη
χριστιανικά
εικονογραφικά
της
διακόσμησης περιλαμβανόταν και μια σειρά μικρού μεγέθους σκηνών από την
Παλαιά και την Καινή Διαθήκη. Προφανώς δεν είχε ακόμα διαμορφωθεί ένα
ανεξάρτητο
χριστιανικό
εικονογραφικό
πρόγραμμα
και
επιλέχθηκε
ο
Διονυσιακός κύκλος λόγω της αλληγορικής σημασίας της αμπέλου και του
οίνου στην χριστιανική θρησκεία. Άλλα μνημεία του 4 ου αιώνα είναι τα
ψηφιδωτά δάπεδα του καθεδρικού ναού της Ακουιληίας ( συμβολικές
παραστάσεις του Καλού Ποιμένος, σκηνές από την ιστορία του Ιωνά) και η
διακόσμηση του τρούλου ενός μαυσωλείου στο Κονσταντί της Ταραγώνας
(Ισπανία), με σκηνές από την Παλαιά και την Καινή Διαθήκη. Μια σειρά από
καλοδιατηρημένα ψηφιδωτά μας βοηθά να παρακολουθήσουμε την πρόοδο
της τέχνης αυτής στην Ιταλία κατά τον 5ο αιώνα (Άγγελοι στην Σάντα Μαρία
Ματζόρε
της Ρώμης, πνευματικές φυσιογνωμίες των Αποστόλων στο
Βαπτιστήριο των Ορθοδόξων στη Ραββένα, το εσωτερικό του Μαυσωλείου
της Γκάλλα Πλακίντια στη Ραββένα και το Βαπτιστήριο του Αγίου Ιωάννη του
Φόντε στη Νεάπολη). Επομένως, ένα νέο χριστιανικό εικονογραφικό
πρόγραμμα είχε ήδη αναπτυχθεί.
ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΣ ΚΟΣΜΟΣ
Με την άνοδο της βυζαντινής αυτοκρατορίας από τον 5ο αιώνα τούτη η μορφή
τέχνης
απέκτησε
νέα
χαρακτηριστικά.
περιλαμβάνονται οι ασιατικές τεχνοτροπίες
Σε
αυτά
τα
χαρακτηριστικά
και η χρήση ειδικών υάλινων
ψηφίδων που κατασκευάζονταν στη βόρεια Ιταλία καταρχήν και τις
γνωρίζουμε με τον γενικό όρο σμάλτα. Τα σμάλτα κατασκευάζονταν από
παχιά στρώματα έγχρωμης υάλου, είχαν ακανόνιστη επιφάνεια και περιείχαν
μικροσκοπικές φυσαλίδες αέρα. Ενίοτε στην οπίσθια όψη τους ήταν
13

14. καλυμμένα με αργυρά ή χρυσά λεπτά φύλλα, προκειμένου να παράγουν το
ανάλογο αισθητικό αποτέλεσμα της υποφώσκουσας φωτεινότητας, μιας
αφαιρετικής διάστασης της ιερότητας, που δεν απαντάται σε καμία άλλη
περίοδο της τέχνης του ψηφιδωτού.
α). Πρώιμα βυζαντινά ψηφιδωτά (4ος – 7ος αι.)
Τα ψηφιδωτά που φιλοτεχνήθηκαν στην Ραβέννα για τον Οστρογότθο
βασιλιά Θεοδώριχο είναι οι πρώτες ολοκληρωμένες εκδηλώσεις της
βυζαντινής τέχνης στη Δύση. Όπως φαίνεται σε δύο από τα κυριότερα έργα
τέχνης της εποχής του, το Βαπτιστήριο των Αρειανών και την εκκλησία του
Αγίου Απολλινάριου του Νέου, το χρυσό φόντο τώρα πλέον κυριαρχεί. Ένα
άλλο σημαντικό στοιχείο είναι η πλήρως αναπτυγμένη τάση για ενοποίηση
αρχιτεκτονικής και ψηφιδωτής διακόσμησης. Στην Ανατολή, ο περίκεντρος
ναός (ροτόντα) του Αγίου Γεωργίου στην Θεσσαλονίκη δείχνει την
πρωιμότερη άνθηση του βυζαντινού ψηφιδωτού (4ος αι. μ.Χ.). Τα εν μέρει
σωζόμενα ψηφιδωτά του δείχνουν μια διάταξη σχετική με εκείνη του
Βαπτιστηρίου των Ορθοδόξων στη Ραββένα. Στις μορφές των αγίων, στα
πρόσωπα και τα χέρια χρησιμοποιείται κυρίως φυσική πέτρα, που οι λεπτές
τονικές διαβαθμίσεις της έρχονται σε εντυπωσιακή αντίθεση με τις βίαιες
παραθέσεις των έγχρωμων γυάλινων ψηφίδων της κόμης και των ενδυμάτων.
Στα ψηφιδωτά του 6ου αιώνα συναντώνται οι πρώτες εκλεπτύνσεις που
εισήγαγαν οι Βυζαντινοί για να εξάρουν την λάμψη των χρυσών ψηφίδων,
όπως η τοποθέτησή τους σε λοξές γωνίες για να κατευθύνουν τις
αντανακλάσεις τους προς τον θεατή. Λαμπρά ψηφιδωτά από πολλές περιοχές
της Ανατολικής Μεσογείου μαρτυρούν τη συνεχή ανάπτυξη και τελειοποίηση
της τεχνικής τους: ψηφιδωτά της μονής του Οσίου Δαυίδ (5ος αι.), της
εκκλησίας του Αγίου Δημητρίου (6ος και 7ος αι.) στη Θεσσαλονίκη και στην
ιδρυθείσα από τον Ιουστινιανό Μονή της Αγίας Αικατερίνης, στην έρημο του
Σινά. Τέλος τα ψηφιδωτά δάπεδα του Μεγάλου Παλατιού των Βυζαντινών
αυτοκρατόρων στην Κωνσταντινούπολη- με τις βουκολικές σκηνές τους, τις
παραστάσεις των άγριων θηρίων και τα συμπλέγματα μορφών από την
ελληνική μυθολογία- μαρτυρούν την ύπαρξη ενός κλασικιστικού ρεύματος
στην Κωνσταντινούπολη (6ος αι.).
14

15. β). Μεσοβυζαντινά ψηφιδωτά (8ος – 12ος αι. μ.Χ.)
Η Εικονοκλαστική περίοδος ελάχιστα επηρέασε την πορεία της τέχνης του
ψηφιδωτού , όπως μαρτυρούν τα ψηφιδωτά της Αγίας Σοφίας στην
Κωνσταντινούπολη , τα οποία, από άποψη χρωμάτων και τεχνικής, δείχνουν
τη συνέχιση της πρώιμης βυζαντινής παράδοσης. Το ενδιαφέρον για το φως
εμφανίζεται εντονότερο από ποτέ. Στα λιγότερο φωτισμένα μέρη του νάρθηκα
και του γυναικωνίτη, το χρυσό βάθος περιλαμβάνει μεγάλο ποσοστό
ασημένιων ψηφίδων μεταξύ των χρυσών για να αυξηθεί η λάμψη. Η διάταξη
των εικόνων περιελάμβανε μια σειρά μεγαλοπρεπών
παραστάσεων
της
Παναγίας, σειρές αγίων κατά ζώνες, προφητών και επισκόπων. Πιο ψηλά θα
πρέπει να υπήρχε μια φρουρά αγγέλων
και στο κέντρο του τρούλου ο
Χριστός. Αυτό έγινε το σύστημα των εκκλησιών της Μεσοβυζαντινής
περιόδου. Το περίκεντρο καθολικό της μονής του Δαφνίου περιλαμβάνει ένα
από τα καλύτερα διατηρημένα διακοσμητικά σύνολα του τύπου αυτού. Εκτός
από το Δαφνί δείγματα του είδους αυτού υπάρχουν ακόμη στο καθολικό της
μονής του Οσίου Λουκά στη Φωκίδα και στη Νέα Μονή Χίου(11ος αι.), ενώ
παρόμοιες εκκλησίες συναντώνται σε πολύ μακρινές περιοχές, όπως στο
Κίεβο (Αγία Σοφία 11ος αι.) και στο Παλέρμο (Μαρτοράνα, περίπου 1150).
Σε ό,τι αφορά την τεχνοτροπία των ψηφιδωτών διακρίνονται διάφορες
«σχολές», όπως η «σχολή της πρωτεύουσας», κλασσικότερου χαρακτήρα, με
έμφαση στην καθαρότητα του συνόλου, τους απαλότερους χρωματικούς
τόνους και την μεγαλύτερη πλαστικότητα και κομψότητα των μορφών (Δαφνί,
Αγία-Σοφία
Κωνσταντινούπολης
),
και
μια
«επαρχιακή
σχολή»,
προσηλωμένη περισσότερο στην παράδοση, με προτίμηση στα έντονα
χρώματα και στην εξπρεσιονιστική τεχνοτροπία (Όσιος Λουκάς, Νέα Μονή
Χίου).
Γ). Υστεροβυζαντινά ψηφιδωτά
Η λεγόμενη Αναγέννηση των Παλαιολόγων (1261-1453) οδήγησε σε
ανανέωση της βυζαντινής τέχνης των ψηφιδωτών. Η ζωγραφική έδειξε μια
προτίμηση για την προοπτική και
τον τρισδιάστατο χαρακτήρα. Μια
ιδιόμορφη ζωντάνια κατέκλυσε την θρησκευτική τέχνη. Τα αποτελέσματα
όπως εκφράστηκαν στα ψηφιδωτά, ήταν μοναδικά. Οι ψηφιδογράφοι
15

16. προχώρησαν στην αναμόρφωση της τεχνικής τους. Το μέγεθος των ψηφίδων
έγινε μικρότερο από εκείνο των προηγούμενων εποχών. Τα περιγράμματα
έχασαν την ακαμψία τους, έγιναν λεπτότερα, και σε μερικές περιπτώσεις
εξαφανίστηκαν. Το χρώμα επανήλθε, παρέχοντας στα έργα της εποχής των
Παλαιολόγων
μια
εντυπωσιακή
ομοιότητα
με
τα
ψηφιδωτά
της
παλαιοχριστιανικής περιόδου, που σε πολλές περιπτώσεις χρησίμευαν ως
πρότυπα στους καλλιτέχνες. Το ενδιαφέρον για τις οπτικές εντυπώσεις του
χρυσού φαίνεται να επανέρχεται. Οι πυκνές νευρώσεις των θόλων
καλύπτονται με ψηφιδωτά, δημιουργώντας φωτεινές ανταύγειες. Τέτοιοι θόλοι
σώζονται σε δύο σημαντικά μνημεία της Κωνσταντινούπολης: στην Μονή της
Χώρας (Καχριέ Τζαμί) και στο ναό της Παμμακαρίστου (Φετιχέ Τζαμί).
Τέλος, στην Άρτα, η Μονή της Παναγίας Παρηγορήτισσας (1290)
διακοσμήθηκε
από
Κωνσταντινουπολίτικο
συνεργείο.
Ο
αυστηρός
Παντοκράτορας του τρούλου, οι προφήτες και τα εξαπτέρυγα θυμίζουν τη
Μονή Δαφνίου.
ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΠΑΡΑΚΜΗ
Στην υπόλοιπη Ευρώπη η τέχνη του ψηφιδωτού παρήκμασε κατά τη διάρκεια
του Μεσαίωνα, αν και ορισμένα ψηφοθετικά πρότυπα χρησιμοποιήθηκαν σε
αβαεία ή άλλα ναϊκά οικοδομήματα. Η αναβίωση του ενδιαφέροντος για την
τέχνη του ψηφιδωτού –ιδιαίτερα για τη βυζαντινή τεχνοτροπία- κατά τον 19ο
αιώνα φαίνεται σε κτήρια όπως ο Καθεδρικός του Γουέστμινστερ και η Σακρέ
Κερ (Sacré-Coeur) στο Παρίσι.
Στη σύγχρονη εποχή το ψηφιδωτό το αγκάλιασε το κίνημα της νέας τέχνης, το
αποκαλούμενο Αρ
Νουβό (Art
Nouveau).
Στη Βαρκελώνη ο
Αντονί Γκαουντί (Antoni Gaudi) μαζί με τον Γιοσέπ Μαρία Γιουγιόλ (Josep
Maria Jujol) φιλοτέχνησαν εντυπωσιακά κεραμικά ψηφιδωτά στο Πάρκο
Γκουέλ (Guell Park) στις πρώτες δύο δεκαετίες του 20ου αι. Χρησιμοποίησαν
μια τεχνική γνωστή ως trencadis για να καλύψουν τις επιφάνειες των κτηρίων.
Ενσωμάτωσαν, επίσης, στην τεχνική τους υλικά που προέρχονταν από
σπασμένα κεραμικά και άλλα αντικείμενα, μια επαναστατική ιδέα για την τέχνη
και την αρχιτεκτονική.
16

17. ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ
ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΑ ΚΑΙ ΡΩΜΑΪΚΑ ΨΗΦΙΔΩΤΑ.
17

18. ΨΗΦΙΔΩΤΑ ΤΩΝ
ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΩΝ
ΧΡΟΝΩΝ
Στον αρχαίο ελληνικό χώρο τα ψηφιδωτά κάλυψαν αρχικά την ανάγκη των
ανθρώπων για επίστρωση επιφανειών με ανθεκτικά υλικά που να έχουν
συγχρόνως αισθητικές δυνατότητες. Χρησιμοποιήθηκαν λοιπόν χαλίκια,
μαύρα και άσπρα. Με τα μαύρα γέμιζαν το φόντο ενώ με τα άσπρα
εκτελούνταν το θέμα. Τα θέματα ήταν κυρίως παρμένα από την φύση (φυτικοί
έλικες, ανθέμια κ.λπ.).
18

19. Αργότερα, τα χρώματα αρχίζουν να ποικίλλουν ενώ οι αναπαραστάσεις στο
εξής απαιτούν όλο και πιο πολύπλοκα σχέδια : μυθολογικές αφηγήσεις,
μάχες, θεατρικές σκηνές και εικόνες από τον κόσμο της ξηράς και της
θάλασσας. Η τέχνη βέβαια του ψηφιδωτού λαμβάνει την τελική μορφή της
από τον 5o – 4ο αιώνα π.Χ . Αρχίζει την πορεία της με βότσαλα σε φυσικούς
χρωματισμούς περιορισμένης γκάμας. Παρά όλα αυτά με τον καιρό αντιγράφει
ζωγραφικά έργα, εμπλουτίζοντας τα χρώματά της και καινοτομώντας στην
τεχνική με νέα υλικά όπως οι κυβικές ψηφίδες.
Επειδή το κενό μεταξύ των σειρών των ψηφίδων θεωρούνταν αντιαισθητικό ,
οι Έλληνες πάντα το γέμιζαν με κεραμικό κονίαμα ή έγχρωμο γύψο ώστε όλη
η επιφάνεια να δίνει ενιαία εντύπωση. Τα χρώματα που επικρατούσαν ήταν
κόκκινο, ρόδινο, κεραμόχρουν ωχρόν, πράσινο, φαιό, κίτρινο, μελανό, λευκό,
σε όλες τις χρωματικές –τονικές κλίμακες.
19

20. ΚΥΡΙΑ ΚΕΝΤΡΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΩΝ ΨΗΦΙΔΩΤΩΝ.
ΠΕΛΛΑ
Η πιο σημαντική ομάδα ψηφιδωτών της Μακεδονίας από τον 4 ο αι. π.Χ
βρέθηκε στην Πέλλα .Οι αίθουσες συμποσίων καθώς και προθάλαμοι στα
πλούσια σπίτια της Πέλλας διακοσμούνταν με ψηφιδωτά δαπέδου τα οποία
ήταν φυσικές ψηφίδες σε ήπιες , απαλές αποχρώσεις του λευκού, μαύρου ,
καστανού, γκρι, κόκκινου και κίτρινου οι οποίες ήταν τοποθετημένες σε
κονίαμα άμμου, ασβέστη ή τριμμένο κεραμίδι. Αργότερα παρατηρείται η
εφεύρεση νέων μεθόδων και υλικών, αφού εκτός από τα βότσαλα και τις
φυσικές ψηφίδες χρησιμοποιούν ημιπολύτιμες πέτρες και γυάλινες ψηφίδες
για να αποδώσουν τις λεπτομέρειες και την πολυχρωμία. Η νέα τεχνική
αποσκοπεί στο να κερδηθούν περισσότεροι χρωματικοί τόνοι, ενώ με τη
χρήση της σκιαγράφησης αποδίδεται για πρώτη φορά η ψευδαίσθηση του
βάθους. Οι έγχρωμες ψηφίδες δημιουργούν φωτοσκιάσεις και γίνεται χρήση
ψημένου πηλού και μολύβδινων ελασμάτων για τα πιο λεπτά περιγράμματα.
Οι απεικονίσεις τους ανήκουν σε δυο κατηγορίες : αυτά με απλή γεωμετρική
διακόσμηση που καλύπτουν ολόκληρη την επιφάνεια του δαπέδου του
προθαλάμου και όσα έχουν θέματα που σχετίζονται με την καθημερινότητα
όπως το κυνήγι ,τις θρησκευτικές αντιλήψεις και το μορφωτικό επίπεδο. Τα
γνωστότερα ψηφιδωτά δάπεδα είναι «η οικία του Διονύσου» και το «Σπίτι
απαγωγής της Ελένης». Στο πρώτο εντοπίζεται ένταση στις κινήσεις των
προσώπων και ο καλλιτέχνης ‘’παίζει’’ με τα χρώματα για να δημιουργήσει
φωτοσκίαση και να αποτυπωθούν οι λεπτομέρειες. Στο δεύτερο υπάρχει
εξίσου ένταση με τις έντονες κινήσεις των μορφών και την απεικόνιση
συναισθημάτων στα πρόσωπα τους. Οι ψηφιδωτές παραστάσεις της Πέλλας
χρονολογούνται στα τέλη του 4ου αι. π.Χ. ή στις αρχές του 3ου αι. π.Χ .
20

