Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΚΟΜΜΑΤΩΝ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Γ. ΔΙΚΟΜΜΑΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΕΚΣΥΓΧΡΟΝΙΣΜΟΣ (1880-1909)

1. Γ. ΔΙΚΟΜΜΑΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΕΚΣΥΓΧΡΟΝΙΣΜΟΣ (1880-1909)
3. ΑΠΌ ΤΗ ΧΡΕΟΚΟΠΙΑ
ΣΤΟ ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΟ ΚΙΝΗΜΑ ΣΤΟ ΓΟΥΔΙ (1893-1909)
Μπακάλης Κώστας : history-logotexnia.blogspot.com

2.  Το κείμενο του σχολικού βιβλίου με πλαγιότιτλους
Πηγή: http://www.venetokleio.gr/Παναγιώτης Αθανασόπουλος
Κατά την περίοδο της διακυβέρνησης της χώρας από τον Χαρίλαο Τρικούπη, το
όραμα για ένα σύγχρονο κράτος, το οποίο θα ήταν οικονομικά ανεπτυγμένο και
ισχυρό στη διεθνή σκηνή, δεν πραγματοποιήθηκε. Παρά τη φορολογική επιβάρυνση
των πολιτών, το κράτος οδηγήθηκε σε πτώχευση. Αστοί και διανοούμενοι
απογοητεύονταν όλο και περισσότερο από τη γενικότερη κατάσταση και την
αναποτελεσματικότητα του κράτους, το οποίο χαρακτηριζόταν από μια
βραδυκίνητη γραφειοκρατία. Δεν έβλεπαν την επιθυμητή οικονομική ανάπτυξη,
ενώ διαπίστωναν ότι μεγάλωνε η απόσταση από τα ευρωπαϊκά κράτη. Ανάλογη
δυσαρέσκεια επικρατούσε και σε μεγάλο μέρος των μικροκαλλιεργητών. Οι
αξιωματικοί του στρατού ήταν επίσης δυσαρεστημένοι, καθώς εκτιμούσαν ότι λόγω
οικονομικής αδυναμίας ο στρατός θα ήταν αναποτελεσματικός σε περίπτωση
πολέμου. Όλα αυτά οδήγησαν σε κρίση της εμπιστοσύνης προς τα κόμματα
συλλήβδην, οι άνθρωποι πίστευαν ότι οι θεσμοί και τα κόμματα δεν ήταν ικανά να
υλοποιήσουν τις επιθυμίες τους.
Η δυσαρέσκεια
των κοινωνικών
ομάδων μετά
την πτώχευση
του 1893
Στο διάστημα από την πτώχευση του 1893 έως τον ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897
τα δύο μεγάλα κόμματα προσπάθησαν να υλοποιήσουν το πολιτικό τους
πρόγραμμα, χωρίς όμως επιτυχία, γεγονός που δημιούργησε την εντύπωση ενός
γενικού αδιεξόδου. Ούτε το δηλιγιαννικό κόμμα μπόρεσε, ελλείψει χρημάτων, να
τηρήσει την υπόσχεσή του για λιγότερους φόρους, ούτε το τρικουπικό να συνεχίσει
το εκσυγχρονιστικό του πρόγραμμα.
1893-1897 : τα
δυο μεγάλα
κόμματα
αδυνατούν να
υλοποιήσουν το
πρόγραμμά
τους- γενικό
αδιέξοδο

