Тогтвортой хөгжлийн зарчмууд

1. ËÅÊÖ 2. ÒÎÃÒÂÎÐÒÎÉ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÀÐ×ÌÓÓÄ
1. Òîãòâîðòîé õºãæëèéí çàð÷ìûí àíãèëàë áà àãóóëãà
2. Òîãòâîðòîé õºãæëèéí çàð÷èì áà õýìæèãäýõ¿¿í
1.Òîãòâîðòîé õºãæëèéí çàð÷ìûí àíãèëàë áà àãóóëãà
Õî¸ð ìÿíãà ãàðóé æèëèéí òýðòýýãýýñ ýõýëæ ºíººã õ¿ðòýë
¿ðãýëæèëæ áóé èðãýíøëèéí õºãæëèéí ¿éë ÿâö íü õ¿íèé àìüäðàë
çîðèëãîîð òîäîðõîéëîãäîí õºãæëèéí òºâ íü õ¿í áàéæýý. Òîãòâîðòîé
õºãæëèéí ¿çýëòýé óÿëäóóëæ ò¿¿íèé çàð÷ìóóäûã õ¿í òºðºëõòºíèé
àìüäðàë àõóéí á¿õ õ¿ðýýíä ýðãýæ õàðàõ øààðäëàãà ãàð÷ áàéíà. Ýäãýýð
çàð÷ìóóäûí çàðèì íü îíîëûí ÷àíàðòàé, çàðèì íü òàíèí ìýäýõ¿éí, àâ÷
¿çýõ çàð÷ìóóäûí çàðèì íü çºâëºìæèéí, çàðèì íü ìºðäºãäºæ áóé áèëýý.
Òóõàéëàí ñàâ øèìä òºâëºðºõ çàð÷èì, ýêîñèñòåìèéí òîãòâîðæèëòûí
çàð÷èì, ¿éë àæèëëàãààã îíîâ÷òîé áîëãîõ çàð÷èì, õýðýãëýýã îíîâ÷ëîõ
çàð÷èì, áàéãàëü íèéãìèéí ñèñòåìèéí óäèðäàãäàõ çàð÷èì, õºãæëèéí
çàëãàìæëàãäàõ çàð÷èì çýðãèéã àâ÷ ¿çüå.
Ñàâøèìäòºâëºðºõ
çàð÷èì
Õ¿íèé õýðýãëýõ ñýòãýëãýýã á¿òýýõ ñýòãýëãýýíä ÷èãë¿¿ëýõ
çàð÷èì. Ýíý íü çºâõºí ýä áàÿëãèéí áóñ ìºí îþóí óõààíû õ¿ðýýíä
õàìààðíà. Àæ òºðºõèéí óõààíû õýìæ¿¿ðèéã çºâõºí “õ¿íèé”
àõóéä áóñ “ñàâ øèìèéí” îð÷èíä ÷èãë¿¿ëýõ íü õºãæëèéí òºâèéã
“Áàéãàëèéã òýðã¿¿ëýõ” áàéðàíä øèëæ¿¿ëýí òàâüñíààð
ò¿¿íèéã õ¿ëýýí çºâøººðºõ “õ¿íèé îþóí ñàíààíû
òýðã¿¿ëýõ”áàéð ñóóðü á¿ðýëäýõ ¿íäýñ áîëíî ãýæ ¿çäýã. ªºðººð
õýëáýë, õ¿íèé “ýçýìøèõ” ¿çýë “îðøèõ” ¿çëýýð ñîëèãäîíî ãýñýí
¿ã þì.