21. Α) Κυνήγι ελαφιού
Έργο αφάνταστης τελειότητας και τεχνικής. Φτιαγμένο από βότσαλα ποταμών
στο φυσικό τους σχήμα και χρώμα. Η μεγάλη ψηφιδωτή σύνθεση απεικονίζει
κυνήγι
ελαφιού
και
πλαισιώνεται
από
μία
θαυμάσια
μπορντούρα
βλαστόσπειρων με ακανθόφυλλα και άνθη που χρονολογείται μετά το 300
π.Χ. .Στην παράσταση αναφέρεται το όνομα του δημιουργού της στην
επιγραφή : «Γνώσις εποίησεν». Ο Γνώσιος κατορθώνει να δημιουργήσει μία
εικόνα που σφύζει από πλαστική δύναμη χάρη στις έντονες φωτοσκιάσεις και
την αξιοποίηση των χρωματικών τόνων. Έτσι επιτυγχάνεται μια ανάγλυφη
απόδοση των σωμάτων. Εξακολουθεί βέβαια η χρήση τεσσάρων βασικών
χρωμάτων (λευκό, μαύρο, γαιώδες ερυθρό και ώχρα) . Οι μορφές των δυο
γυμνών κυνηγών δημιουργούν με την κλίση των σωμάτων τους ένα τρίγωνο.
Στο εσωτερικό αυτού του τριγώνου συνωθούνται όλες οι δυνάμεις. Εκεί
βρίσκεται το θύμα, ένα ελάφι που αγκομαχώντας από την αγωνία αφήνει την
γλώσσα να πεταχτεί έξω από το στόμα. Λυγίζει, τη στιγμή που ο ένας από
21

22. τους κυνηγούς έχει σηκώσει το σπαθί για να το χτυπήσει, εκεί που ο άλλος
ετοιμάζεται να του καταφέρει τον πέλεκυ. Το έδαφος είναι ανώμαλος βράχος,
που αποτελεί προφανώς εύρημα του ψηφιδοθέτη , αφού κρύβει το δεξιό
πέλμα του αριστερού άντρα. Το φως και ο αέρας έρχονται από αριστερά.
Β) Το κυνήγι του λιονταριού
Το εντυπωσιακότερο μάλλον ψηφιδωτό του συνόλου των ψηφιδωτών της
Πέλλας, ανακαλύφθηκε τον 4ο αιώνα στην οικία του Διονύσου . Απεικονίζεται
ο Αλέξανδρος και ο φίλος του Κρατερός, φορώντας μόνο μανδύες ,να
κυνηγούν ένα λιοντάρι. Στο κυνήγι του λιονταριού η μορφή αποδίδεται
γραμμικά εκτός από την χλαμύδα που έχει φωτοσκίαση. Και σε αυτό το
ψηφιδωτό ο καλλιτέχνης κρύβει το πέλμα του αριστερού ως προς τον θεατή
άντρα λόγω της δυσκολίας που έχει η λεπτομέρεια αυτή. Η σκηνή
χαρακτηρίζεται από έντονη κίνηση και εκφραστικότητα. Είναι εμφανής η
απόδοση της σωματικότητας μέσα από τα εικονιζόμενα μυώδη σώματα.
22

23. Γ) Ο Διόνυσος πάνω σε πάνθηρα
Ο Διόνυσος ιππεύει πάνθηρα (Πέλλα 330-300 π.Χ.).
Ανακαλύφθηκε στο
επονομαζόμενο σπίτι του Διονύσου. Πολύχρωμο βοτσαλωτό ψηφιδωτό που
απεικονίζει τον γυμνό Διόνυσο να ιππεύει έναν πάνθηρα, αγκαλιάζοντας στον
λαιμό το ζώο με το δεξί του χέρι, ενώ το αριστερό κρατά θύρσο ως σύμβολο
νίκης. Στην παράσταση παρατηρείται η εναρμόνιση του τρυφερού σώματος
του θεού με το ευέλικτο σώμα του αιλουροειδούς.
Δ) Η απαγωγή της Ελένης
23

24. Ένα από τα πιο εντυπωσιακά και μεγάλα μωσαϊκά που βρέθηκαν στην
Ευρώπη, απεικονίζει την απαγωγή της Ελένης από τον Θησέα. Το ψηφιδωτό
είναι τεράστιο, περίπου 8,4 μέτρα . Ο ηνίοχος του Θησέα , Φόρβας , φαίνεται
να προσπαθεί να χαλιναγωγήσει τέσσερα οπισθοδρομούντα άλογα ενώ ο
Θησέας πηδάει πάνω στο άρμα μαζί με την Ελένη η οποία πανικοβλημένη
παρατείνει τα χέρια προς την κατεύθυνση μιας άλλης γυναίκας κοιτώντας την
αβοήθητη. Τα ανήσυχα βλέμματα των προσώπων, η νευρικότητα των αλόγων
και τα τεντωμένα με απελπισία χέρια της Ελένης δημιουργούν την αίσθηση
της έντασης.
24

25. ΠΕΡΓΑΜΟΣ
Σχετικά με την παραγωγή ελληνιστικών ψηφιδωτών στην Πέργαμο έχουμε την
τύχη να αντλούμε πληροφορίες όχι μόνο από τα ίδια τα αρχαιολογικά
ευρήματα, αλλά και από τις αρχαίες γραπτές πηγές. Ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος
αναφέρει την Πέργαμο ως τόπο δράσης του Σώσου, ενός από τους λίγους
γνωστούς ψηφιδογράφους της κλασικής Αρχαιότητας1 και του μοναδικού που
παραδίδεται σε αρχαίο κείμενο. Σύγχρονες μελέτες αναφέρουν ότι η περίοδος
δράσης
του
Σώσου
χρονολογείται
πριν
από
το
133
π.Χ.
Τα σημαντικότερα ελληνιστικά ψηφιδωτά της Περγάμου που έχουν βρεθεί διακοσμούσαν το συγκρότημα των Ανακτόρων των Ατταλιδών στη ΒΑ πλευρά
της ακρόπολης. Τα γνωστότερα από αυτά είναι χρονολογημένα στο α΄ μισό
του 2ου αι. π.Χ. και διακοσμούσαν τη λεγόμενη «Αίθουσα του βωμού» και το
«Βορειοδυτικό δωμάτιο».
Ιδιαίτερη εξέλιξη είχε η τεχνική της ψευδαίσθησης του βάθους το 2 ο αιώνα
π.Χ. Για να αποδώσουν τις μορφές και τα σχήματα χρησιμοποιούσαν πολύ
μικρές πολύχρωμες ψηφίδες, κομμένες με μεγάλη επιμέλεια. Εκεί γινόταν
άλλωστε και η χρήση γυάλινης ψηφίδας χρωματισμένης έτσι ώστε να
πετύχουν
περισσότερες
αποχρώσεις.
Επιδιώκεται
η
αίσθηση
της
λαμπρότητας, η συνεχής προσέγγιση της ζωγραφικής και στο επίπεδο της
πινελιάς για να δοθούν καλύτερα οι χρωματικές μετακινήσεις από τον ένα
στον άλλο χρωματικό χρόνο. Για να αναδειχθεί η όλη εργασία, λειαίνονταν οι
επιφάνειες της πέτρας.
Τα συμπεράσματα που μπορούν να διατυπωθούν σχετικά με την ελληνιστική
παραγωγή ψηφιδωτών στην Πέργαμο είναι πως τα ψηφιδωτά είχαν υψηλή
ποιότητα, προφανώς μιμούνταν έργα της ζωγραφικής, ενώ δινόταν έμφαση
στη φυσιοκρατική, λεπτομερειακή απόδοση των εικονιστικών θεμάτων.
Αργότερα βέβαια, στα εργαστήρια της Περγάμου, η εκλεπτυσμένη τεχνική
απλοποιήθηκε λόγω του μεγάλου της κόστους. Περιορίστηκε στην εκτέλεση
του κυρίως θέματος, το οποίο περιέβαλλαν επιφάνειες κατασκευασμένες με
25

26. μεγαλύτερες ψηφίδες. Το ιδιαίτερο εκείνο μέρος που έφερε το θέμα
κατασκευαζόταν στα εργαστήρια και ονομάστηκε έμβλημα.
Εδώ έχουμε μια παράσταση στην οποία περιστέρια πίνουν νερό από μία
λεκάνη
Η παράσταση ανήκει στον 20 αι. π.Χ. και δημιουργός της είναι ο Σώσος. Η
τετράγωνη βάση , πάνω στην οποία στηρίζεται η λεκάνη αποδίδεται
προοπτικά . Η στρογγυλή λεκάνη , λόγω της προοπτικής αυτής , μεταβάλλεται
σε οβάλ. Η σύνθεση των περιστεριών είναι θαυμαστή. Έτσι βλέπουμε το ένα
να πίνει νερό , το άλλο να φτιάχνει τα φτερά του , ενώ τα δύο άλλα
στρέφοντας σε διαφορετική κατεύθυνση το κεφάλι αγναντεύουν το θεατή.
26

27. ΚΟΡΙΝΘΟΣ
Τα ψηφιδωτά κατά την κλασσική περίοδο ήταν σπάνια στην Ελλάδα. Όμως
στην Κορινθία και ιδιαίτερα στην Σικυώνα, όπως αποκάλυψαν οι ανασκαφές,
ήταν σε μεγάλη χρήση. Κατά την ελληνιστική περίοδο όμως τα μωσαϊκά
διαδόθηκαν πολύ. Η μεγάλη πολυτέλεια στην κόσμηση των βασιλικών οίκων
την περίοδο αυτή ήταν επόμενο να αναπτύξει και να τελειοποιήσει την τέχνη
του ψηφιδωτού. Τα ψηφιδωτά της Κορίνθου εικόνιζαν διάφορα θέματα
παρμένα από την μυθολογία και την ιστορία και ήταν αληθινοί ζωγραφικοί
πίνακες. Τα ψηφιδωτά κατασκευάζονταν με πολυάριθμες ψηφίδες διαφόρων
χρωμάτων. Η ζωηρότητα των συνθέσεων, η ομορφιά των μορφών και η
ποικιλία των χρωμάτων είναι τα κύρια χαρακτηριστικά των ψηφιδωτών της
περιόδου αυτής.
27

28. 1. Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά ψηφιδωτά του 2ου π.Χ αιώνα βρέθηκε στο
ναό του Ασκληπιού στο Φενεό. Πρόκειται για ένα περίτεχνο μωσαϊκό που
απεικονίζει μια κεντρική ροζέτα με φύλλα και βλαστούς που περιβάλλεται από
ένα κυκλικό πλαίσιο με μαίανδρο και σχέδια κύματος. Στις τέσσερις άκρες
υπάρχει η μορφή μιας θεάς. Το ψηφιδωτό είναι στις αποχρώσεις του άσπρου
και του μαύρου.
2. Πολύχρωμο ψηφιδωτό δάπεδο κτιρίου με κυβόσχημες ψηφίδες από πέτρα,
το οποίο βρέθηκε το 1914. Είναι διακοσμημένο με περίτεχνα γεωμετρικά
σχέδια και παραστάσεις διαφόρων ζώων : ελάφι, λαγός, αρνί αλλά και
αγγείων. Χρονολογείται 4ο με 5ο αιώνα μΧ.
3. Τμήμα ψηφιδωτού που απεικονίζει το θεό Ήλιο και χρονολογείται στο 4 ο αι.
28

29. ΟΛΥΜΠΙΑ
Το μωσαϊκό από το ναό του Διός στην Ολυμπία έχει σήμερα καταστραφεί.
Από τις σχετικές όμως δημοσιεύσεις γνωρίζουμε ακριβώς την σύνθεση του.
Την πλατιά μπορντούρα του μωσαϊκού διακοσμούσε ένα πολλαπλό και
περίπλοκο μαιανδρικό διακοσμητικό. Ακολουθούσε μία δεύτερη μπορντούρα
με λωτούς και ανθέμια, ενώ στο κεντρικό τμήμα μέσα σε τετράγωνο πλαίσιο
παριστάνονταν τρίτωνες.
Σε ένα μικρότερο πλαίσιο απεικονίζονταν ψάρια και πουλιά να πετούν πάνω
από ένα στυλιζαρισμένο κυμάτιο. Δυο σκυλόψαρα καμπυλώνουν το σώμα
τους σαν να παίζουν. Είναι ένα από τα πιο γνωστά και θαυμαστά ψηφιδωτά
των ελληνιστικών χρόνων .
29

30. ΟΛΥΝΘΟΣ
Στα αρχαιότερα ψηφιδωτά της Μακεδονίας ανήκουν τα ψηφιδωτά δάπεδα που
ανακαλύφθηκαν στις ιδιωτικές οικίες της Ολύνθου, της πρωτεύουσας του
Χαλκιδικού Κοινού από το 432 π.Χ. Τα έργα αυτά χρονολογούνται στο
διάστημα 432-348 π.Χ. και αποτελούν ένα πρώιμο στάδιο στην εξέλιξη των
ψηφιδωτών. Είναι κατασκευασμένα από ποταμίσια βότσαλα, τοποθετημένα
αραιά στο υπόστρωμα, έτσι ώστε να παραμένει σε μεγάλο βαθμό ορατό το
κονίαμα. Τα ψηφιδωτά δάπεδα της Ολύνθου έχουν εικονιστικά μυθολογικά
θέματα.
Προβάλλουν
ανοιχτόχρωμες
μορφές
με
λευκά
ή
ελαφρώς
χρωματισμένα χαλίκια σε σκούρο φόντο από μαύρα ή σκουρόχρωμα χαλίκια ,
διακοσμητικά άνθη και γεωμετρικά σχήματα που θυμίζουν υφαντική και την
τεχνική της ερυθρόμορφης αγγειογραφίας. Παρόλο που το κονίαμα είναι
ορατό , τα χαλίκια τοποθετούνται αρκετά πυκνά ώστε οι εικόνες εμφανίζονται
με κανονικά περιγράμματα και έμφαση στις λεπτομέρειες. Οι συνθέσεις
χαρακτηρίζονται από αυστηρή γεωμετρικότητα και αρμονική ένταξη των
θεμάτων στο σύνολο. Το μεγαλύτερο από τα οικήματα της Ολύνθου είναι η
«Έπαυλη της Αγαθής Τύχης». Τα ψηφιδωτά παρουσιάζουν μυθολογικά
θέματα , κυρίως γύρω από το Διόνυσο , ή απλούστερα διακοσμητικά με
επιγραφές. Άλλες οικίες ήταν η «οικία με τους Έρωτες» , η «οικία του
Ηθοποιού» και η «οικία με τα χρώματα».
Σάτυρος και Μαινάδα.
30

31. Γρύπες που επιτίθενται σε ένα αρσενικό ελάφι. Μωσαϊκό που βρέθηκε στην
Όλυνθο. Το φόντο είναι σκοτεινόχρωμο ενώ οι μορφές σε ανοιχτές
αποχρώσεις.
Οικία της Αγαθής Τύχης.
Λεπτομέρειες μεγάλου ψηφιδωτού. Είναι ένα από τα παλαιότερα ψηφιδωτά
που βρέθηκαν στον ελληνικό χώρο, με μαύρα και άσπρα βότσαλα.
31

32. Ο θεός Πάνας.
Ο Πάνας ήταν ο τραγοπόδαρος θεός των ποιμένων και των ποιμνίων και
κατοικούσε, σύμφωνα με τους αρχαίους Έλληνες, στα βουνά της Αρκαδίας .
Αν και πρόκειται για ψηφιδωτό, είναι εμφανή τα χαρακτηριστικά του θεού. Τα
πόδια τράγου, τα μυτερά αυτιά , τα δύο κέρατα στο κεφάλι καθώς και το
πρόσωπό
του
δημιουργούν
σίγουρα
32
μια
αποκρουστική
όψη.