3.  Το κείμενο του σχολικού βιβλίου με πλαγιότιτλους
Πηγή: http://www.venetokleio.gr/Παναγιώτης Αθανασόπουλος
Ο ελληνοτουρκικός πόλεμος του 1897, που τελείωσε με ολοκληρωτική ήττα της
Ελλάδας, επέτεινε το πολιτικό αδιέξοδο. Η δυσπιστία προς τα κόμματα
κορυφώθηκε και έδωσε στον Γεώργιο την ευκαιρία να επιβληθεί στο Κοινοβούλιο
και να ασκεί προσωπική πολιτική. Όσες μεταρρυθμίσεις έγιναν μέχρι το 1909, κατά
κύριο λόγο από κυβερνήσεις του τρικουπικού κόμματος υπό την ηγεσία του
Γεωργίου Θεοτόκη, ήταν διοικητικού χαρακτήρα (π.χ. αποκέντρωση).
1897-1909 :
πλήρες πολιτικό
αδιέξοδο
Το μοναδικό νέο πολιτικό στοιχείο έως το 1909 ήταν η εμφάνιση της
κοινοβουλευτικής ομάδας των Ιαπώνων, πολιτικού μορφώματος υπό τον Δημήτριο
Γούναρη, που ιδρύθηκε το 1906. Επίκεντρο της κριτικής του ήταν η αδυναμία του
πολιτικού συστήματος να προσαρμοστεί στις εξελίξεις της κοινωνίας. Η ομάδα δεν
μπόρεσε να επιβιώσει και διαλύθηκε το 1908. Εν τω μεταξύ οι συντεχνίες και οι
εργατικές ενώσεις έκαναν διαδηλώσεις ζητώντας φορολογικές ελαφρύνσεις και
περιορισμό της γραφειοκρατίας.
Η ομάδα των
Ιαπώνων
Διαδηλώσεις
συντεχνιών και
ενώσεων

4.  Το κείμενο του σχολικού βιβλίου με πλαγιότιτλους
Πηγή: http://www.venetokleio.gr/Παναγιώτης Αθανασόπουλος
Το 1909 συντελείται μια τομή στην πολιτική ιστορία της Ελλάδας γενικότερα, και
των πολιτικών κομμάτων ειδικότερα. Στις 15 Αυγούστου 1909 εκδηλώθηκε κίνημα
στο Γουδί, το οποίο έγινε από τον Στρατιωτικό Σύνδεσμο, μια μυστική ένωση
στρατιωτικών, με αιτήματα που αφορούσαν μεταρρυθμίσεις στο στρατό, τη
διοίκηση, τη δικαιοσύνη, την εκπαίδευση και τη δημοσιονομική πολιτική.
Ο Στρατιωτικός Σύνδεσμος δεν εγκαθίδρυσε δικτατορία, αλλά προώθησε τα
αιτήματά του μέσω της Βουλής. Με αφορμή το κίνημα, έγινε στις 14 Σεπτεμβρίου
μεγάλη διαδήλωση των επαγγελματικών σωματείων της πρωτεύουσας. Οι
διαδηλωτές υποστήριξαν το διάβημα του Στρατιωτικού Συνδέσμου και υπέβαλαν
ψήφισμα στο παλάτι με το οποίο ζητούσαν την επίλυση σειράς οικονομικών
αιτημάτων. Υπό την πίεση του Συνδέσμου η Βουλή ψήφισε, χωρίς ιδιαίτερη
προετοιμασία και συζήτηση, μεγάλο αριθμό νόμων, που επέφεραν ριζικές αλλαγές.
Το Φεβρουάριο του 1910 η Βουλή αποφάσισε την αναθεώρηση ορισμένων άρθρων
του συντάγματος. Έτσι προκηρύχθηκαν εκλογές, από τις οποίες προήλθε
αναθεωρητική βουλή. Στις 15 Μαρτίου 1910 ο Στρατιωτικός Σύνδεσμος διαλύθηκε
έχοντας επιτύχει τις επιδιώξεις του.
Το κίνημα στο
Γουδί
(15/8/1909)

5. ΑΠΟ ΤΗ ΧΡΕΟΚΟΠΙΑ
ΣΤΟ ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΟ ΚΙΝΗΜΑ ΣΤΟ
ΓΟΥΔΙ (1893-1909)