Ýêîñèñòåìèéíòîãòâîðæèëòûí
çàð÷èì
Íèéãýì ýäèéí çàñãèéí ñèñòåìèéí õºãæëèéí ò¿¿õ íü ñàâ øèì
ò¿¿íèé á¿òöèéã ººð÷ëºõòýé õîëáîîòîé áàéëàà. Èéìýðõ¿¿ ¿éë
ÿâöûí ä¿íä ýêîñèñòåìèéí óíàãàí òºðõ àëäàãäàæ äîðîéòäîã
òîãòâîðòîé õºãæëèéí çîðèëò íü îð÷èí ¿åèéí èðãýíøëèéí
îíöëîã íü ¿éëäâýðëýë- àæ àõóéí íèéãýì ñî¸ëûí á¿õ á¿õ äýä
á¿òöèéí ¿éë àæèëëàãààã ñàâ øèìèéã ººð÷ëºõã¿éãýýð ò¿¿íèé
õýìæèãäýõ¿¿íèéã õàäãàëàõààð õºãæ¿¿ëýõýä îðøèõ ¸ñòîé.
Ýíýõ¿¿ çîðèëãî íü çºâõºí ñàâ øèìèéí åðòºíöèéí ºíººãèéí
òîãòñîí ò¿âøèíã õàäãàëàõ òºäèé áèø, ò¿¿íèéã õ¿í-íèéãýì-ñàâ
øèìèéí ñèñòåìèéí øèíý øààðäëàãàä íèéöýõ¿éö ò¿âøèí õ¿ðòýë
ñàéæðóóëàõàä ÷èãëýãäýõ áîëæ áàéíà. Íèéãìèéí õºãæëèéí èéì
çàãâàð íü íýã òàëààñ õ¿íèé ¿íäñýí õýðýãöýýã õàíãàõ, íºãºº
òàëààñ á¿ñ íóòãèéí áîëîí äýëõèéí ýêîñèñòåìèéí ¿íäñýí òºðõºº
õàäãàëàõàä äàñàí çîõèöîõ áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëæ ýêîñèñòåìèéí
òîãòâîðæèëòûã õàíãàõ çàð÷ìûã àãóóëæ áàéíà.

2. ¯éëàæèëëàãààã
îíîâ÷òîéáîëãîõ
çàð÷èì
¯éëäâýðëýë-àæ àõóéí íèéãýì ñî¸ëûí ¿éë àæèëëàãààíû
îíîâ÷ã¿é áàéäëààñ áîëæ áàéãàëèéí ýêîñèñòåì äîðîéòîæ
áàéãàëèéí íººöèéí õîìñäîëä îðäîã ãà÷ëàíòàé. Òèéì ó÷ðààñ
îð÷èí ¿åèéí èðãýíøëèéí á¿õ õ¿ðýýíèé ¿éë àæèëëàãààã
îíîâ÷òîé áîëãîõ ÿâäàë çºâõºí çîðèëãî áèø çîðèëòûã
õýðýãæ¿¿ëýõ õýðýãñýë áàéõ ¸ñòîé þì. Èíãýæ áàéæ áèä
õýìíýëòòýé á¿õ òºðëèéí íººöèéã õýìíýõ îíîâ÷òîé ¿éë
àæèëëàãààíä øèëæèõ áîëíî.