33. Θέτις με Νηρηίδες.
ΔΗΛΟΣ
Η αρχαία πόλη της Δήλου αποτελεί μοναδικό παράδειγμα ανάπτυξης της
τέχνης του ψηφιδωτού στον Ελλαδικό χώρο και είναι ένα από τα
σημαντικότερα του αρχαίου κόσμου. Εκεί έχουν βρεθεί περίπου 350
ψηφιδωτά. Πολλά από αυτά είναι επιδαπέδια και κοσμούν το δάπεδο των
ισογείων, αλλά δεν είναι σπάνιο να καλύπτονται και τα δάπεδα των ορόφων.
Η συνύπαρξη διάφορων ψηφιδωτών τυπολογιών, η πληθώρα των τεχνικών
και των υλικών που χρησιμοποιήθηκαν για την κατασκευή τους και κυρίως οι
άψογες τεχνικές που υιοθετήθηκαν για τη δημιουργία των ψηφιδωτών
επιφανειών αποτελούν στοιχεία που επιβεβαιώνουν ότι η Δήλος στην
Ελληνιστική περίοδο αποτέλεσε ένα σημαντικότατο χώρο ακμής της τέχνης
του ψηφιδωτού.
33

34. Κάποια δάπεδα αποτελούνται από κονίαμα, στην επιφάνεια του οποίου έχουν
τοποθετηθεί ακατάστατα ψηφίδες διάφορων ειδών και υλικών. Κάποια άλλα
έχουν ερυθρό κονίαμα με απλά γεωμετρικά σχήματα και την αραιή
τοποθέτηση ψηφίδων. Στη κατηγορία των κεραμικών δαπέδων έχουν
χρησιμοποιηθεί κεραμικά στοιχεία όπως, σπασμένοι αμφορείς, σαν μία μορφή
ανακύκλωσης. Για τα βοτσαλωτά δάπεδα χρησιμοποιούσαν υλικά δυσεύρετα
στις παραλίες της Δήλου, για αυτό είχαν περιορισμένη εφαρμογή, ενώ τα
περισσότερα χαρακτηρίζονται από μονόχρωμες επιφάνειες. Ένας άλλος
τύπος ψηφιδωτών δαπέδων που συναντάμε περισσότερο στη Δήλο είναι αυτά
που σχηματίζονται με ακανόνιστου σχήματος θραύσματα λευκών και
υπόλευκων μαρμάρων. Οι διαστάσεις, το σχήμα και ο χρωματισμός τους
παρουσιάζουν σημαντική ανομοιομορφία , ενώ σε λίγες περιπτώσεις η
επιφάνεια διακοσμείται από πολύχρωμες πέτρες ή βότσαλα. Στα ψηφιδωτά
αυτά,
έχουμε
ψηφίδες
τετράπλευρες
ή
ακανόνιστης
κοπής
δηλαδή
διαμορφωμένες ψηφίδες διάφορων φυσικών υλικών αλλά και τεχνητές. Αυτές
κατασκευάζονται από γυαλί και κεραμικά, που επέτρεπαν την δημιουργία
απλών ή πολύπλοκων σχεδίων.
Στα δάπεδα των αίθριων και των κυρίων δωματίων τα ψηφιδωτά δάπεδα
είναι πολυτελέστερα, κατασκευασμένα με ειδικά κομμένες κυβικές ψηφίδες .
Στο κέντρο κάποιων δωματίων υπάρχει ένα έμβλημα κατασκευασμένο με
πολύ μικρότερες ψηφίδες που κόβονται σε διαφορετικά σχήματα, ανάλογα με
την επιφάνεια που πρέπει να καλύψουν και συνδέονται με ομοιόχρωμο
κονίαμα, ώστε να μειωθούν τα ελάχιστα κενά μεταξύ των ψηφίδων, σε μια
προσπάθεια να φανεί η παράσταση ως ζωγραφικός πίνακας. Σε αυτά τα
δάπεδα είναι φανερή η προσπάθεια να μιμηθούν πολύχρωμα χαλιά που
«απλώνονται» στο κέντρο του δωματίου, αίσθηση που γίνεται πιο έντονη
επειδή το τμήμα ανάμεσα στα όρια του «χαλιού» και τον τοίχο καλύπτεται με
απλούστερο ψηφιδωτό από θραύσματα μαρμάρου. Μπροστά στην είσοδο του
δωματίου κατασκευάζεται ένα μικρότερο «χαλάκι». Για την κατασκευή των
ψηφιδωτών αυτών χρησιμοποιείται μια ποικιλία υλικών: βότσαλα, μάρμαρα
διαφορετικών χρωμάτων, ημιπολύτιμοι λίθοι, υαλόμαζα, κεραμικά.
34

35. Η θεματολογία των παραστάσεων περιλάμβανε γεωμετρικά θέματα, θέματα
από την ναυτική ζωή (δελφίνια, άγκυρες, τρίαινες, Τρίτωνες, ψάρια), πράγμα
φυσικό, αφού οι ιδιοκτήτες των σπιτιών ζουν από το θαλασσινό εμπόριο.
Θεατρικές μάσκες και θέματα από τον Διονυσιακό κύκλο είναι επίσης ιδιαίτερα
αγαπητά, μαρτυρώντας την αγάπη των κατοίκων για τη διασκέδαση.
Επίσης σημαντική παρουσία έχουν στη Δήλο τα ψηφιδωτά εμβλήματα.
Πρόκειται για φορητά ψηφιδωτά με ζωγραφικές παραστάσεις από ψηφίδες
εξαιρετικών μικρών διαστάσεων. Αξίζει να σημειωθεί ότι στην περιορισμένη
έκταση ενός τετραγωνικού εκατοστού έχουν χρησιμοποιηθεί περισσότερες
από είκοσι ψηφίδες.
Για παράδειγμα το ψηφιδωτό με θέμα τον Διόνυσο επάνω σε πάνθηρα , στα
τέλη του 2ου αι. π.Χ. και στις αρχές του 1ου αιώνα π.Χ . Ανακαλύφθηκε στην
Οικία των Προσωπείων στη Δήλο.
Η συσχέτιση του Διόνυσου με τον
πάνθηρα που στο μύθο εμφανίζεται να διψά για κρασί , αποκτά ιδιαίτερη
σημασία στα ελληνιστικά χρόνια. Εδώ ο θεός εμφανίζεται (ως δεσπότης
θηρών ) με θύρσο και τύμπανο, ως θεός των οργίων. Τόσο ο Διόνυσος, όσο
και ο στολισμένος με στεφάνι από κισσό πάνθηρας, παρουσιάζουν ένα
μεγάλο πλούτο χρωματικών τόνων που τονίζονται ακόμα περισσότερο από το
σκοτεινόχρωμο φόντο.
35

36. Ένα πολύ μεγάλο θέμα είναι τα υλικά και οι τεχνικές που χρησιμοποιήθηκαν
για την κατασκευή των ψηφιδωτών της Δήλου. Με απλά λόγια προηγείτο το
καλά πατημένο χώμα, ακολουθούσε η τοποθέτηση μεγάλων λίθινων
στοιχείων και η κατασκευή κονιαμάτων που είχαν ως συνδετικό υλικό τον
υδράσβεστο αναμεμειγμένο με μαρμαρόσκονη, άμμο θαλάσσης και τρίμματα
κεραμικών. Ακολουθούσε ο σχεδιασμός της παράστασης στο νωπό κονίαμα
και η τοποθέτηση των ψηφίδων. Με την ολοκλήρωση της ψηφοθέτησης
ακολουθούσε η κάλυψη των αρμών.
Διαπιστώνουμε
λοιπόν
ότι
η
δημιουργία
δεν
προϋποθέτει
εργαλεία
εντυπωσιασμού, ούτε ιδιαίτερες πολυχρωμίες, πολυπλοκότητα σχεδίων και
συνδυασμό τεχνικών. Αλλά βασίζεται στην αίσθηση της απλότητας που
ταυτίζεται με την έννοια του ωραίου.
Ψηφιδωτό από τη Δήλο που απεικονίζει ερωτιδέα να χαλιναγωγεί δυο
δελφίνια.
36

37. Ψηφιδωτό στην Οικία των Δελφίνων.
Παρουσιάζει την Τανίτ. Μία
φοινικική και καρχηδονιακή θεότητα.
Ενίοτε
ταυτίζεται με την Αστάρτη.
ΤΑΡΣΟΣ
Οπωσδήποτε, η εικόνα που έχουμε για τα ψηφιδωτά της Ταρσού είναι
περιορισμένη και κατά πάσα πιθανότητα αυτό οφείλεται στο τυχαίο των
ανασκαφών. Τα περιορισμένα στοιχεία που έχουμε σχετικά με τα ελληνιστικά
ψηφιδωτά της Ταρσού μαρτυρούν την παραγωγή ύστερων βοτσαλωτών
ψηφιδωτών, και μάλιστα με την απόδοση μαύρων μορφών επάνω σε λευκό
τοπίο.
Το περισσότερο γνωστό και ευρύτερα δημοσιευμένο ελληνιστικό ψηφιδωτό
από την Ταρσό είναι ένα βοτσαλωτό ψηφιδωτό, που αποκαλύφθηκε κατά τις
αμερικανικές ανασκαφές τη δεκαετία 1930-1940. Βρέθηκε στο εσωτερικό μιας
ελληνιστικής οικίας, και πιθανόν κοσμούσε το άνοιγμα της εισόδου της. Στην
περιφέρειά του φέρει ταινίες επαναλαμβανόμενων μοτίβων (κύμα, πλοχμό,
αστραγάλους), ενώ η υπόλοιπη επιφάνεια διακρίνεται σε τρία ορθογώνια
37

38. τμήματα. Τα δύο πλαϊνά κοσμούνται με ανθέμια και τροχούς επάνω σε μαύρο
τοπίο, ενώ το κεντρικό με ένα ρόδακα εγγεγραμμένο σε κύκλο, και τέσσερα
δελφίνια επάνω σε λευκό τοπίο. Τα βότσαλα είναι χρώματος λευκού, μπλε
μαύρου, και κόκκινου. Το ψηφιδωτό χρονολογείται στο β΄ μισό του 3ου με
αρχές 2ου αιώνα π.Χ.
ΠΑΦΟΣ
Η Πάφος περιέχει σημαντικές κατοικίες με μωσαϊκά δάπεδα του 3ου αιώνα
π.Χ. Μία από αυτές είναι η “οικία του Διονύσου”, που ονομάστηκε έτσι γιατί σε
πολλά από τα μωσαϊκά της εικονίζεται ο Διόνυσος. Ένα από τα πιο
χαρακτηριστικά είναι ο “Θρίαμβος του Διονύσου”. Υπάρχει ακόμη ένα μεγάλο
πλήθος μωσαϊκών ψηφιδωτών στο αίθριο και στις αίθουσες της οικίας, με
σκηνές από την ελληνική μυθολογία (Διόνυσος και Ικάριος, Ποσειδώνας και
Αμυμώνη, Απόλλωνας και Δάφνη, Δίας και Γανυμήδης, Ιππόλυτος και
Φαίδρα, Οι Τέσσερις Εποχές, Νάρκισσος κτλ.), καθώς και με σκηνές από
κυνήγι και άλλα ποικίλα και πολύχρωμα γεωμετρικά μοτίβα. Η “οικία του
Θησέα”, επίσης στην Πάφο, πήρε το όνομά της από το μωσαϊκό που
παριστάνει το Θησέα να σκοτώνει το Μινώταυρο. Μια άλλη οικία που υπάρχει
επίσης στην ίδια πόλη, είναι και η “οικία του Αιώνα”, που ονομάστηκε έτσι από
τη μωσαϊκή παράσταση του “Αιώνιου Χρόνου”. Στην ίδια οικία ένα άλλο
ενδιαφέρον μωσαϊκό είναι η παράσταση του Απόλλωνα με το Μαρσύα.
Εικονίζεται ο θεός καθισμένος με τη λύρα του, ο ηττημένος Μαρσύας που τον
απάγουν δύο Σκύθες, μια γυναικεία μορφή, η Πλάνη, και στα πόδια του θεού
προσωποποιημένος ο Όλυμπος.
38

39. Γανυμήδης και Δίας. Απεικονίζει το διάσημο μύθο της απαγωγής του
Γανυμήδη (πρίγκιπα της Τροίας) από τον Δία που είναι μεταμφιεσμένος σε
αετό. Το ψηφιδωτό ανακαλύφθηκε στην Πάφο της Κύπρου.
39

40. Λήδα και κύκνος , απεικόνιση του γνωστού μύθου.
40

41. Ο θρίαμβος του Διονύσου.
Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά ψηφιδωτά της Πάφου είναι ο «Θρίαμβος
του Διονύσου». Ο θεός Διόνυσος εικονίζεται πάνω σ' ένα άρμα που το
σέρνουν δύο πάνθηρες και τον συνοδεύουν ο Βάκχος, που έχει στα χέρια του
ένα μεγάλο κρατήρα με κρασί, και οι ακόλουθοί του. Υπάρχει ακόμη ένα
μεγάλο πλήθος μωσαϊκών ψηφιδωτών στο αίθριο και στις αίθουσες της οικίας,
με σκηνές από την ελληνική μυθολογία: Διόνυσος και Ικάριος, Ποσειδώνας και
Αμυμώνη, Απόλλωνας και Δάφνη, Δίας και Γανυμήδης, Ιππόλυτος και
Φαίδρα, οι Τέσσερις Εποχές, Νάρκισσος κτλ.), καθώς και με σκηνές από
κυνήγι και άλλα ποικίλα και πολύχρωμα γεωμετρικά μοτίβα.
41

42. ΑΝΤΙΟΧΕΙΑ
Μεθυσμένος Διόνυσος.
Σάτυρος και Μαινάδα.
42

43. ΒΑΚΤΡΙΑ
Μακεδονικό
αστέρι.
Το
μωσαϊκό
απεικονίζει
το βασιλικό
μακεδονικό
σύμβολο.
Βρέθηκε
στη
Βακτρία.
(σημερινό
Αφγανιστάν)
ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑ
Σκύλος
κυνηγιού
καθισμένος κοντά
σε έναν ασκό.
43

44. ΠΟΜΠΗΙΑ
Μωσαϊκό με θέμα γάτο που έχει αρπάξει πουλί. Στο κάτω τμήμα υπάρχουν
όστρακα , ψάρια , δύο πάπιες και υδρόβια φυτά. Τα τέσσερα πουλιά στο
αριστερό άκρο είναι προφανώς τα τρόπαια του κυνηγού .
44

45. Λεπτομέρεια από την αμαζονομαχία.
45

46. ΡΩΜΑΙΚΑ ΨΗΦΙΔΩΤΑ
(3ος αιώνας πΧ - 1ος αιώνας μΧ)
Με
τον
όρο
ρωμαϊκά
χαρακτηρίζουμε
τα
ψηφιδωτά
τα
οποία
δημιουργήθηκαν στην αρχαία Ρώμη ή από ρωμαίους καλλιτέχνες εκτός των
ρωμαϊκών συνόρων. Πρόθυμοι να υιοθετήσουν τα καλλιτεχνικά επιτεύγματα
της εξελληνισμένης Ανατολικής Μεσογείου, οι Ρωμαίοι εισάγουν το ψηφιδωτό,
στην εκλεπτυσμένη αυτή μορφή του, τόσο στην αρχιτεκτονική των κατοικιών
τους όσο και στους τόπους λατρείας τους. Τα Ρωμαϊκά ψηφιδωτά έχουν τη
φήμη των καλύτερων του είδους. Οι Ρωμαίοι βελτίωσαν την τεχνική των
ψηφιδωτών που προορίζονταν για χρήση σε τοίχους και δάπεδα στα
αρχοντικά, στις βίλες και σε δημόσια κτίρια. Στην Πομπηία έχουν διασωθεί
πλήθος ψηφιδωτών στην τεχνική του opus vermiculatum (σύμφωνα με την
οποία τα ψηφιδωτά αποτελούνταν από πολύ μικρές ακανόνιστες ψηφίδες) τα
οποία χρονολογούνται από τον 1ο-2ο αιώνα π.Χ. με διασημότερο ανάμεσά
τους τη “Μάχη της Ισσού”. Γενικότερα, η τέχνη του ψηφιδωτού εισάγεται στο
ρωμαϊκό κόσμο από Έλληνες τεχνίτες που αναζητούν καταφύγιο στη γειτονική
Ιταλία, μετά τις αναταραχές και το χάος που επικρατεί στον ελλαδικό χώρο.
Κατά την εποχή αυτή η ποιότητα ενός έργου είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με
τα διαθέσιμα υλικά και κατά συνέπεια με το πρόσωπο το οποίο έκανε την
ανάθεση του έργου.
Κατά τους αυτοκρατορικούς ρωμαϊκούς χρόνους συντελείται μία σπουδαία
καινοτομία, καθώς σταδιακά η τέχνη του ψηφιδωτού αναπτύσσει τους δικούς
της αισθητικούς κανόνες. Η αυξανόμενη χρήση εντονότερα χρωματισμένων
υλικών οδήγησε στην αύξηση της αυτονομίας του ψηφιδωτού έναντι της
ζωγραφικής.
Η πλειοψηφία τους εμπνέεται από την μυθολογία – θεές, ηρωίδες και
άλλες πρωταγωνίστριες θρύλων και μύθων - αλλά και από την καθημερινή
ζωή, όπως σκλάβες και υπηρέτριες. Εξίσου σημαντική είναι και η μαρτυρία ότι
το ψηφιδωτό χρησιμοποιείτο για την απεικόνιση ιερών παραστάσεων. Έχει
υπογραμμιστεί από τους σύγχρονους μελετητές ότι ο νέος ρόλος που
απέκτησε σταδιακά το ψηφιδωτό θα πρέπει να σχετίζεται με την αντίστοιχη
ραγδαία μείωση του ενδιαφέροντος για τις τρισδιάστατες παραστάσεις. Το
46