6. Η δυσαρέσκεια των κοινωνικών ομάδων μετά την πτώχευση του 1893
Αστοί και διανοούμενοι απογοητεύονταν όλο και
περισσότερο
 από τη γενικότερη κατάσταση
 και την αναποτελεσματικότητα του κράτους, το οποίο
χαρακτηριζόταν από μια βραδυκίνητη γραφειοκρατία.
 Δεν έβλεπαν την επιθυμητή οικονομική ανάπτυξη,
 ενώ διαπίστωναν ότι μεγάλωνε η απόσταση από τα
ευρωπαϊκά κράτη.
Ανάλογη δυσαρέσκεια
επικρατούσε και σε
μεγάλο μέρος των
μικροκαλλιεργητών.
Οι αξιωματικοί του
στρατού ήταν επίσης
δυσαρεστημένοι,
 καθώς εκτιμούσαν ότι
λόγω οικονομικής
αδυναμίαςοστρατόςθαήταν
αναποτελεσματικός σε
περίπτωση πολέμου.
Κατά την περίοδο της διακυβέρνησης της χώρας από τον Χαρίλαο Τρικούπη,
 το όραμα για ένα σύγχρονο κράτος,
το οποίο θα ήταν οικονομικά ανεπτυγμένο
 και ισχυρό στη διεθνή σκηνή,  δεν πραγματοποιήθηκε.
Παρά τη φορολογική επιβάρυνση των πολιτών, το κράτος οδηγήθηκε σε πτώχευση.
Όλα αυτά οδήγησαν σε κρίση της εμπιστοσύνης προς τα κόμματα συλλήβδην, οι άνθρωποι
πίστευαν ότι οι θεσμοί και τα κόμματα δεν ήταν ικανά να υλοποιήσουν τις επιθυμίες τους.

7. Σχολιάστε την παρουσίαση του ναυαγού Χαρίλαου
Τρικούπη στην επόμενη γελοιογραφία:
 Η οργή του λαού, όπως αναγράφεται στα κύματα, προκάλεσε το ναυάγιο,
την εκλογική αποτυχία του Χαρίλαου Τρικούπη. Οι αιτίες της οργής
αναγράφονται στα σπασμένα κατάρτια: φορολογικά νομοσχέδια και
μονοπώλεια (sic), όπως ανορθόγραφα αναγράφεται στη γελοιογραφία αντί
μονοπώλια. Αξιόλογο το αναπτυξιακό έργο του, αλλά ο λαός δεν μπόρεσε να
αντέξει τη βαριά φορολογική πολιτική των κυβερνήσεών του!
http://users.sch.gr/pchaloul/geloiografies.htm
 Χαρακτηριστική και ιδιαίτερα σκωπτική και η δεύτερη γελοιογραφία
της αντιπολίτευσης, που σχολιάζει την κατάσταση της χώρας μετά τη
γνωστή φράση που ξεστόμισε ο ίδιος ο Πρωθυπουργός Χαρίλαος
Τρικούπης στη Βουλή: «Δυστυχώς επτωχεύσαμεν» και η οποία
σημειώνεται στο κάτω μέρος της γελοιογραφίας και της ζωγραφισμένης
κυκλικής κορνίζας με την οποία περιβάλλεται η φιγούρα του Τρικούπη.
Μπορούμε να παρατηρήσουμε ζωγραφισμένα στοιχεία της κοινωνικής
πραγματικότητας: τα σπίρτα που η εμπορία τους ανήκε στο «Ελληνικό
Κρατικό Μονοπώλιο» ως έμμεσος φόρος για την αποπληρωμή των
εθνικών δανείων, θεσμός που τηρήθηκε μέχρι τις τελευταίες δεκαετίες
του 20ου αιώνα – άδεια ντουλάπια (ερμάρια) στα οποία κυκλοφορούν
μόνο ποντικοί! – ζητιάνος – εξαντλημένος από την πείνα άνθρωπος,
«θύμα της πείνας» αναγράφεται – καχεκτικοί άνθρωποι (ψηλόλιγνος με
κοινό καπέλο και γραμμωτό ανθρωπάκι με ημίψηλο καπέλο που ίσως
δείχνει τη μείωση της δύναμης της αστικής τάξης) και ξένο νόμισμα,
«Ναπολεόνι», για να θυμίζει τα επαχθή δάνεια…
http://users.sch.gr/pchaloul/geloiografies.htm

8. 1893-1897 : τα δυο μεγάλα κόμματα αδυνατούν να υλοποιήσουν το
πρόγραμμά τους- γενικό αδιέξοδο
Στο διάστημα από την πτώχευση του 1893 έως τον ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897
τα δύο μεγάλα κόμματα προσπάθησαν:
 να υλοποιήσουν το πολιτικό τους πρόγραμμα,
 χωρίς όμως επιτυχία,  γεγονός που δημιούργησε την εντύπωση ενός γενικού αδιεξόδου.
ΠΤΩΧΕΥΣΗ1893
ΕΛΛΗΝΟΤΟΥΡΚΙΚΟΣ
ΠΟΛΕΜΟΣ
1897
Ούτε το δηλιγιαννικό κόμμα μπόρεσε,
ελλείψει χρημάτων,
 να τηρήσει την υπόσχεσή του για λιγότερους φόρους,
ούτε το τρικουπικό
να συνεχίσει το εκσυγχρονιστικό του πρόγραμμα.