Õýðýãëýýãîíîâ÷ëîõçàð÷èì
Õýðýãëýýã íýìýãä¿¿ëýõ íü õºãæëèéã ò¿ðãýòãýõ õ¿÷èí ç¿éë ãýäýã
îíîë áèé. Ãýòýë õ¿í àìûí ºñºëò, õýðýãëýýíèé ºñºëò, áàéãàëèéí
íººöèéí õÿçãààðëàãäìàë áîëîìæ ãóðâûí çºð÷èë õóðöäàæ
áàéíà. Äýëõèéí õ¿í àìûí ºñºëòèéí ºíººãèéí ò¿âøèíä ýíý
çºð÷ëèéã ºíäºð õºãæèëòýé îðíû èðãýäèéí õýðýãëýýã õºãæèæ
áóé îðíóóäûí èðãýäèéí õýìæýýíä õ¿ðòýë áóóðóóëàõ, ýñâýë
õºãæèæ áóé îðíû èðãýäèéí õýðýãëýýã ºíäºð õºãæèëòýé îðíû
õýìæýýíä õ¿ðãýíý ãýæ òóéëøðóóëáàë áàéãàëèéí íººöèéí
õîìñäîëä îðæ ýêîñèñòåìèéí òýíöâýð àëäàãäàæ ñ¿éðýëä õ¿ðýõ
àþóëòàé. Èéì ýìçýã àñóóäëûã ìåõàíèê àðãààð õ¿÷ýýð
çîõèöóóëàõ àðãà áàéõã¿é. ¯¿íèéã õ¿íèé ýðõèéí ò¿ãýýìýë
òóíõàãëàëûí äàãóó õ¿í á¿ðèéã èäýõ õîîëòîé, ºìñºõ õóâöàñòàé,
îðîõ îðîíòîé áàéõààñ ýõëýýä ýð¿¿ë áàéõ, áîëîâñðîëòîé áàéõ
íºõöºëèéã õàíãàõ õ¿ðòýëõ õýðýãëýýíèé íààä çàõûí ò¿âøèí
õàíãàãäñàí áàéõ çàð÷ìûã áàðèìòëàõ ¸ñòîé. ¯¿íýýñ èë¿¿
õýðýãëýõ íü òóõàéí õ¿íèé áîëîìæ, ÷àäàâõèàñ øàëòãààëæ ÿíç
á¿ð áàéõ íü îéëãîìæòîé. Ýíä òýãøèòãýëèéí áóñ ÷àäàâõèéí
çàð÷èì ¿éë÷ëýõ ¸ñòîé. Õýðýãëýýí äýõ áàéãàëèéí íººöèéí îðöûã
áàãàñãàõ, äàõèí áîëîâñðóóëæ õýðýãëýõ, õàÿãäëûã áàãàñãàõ,
õýìíýëòòýé õýðýãëýýã ãîë÷ëîõ çàìààð õýðýãëýýã îíîâ÷ëîõ
çàð÷èì ¿éë÷ëýõ ¸ñòîé áàéíà.
Áàéãàëüíèéãìèéíñèñòåìèéã
óäèðäàõçàð÷èì
Íèéãìèéí ñèñòåìèéí õºãæèë íü ÿìàð íýã õýìæýýãýýð
óäèðäëàãà äýýð òóëãóóðëàæ èðñýí áîë áàéãàëèéí ñèñòåì íü
ººðèé㺺 çîõèöóóëàõ çàð÷èìä òóëãóóðëàí õºãæèæ áàéæýý.
Õ¿íèé ¿éë àæèëëàãàà ãåîëîãèéí õ¿÷èí ç¿éë áîëæ Ñ¿ìáýð óóëûã
äîâ áîëãîæ Ñ¿í äàëàéã øàëáààã áîëãîäîã äîìãèéã áîäèò ç¿éë
áîëãîæ áóé ºíºº ¿åä áàéãàëü íèéãìèéí ñèñòåìèéã óäèðäàõ
ÿâäàë çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé áàéíà. Áàéãàëèéã àøèãëàõ õ¿íèé
¿éë àæèëëàãààã óäèðäàõã¿é çºíä íü îðõèâîë àøèãëàõààñàà
ñ¿éòãýõ íü èë¿¿ áîëæ àìüäðàõ îð÷èíã¿é áîëæ ñ¿éðýõ àþóë
í¿¿ðëýæ áîëçîøã¿é áàéíà. Öºëæèëòèéí, ¿åðèéí, ãàçàð
õºäëºëèéí çýðýã áàéãàëèéí ãàìøèãààñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ,
õàìãààëàõ óäèðäëàãûí ñèñòåìèéã á¿ðä¿¿ëýõ çàéëøã¿é
øààðäëàãà ãàð÷ áàéíà.