47. λατρευτικό ψηφιδωτό αντικατέστησε το λατρευτικό άγαλμα, καθώς το
ψηφιδωτό ήταν δισδιάστατο μέσο που θεωρείτο ότι μπορούσε να απεικονίσει
πειστικότερα τις θρησκευτικές ιδέες.
Για τις αίθουσες δευτερεύουσας σημασίας και συνήθως για τα δάπεδα που
περιβάλλουν τα εξαίρετα σχεδιασμένα και φιλοτεχνημένα κεντρικά εμβλήματα,
οι
Ρωμαίοι διαμόρφωσαν ένα απλούστερο και σαφέστατα λιγότερο
καλλιτεχνικό είδος ψηφιδωτού, με μεγάλες σχετικά ψηφίδες και περιορισμένη
χρωματική κλίμακα που τείνει στη μονοχρωμία (μαύρο- άσπρο). Απλά και όχι
πολυσύνθετα είναι και τα διακοσμητικά σχέδια και μοτίβα.
Τα χρώματα των ψηφιδωτών καθορίζονται από τα διαθέσιμα υλικά. Η
ανάλυση πρότυπων ψηφιδωτών αποκάλυψε την ύπαρξη 42 διαφορετικών
ειδών πέτρας καθώς επίσης γυαλί και κεραμικό πηλό.
Πέρα από την πέτρα, το γυαλί και τον πηλό, έρευνες έδειξαν πως οι
Ρωμαίοι καλλιτέχνες δε δίσταζαν να χρησιμοποιήσουν πολύτιμα εξωτικά
στοιχεία όπως μαργαριτάρια, ασήμι ακόμα και χρυσό προκειμένου να
προσδώσουν το απαραίτητο μεγαλείο στο έργο τους. Επίσης, κατά τη
ρωμαϊκή εποχή γίνεται ευρεία χρήση του μαύρου βασάλτη ιδιαίτερα στα
ψηφιδωτά ασπρόμαυρης τεχνοτροπίας καθώς και άλλων ιδιαίτερων υλικών
όπως ελαφρόπετρα ή όστρακα.
Χαρακτηριστικά
δείγματα
ρωμαϊκών
ψηφιδωτών
εντοπίζονται
στις
ακόλουθες χώρες: Αλγερία, Αυστρία, Κροατία, Κύπρος, Αίγυπτος, Γαλλία,
Γερμανία, Ελλάδα, Ισραήλ, Ιταλία, Λίβανος, Λιβύη, Λουξεμβούργο, Μαρόκο,
Πορτογαλία, Ρουμανία, Ρωσία, Ισπανία, ΗΠΑ, Ηνωμένο Βασίλειο, Ελβετία,
Τουρκία, Τυνησία, Βατικανό κτλ. Ωστόσο, τα πρωτεία κατέχουν πόλεις τις
Κύπρου και της Ιταλίας όπως η Πάφος, η Σαλαμίνα, το Κούριον, η Πομπηία, η
Ρώμη, η Πιάτζα Αρμερίνα, το Παλέρμο, το Τίβολι κ.τ.λ.
47

48. ΤΑΡΣΟΣ
Στο Μουσείο της Hatay‐ Antakya φυλάσσεται ένα πολύχρωμο opus tessellatum από
την Ταρσό με πλούσια εικονιστική και ανεικονική διακόσμηση, που φέρει τον τίτλο
«Ψηφιδωτό της Ταρσού» (α΄ μισό 3ου
αιώνα μ.Χ.). Το κεντρικό τμήμα του
καταλαμβάνεται από τρία πλαίσια με εικονιστικές παραστάσεις:
 την αρπαγή του Γανυμήδη από το Δία αετό.
 ένα σάτυρο και μία μαινάδα.
 τον Ορφέα να παίζει λύρα εν μέσω ζώων.
Οι παραστάσεις περιβάλλονται από διακοσμητικές ταινίες (π.χ. πλοχμούς, κύματα,
βλαστόσπειρες) και στις δύο μακρές πλευρές του δαπέδου από 24 οκτάγωνα, που
πληρούνται από ρόδακες και κεφαλές ανδρικών μορφών. Η διακόσμηση του
δαπέδου ολοκληρώνεται με τετράγωνα πλαίσια, που φέρουν διακοσμητικά μοτίβα,
και ένα πολύπλοκο πλέγμα ρόμβων, που μεταξύ άλλων σχηματίζει οκτάκτινους
αστέρες. Η παράσταση της αρπαγής του Γανυμήδη από το Δία αετό παρουσιάζει
πρωτοτυπία, καθώς εμπλουτίζεται από την απεικόνιση ακόμα τριών μορφών: μιας
γυναίκας, ενός άνδρα και ενός σκύλου.
Κάποιες παραλλαγές τυπικών γεωμετρικών μοτίβων, όπως ο ρόδακας που
48

49. σχηματίζεται από μια αναδιπλούμενη ταινία και ο ρόδακας με σκίαση,
εμφανίζονται κατά τη Ρωμαϊκή εποχή τόσο στην Ταρσό όσο και σε άλλες
πόλεις της Κιλικίας. Η επανάληψη αυτή και οι μεταξύ τους ομοιότητες πιθανόν
υποδεικνύουν την ύπαρξη τοπικού εργαστηρίου, δηλαδή τοπικών ψηφοθετών
που μετακινούνταν και εργάζονταν στην ευρύτερη περιοχή της Κιλικίας κατά
τα Ρωμαϊκά χρόνια.
ΣΠΑΡΤΗ
Εξαιρετικά ψηφιδωτά δάπεδα με παραστάσεις νέων ανδρών σε σκηνές πάλης έφερε
στο φως η αρχαιολογική έρευνα έξω από την Σπάρτη, συγκεκριμένα στο χωριό
Μαγούλα. Τα λουτρά της «Αράπισσας» είναι σήμερα η ονομασία της περιοχής όπου
ήρθαν στο φως τα ψηφιδωτά και πράγματι λουτρά, όπως φαίνεται, υπήρχαν εκεί ήδη
από την αρχαιότητα.
Υπάρχει η πιθανότητα όμως να μην πρόκειται για λουτρά αλλά για το Γυμνάσιο της
ρωμαϊκής πόλης.
49

50. ΑΡΚΑΔΙΑ
Ένα από τα σημαντικότερα μνημεία της
Αρκαδίας είναι η Έπαυλη του Ηρώδου
Αττικού στην Εύα Δολιανών Κυνουρίας,
στην περιοχή της μονής Λουκούς . H
έπαυλη ολοκληρώθηκε στα χρόνια της
βασιλείας του Αδριανού (117-138 μ.Χ).
Η έπαυλη περιλαμβάνει ένα μέγαρο,
τεράστιο αίθριο με στοές, λουτρικό
συγκρότημα
αυλή
της
τάφρος
και ιερό. Την κεντρική
περιβάλλει
μια
τεχνητή
από την έπαυλη του Ηρώδη : Καλλιόπη και Ευτέρπη.
πέρα από την οποία υπήρχαν οι στοές της έπαυλης. Το εκπληκτικότερο) είναι τα
ψηφιδωτά δάπεδα, η επιφάνεια των οποίων υπερβαίνει τα 1.300 τ.μ. Τα ψηφιδωτά
απεικονίζουν διακοσμητικά και γεωμετρικά σχέδια, θέματα εμπνευσμένα από
ραψωδίες της Ιλιάδας, παραστάσεις μικρών παιδιών που πατούν σταφύλια και τους
άθλους του Ηρακλή. Είναι ιδιαίτερα εντυπωσιακές οι χρωματικές διαφορές που
αποδίδουν τις επιθυμητές φωτοσκιάσεις οι οποίες τονίζουν τον όγκο των μορφών. Τα
ψηφιδωτά αυτά μας δίνουν μία χαρακτηριστική εικόνα για την ζωή κα τον πολιτισμό
στους
ρωμαϊκούς
αυτοκρατορικούς
χρόνους.
Είναι
περιλαμβάνει όλα τα στοιχεία αυτού του πολιτισμού.
Παράσταση από το νότιο εξωτερικό διάδρομο της έπαυλης.
50
ένας
μικρόκοσμος
που

51. ΛΕΣΒΟΣ
Ψηφιδωτά δάπεδα και τοιχογραφίες από τις πολυτελείς επαύλεις είναι οι αδιάψευστοι
μάρτυρες της σημαντικής οικονομικής άνθησης στη Μυτιλήνη από τον 2ο αιώνα π.Χ.
και εξής.
Α.Οικία Μενάνδρου.
Ψηφιδωτά δάπεδα της λεγόμενης "οικίας του Mενάνδρου", με πορτραίτο του
Mενάνδρου, προτομή της Mούσας Θάλειας με τα σύμβολά της, την κωμική
προσωπίδα και μία ράβδο, και παραστάσεις σκηνών από τις κωμωδίες του ποιητή.
Oι
θεατρικές
μάσκες,
η
παράσταση ψαρέματος και η
σκηνή
εξημέρωσης
των
άγριων ζώων από τον Oρφέα
συμπληρώνουν
την
εικόνα
της πλούσια διακοσμημένης
οικίας, που χρονολογείται στο
δεύτερο μισό του 3ου αιώνα
μ.Χ.
Β.Οικία Τηλέφου.
Από τα ψηφιδωτά δάπεδα της λεγόμενης "οικίας του Tηλέφου", η οποία
χρονολογείται μεταξύ 1ου και
2ου αιώνα μ.X. Στο κυρίως
δωμάτιο
εικονίζεται
σε
μετάλλιο η άφιξη του βασιλιά
Tηλέφου, γιου του Ηρακλή,
στη
μικρασιατική
παραλία,
απέναντι από τη Mυτιλήνη.
Στο δευτερεύον απλούστερο
δωμάτιο υπήρχε ψηφιδωτό με
γεωμετρικά σχήματα και ωραιότατες τοιχογραφίες με μαίανδρο και μέλισσες σε άνθη.
Γ. Οικία Ευρίπου.
Το ψηφιδωτό δάπεδο του αιθρίου της λεγόμενης "οικίας του Ευρίπου", έχει ως
51

52. κεντρικό θέμα τη μορφή ενός αγένειου νεαρού θαλάσσιου δαίμονα που ερμηνεύεται
ως ο Eύριππος με τα πλούσια αλιεύματα. Την παράσταση συμπληρώνουν οι
τέσσερις εποχές (ανδρικές και γυναικείες φτερωτές μορφές) με τα ιδιαίτερα
χαρακτηριστικά τους.
ΚΕΡΚΥΡΑ
Ρωμαϊκή έπαυλη με λουτρά στις Μπενίτσες.
Στη έπαυλη αυτή το δάπεδο έχει ωραίο πολύχρωμο μωσαϊκό με γεωμετρικά
κοσμήματα .
ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ
Στη Θεσσαλονίκη και το Δίον έχουν βρεθεί αξιόλογα ψηφιδωτά σύνολα που
ανάγονται στους ρωμαϊκούς χρόνους με κατά βάση απεικονίσεις αγωνιστικού
τεθρίππου και διονυσιακού θιάσου. Κατασκευασμένα από πολύχρωμες ψηφίδες
φανερώνουν άρτια τεχνική κατάρτηση και πείρα από την πλευρά των ψηφοθετών.
52

53. Αυτή την εποχή το δάπεδο των οικιών αντανακλά την οικονομική κατάσταση των
ιδιοκτητών τους. Είναι γεγονός ότι έχουν ανασκαφεί πολλά δάπεδα στρωμένα με
πήλινες πλάκες ή μάρμαρα ή ψηφιδωτά τα οποία διακοσμούνται με πολυποίκιλα
γεωμετρικά σχήματα ή μυθολογικά θέματα.
Σύμφωνα με τους ειδικούς, ένα από τα πιο ολοκληρωμένα ψηφιδωτά της πόλης
αυτής βρίσκεται σε οικόπεδο της οδού Σωκράτους το οποίο χρονολογείτο από το
πρώτο μισό του 3ου αιώνα μΧ (περίπου 200-250 μΧ) δηλαδή την περίοδο των
Σεβήρων αυτοκρατόρων. Το ψηφιδωτό αυτό ανήκει στον διονυσιακό κύκλο καθώς
απεικονίζει την Αριάδνη και τον Διόνυσο πλαισιωμένους από γνωστά πρόσωπα του
θιάσου τους. Πέρα από την διονυσιακό αυτό ψηφιδωτό, στη Θεσσαλονίκη έχουν
ανακαλυφθεί άλλες δύο μικρότερες παραστάσεις: η αρπαγή του Γανυμίδη και η
αρπαγή γυναικός πιθανώς της Δάφνης από τον Απόλλωνα.
Σε οικία της Θεσσαλονίκης αποκαλύφθηκε ψηφιδωτό δάπεδο που εικονίζει
πολυπρόσωπη σύνθεση. Το θέμα προέρχεται από τη διονυσιακή μυθολογία και
παρουσιάζει την Αριάδνη και τον Διόνυσο στη Νάξο. Άλλα σύνολα ψηφιδωτών στην
ίδια πόλη περιλαμβάνουν προτομές ανδρικών και γυναικείων μορφών που έχουν
σχέση με τη μυθολογία της θάλασσας καθώς και παράσταση άρματος που
εντάσσεται πιθανόν σε θέμα σχετικό με τις ιπποδρομίες
53

54. ΔΙΟΝ.
Στο θρησκευτικό κέντρο των Μακεδόνων, το Δίον, αποκαλύφθηκαν επίσης ψηφιδωτά
δάπεδα με διονυσιακά θέματα. Το εντυπωσιακότερο κοσμεί το δάπεδο μεγάλης
αίθουσας συμποσίων και απεικονίζει τη θριαμβική "επιφάνεια" του Διονύσου.
Ενδιαφέρον παρουσιάζει στο ψηφιδωτό αυτό ο συνδυασμός των διονυσιακών
στοιχείων με θέματα θαλασσινά, όπως π.χ. θαλάσσιοι δαίμονες. Απεικονίζεται ο θεός
Διόνυσος και ένας παπποσιληνός να στέκονται σε άρμα που το σέρνουν θαλάσσιοι
πάνθηρες οι οποίοι οδηγούνται με χαλινάρια από δύο θαλάσσιους κενταύρους. Η
λαμπρή αυτή, επική σύνθεση χρονολογείται στον 2ο αιώνα μ.Χ. και αποτελεί
παγκοσμίως ένα από τα καλύτερα δείγματα της τέχνης αυτής.
54

55. 55

56. ΔΗΛΟΣ
Τα ψηφιδωτά πατώματα της Δήλου τοποθετούνται στις τελευταίες δεκαετίες του 2ου
και στις αρχές του 1ου π.Χ. αιώνα.
Τα σχέδια από τον φυτικό κόσμο, ανάμεσά τους και κλάδοι αμπέλου με αμπελόφυλλα
και σταφύλια, αποδίδονται με εκπληκτικό νατουραλιστικό τρόπο και συμπληρώνονται
από ταυροκεφαλές και μάσκες χαρακτήρων της Νέας Κωμωδίας
56