9. 1897-1909 : πλήρες πολιτικό αδιέξοδο
Ο ελληνοτουρκικός πόλεμος του 1897,
 που τελείωσε με ολοκληρωτική ήττα της
Ελλάδας,
επέτεινε το πολιτικό αδιέξοδο.
Η δυσπιστία προς τα κόμματα κορυφώθηκε
και έδωσε στον Γεώργιο:
 την ευκαιρία να επιβληθεί στο Κοινοβούλιο
και να ασκεί προσωπική πολιτική.
Όσες μεταρρυθμίσεις έγιναν μέχρι το 1909,
 κατά κύριο λόγο από κυβερνήσεις του
τρικουπικού κόμματος υπό την ηγεσία του
Γεωργίου Θεοτόκη,
 ήταν διοικητικού χαρακτήρα (π.χ.
αποκέντρωση).  Ο Γεώργιος Θεοτόκης, διάδοχος τον
Τρικούπη στην ηγεσία τον κόμματος,
με τη συνετή πολιτική και τη
μετριοπάθειά του οδήγησε τη χώρα σε
οικονομική ανόρθωση, μετά την ήττα
του 1897. (Αθήνα, Εθνικό Ιστορικό
Μουσείο)

10. Ο Θεόδωρος Δηλιγιάννης φορώντας καπέλο και
στολή ευρωπαίου αξιωματούχου, με πέταλο-σύμβολο
καλής τύχης (!) κρεμασμένο στο λαιμό («τύχη» θεωρεί
ειρωνικά ο γελοιογράφος την ευρωπαϊκή οικονομική
βοήθεια που καταχρέωσε την Ελλάδα), το οποίο
αντιστοιχεί προς το κρεμασμένο στο λαιμό του
σουλτάνου σύμβολο της ημισελήνου. Ο δήθεν
αγέρωχος πρωθυπουργός που σήκωσε κεφάλι στην
Τουρκία προκαλώντας τον ατυχή πόλεμο εμφανίζεται
πλέον ως μαριονέτα, την οποία κινούν ποιοι άλλοι,
παρά οι ευρωπαϊκές δυνάμεις, υποκλινόμενος στον
κατευχαριστημένο για την ευρωπαϊκή μεσολάβηση
σουλτάνο. Η Τουρκία άλλωστε θα ελάμβανε την
υπέρογκη πολεμική αποζημίωση από την Ελλάδα. Αν
προσέξουμε καλύτερα, θα διαπιστώσουμε πως στο
λαιμό του, ξυπόλητου στο ένα πόδι, σουλτάνου
κρέμεται ένα παιγνίδι μικρού παιδιού με ρόδες. Ο
Δηλιγιάννης, λοιπόν, εκπροσωπώντας την Ελλάδα,
γίνεται «παιγνίδι» της Τουρκίας, αλλά και εκείνη, η
«ξυπόλητη» Τουρκία, μια υποανάπτυκτη και αυτή
χώρα, μαζί του «χαίρεται» σαν μικρό παιδί με ό,τι της
προσφέρουν οι ευρωπαϊκές Δυνάμεις, οι οποίες είναι οι
ρυθμιστές της ισορροπίας στην ανατολική Μεσόγειο.
http://users.sch.gr/pchaloul/geloiografies.htm

11.  Γεώργιος Α΄
απευθύνεται από τον
εξώστη των
ανακτόρων στο
συλλαλητήριο της
10ης Φεβρουαρίου
1897, την επομένη
του βομβαρδισμού
του Ακρωτηρίου
Χανίων από τους
Τούρκους και τις
Μεγάλες Δυνάμεις. Ο
κυνισμός των ξένων,
η αμετροέπεια και ο
παρορμητισμός της
ηγεσίας οδήγησαν
στη σύγκρουση που
αποδείχθηκε τραγική
(Γεννάδειος
Βιβλιοθήκη).
http://anemourion.b
logspot.gr/2015/08/1
897_76.html