3. 2.Òîãòâîðòîé õºãæëèéí çàð÷èì áà õýìæèãäýõ¿¿í.
Õ¿í òºðºëõòºí ýä¿ãýý õ¿ðòýëõ àìüäðàëûíõàà ñóðãàìæèíä ¿íäýñëýí
öààøèä XXI çóóíä ÿàæ àìüäðàõ òóõàé øèíý ¿çýë áàðèìòëàë, øèíý
çàð÷ìóóä á¿õèé àìüäðàëûí øèíý çàãâàðûã äýâø¿¿ëýí òàâüæ áàéíà.
Ýíý øèíý çàãâàð íü òîãòâîðòîé õºãæëèéí çàãâàð þì. Òîãòâîðòîé
õºãæëèéí ýäèéí çàñàã, íèéãýì, õ¿ðýýëýí áóé îð÷íû çàñãèéí ãàçðûí
øèéäâýð ãàðãàõ çýðýã äºðâºí íèéòëýã õýìæ¿¿ðèéã óÿëäóóëàí
òýíöâýðæ¿¿ëýõýä Äàÿí äýëõèéí XXI çóóíû õºòºëáºðèéí ãîë çîðèëãî
îðøèæ áàéíà. Òîãòâîðòîé õºãæëèéí çàð÷ìóóäûã äýýðõ äºðâºí
õýìæ¿¿ðòýé õîëáîí ¿çâýë:
Ýäèéí çàñãèéí îð÷èíä:
 Õ¿íèé ñàéí ñàéõàí àìüäðàëûí ÷àíàðûã äýýøë¿¿ëýõ
 Áàéãàëèéí áîëîí áóñàä á¿õ íººöèéí ¿ð á¿òýýìæòýé àøèãëàëòûí
àðãà çàìûã òîäîðõîéëîõ
 Õ¿ðýýëýí áóé îð÷èí áà íèéãìèéí ¿íý ºðòãèéã òîãòîîõûã õè÷ýýõ
 Àæ àõóéí íýãæèéí àìüäðàõ ÷àäâàðûí íºõöëèéã äýìæèõ áà ºñãºõ
Íèéãìèéí îð÷èíä:
 Õºãæëèéí ¿íý ºðòºã áà àøèã òóñûã õ¿ì¿¿ñò øóäàðãà õóâààðèëàõ
 Èðãýíèé áà óëñ òºðèéí ÷ºëººò áàéäàë, ñî¸ëûí áèå äààñàí
áàéäàë, íèéãýì ýäèéí çàñãèéí ýðõ ÷ºëºº áîëîí õóâèéí àþóëã¿é
áàéäàë çýðýã õ¿íèé ¿íäñýí ýðõèéã õ¿íäýòãýí áàòàëãààæóóëàõ
 Õºãæëèéã óðò õóãàöààíä òîãòâîðòîé áàéëãàõ àðãà çàìûã õàéõ.
Õºðºíãèéí áóñàä õýëáýðòýé ñîëèëöîõ çàìààð áàéãàëèéí íººöèéã
ò¿ëõ¿¿ õýðýãëýñíýýð èðýýä¿é ¿åèéíõýý õýðýãëýõ íººöèéã ¿ã¿é
áîëãîõã¿é áàéõ íºõöëèéã áàòàëãààæóóëàõ
Õºãæëèéíçàëãàìæëàãäàõ
çàð÷èì
Õ¿í òºðºëõòºí ºíººãèéí àìüäðàëûíõàà àñóóäëûã
øèéäâýðëýõäýý õîé÷ ¿åèéíõýý õºãæëèéí ñòðàòåãèòýé
õîëáîõã¿éãýýð ñàâ øèìèéí ÷àíàðò ó÷ðóóëñàí õîð óðøãèéíõàà
òºëºº õàðèóöëàãà õ¿ëýýõã¿é áàéõ àðãàã¿é áîëñîí áàéíà.