57. Το περίφημο κεντρικό θέμα από την μωσαϊκή επένδυση του πατώματος της
κεντρικής περίστυλης αυλής στην Οικία του Διονύσου. Η συγκεκριμένη οικία
ονομάστηκε έτσι από αυτήν την αναπαράσταση του θεού Διόνυσου, φτερωτού και με
στεφάνι κισσού στο κεφάλι, να ιππεύει ένα πάνθηρα, διακοσμημένο με στεφάνι από
κλάδους και καρπούς αμπέλου. Ο θεός κρατά τον θύρσο του, διακοσμημένο με
ταινίες, σαν να ετοιμάζεται να τον εξακοντίσει εναντίον κάποιου εχθρού. Στο πάτωμα
είναι πεσμένος ένας κάνθαρος, δοχείο οινοποσίας. Θύρσος, κισσός (στην αρχαιότητα
ονομαζόμενος Διονύσιον), άμπελος, κάνθαρος, είναι όλα σύμβολα του Διονύσου.
57

58. 58

59. Το κεντρικό διακοσμητικό θέμα αυτού του μωσαϊκού πατώματος περιλαμβάνει τρεις
μορφές, την Αθηνά, με πανοπλία, τον Ερμή, με χλαμύδα και πέτασο, και μία τρίτη
που κάθεται με μεγαλοπρέπεια αλλά είναι δύσκολα αναγνωρίσιμη λόγω μεγάλης
φθοράς.
Λεπτομέρεια από το ψηφιδωτό του Διονύσου ιππεύοντος πάνθηρα: Η κεφαλή του
πάνθηρα και η διακόσμηση του λαιμού του.
59

60. Λεπτομέρεια από το ψηφιδωτό του Διονύσου ιππεύοντος πάνθηρα: ο αργυρός
κάνθαρος, πεσμένος στο πάτωμα.
Μωσαϊκό με την Δάφνη και τον Απόλλωνα.
60

61. Περιστέρια σε ποτίστρα.
Θραύσμα μωσαϊκού.
61

62. ΑΦΡΟΔΙΣΙΑΔΑ
Η αρχαία πόλη της Αφροδισιάδας αποτελεί μία από τις πλουσιότερες και
καλύτερα σωζόμενες αρχαιολογικές τοποθεσίες της Μικράς Ασίας. Βρίσκεται
στην κοιλάδα του ποταμού Μαίανδρου και ιδρύθηκε τον 2 ο αιώνα πΧ, αλλά
άκμασε ραγδαία κατά την περίοδο της ρωμαϊκής κυριαρχίας.
Τα ρωμαϊκά δάπεδα που έχουν αποκαλυφθεί στην Αφροδισιάδα είναι
κατασκευασμένα με ειδικά κομμένες κυβικές ψηφίδες σε (opus tessellatum).
Κοσμούνται με γεωμετρικά μοτίβα που δεν εμφανίζουν τη λεπτομέρεια του
σχεδιασμού. Τα υλικά από τα οποία κατασκευάζονται τα δάπεδα είναι το
μάρμαρο και ενίοτε και ο ασβεστόλιθος.
Η διακόσμηση αποτελείται από κομμάτια κομμένα σε διάφορα γεωμετρικά
σχήματα (π.χ. τετράγωνα, τρίγωνα, ρόμβοι, εξάγωνα), τα οποία κατά κανόνα
συνυφαίνονται σχηματίζοντας ένα πλέγμα μεγαλύτερων συνδυασμών. Ένας
από τους
πιο ενδιαφέροντες σχηματισμούς αποκαλύφθηκε σε δάπεδο
συμπλέγματος
λουτρών δίπλα στο θέατρο, στην επονομαζόμενη Aula
Termale (τέλη 2ου /αρχές 3ου αιώνα μ.Χ.).
62

63. Το δάπεδο αυτό αποτελείται από ορθογώνια
πλαίσια, κάποια από τα οποία
φέρουν διακόσμηση ζατρικίου, ενώ σε άλλα
εγγράφονται ασπίδες από
ομόκεντρες σειρές καμπυλόγραμμων τριγώνων.
ΑΡΧΑΙΑ ΝΙΚΟΠΟΛΗ
63

64. Στο μέγεθός της η Νικόπολη συναγωνίζεται ίσως το αρχαίο ‘’Βουθρωτόν’’ στη
σημερινή Αλβανία και το αρχαίο ‘’Δίον’’ στο Νομό Πιερίας. Πολλά από τα
ερείπια κτίρια της Νικόπολης ήταν εμφανή ακόμα και επί εποχής Αλή Πασά,
κάποια ανασκάφηκαν από τον Αλέξανδρο Φιλαδελφέα το 1916, αλλά η πιο
συστηματική εργασία ανάδειξης έγινε από την ΙΒ΄ Εφορεία Αρχαιοτήτων (έδρα
Ιωάννινα) τα τελευταία 10 χρόνια (1995-2005).
Έπαυλη του Μάνιου Αντωνίνου (100 μ.Χ. - 200 μ.Χ.)
64

65. Το οικιστικό συγκρότημα που βρίσκεται δυτικά των παλαιοχριστιανικών τειχών
και βόρεια 20m της Κεντρικής Πύλης («αραπόπορτα») στη Νικόπολη,
ονομάσθηκε
Έπαυλη
του
Μάνιου
Αντωνίνου,
μετά
την
ανεύρεση
αφιερωματικής επιγραφής με το όνομα αυτό.
Η κατασκευή της Ρωμαϊκής έπαυλης του Μάνιου Αντωνίνου στη Νικόπολη
χρονολογείται στον 2ο αιώνα μ.Χ.. Έχει πολλά δωμάτια, κουζίνα, αίθριον,
φανταστικά ψηφιδωτά και ένα άρτιο και εντυπωσιακό υδρευτικό και
αποχετευτικό σύστημα. Ένα νόμισμα με τον Μάνιο Αντωνίνο τον εμφανίζει
καθιστό με ένα σκύλο και με φόντο ένα καράβι. Πιθανολογείται, ότι ο Μάνιος
Αντωνίνος είναι ο Κυβερνήτης (έπαρχος) της Νικοπόλεως.
κεντρικό θέμα ένα παγώνι , σύμβολο της αιωνιότητας
(ιερό πτηνό της Ήρας της αθάνατης βασίλισσας).
65

66. Παρά την διαρκή συντήρηση τους τα ψηφιδωτά της αρχαίας Νικόπολης στην
πλειοψηφία τους παρουσιάζονται ιδιαίτερα καταπονημένα. Χαρακτηριστικό
παράδειγμα φθαρμένου ψηφιδωτού αποτελεί και το παραπάνω πέτρινο με
διακόσμηση γεωμετρικών σχημάτων.
66

67. ΚΥΠΡΟΣ
Μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του ’60 τα ψηφιδωτά της Κύπρου ήταν γνωστά
μόνο σε έναν πολύ περιορισμένο αριθμό αρχαιολόγων. Τα τελευταία 20
χρόνια όμως , με την ανακάλυψη σειράς σημαντικών ψηφιδωτών δαπέδων , η
Κύπρος έχει κερδίσει μια αξιοζήλευτη θέση στον χώρο της αρχαίας αυτής
τέχνης. Η πρώτη μεγάλη ανακάλυψη έγινε στην Πάφο τυχαία το 1943 από
Άγγλους στρατιώτες , όταν ήρθαν στο φως τα πρώτα ψηφιδωτά της Οικίας
του Ορφέα. Ακολούθησε μια ακόμα πολύ μεγάλη ανακάλυψη το 1962 της
Οικίας του Διονύσου. Οι ανασκαφές που ακολούθησαν αποκάλυψαν μια σειρά
από τα πιο σηματντικά ψηφιδωτά της Κύπρου στην Πάφο, τα οποία την
καθιστούν το μεγαλυτερο κέντρο της τέχνης αυτής σε ολόκληρη την Κύπρο.
Πιο συγκεκριμένα στην Πάφο βρέθηκαν :

Οικία του Ορφέα: ( ανασκαφή Δ. Μιχαηλίδη, διεξάγεται από το 1982)

Οικία του Αίωνα : ( ανασκαφή W.A. Daszewski, διεξάγεται από το
1983)

Οικία του Θησέα : ( ανασκαφή W.A. Daszewski, διεξάγεται από το
1965)

Οικία του Διονύσου: (το 1962)
67

68. Οικία Διονύσου.
Η οικία του Διόνυσου οφείλει την ονομασία της στις συχνές απεικονίσεις του
θεού Διόνυσου στις ψηφιδωτές παραστάσεις οι οποίες κοσμούσαν τα δάπεδά
της. Εδώ, βρίσκονται τα καλύτερα διατηρημένα ψηφιδωτά που βρέθηκαν ποτέ
σε οικία ρωμαϊκής εποχής στην Κύπρο. Χρονολογούνται στο τέλος του 2ου
και τις αρχές του 3ου αι. μ.Χ. και καλύπτουν το δάπεδο δεκαπέντε δωματίων
κοντά στο αίθριο (δηλαδή την
κεντρική αυλή) του σπιτιού. Οι
ψηφιδωτές
διακοσμήσεις
της
οικίας του Διόνυσου έχουν ως
θέμα τους διάφορους ελληνικούς
μύθους, σκηνές κυνηγιού και
τρύγου, καθώς και γεωμετρικά
διακοσμητικά μοτίβα. Στην κύρια
αίθουσα υποδοχής του σπιτιού ο
επισκέπτης συναντά ένα πολύ
σημαντικό
ψηφιδωτό
πίνακα
που εικονίζει τη θριαμβευτική
επιστροφή του Διόνυσου από τις
Ινδίες. Πρόκειται για την πρώτη
από μία σειρά από μυθολογικές
παραστάσεις που διακοσμούν το
οικοδόμημα.
Ο
θεός
είναι
τοποθετημένος στο κέντρο της
παράστασης.
Φοράει
στεφάνι
από φύλλα κισσού και κρατά ένα
«θύρσο». Βρίσκεται καθισμένος
πάνω σε άρμα που οδηγείται από πάνθηρες. Η συνοδεία του αποτελείται από
μαινάδες, ένα σάτυρο, τον Πάνα, το Σειληνό, Ινδούς δούλους και δύο
μουσικούς.
68

69. Άλλες
ψηφιδωτές
παραστάσεις
με
μυθολογικό
περιεχόμενο
είναι
η
παράσταση του Νάρκισσου, των Διόσκουρων, της Φαίδρας και του
Ιππόλυτου, της αρπαγής του Γανυμήδη, του Πύραμου και της Θίσβης,
του Ικάριου.
Άλλες παραστάσεις: οι τέσσερις εποχές,
του Νάρκισσου, των Διόσκουρων, της Φαίδρας και του Ιππόλυτου,
της αρπαγής του Γανυμήδη, του Πύραμου και της Θίσβης.
Ένα ακόμα αξιόλογο ψηφιδωτό είναι και η παράσταση των τεσσάρων εποχών
οι οποίες παριστάνονται προσωποποιημένες και εντάσσονται μέσα σε
τετράγωνες κορνίζες που εναλλάσσονται με ηθογραφικές σκηνές και νεκρές
φύσεις. Οι ταινίες που χωρίζουν τους πίνακες σχηματίζονται με απεικόνιση
69

70. κύβων σε προοπτική. Στο εξωτερικό πλαίσιο της ψηφιδωτής σύνθεσης
υπάρχουν δύο επιγραφές με τους χαιρετισμούς «ΧΑΙΡΕ» «ΚΑΙ ΣΥ», γεγονός
που φανερώνει ότι ίσως αυτός ο χώρος να ήταν ο προθάλαμος της κύριας
εισόδου στο σπίτι.
Οικία Ορφέα.
Τα ψηφιδωτά δάπεδα της οικίας του Ορφέα χρονολογούνται ανάμεσα στα
τέλη του 2ου και τις αρχές του 3ου αι. μ.Χ. και είναι σύγχρονα εκείνων της
οικίας του Διονύσου. Η οικία του Ορφέα πήρε το όνομά της από το ομώνυμο
ψηφιδωτό. Το εντυπωσιακό αυτό ψηφιδωτό καλύπτει το δάπεδο ενός
μεγάλου δωματίου και έχει ως θέμα του την προβολή της μαγείας που
εξέπεμπε η μουσική του Ορφέα. Στο κέντρο της σύνθεσης ο Ορφέας,
φορώντας πλούσια ανατολικά ενδύματα, κάθεται πάνω σε βράχο. Γύρω του
έχουν συγκεντρωθεί τα άγρια θηρία της φύσης, ζώα, πουλιά και ερπετά, τα
οποία έχει μαγέψει με τη λύρα του. Αξίζει να προσέξει κανείς την επιγραφή
που βρίσκεται πάνω από το κεφάλι του Ορφέα, η οποία αναφέρει το όνομα
του Γάιου (ή Τίτου) Πίννιου Ρεστιτούτου, ως χρηματοδότη της κατασκευής του
ψηφιδωτού αυτού.
Ο Ορφέας και τα θηρία.
Λεπτομέρεια.
70

71. Οικία Θησέα.
Η κατοικία αυτή ήταν ιδιαίτερα άνετη και πλούσια. Αποτελείται από εκατό και
πλέον δωμάτια, τα οποία είναι κτισμένα στις τέσσερις πλευρές μιας μεγάλης
περίστυλης αυλής. Σε κάποια από τα δωμάτια αυτά υπήρχε και δεύτερος
όροφος. Όλα σχεδόν τα δωμάτια έχουν ψηφιδωτές συνθέσεις στα δάπεδά
τους. Επιπλέον, η πλούσια διακόσμηση του σπιτιού περιελάμβανε μαρμάρινες
πλάκες, τοιχογραφίες και πολλά μαρμάρινα αγάλματα.
Τον αρχαίο επισκέπτη της οικίας του Θησέα εντυπωσίαζε από την πρώτη
στιγμή που έφτανε στην είσοδο του σπιτιού, μια μεγάλη πύλη με κίονες.
Έπειτα προχωρούσε κανείς στον προθάλαμο της κατοικίας, ο οποίος
χρησίμευε ως χώρος υποδοχής. Στην αίθουσα αυτή, όπου το πάτωμα ήταν
διακοσμημένο με γεωμετρικά ψηφιδωτά μοτίβα, υπήρχαν πάγκοι για να
κάθονται οι επισκέπτες. Ο προθάλαμος οδηγούσε στο τετράστυλο αίθριο που
θύμιζε τα αίθρια της Πομπηίας στην Ιταλία. Στη μέση του αιθρίου υπήρχε
δεξαμενή όπου κατέληγαν τα νερά της βροχής που έπεφταν από τη στέγη.
71

72. Η σύνθεση απεικονίζει το Θησέα και το Μινώταυρο.
Η πιο σημαντική πτέρυγα του οικοδομήματος είναι η νότια πτέρυγα. Αποτελεί
το αρχαιότερο και πλουσιότερο τμήμα της έπαυλης του Θησέα. Η ευρύχωρη
στοά της με τη μεγάλη κιονοστοιχία της και τα γεωμετρικά μωσαϊκά του
δαπέδου της ήταν εντυπωσιακή κατά την αρχαιότητα. Στη στοά αυτή άνοιγε
μια σειρά από επιβλητικές αίθουσες που χρησιμοποιούνταν για επίσημες
συγκεντρώσεις, όπως π.χ. για την υποδοχή διαφόρων αντιπροσωπειών. Οι
εντυπωσιακές αυτές αίθουσες θυμίζουν ρωμαϊκά παλάτια και επαύλεις στην
Ιταλία και άλλες περιοχές της Δυτικής Ευρώπης. Η σπουδαιότερη αίθουσα
βρίσκεται στο κέντρο της στοάς και χρησίμευε ως επίσημη αίθουσα υποδοχής
και ακροάσεων. Σημαντική ήταν και η αίθουσα όπου βρίσκεται το ψηφιδωτό
του Θησέα, η οποία φαίνεται ότι λειτουργούσε ως αίθουσα αναψυχής. Δίπλα,
βρίσκονται τα πολυτελή λουτρά της έπαυλης. Αποτελούνται από πολλά και
ωραία δωμάτια που είναι διακοσμημένα με μωσαϊκά, μάρμαρα και
τοιχογραφίες.
Η δυτική πτέρυγα της οικίας του Θησέα λειτουργούσε και ως χώρος διαμονής
αλλά και ως χώρος αποθήκευσης. Τέλος, η βόρεια πτέρυγα σχηματιζόταν
από μικρά δωμάτια για το υπηρετικό προσωπικό και τους δούλους, καθώς και
από εργαστήρια, πλυντήρια και δεξαμενές για νερό.
72