12. Η ομάδα των Ιαπώνων - Διαδηλώσεις συντεχνιών και ενώσεων
Εν τω μεταξύ οι συντεχνίες και οι εργατικές ενώσεις έκαναν διαδηλώσεις ζητώντας:
 φορολογικές ελαφρύνσεις
και περιορισμό της γραφειοκρατίας.
Το μοναδικό νέο πολιτικό στοιχείο έως το 1909
ήταν η εμφάνιση της κοινοβουλευτικής
ομάδας των Ιαπώνων, πολιτικού μορφώματος
υπό τον Δημήτριο Γούναρη, που ιδρύθηκε το
1906.
 Επίκεντρο της κριτικής του ήταν η αδυναμία
του πολιτικού συστήματος να προσαρμοστεί
στις εξελίξεις της κοινωνίας.
 Η ομάδα δεν μπόρεσε να επιβιώσει και
διαλύθηκε το 1908.
Η ονομασία της πιστώνεται στον δημοσιογράφο και
εκδότη της Ακροπόλεως, Βλάση Γαβριηλίδη, ο οποίος
παρομοίωσε τη μαχητικότητα που επεδείκνυαν τα μέλη
της στη Βουλή με την ορμητικότητα των ιαπώνων
στρατιωτών κατά τον Ρωσοϊαπωνικό Πόλεμο (1904-
1905). ΠΗΓΗ:
http://www.sansimera.gr/articles/428#ixzz3sETl3j11

13. Το κίνημα στο Γουδί (15/8/1909)
Το 1909 συντελείται μια τομή
στην πολιτική ιστορία της Ελλάδας γενικότερα, και των πολιτικών κομμάτων ειδικότερα.
Στις 15 Αυγούστου 1909 εκδηλώθηκε κίνημα στο Γουδί, το οποίο έγινε από τον Στρατιωτικό
Σύνδεσμο, μια μυστική ένωση στρατιωτικών, με αιτήματα που αφορούσαν μεταρρυθμίσεις
1. στο στρατό,
2. τη διοίκηση,
3. τη δικαιοσύνη,
4. την εκπαίδευση
5. και τη δημοσιονομική πολιτική.
Ο Στρατιωτικός Σύνδεσμος
 δεν εγκαθίδρυσε δικτατορία,
 αλλά προώθησε τα αιτήματά του μέσω της
Βουλής.
Με αφορμή το κίνημα, έγινε στις 14 Σεπτεμβρίου μεγάλη διαδήλωση των επαγγελματικών
σωματείων της πρωτεύουσας. Οι διαδηλωτές:
 υποστήριξαν το διάβημα του Στρατιωτικού Συνδέσμου
και υπέβαλαν ψήφισμα στο παλάτι με το οποίο ζητούσαν  την επίλυση σειράς οικονομικών
αιτημάτων.
Υπό την πίεση του Συνδέσμου  η Βουλή ψήφισε, χωρίς ιδιαίτερη προετοιμασία και συζήτηση,
 μεγάλο αριθμό νόμων, που επέφεραν ριζικές αλλαγές.
Το Φεβρουάριο του 1910 η Βουλή αποφάσισε
 την αναθεώρηση ορισμένων άρθρων του συντάγματος.  Έτσι προκηρύχθηκαν εκλογές, από τις
οποίες προήλθε αναθεωρητική βουλή.
Στις 15 Μαρτίου 1910 ο Στρατιωτικός Σύνδεσμος διαλύθηκε έχοντας επιτύχει τις επιδιώξεις του.

14.  Ποια μορφή δεσπόζει; Ποιες άλλες μορφές εικονίζονται; Ποιους συμβολισμούς
μπορείτε να εντοπίσετε;