ªºðººð õýëáýë õ¿í òºðºëõòºíèé ¿éëäâýðëýë àæ àõóéí áîëîí
íèéãýì ñî¸ëûí ¿éë àæèëëàãààíû áàðèìæàà íü õîé÷ ¿åäýý
àøèãëóóëàõ õ¿ðýëöýýòýé õýìæýýíèé áàéãàëèéí íººöèéí
÷àäàâõèéã ¿ëäýýõ, ãîî ñàéõíû òààøààë àâàõ óíàãàí òºðõººðºº
õàäãàëàãäñàí áàéãàëü îð÷íûã ºâë¿¿ëýõýä ÷èãëýãäñýí áàéõ ¸ñòîé
àæýý.

4. Õ¿ðýýëýã÷ îð÷íû ò¿âøèíä
 Áàéãàëèéí íººö áîëîí õ¿ðýýëýã÷ îð÷íû õàðèóöëàãàòàé
óäèðäëàãààð õàíãàõ
 Õàíãàìæèéí á¿õèé ë òîãòîëöîîíä õ¿ðýýëýã÷ îð÷íû ãýìòýë áà
áîõèðäëûã áàãàñãàõ
 Òîäîðõîé áóñ áîëîí óðüäààñ ìýäýãäýõã¿é îíöãîé ¿åä õîõèðîë
áàãà àìñàõ áýëòãýëòýé áàéõ
 Ýêîëîãèéí õÿçãààðëàëòûí õ¿ðýýíä àæèëëàæ, áàéãàëèéí
õÿçãààðëàãäìàë íººöèéã õàìãààëàõ.
Çàñãèéí ãàçðûí ç¿ãýýñ
 Øèéäâýð ãàðãàõ ÿâöàä îðîëöîõ òºëººëºã÷äèéí àðä÷èëñàí
áàéäàëä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ,
 Öýâýð ñèñòåì áîëîí øóäàðãààð óäèðäàõàä íü ò¿ëõýö ¿ç¿¿ëýí
÷ºëººòýé ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõàä íü òóñëàõ, äýìæèõ
 Ç¿é çîõèñòîé õÿíàëò øàëãàëò áîëîí òàéëàí áàëàíñûã íýâòð¿¿ëýí
õýò èõ áàéõààñ ñýðãèéëýõ,
 Äýëãýðýíã¿é áîëîí íàéäâàðòàé ä¿í øèíæèëãýýí äýýð òóëãóóðëàí
øèéäâýð áîëîí ¿éë àæèëëàãààíä õàðèóöëàãûã áèé áîëãîõ,
 Èòãýëöëèéã áèé áîëãîõ çàìààð áîëîí õàìòûí çîðèëãî áîëîí ¿íý
ºðòºã äýýðýý òóëãóóðëàí õàðèëöàà õîëáîî òîãòîîõûã óðàìøóóëàí
äýìæèõ,
 Ç¿é çîõèñòîé ò¿âøèíä òýäãýýð øèéäâýð¿¿ä íü ãàð÷ áàéãàà
ãýäãèéã áàòàëãààæóóëàõ, áîëîìæòîé ãîë íýìýëòèéã òóóøòàé
ìºðäºõ.
Ýäãýýð çàð÷ìóóä íü òîãòâîðòîé õºãæëèéí òàëààð äàÿí äýëõèéí
òóíõàãëàëûí ãîë ¿çýë ñàíàà áîëîõ ó÷ðààñ ò¿¿íèéã øèéäýðëýõýä ýðäñèéí
áîëîâñðóóëàëò, ýêîëîãè, ìåíåæìåíòèéí áà òåõíîëîãèéí ñàëáàðûí
ýðäýì ñóäëàëûí àæèë ÷èãëýãäýæ ýðäýìòäèéí õ¿÷ àíõààðàë ¿¿íä
òºâëºðºõ ¸ñòîé áîëæ áàéíà.