73. Οικία του Αιώνα
Η οικία του Αιώνα συνορεύει με την οικία του Θησέα στην Νέα Πάφο. Το
κτίριο αυτό ονομάστηκε έτσι από μία ψηφιδωτή παράσταση η οποία
κοσμούσε το δάπεδό του με θέμα τον Αιώνα, το θεό του Αιώνιου Χρόνου.
Τμήμα ψηφιδωτής διακόσμησης δαπέδου στην οικία του Αιώνα.
Εκτός από τα σωζόμενα σημαντικά ψηφιδωτά του 4ου αι. μ.Χ. το οικοδόμημα
αυτό κοσμούσαν εξαιρετικές τοιχογραφίες, σπαράγματα των οποίων έχουν
αποκαλύψει οι μέχρι τώρα ανασκαφές. Είναι εμφανές ότι η οικία του Αιώνα
πρέπει να ήταν διακοσμημένη με μεγάλη επιμέλεια και υψηλό γούστο. Η
διαπίστωση αυτή ενισχύεται από την εύρεση αρχιτεκτονικών μελών, όπως
π.χ. μιας εντοίχιας ημικυκλικής βάσης για άγαλμα, κιονόκρανων, ημικιόνων,
γείσων κ.ά.
73

74. ΑΝΤΙΟΧΕΙΑ
Ολοκληρωμένη εικόνα των ψηφιδωτών στην Ανατολή δίνουν τα δάπεδα της
Αντιόχειας στη Συρία. Έχουν μεγάλη ποικιλία χρωμάτων, το τοπίο αποδίδεται
με ιδιαίτερη αγάπη, ενώ δεν λείπουν οι σκιές των αντικειμένων και οι φωτεινές
δέσμες που εξαίρουν τα κύρια πρόσωπα.
Τα ψηφιδωτά δάπεδα της
Αντιόχειας της Συρίας αποτελούν μία από τις καλύτερες πηγές για τη μελέτη
της ζωγραφικής της ρωμαϊκής Συρίας. Τα θέματά τους μαρτυρούν τη
ζωτικότητα των ελληνικών παραδόσεων.
Η παραπάνω ψηφιδωτή παράσταση αποτυπώνει τον Διόνυσο και ένα σάτυρο
(Αντιόχεια, Αρχαιολογικό Μουσείο). Πρόκειται για άριστα διατηρημένο
ψηφιδωτό, με κεντρική μορφή τον Διόνυσο, στεφανωμένο με δέσμη
σταφυλιών και περιβαλλόμενο από χιτώνα. Ο θεός υποβαστάζεται από έναν
74

75. Σάτυρο (Σκύρτος) και υπό την επήρεια προφανώς του κρασιού, αφήνει το
κύπελλο με το υπόλοιπο περιεχόμενο στη διάθεση του πάνθηρα που τους
συνοδεύει. Τα χρώματα είναι ιδιαίτερα έντονα και η κίνηση των σωμάτων
ιδιαίτερα εκφραστική.
Στο παραπάνω ψηφιδωτό του 2ου - 3ου μ. Χ. αιώνα ο Διόνυσος ανακαλύπτει
την κοιμώμενη Αριάδνη. Στα δεξιά στέκεται ένας Σάτυρος και αριστερά μια
Μαινάδα. Το ψηφιδωτό αυτό διακοσμούσε το δάπεδο ενός τρίκλινου (χώρος
δειπνητηρίων κλινών) του σπιτιού του Διονύσου και της Αριάδνης. Στο κέντρο
της παράστασης η φθορά φαίνεται ανεπανόρθωτη, τα σωζόμενα όμως μέρη
από το σώμα του θεού του κρασιού (φαίνεται π.χ. το σταφύλι που κρατά στο
υψωμένο του χέρι) μας επιτρέπουν να συμπεράνουμε με ασφάλεια την
ταυτότητα του προσώπου. Η συμμετρία κι η γεωμετρικότητα της παράστασης
είναι προφανής.
75

76. Ψηφιδωτό
δαπέδου
του
3ου
αιώνα μ.Χ. το οποίο έχει βρεθεί
στην Αντιόχεια και βρίσκεται στην
Τουρκία στο Μουσείο Antakya. Η
νύμφη
Ηχώ
στέκεται
αντίκρυ
στον νεαρό Νάρκισσο ο οποίος
ατενίζει προς την αντανάκλασή
του στη λίμνη. Ο Αντέρως (θεός
του έρωτα μεταξύ ομοφύλων,
γιός της Αφροδίτης και αδερφός
του Έρωτα ) τον συνοδεύει με
τόξο και μία δάδα.
Οι φθορές
δεν φαίνονται ιδιαίτερα σημαντικές , καθώς τα τμήματα που λείπουν δεν
αλλοιώνουν σε μεγάλο βαθμό τη συνολική εικόνα και δεν δημιουργούν
προβλήματα ερμηνείας της.
Είναι ένα από τα δύο πιο
εντυπωσιακά
ψηφιδωτά
της
Αντιόχειας το οποίο βασίζεται σε
θέματα
της
θάλασσας.
Στο
ψηφιδωτό απεικονίζονται δύο
άνθρωποι να ασχολούνται με το
ψάρεμα. Το θέμα αυτό ήταν ένα
από τα πιο δημοφιλή στον
αρχαίο κόσμο. Το συναντούμε
και στη Ρώμη σε διακόσμηση
λουτρών , με χρήση κυρίως του
άσπρου
και του μαύρου χρώματος. Τα ψηφιδωτά της Αντιόχειας όμως
χαρακτηρίζονται από την ορθή χρήση ποικίλλων χρωμάτων.
76

77. «Ορφέας». Ψηφιδωτό το οποίο
βρέθηκε
βρίσκεται
στην
Αντιόχεια
και
Τουρκία,
στο
στην
Αρχαιολογικό
Μουσείο
της
Antakya. Κυρίαρχο στοιχείο στην
παράσταση
είναι
τα
έντονα
χρώματα , τόσο στην αμφίεση
του Ορφέα , όσο και στην
απεικόνιση των ζώων. Το κέντρο
του ψηφιδωτού καταλαμβάνει ο
Ορφέας που παίζει τη λύρα , ενώ
περιβάλλεται από άγρια ζώα κι
ένα
πτηνό.
Η
στάση
του
σώματός του δείχνει την πρόθεσή του να τα τέρψει και να εξημερώσει τα ζώα
κι αυτά με την έκφραση του προσώπου τους μαρτυρούν με σαφήνεια την
έντονη επίδραση της μουσικής, η οποία εδώ λειτουργεί προφανώς ευεργετικά
στην άγρια φύση τους.
Μωσαϊκό
κτηρίου
στην
είσοδο
του
« Το Κακό Μάτι » με
ομώνυμο
θέμα.
(Αντιόχεια,
Αρχαιολογικό Μουσείο, 2ος μ.Χ.
αι.). Στο Μάτι επιτίθενται ένα
σπαθί, μία τρίαινα, ένα πουλί,
ένας
πάνθηρας,
μία
σαρανταποδαρούσα, ένα δάκρυ,
ένα σκυλί που γαβγίζει, κι ένα
φίδι. Πάνω αριστερά υπάρχει
ελληνική επιγραφή («ΚΑΙ
κι ακριβώς
ΣΥ»)
από κάτω ένας
αυλητής που αποφεύγει το κακό μάτι για να έχει καλή τύχη, η οποία είναι και
το βασικό μήνυμα του ψηφιδωτού. Την παράσταση περιβάλλει διακοσμητικός
μαίανδρος.
77

78. Αναπαράσταση
του
Ωκεανού σε ενυδρείο όπου
υπάρχουν
πολλά
θαλασσινών
φθορές
δεν
ψαριών.
είδη
Οι
αλλοιώνουν
ριζικά την εικόνα. Ο Ωκεανός
σε χαλαρή στάση κρατάει το
κουπί με το δεξί χέρι , ενώ
στρέφει
παράλληλα
το
βλέμμα του σε κάτι μάλλον
προσφιλές. Το πλαίσιο της παράστασης αποτελεί ο συνήθης μαίανδρος.
(Αντιόχεια , 2ος μ.Χ. αιώνας )
ΒΟΡΕΙΑ ΑΦΡΙΚΗ
Εξαιρετικά μεγάλος είναι ο αριθμός και αντίστοιχη η έκταση των ψηφιδωτών
δαπέδων στη Βόρεια Αφρική. Τα θέματα των παραστάσεων αντλούνται από
την Ελληνική μυθολογία, από αθλητικούς αγώνες και από δραστηριότητες στη
φύση (π.χ. κυνήγι )
Ψηφιδωτή παράσταση αγροκτήματος., γύρω από το οποίο εικονίζονται
αγροτικές
σκηνές. Δεύτερο μισό του 4ου αι. μ.Χ. (Τύνις, Εθνικό Μουσείο
78

79. Bardo).
Τα
πρόσωπα
είναι
πολλά
και
ασχολούνται
με
διάφορες
δραστηριότητες γύρω από το μεγάλο οίκημα. Δεν υπάρχει κεντρικό θέμα και
είναι πλούσιος ο φυτικός διάκοσμος. Ευδιάκριτη είναι η
συμμετρία και τα
έντονα χρώματα. Η εικόνα πλαισιώνεται από τον κλασικό μαίανδρο και οι
φθορές δεν επηρεάζουν ουσιαστικά την εκτίμηση της παράστασης.
Ψηφιδωτό της Β. Αφρικής. ( Sousse , Αρχαιολογικό Μουσείο ). Μέσα σε
πλούσιο διάκοσμο, αποτελούμενο από κλαδιά αμπέλου με σταφύλια, αλλά και
ζωντανές παραστάσεις, παρουσιάζεται ο χαρούμενος Θίασος του Διονύσου
σε θριαμβική πορεία. Ο θεός στεφανωμένος και με σκήπτρο στο χέρι επιβαίνει
σε άρμα που το σέρνουν τέσσερις τίγρεις. Συνοδεύεται από Σατύρους, ενώ
στο κάτω μέρος παρευρίσκονται εξημερωμένα ζώα - λιοντάρι και πάνθηρας.
79

80. Άριστα διατηρημένο μωσαϊκό της ρωμαϊκής εποχής (3oς
μ.Χ. αι) με τον
ποιητή Βιργίλιο πλαισιωμένο από δύο Μούσες (Τύνις, Μουσείο Bardo).
Έντονο φως και ζωντανά χρώματα, συμμετρία και ακρίβεια στις λεπτομέρειες
(απεικόνιση ενδυμασίας). Η στοχαστική έκφραση των προσώπων όμως είναι
το χαρακτηριστικότερο γνώρισμα της παράστασης.
Ψηφιδωτή
παράσταση
από
την
Καισάρεια της Αφρικής (περίπου μέσα
3ου μ.Χ. αι.). Εικονίζονται γεωργοί
που
περιποιούνται
Διαφαίνεται
η
κλήματα.
επίδραση
που
ασκήθηκε στην τέχνη από την μεγάλη
ανάπτυξη
της
αμπελουργίας
στη
συγκεκριμένη περιοχή. Η παράσταση
ξεδιπλώνεται
ζώνες
σε
όπου
παρουσιάζονται
δύο
παράλληλες
τα
πρόσωπα
σε
έντονη
δραστηριότητα. Τα ζωηρά χρώματα
ενισχύουν την εκφραστικότητα της εικόνας.
80

81. ΙΤΑΛΙΑ
Η τέχνη των ψηφιδωτών συνεχίζει την παλαιότερη παράδοση με την πλούσια
θεματογραφία και τους ωραίους χρωματικούς τόνους, στοιχείο που μαρτυρεί
την επίδραση της ζωγραφικής.
Piazza Armerina
Η πόλη της Piazza Armerina ιδρύθηκε κατά την αραβική περίοδο. Η ιστορική
συνοικία της έχει κάποιες όμορφες εκκλησίες, ένα μπαρόκ καθεδρικό ναό,
καθώς και ένα πολύ καλά διατηρημένο φρούριο (Κάστρο Spinelli), αλλά οι
περισσότεροι επισκέπτες πηγαίνουν για να τη ρωμαϊκή βίλα, με τα υπέροχα
ψηφιδωτά της. Η βίλα είναι Ρωμαϊκή κατοικία και πιθανότατα ανήκε σε
πλούσια αριστοκρατική οικογένεια. Τα ψηφιδωτά της απεικονίζουν σκηνές
από την καθημερινή ζωή, όπως το κυνήγι, και είναι σημαντικά τόσο για την
κοινωνιολογική αξία τους όσο και για την τέχνη τους.
Εκτός από τις μυθολογικές παραστάσεις και τα διακοσμητικά μοτίβα, τα
θέματα των ψηφιδωτών εικονίζουν ερωτιδείς, περιλαμβάνουν ψάρεμα, το
κυνήγι των τοπικών ζώων, τη σύλληψη των άγριων ζώων, καθώς και
αρματοδρομίες.
81

82. Ένας μακρύς διάδρομος (περίπου 200 μέτρα) μεταξύ του περιστυλίου και της
λεγόμενης αίθουσας ακροάσεων έχει ψηφιδωτά δάπεδα που απεικονίζουν τη
θήρα και τη σύλληψη των άγριων ζώων, τα οποία προορίζονται προφανώς
για τα παιχνίδια στη Ρώμη.
82

83. Villa Romana Del Casale
Η Villa Romana del Casale έχει την πλουσιότερη, μεγαλύτερη και πιο σύνθετη
συλλογή από ρωμαϊκά ψηφιδωτά έργα στον κόσμο. Πάνω από 40 δωμάτια
καλύπτονται από 4200 τ.μ. ψηφιδωτών.
83

84. Ψηφιδωτή
παράσταση
γυναικών που αθλούνται
στο άλμα, στον δίσκο και
στον δρόμο, δηλαδή στα
αγωνίσματα
του
ολυμπιακού
πεντάθλου.
(Σικελία, Villa Romana del
Casale, Piazza Armerina). Ο
γυναικείος
γνώρισε στα ρωμαϊκά χρόνια ιδιαίτερη διάδοση.
αθλητισμός
Εδώ οι γυναίκες
απεικονίζονται με μπικίνι να επιδίδονται στα αγαπημένα τους
αθλήματα και η ζωηρότητα των χρωμάτων σε συνδυασμό με την έντονη
κινητικότητα δημιουργούν μεγαλύτερη αίσθηση λεπτότητας του
σώματος των αθλητριών.
Ένα μωσαϊκό που απεικονίζει μια προσωποποίηση της Αφρικής και το μακρύ
δρόμο προς αυτή.
84

85. Μωσαϊκό που απεικονίζει τη δέσμευση και τη μεταφορά των εξωτικών ζώων.
Εκτός από τα μυθολογικά και διακοσμητικά μοτίβα, τα θέματα των ψηφιδωτών
περιλαμβάνουν ψάρεμα,
κυνήγι τοπικών ζώων,
καθώς και αρματοδρομίες
85
σύλληψη άγριων ζώων,

86. ΠΑΛΑΤΣΟ ΦΑΡΝΕΖΕ
Το Παλάτσο
Φαρνέζε στη Ρώμη, που
σήμερα στεγάζει τη Γαλλική Πρεσβεία,
θεωρείται, κατά κοινή ομολογία, ως ένα από
τα αριστουργήματα της Αναγεννησιακής
τέχνης στην Ιταλία.
Στα θεμέλιά του κρύβονται δύο εξαιρετικά
ψηφιδωτά, ηλικίας 2.000 ετών, τα οποία υπό κανονικές συνθήκες δεν είναι
προσβάσιμα στους επισκέπτες της Ρώμης.
Το πιο καλοδιατηρημένο ψηφιδωτό είναι μια εξαιρετική ασπρόμαυρη
απεικόνιση τεσσάρων γυμνών αθλητών, στη ράχη αλόγων, και χρονολογείται
τον 2ο αι. μ.Χ. Κατά τη ρωμαϊκή περίοδο, η περιοχή ήταν μέρος του τεράστιου
Πεδίου του Άρεως (Campus Martius) και βρισκόταν κοντά στο Στάδιο του
Δομιτιανού, (σημερινή Πιάτσα Ναβόνα), όπου πραγματοποιούνταν αθλητικοί
αγώνες και αργότερα μονομαχίες.
Οι αρχαιολόγοι πιστεύουν ότι το ψηφιδωτό ίσως έχει κάποια σχέση με το
Trigarium (χώρο εκπαίδευσης αλόγων), που βρισκόταν σε μικρή απόσταση,
δίπλα στον Τίβερη.
Σύμφωνα με την αρχαιολόγο Isabella Ruggiero οι αρχαίοι Ρωμαίοι ήταν
παθιασμένοι με τους ιππικούς αγώνες. «Ωστόσο, δεν γνωρίζουμε τι είδους
αθλητές ήταν», προσθέτει. «Στο ψηφιδωτό υπάρχει ένα άλογο για τον καθένα,
ωστόσο συνήθως οι Ρωμαίοι χρησιμοποιούσαν δύο άλογα, και πηδούσαν
από το ένα στο άλλο».Το δεύτερο ψηφιδωτό που βρίσκεται κάτω από το
Παλάτσο απεικονίζει ψάρια και άλλα θαλάσσια όντα, καθώς και θεούς της
θάλασσας. Κατασκευασμένο και αυτό με άσπρες και μαύρες ψηφίδες,
θεωρείται ότι είναι έργο της εποχής της δυναστείας των Σεβήρων.
86