15. Προκήρυξη του Στρατιωτικού Συνδέσμου την ημέρα του κινήματος.
«Προς την A.M. τον Βασιλέα, την Κυβέρνησιν και τον Ελληνικόν Λαόν.
Η πατρίς μας ευρίσκεται υπό δυσχερεστάτας περιστάσεις, το δε επίσημον κράτος υβρισθέν και
ταπεινωθέν, αδυνατεί να κινηθή προς άμυναν των δικαίων του... Ο Σύνδεσμος των αξιωματικών
του Εθνικού Στρατού της Ξηράς και του Ναυτικού... προβαίνει εις την υποβολήν ιεράς
παρακλήσεως προς τον Βασιλέα... και προς την Κυβέρνησίν του, όπως ολοψύχως επιδοθώσιν εις
την άμεσον και ταχείαν ανόρθωσιν των κακώς εν γένει εχόντων, ιδία δε των του Στρατού και του
Ναυτικού... πρέπει, χάριν αυτού του συμφέροντος της Δυναστείας, όπως ο τε Διάδοχος και οι
Βασιλόπαιδες, απόσχωσι της ενεργού και διοικητικής εν τω στρατώ και τω ναυτικώ υπηρεσίας,
διατηρούντες τους ους κέκτηνται βαθμούς και προαγόμενοι, όταν προς τούτο ευδοκή ο Βασιλεύς...
Ο Στρατιωτικός Σύνδεσμος υποβάλλει την παράκλησιν όπως εν τω μέλλοντι ο Βασιλεύς, όστις εν
τω δικαιώματί του κατά το Σύνταγμα διορίζει τους υπουργούς, απαιτεί ίνα οι υπουργοί των
Στρατιωτικών και των Ναυτικών προ- έρχωνται εξ ανωτέρων εν ενεργεία ή διαθεσιμότητι
αξιωματικών του στρατού και του ναυτικού... Ο Στρατιωτικός Σύνδεσμος ποθεί όπως η Θρησκεία
μας υψωθή εις τον εμπρέποντα ιερόν προορισμόν της, όπως η Διοίκησις της Χώρας καταστή
χρηστή και έντιμος, όπως η Δικαιοσύνη απονέμηται ταχέως μετ' αμεροληψίας και ισότητος προς
άπαντας εν γένει τους πολίτας αδιακρίτως τάξεως, όπως η Εκπαίδευσις του Λαού καταστή
λυσιτελής δια τον πρακτικόν βίον και τας στρατιωτικός ανάγκας της Χώρας, όπως η ζωή, η τιμή
και η περιουσία των πολιτών εξασφαλισθώσιν, και τέλος όπως τα οικονομικά ανορθωθώσι...
Γιάνης Κορδάτος: Ιστορία της νεώτερης Ελλάδας, Ε', σ. 114-117.
 Να καταγράψετε τα αιτήματα του Στρατιωτικού Συνδέσμου.

16.   Νικόλαος Ζορμπάς,
επικεφαλής του Στρατιωτικού
Συνδέσμου
http://anemourion.blogspot.gr/201
5/01/1844-1920.html

17.  Μονάδες επαναστατών έξω από τα ανάκτορα του Διαδόχου Κωνσταντίνου
http://anemourion.blogspot.gr/2015/02/blog-post_615.html

18. Ψήφισμα των επαγγελματικών σωματείων Αθηνών - Πειραιώς την ημέρα του συλλαλητηρίου.
«Ο Λαός των Αθηνών και του Πειραιώς εις πάνδημον συνελθών συλλαλητήριον, ίνα σκεφθή περί
των Κοινών, ήτοι περί γενικής των κακώς εχόντων ανορθώσεως, πολιτικής τε και στρατιωτικής, ην
από μακρού ήδη χρόνου επόθησε και εζήτησε και την οποίαν το κίνημα της 15 Αυγούστου ανέλαβε
να πραγματοποιήση αποβλέπων εις το ότι τα έννομα συμφέροντα και δικαιώματά του ουσιωδώς
εθυσιάσθησαν υπό το ευπρόσω- που κάλυμμα ελευθέρου πολιτεύματος, των αντιπροσώπων
αυτού μεταβληθέντων εις ιδιοτελή ολιγαρχίαν, αντικαταστήσασαν τον Νόμον δια της θελήσεώς
της, συνεταιρισθεί- σαν δε μετ' αφορολογήτου πλουτοκρατίας, ενώ αυτός στενάζει υπό το βάρος
των αδικο- τάτων φόρων, ήτοι των επί της καταναλώσεως, χωρίς ν' απολαμβάνη ως αντάλλαγμα
την ασφάλειαν της ζωής, τιμής και ιδιοκτησίας του... Αξιοί να ίδη την Κυβέρνησίν υπο- βάλλουσαν
το ταχύτερον εις την Βουλήν και ταύτην ψηφίζουσαν άρτιον σύστημα νομοθεσίας, υπό το πνεύμα
πολέμου κατά της συναλλαγής, ανορθώσεως όλων των κλάδων της διοικήσεως και προστασίας
της παραγωγής, ιδία δε... Να ληφθή πρόνοια περί βελτιώσεως της τύχης του εργάτου, δουλεύο-
ντος ήδη την χειρίστην των δουλειών προς το κεφάλαιον δι' έλλειψιν παντός προστατευτικού
αυτού νόμου...»
Γιάνης Κορδάτος: Ιστορία της νεώτερης Ελλάδας, Ε', σ. 132-134.
 Να καταγράψετε τα αιτήματα που
διατυπώθηκαν από τα επαγγελματικά σωματεία
κατά το συλλαλητήριο της 14ης Σεπτεμβρίου 1909