87. Μη μου τους κύκλους τάραττε. Ρωμαϊκό ψηφιδωτό (3ος μ.Χ. αιώνας).Ο
μεγαλύτερος μαθηματικός της αρχαιότητας, ο Αρχιμήδης, καθώς ασχολείται
με τις μελέτες του, δέχεται
την επίθεση ενός Ρωμαίου
στρατιώτη. Η έκφραση των
προσώπων μαρτυρεί τον
εσωτερικό κόσμο των δύο
ανδρών.
Ο
επιστήμονας
παρουσιάζεται έκπληκτος ,
αλλά και παράξενα ήρεμος,
σε
αντίθεση
στρατιώτη,
που
αυστηρό έως
ύφος
του
με
με
τον
το
απειλητικό
φαίνεται
να
εναρμονίζεται πλήρως με
τις εντολές που έχει λάβει. Η χρωματική ποικιλία είναι πλούσια, ενώ λείπουν
οι περιττές λεπτομέρειες. Σημαντική η απουσία διακόσμου και στο φόντο.
Το παραπάνω αντίγραφο κοσμεί το Δημοτικό Ινστιτούτο Τέχνης της
Φρανκφούρτης.
87

88. ΝΕΑΠΟΛΗ
Ψηφιδωτό
με
παράσταση
αγάλματος
ενός
πυγμάχου
(Νεάπολις,
Εθνικό
Αρχαιολογικό
Μουσείο).
Ο
καλογυμνασμένος
αθλητής στέκεται σε βάθρο , σε
στάση χαλαρότητας, η οποία όμως
μετριάζεται από την ετοιμότητα των
πυγμών που έχουν επιδεθεί με
λεπτούς
δερμάτινους
ιμάντες.
Ωστόσο η ετοιμότητα αυτή μάλλον
αναιρείται
από
τη
στέψη
της
κεφαλής, η οποία προδίδει και τη
νίκη σε κάποιον αγώνα. Λεπτομερής απόδοση του σώματος, έντονα χρώματα
και παντελής απουσία φόντου αποτελούν τα υπόλοιπα χαρακτηριστικά του
έργου. Η παράσταση πλαισιώνεται από τον τυπικό μαίανδρο.
ΣΑΜΠΡΑΘΑ
H Σαμπράθα,
λίγα
χιλιόμετρα
μακριά
από
την
σημερινή
Τρίπολη,
συμπληρώνει την τριάδα των πόλεων που αποτελούσαν το τρίπτυχο της
Τρίπολης. Αν και δεν έφτασε ποτέ την αίγλη της Lepta Magna αποτελεί και
αυτή δικαιολογημένα , ένα από τα μέρη που η UNESCO έχει χαρακτηρίσει
σαν μνημείο της διεθνούς πολιτιστικής κληρονομιάς. Ήταν πόλη που ίδρυσαν
οι Φοίνικες τον 4ο αιώνα π.Χ., άρχισε όμως να χάνει τον φοινικικό χαρακτήρα
της με την άφιξη των Ελλήνων τον 2ο αιώνα π.Χ. . Την συνεχή ανάπτυξή της
ανέστειλε ένας σεισμός τον 1ο αιώνα μ.Χ., οπότε η μετέπειτα αναστύλωση
της,
απέκτησε
πλέον
τον
χαρακτήρα
των
Ρωμαϊκών
πόλεων.
Τότε απέκτησε τα λαμπρά της κτίσματα, αλλά ένας νέος σεισμός το 365 μΧ
την κατέστρεψε πάλι και έτσι ένα μέρος της βρέθηκε μέσα στην θάλασσα από
88

89. το τσουνάμι που έπληξε τότε πολλές από τις παραθαλάσσιες πόλεις της
Μεσογείου, όπως π.χ. το Γύθειο. που και σε αυτό ένα μεγάλο μέρος της τότε
πόλης είναι κάτω από την θάλασσα.
Στο ψηφιδωτό του κεντρικού κλίτους του ναού Σάραπι διακρίνουμε το "δέντρο
της ζωής" να διακλαδίζεται διακοσμημένο με πουλιά, ενώ στο κέντρο ένα
πουλάκι σε κλουβί συμβολίζει την ψυχή. Στην βάση του δέντρου είναι το Α
που συμβολίζεται με ένα παγώνι με κλειστά φτερά ενώ στην κορυφή το Ω
συμβολίζεται με ένα παγώνι με ανοικτά τα φτερά της ουράς του.
Στην συνοικία του θεάτρου, υπάρχουν επίσης τα λουτρά του Ωκεανού, από
όπου και το περίφημο ψηφιδωτό του Ωκεανού. Επίσης και τα λουτρά του
89

90. θεάτρου και αυτά με ωραία ψηφιδωτά μεταξύ των οποίων και αυτό που
παρουσιάζει σαγιονάρες της εποχής
ΤΕΓΕΑ
Στο χώρο της Επισκοπής Τεγέας τον περασμένο αιώνα έγιναν ανασκαφές
από Γαλλική αποστολή και αποκαλύφθηκαν τμήμα του αρχαίου θεάτρου,
λείψανο της Στοάς της αρχαίας Αγοράς και δύο παλαιοχριστιανικές Βασιλικές.
Οι δύο παλαιοχριστιανικές Βασιλικές έχουν αφανισθεί, εκτός από τμήμα της
λεγόμενης Βασιλικής του Θύρσου. Σε αυτό διασώζεται ψηφιδωτό δάπεδο που
αναπαριστά τους Ποταμούς της Εδέμ και τους Μήνες του Έτους.
ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ
ΜΑΙΟΣ
ΙΟΥΛΙΟΣ
90
ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ

91. ΠΛΩΤΙΝΟΠΟΛΗ ΔΙΔΥΜΟΤΕΙΧΟΥ
Μυθολογικές παραστάσεις με τον Απόλλωνα, τη Μούσα, ερωτιδείς πάνω σε
δελφίνια, ιχθυοκένταυρους και εικόνες πτηνών, κοσμούν το ρωμαϊκό
ψηφιδωτό του 2ου αιώνα που αποκαλύφθηκε στις ανασκαφές στην αρχαία
Πλωτινόπολη Διδυμοτείχου. Το εντυπωσιακό και καλοδιατηρημένο ψηφιδωτό
ήρθε στο φως μόλις το 2009
Σώζεται σε πολύ καλή κατάσταση, ενώ όλη η κεντρική παράσταση
πλαισιώνεται
από
βλαστόσπειρες
και
κεσσόφυλλα,.Το
ψηφιδωτό
χρονολογείται στα μέσα του 2ου αιώνα μ.Χ. Εικάζεται ότι ανήκει σε ένα
μεγάλο ρωμαϊκό κτήριο. Η χρήση των ψηφιδωτών ήταν διαδεδομένη σε
δημόσια κτήρια και σε σπίτια πλουσίων, αλλά όχι σε σπίτια πολιτών
91

92. ΕΙΡΗΝΟΥΠΟΛΗ ΤΗΣ ΓΑΛΙΛΑΙΑΣ
Στην Ειρηνούπολη (Σέφορις) της Γαλιλαίας, υπάρχει έπαυλη του 3ου αιώνα
π.Χ. με την ονομασία "Το Σπίτι του Διονύσου" διότι στην αίθουσα συμποσίων,
αποκαλύφθηκε ένα εντυπωσιακό ψηφιδωτό 1.500.000 μικροσκοπικών
πετρών, 28 διαφορετικών αποχρώσεων με τη ζωή του Διονύσου και σε 15
διαφορετικές σκηνές.
Σε κάθε μία σκηνή διαβάζουμε με ελληνικούς χαρακτήρες, γνώριμες λέξεις
όπως ΜΕΘΗ - ΒΑΚΧΕ - ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΛΟΥΤΡΑ - ΠΟΜΠΗ. Μάλιστα στην
κεντρική σκηνή υπάρχει ο Ηρακλής εμφανώς μεθυσμένος.
Ένα από τα πιο εντυπωσιακά ευρήματα είναι το κομψό πορτραίτο μιας
άγνωστης γυναίκας, στο οποίο δόθηκε η ονομασία "Η Μόνα Λίζα της
Γαλιλαίας".
Ο άγνωστος καλλιτέχνης του πορτραίτου αυτού χρησιμοποίησε πέτρες από
ένα ευρύ φάσμα αποχρώσεων και κατόρθωσε έτσι να επιτύχει ένα εξαιρετικής
λεπτομέρειας και σκίασης έργο. Η γυναίκα φοράει ένα δάφνινο στεφάνι και
σκουλαρίκια.
92

93. 93

94. ΠΟΜΠΗΙΑ
Το σπουδαιότερο ψηφιδωτό της
Πομπηΐας
είναι
δαπέδου,
του
ψηφιδωτό
οποίου
ο
καλλιτέχνης του είναι άγνωστος
και είναι κατασκευασμένο από 42
διαφορετικές
ποικίλες
πέτρες
καθώς και από λίγο γυαλί και
κεραμικά. Η εικόνα δείχνει τον
Αλέξανδρο και τα στρατεύματά του με επικεφαλής τον ίδιο να κάνει έφοδο
από τα αριστερά και να προσπαθεί να σημαδέψει τον Δαρείο. Όμως ο Πέρσης
τρέπεται σε φυγή με στραμμένο το βλέμμα στον Αλέξανδρο. Το ψηφιδωτό του
Αλεξάνδρου πραγματοποιήθηκε τον τρίτο αιώνα π.Χ. χωρίς σήμερα να
υπάρχει το πρότυπο. Θα μπορούσε να είναι του Φιλοξένου από την Ερέτρια
από τον τέταρτο αιώνα π.Χ. Υπάρχει όμως και η γνώμη ότι μια Ελληνιστική
ζωγραφιά χρησιμοποιήθηκε ως πρότυπο. Ο καλλιτέχνης χρησιμοποίησε
μικροσκοπικές ψηφίδες για να αποδώσει τις ασυνήθιστα λεπτές χρωματικές
διαβαθμίσεις του έργου. Οι ψηφίδες τοποθετούνται σε απαλές καμπύλες.
Εικονιστικές σκηνές όπως αυτή στο ψηφιδωτό του Αλεξάνδρου περιορίζονταν
αποκλειστικά
στα
σπίτια
των πλουσίων.
Για
τη
διακόσμηση
όμως
απλούστερων σπιτιών συνηθίζονταν τα ασπρόμαυρα ψηφιδωτά. Σήμερα το
αρχικό ψηφιδωτό του Αλεξάνδρου εκτίθεται στο Εθνικό αρχαιολογικό μουσείο
της Νάπολης. Ένα ακριβές αντίγραφο έχει παραχθεί από τον Scuola Bottega
del Mosaico di Ravenna και βρίσκεται στην Πομπηία.
94

95. Στο ψηφιδωτό αυτό απεικονίζεται ο βασιλιάς Ποσειδώνας πάνω στο άρμα
του. Χρονολογείται γύρω στον 4ο αιώνα π.Χ. και βρίσκεται στο μουσείο J.
Paul Getty . Είναι κατασκευασμένο από ασβεστόλιθο, μπλε και πράσινο
γυαλί.
Στο ψηφιδωτό αυτό απεικονίζεται ο Οδυσσέας με τις σειρήνες.
95

96. Το επόμενο ψηφιδωτό απεικονίζει ρωμαϊκή σκηνή αγάπης. Χρονολογείται
γύρω στον 1ο αιώνα μ.Χ. Βρίσκεται στο μουσείο kusthistoriches στη Βιέννη
Ρωμαϊκό ψηφιδωτό του 1ου αιώνα π.Χ. (Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο
Νάπολης). Στο ψηφιδωτό απεικονίζεται ο Πλάτωνας και οι μαθητές του που
αποτελούν την Ακαδημία του Πλάτωνα.
96

97. Αυτό είναι ένα άγριο σκυλί στο πάτωμα
μιας εισόδου. Τοποθετήθηκε στην είσοδο
σπιτιού για να το «προφυλάσσει» από τους
επίδοξους κλέφτες.
Ανθρώπινος σκελετός. Αξιοπρόσεκτο ότι στα άκρα του κρατά δύο σκεύη.
Τμήμα από ψηφιδωτό που αναπαριστά τη χερσαία και τη θαλάσσια πανίδα.
97

98. Ρωμαϊκό μωσαϊκό που απεικονίζει τη ζωή στη θάλασσα της Μεσογείου.
Βρέθηκε στο «Σπίτι του Φαύνου» στην Πομπηία, που θάφτηκε το 79 μ.Χ. από
την έκρηξη του Βεζούβιου.
Θαλάσσια πανίδα (Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο Νάπολης)
98

99. Ψηφιδωτό δάπεδο στο οποίο απεικονίζεται μία λίμνη κατάμεστη με πάπιες και
λουλούδια, στοιχεία χλωρίδας και πανίδας (Πομπηία).
Στο ψηφιδωτό αυτό εικονίζεται το κεφάλι της Μέδουσας από το οποίο
πετάγονται με ιδιαίτερη ένταση τα φίδια. Εντυπωσιάζει το περίγραμμα με την
αρμονία των σχημάτων και των χρωμάτων που παρουσιάζει.
99

100. Θεατρική σκηνή στην οποία συμμετάσχουν δύο ηθοποιοί και ένας παίκτης
φλάουτου και οι οποίοι φοράνε κουστούμια από δέρματα ζώων.
Ψηφιδωτό με τους Διόσκουρους της
Σάμου όπου ο ένας παίζει μουσική και ο
άλλος κρατάει ένα μεγάλο δίσκο και ο
τρίτος φαίνεται να προσπαθεί να του το πάρει. Ακόμα, εμφανίζεται και ένα
μικρό παιδί που φαίνεται απλά να παρακολουθεί την όλη σκηνή
100

101. Μάσκες , φύλλα και φρούτα
Κωμική μάσκα και φύλλα
(λεπτομέρεια από ρωμαϊκό ψηφιδωτό).
(λεπτομέρεια από ρωμαϊκό ψηφιδωτό Eros-Bacchus).
101

102. 102

103. ΤΑ ΨΗΦΙΔΩΤΑ ΤΗΣ ΠΑΤΡΑΣ
103

104. Το παραπάνω ψηδιδωτό
βρέθηκε σε ένα δωμάτιο αστικής
Πάτρας στην οδό Συσσίνη. Διακοσμούσε το πάτωμα
οικίας
της
σε έναν χώρο που
σχημάτιζε ορθή γωνία. Χρονολογείται τον 2ο αιώνα μ.Χ. Απεικονίζει διάφορα
ζώα όπως πουλιά και ψάρια που βρίσκονται μέσα σε τετράγωνα πλαίσια.
Γύρω από τα πλαίσια υπάρχουν μαίανδροι και πλοχμοί ενώ γύρω από τα
πλαίσια υπάρχουν σχήματα σαν αστέρια δοσμένα με μαύρες ψηφίδες.
104

105. Ψηφιδωτό δάπεδο με παράσταση του θεού Νείλου.
105

106. Το παραπάνω ψηφιδωτό βρέθηκε σε μία οικία ρωμαϊκών χρόνων στην
Πάτρα, στην οδό Κανακάρη. Χρονολογείται στα τέλη του 3ου αιώνα-αρχές 4ου
αιώνα μ.Χ. Στο κέντρο του ψηφιδωτού προσωποποιείται ο θεός Νείλος ο
οποίος βρίσκεται πάνω σε ένα κροκόδειλο. Στο δεξί του χέρι κρατά κέρας
Αμαλθείας και στο αριστερό του χέρι κρατά ένα βλαστό. Γύρω από τον θεό
υπάρχουν τρεις μορφές ανθρώπων. Έξω από το πλαίσιο πού απεικονίζεται ο
θεός Νείλος υπάρχουν βάρκες, ψαράδες, πάπυροι, άνθη τα οποία το πιο
πιθανόν προσπαθούν να αποδώσουν το τοπίο και τον πλούτο του ποταμού
Νείλου!
106

107. Ψηφιδωτό δάπεδο με κεντρική παράσταση τον ήλιο πάνω σε άρμα.
Το ψηφιδωτό προέρχεται από μια οικία ρωμαϊκών χρόνων στην Πάτρα, στην
οδό Βασιλείου Ρούφου. Χρονολογείται στον 3ο αιώνα μ.Χ. Όπως διακρίνεται
έχει έντονο γεωμετρικό διάκοσμο σε όλη την έκταση του .Στο κέντρο σε ένα
πλαίσιο απεικονίζεται ο Ήλιος πάνω σε ένα άρμα το οποίο αποτελείται από
μαύρες ψηφίδες πάνω σε λευκό βάθος. Γύρω-γύρω το πλαίσιο «στολίζεται»
από μια σειρά ομόρροπων τριγώνων ενώ στις στενές πλευρές υπάρχουν
διάχωρα με παράσταση ζατρικίου. Όπως φαίνεται το πλαίσιο είναι διπλό :η
εσωτερική ζώνη έχει διακοσμηθεί με λουλούδια και πουλιά ενώ η εξωτερική
ζώνη έχει διακοσμηθεί με ψάρια.
107

108. Ψηφιδωτό δάπεδο που εικονίζει το χορό των τριών Χαρίτων.
Το συγκεκριμένο ψηφιδωτό προέρχεται από μια ρωμαϊκή οικία της Πάτρας
στην οδό Αγίου Δημητρίου και ένα μέρος αυτού βρίσκεται στην οικεία που έχει
ανασκαφεί σήμερα. Χρονολογείται στον 2οαιώνα-3ο αιώνα μ.Χ. Στο κέντρο
απεικονείζεται ο χορός των τριών Χαρίτων γύρω απο έναν βωμό με
προσφορές.Γύρω
απο
αυτή
την
σκηνή
υπάρχει
έντονη
γεωμετρική
διακόσμηση από ρόμβους ,τεμνόμενους κύκλους και μικρά τετράγωνα
αποδοσμένα με μαύρες,κόκκικες και άσπρες ψηφίδες.
108

109. Ψηφιδωτή παράσταση με τον Τρίτωνα.
Το παραπάνω ψηφιδωτό βρέθηκε σε μια αστική οικία ρωμαϊκών χρόνων στην
Πάτρα στην οδό Νικήτα. Ένα μέρος του ψηφιδωτού καταστράφηκε κατά την
ύστερη ρωμαϊκή περίοδο. Χρονολογείται στα τέλη του 3ου αιώνα μ.Χ. Όπως
φαίνεται στο κέντρο απεικονίζεται ο Τρίτωνας να ιππεύει ένα άλογο .Η
συγκεκριμένη παράσταση περιβάλλεται από ένα πλαίσιο από πλοχμό και
γύρω από αυτό το πλαίσιο υπάρχει γεωμετρική διακόσμηση από μαύρη
ψηφίδα σχηματίζοντας τετράγωνα και τρίγωνα αποδίδοντας οκτάγωνα.
109

110. Το κυνήγι του Καλυδώνιου κάπρου.
110

111. Το παραπάνω ψηφιδωτό προέρχεται από μια ρωμαϊκή οικία στην Πάτρα στην
οδό Μητροπολίτη Νεοφύτου. Χρονολογείται στον 3ο αιώνα μ.Χ. Η εικόνα
δείχνει 3 ομάδες όπου συμμετέχουν συνολικά 9 άνθρωποι. Η ομάδα που
βρίσκεται στα αριστερά απεικονίζει την Αταλάντη και τον Μελέαγρο και στο
βάθος η μορφή που βρίσκεται πάνω στο άλογο είναι ο Πολυδεύκης. Στην
δεξιά ομάδα απεικονίζεται ο Αγκαίος που κάθεται σε έναν βράχο επειδή είναι
πληγωμένος και τον κρατά ο αδερφός του ο Έποχος. Λίγο πιο πέρα βρίσκεται
ο Αμφιάραος που προσπαθεί να βοηθήσει και να περιποιηθεί τον Αγκαίο. Η
ενδυμασία του Αμφιάραου είναι πολύ πιο πλούσια. Πιο πίσω πάνω στο άλογο
βρίσκεται ο Κάστωρ. Στο κέντρο της παράστασης απεικονίζεται ο κάπρος που
τρέχει μέσα στην λίμνη. Ακόμα, στα πλάγια και μπροστά υπάρχουν 2 σκυλιά
και στο βάθος 2 ανδρικές μορφές. Όπως φαίνεται από την εικόνα το
ψηφιδωτό σε ένα σημείο είναι κατεστραμμένο, αυτή η κατεστραμμένη λοιπόν
μορφή εικάζεται ότι είναι ο Θησέας που κρατά ένα ακόντιο δίπλα στον φίλο
του τον Πειρίθου. Η συγκεκριμένη παράσταση περιβάλλεται από κυματοειδή
ταινία.
111

112. Ψηφιδωτό με το θεό Νείλο
.
Το συγκεκριμένο πολύχρωμο ψηφιδωτό που χρησιμοποιήθηκε ως δάπεδο
προέρχεται από τον ναό του Σέραπη που ανακαλύφθηκε στις οδούς Τριών
Ναυάρχων και Μαιζώνος. Το ψηφιδωτό απεικονίζει τον θεό Νείλο ο οποίος
είναι καθισμένος και στο δεξί του χέρι κρατά μια δέσμη από στάχυα ενώ στο
αριστερό του χέρι κρατά ένα κέρας Αμαλθείας. Επίσης ο θεός είναι γυμνός
από την μέση και πάνω ενώ στο κεφάλι φορά ένα στεφάνι. Ακόμα, είναι
φανερή η παρουσία κάποιων παιδικών μορφών από τις οποίες αυτές που
βρίσκονται πίσω από τον θεό παριστάνουν την μέγιστη ανύψωση του
ποταμού ενώ οι άλλες προσπαθούν να αποδώσουν τις ασχολίες των
κατοίκων που σχετίζονται με το ποτάμι. Η παράσταση πλαισιώνεται
μνημειακά με αστράγαλο και βλαστόσπειρες στις οποίες απεικονίζονται
επίσης κάποια ζώα
112

113. Ψηφιδωτό δάπεδο ποι δείχνει πάτημα σταφυλιών σε λινό με τη
συμμετοχή του Πάνα.
Το συγκεκριμένο ψηφιδωτό προέρχεται από ένα ρωμαϊκό κτήριο στην οδό
Καρόλου στην Πάτρα. Χρονολογείται τον 3ο αιώνα μ.Χ .Στο κέντρο
απεικονίζεται ο θεός Πάνας που συμμετέχει στο πάτημα των σταφυλιών.
Πάνω από τις μορφές υπάρχουν κάποιες επιγραφές. Πιο πάνω από την
κεντρική παράσταση υπήρχαν τρία τετράγωνα με τις μορφές κάποιων
προσώπων από τις οποίες μόνο το ένα έχει μόνο διασωθεί. Και σε αυτό το
ψηφιδωτό παρατηρείται έντονη γεωμετρική διακόσμηση: τετράγωνα, ρόμβοι.
113

114. Ψηφιδωτό μονομάχων.
Το παραπάνω ψηφιδωτό βρέθηκε σε μια πολύ πλούσια οικία
στην
Πάτρα και εικάζεται ότι άνηκε σε κάποιον διοργανωτή μονομαχιών.
Χρονολογείται τον 3ο αιώνα μ.Χ. Έχει ως κεντρική παράσταση δύο
μονομάχους την ώρα της πάλης, αριστερά βρίσκεται ο διαιτητής ενώ
λίγο πιο πίσω δεξιά υπάρχει μία ακόμα μορφή που ενδεχομένως είναι ο
δεύτερος διαιτητής. Η παράσταση
πλαισιώνεται από βλαστόσπειρες.
Κοιτώντας την παράσταση διακρίνουμε τα ονόματα κάποιων από τις
μορφές όπως: Τειμοκράτης , Καλλίμορφος , Γά(ιο)
114

115. Το κεφάλι της Μέδουσας.
115

116. Το ψηφιδωτό προέρχεται από ένα μεγάλο κτηριακό συγκρότημα στην
Πάτρα στην οδό Παναχαΐδος Αθηνάς. Χρονολογείται τον 2ο αιώνα μ.Χ.
Στο κέντρο της παράστασης απεικονίζεται το κεφάλι της Μέδουσας η
οποία έχει στραμμένο το βλέμμα της αλλού, μακριά από τον θεατή. Το
κεφάλι της περιβάλλουν τεμνόμενα τόξα που σχηματίζουν τρίγωνα. Το
γεωμετρικό κόσμημα
τετράπλευρο
σχηματίζει κύκλο , ο οποίος εγγράφεται σε
πλαίσιο που ορίζεται
από αλυσίδα ρόμβων.
εσωτερικές γωνίες του πλαισίου υπάρχουν κισσόφυλλα.
116
Στις

117. Επιγραφές--πουλιά και ψάρια.
Το συγκεκριμένο ψηφιδωτό προέρχεται από ένα ρωμαϊκό συγκρότημα
στην Πάτρα στην οδό Κανάρη και παρατηρήθηκε ότι χρησιμοποιήθηκε
από την πρώιμη ως την ύστερη Ρωμαϊκή Εποχή. Χρονολογείται τον 3ο
αιώνα μ.Χ. Πάνω σε λευκό επίπεδο απεικονίζονται πουλιά και ψάρια
διαταγμένα σε 4 σειρές. Σε όλο το ψηφιδωτό είναι φανερό ότι υπάρχουν
αρκετές επιγραφές όπως:
<<ΚΛΕΙΔΙΟΝ ΕΑΝ ΑΠΟΛΕΣΗΣ ΓΕΙΝΕΤΑΙ ΚΥΘΡΑΣ ΑΓΟΡΑΣΟΝ ΟΥΚ
ΕΧΩ ΚΥΘΡΑΣ ΤΗΝ ΝΥΚΤΑ ΟΥ ΜΙΣΘΩ ΑΛΛΑ ΤΗΝ ΗΜΕΡΑΝ
ΠΡΩΙΝΟΣ ΕΞΕΡΧΟΥ ΚΑΙ ΜΗΔΕΝ ΦΟΒΟΥ>>
117

118. Σκηνή ψαρέματος που συμμετέχουν ερωτιδείς.
Το ψηφιδωτό προέρχεται από μια ρωμαϊκή οικία στην Πάτρα στην οδό
Λόντου. Χρονολογείται το 2ο-3ο αιώνα. Είναι ένα ψηφιδωτό εξαιρετικής
τέχνης
το οποίο σχολιάζεται θετικά και διακρίνεται για τις λεπτές
ψηφίδες που έχουν ως αποτέλεσμα το ψηφιδωτό να είναι σαν ζωγραφιά.
Το
μεγαλύτερο
κομμάτι
του
ψηφιδωτού
έχει
καταστραφεί
από
μεταγενέστερο τάφο πιθανότατα τα πρώτα χριστιανικά χρόνια. Στο
κέντρο απεικονίζονται ψάρια και καρκινοειδή του θαλάσσιου κόσμου.
Έπειτα βλέπουμε 3 ερωτιδείς που συμμετέχουν στο ψάρεμα Οι 2
ερωτιδείς που βρίσκονται στα δεξιά είναι πάνω σ’ ένα πλεούμενο και με
την βοήθεια των διχτυών ψαρεύουν. Ο άλλος που βρίσκεται στα
αριστερά ιππεύει ένα δελφίνι το οποίο το κρατά με ένα ζυγό ενώ με το
δεξί χέρι κρατά μια τρίαινα. Την παράσταση περιβάλλει φυτική και
γεωμετρική διακόσμηση.
118

119. Ψηφιδωτό δάπεδο με τον Κύκλωπα.
Χρονολογείται στα τέλη του 2ου-3ου αιώνα. Είναι ένα πολύχρωμο ψηφιδωτό
που απεικονίζει τον κύκλωπα Πολύφημο που πλαισιώνεται με οδοντωτό
κόσμημα και πλοχμό. Στο πάνω μέρος είναι φανερή η παρουσία μιας
ελλειπτικής επιγραφής. Όπως βλέπουμε ο Πολύφημος κάθεται σε ένα βράχο
μπροστά από την σπηλιά του και ετοιμάζεται να πάρει το κύπελλο με το κρασί
του Μάρωνα που του προσέφερε ο Οδυσσέας, βέβαια από τον Οδυσσέα το
μόνο που έχει διασωθεί είναι η άκρη του χεριού του. Στο αριστερό του χέρι ο
Πολύφημος κρατά και έχει αιχμαλωτίσει
έναν από τους συντρόφους του
Οδυσσέα Επίσης απεικονίζονται 3 κριάρια που είναι καθισμένα.
119

120. Ψηφιδωτό δάπεδο.
Προέρχεται από ένα μεγάλο κτήριο στην Πάτρα στην οδό Ενρεστώλε και είναι
Ρωμαϊκής περιόδου. Είναι ένας συνδυασμός πολύχρωμου πλακόστρωτου
και ψηφιδωτού δαπέδου (τρίχρωμο ,ζατρίκιο)
120

121. Καλλιτεχνικές και αθλητικές ομάδες.
121

122. Ένα πολύχρωμο ψηφιδωτό που βρέθηκε σε ένα κτήριο στα Υψηλά Αλώνια.
Χρονολογέιται στα τέλη του 2ου- αρχές 3ου αιώνα μ.Χ. Αποτελείται από 2
ζώνες με ζωφόρους μορφές που πλαισιώνονται από πλοχμό και αστράγαλο.
Στην επάνω ζώνη απεικονίζονται σκηνές από μουσικά και θεατρικά δρώμενα
όπως ο αυλητής που συνοδεύει μάλλον έναν ποιητικό αγώνα , μετά βλέπουμε
έναν κιθαριστή και 3 κωμικούς οι οποίοι κατευθύνονται προς το τραπέζι με τα
βραβεία .Έπειτα βλέπουμε μια ομάδα τραγικών ηθοποιών που ακολουθείται
από χορό τραγικό, ή διθυραμβικό ,δεξιά του οποίου βρίσκεται ένας κιθαριστής
με επίσημο ένδυμα.
Στην κάτω ζώνη απεικονίζονται οι αθλητικοί αγώνες (γυμνικοί). Παρατηρούμε
παραδοσιακά ελληνικά αθλήματα και αγωνίσματα τα οποία είναι αρκετά
δημοφιλή στους Ρωμαίους. Στα αριστερά απεικονίζονται λαμπαδηδρόμοι ,
<<κερητίζων>> , δισκοβόλος άλτης ,παλαιστές. Επίσης βλέπουμε και
κάποιους στεφανωμένους αθλητές που πιθανότατα είναι οι νικητές και
κρατούν ένα κλαδί φοίνικα.
122

123. Δάπεδο.
Βρέθηκε σε μια αστική κατοικία στην οδό Γερμανού στην Πάτρα.
Χρονολογείται στον 1ο αιώνα μ.Χ.
123

124. Ψηφιδωτό με την Αφροδίτη.
Το συγκεκριμένο ψηφιδωτό προέρχεται από μία ρωμαϊκή έπαυλη στην
Πλατεία των Υψηλών Αλωνίων στην Πάτρα. Χρονολογείται στον 2ο αιώνα μ.Χ.
Στο κέντρο απεικονίζεται η θεά Αφροδίτη η οποία κρατά έναν καθρέπτη που
τον πήρε από το ανοιγμένο κουτί που είναι δίπλα της ,αυτός είναι
διακοσμημένος με το κεφάλι της Μέδουσας .Λίγο πιο ψηλά από το τραπέζι
που βρίσκεται δίπλα της απεικονίζονται 2 περιστέρια που συμβολίζουν την
ερωτική πίστη. Έπειτα βλέπουμε ότι στα πόδια της θεάς είναι ο Έρωτας ο
οποίος έχει σκύψει για να την υπηρετήσει. Όπως βλέπουμε η παράσταση έχει
έντονη γεωμετρική διακόσμηση. Πλαισιώνεται από κυματοειδή ταινία και
περαιτέρω στις 2 μακριές πλευρές από αλυσίδα ρόμβων. Ακόμα βλέπουμε
τεμνόμενους κύκλους και συμμετρικά τοποθετημένα τετράγωνα. Στο δεξιό
άκρο τους άκρο υπάρχει κλιματίδα, ενώ ολόκληρο το δάπεδο πλαισιώνει
πλοχμός.
124

125. Παράσταση κυνηγιού και πλούσιος γεωμετρικός διάκοσμος.
125

126. Φτάνοντας στο τέλος βλέπουμε ένα από τα μεγαλύτερα ψηφιδωτά που έχουν
βρεθεί στην Πάτρα έχοντας συνολικό μέγεθος 72,25τ.μ.Προέρχεται από μια
πλούσια ρωμαϊκή οικία
στην Πάτρα στην οδό Παναχαϊκού. Χρονολογείται
ο
μετά τον 2 αιώνα μ.Χ. Στο κέντρο απεικονίζεται μια σκηνή κυνηγιού η οποία
περιβάλλεται από πλοχμό. Οι κυνηγοί και τα οικόσιτα ζώα επιγράφονται. Τα
θηράματα στην σκηνή είναι στο πάνω μέρος ο αγριόχοιρος και στο κάτω ο
λαγός.
126

127. 127

128. 128