19.  Πώς ερμηνεύετε τη θετική στάση του λαού της Αθήνας απέναντι στο κίνημα του 1909;

20. 1
8
9
3
1
8
9
7
1
8
9
8
ΔΥΣΑΡΕΣΚΕΙΑ ΛΑΟΥ ΓΙΑ
 ΤΟΝ ΠΑΛΑΙΟΚΟΜΜΑΤΙΣΜΟ
 ΕΥΝΟΙΟΚΡΑΤΙΑ
ΣΤΕΜΜΑ
ΣΥΝΑΛΛΑΓΗ
1
9
0
8
1
9
0
9
 Κίνημα των Νεοτούρκων
 Πτώχευση
 Ατυχής ελληνοτουρκικός πόλεμος
 Διεθνής
Οικονομικός
Έλεγχος
 Κίνημα στο Γουδί

21. ΘΕΜΑΤΑ
ΑΠΟ ΤΟ Κ.Ε.Ε.

22. ΘΕΜΑ 1. Λαμβάνοντας υπόψη σας το κείμενο του βιβλίου σας και το περιεχόμενο της πηγής:
α) Να παρουσιάσετε τα αίτια της κατακραυγής που αποτέλεσε τη βάση του κινήματος των στρατιωτικών στο
Γουδί.
β) Να αναφερθείτε στις μορφές έκφρασης της δυσαρέσκειας του ελληνικού λαού για την οικονομική
δυσπραγία και πολιτική δυσλειτουργία μετά το 1893 (συλλαλητήρια, αρθρογραφίες, κ.λπ.) και να
αποτιμήσετε τον ρόλο τους.
ΠΗΓΗ
Η επαναστατικότητα των κατώτερων τάξεων
Στον αγροτικό τομέα η δυσαρέσκεια των κατωτέρων τάξεων ήταν έκδηλη ήδη από την δεκαετία του 1890. Οι
φόροι, το σταφιδικό πρόβλημα και τα άλλα προαιώνια προβλήματα των αγροτών είχαν ξεσηκώσει μόνιμή
αναταραχή στην ύπαιθρο. Γύρω στα 1900 αναρχο-σοσιαλιστικές κινήσεις είχαν μια κάποια επιτυχία ανάμεσα στον
αγροτικό πληθυσμό της Πελοποννήσου. Ένοπλες διαδηλώσεις οργανώθηκαν από σταφιδοπαραγωγούς σε όλη τη
διάρκεια πριν από το κίνημα και οι περισσότερες διαλύθηκαν βίαια από την αστυνομία και το στρατό. Ένα
δικαιότερο φορολογικό σύστημα ήταν το πρώτο και βασικό αίτημα μιας κάπως οπερετικής εξέγερσης στη Σπάρτη
το 1909, υπό την αρχηγία του πρώην ταγματάρχηΦικιώρη.
Η αναταραχή στην ύπαιθρο δημιούργησε έτσι ένα ενθαρρυντικό περιβάλλον για τις επαναστατικές τάσεις των
αστικών κατωτέρων τάξεων. Την κοινωνική αναταραχή στην Αθήνα τροφοδοτούσαν η δραστηριοποίηση των
μικροαστικών σωματείων, οι αυξημένες πιέσεις από τα προβλήματα της μετανάστευσης, οι κινητοποιήσεις των
φοιτητών, η αρθρογραφία τουΤύπου.
Η αναταραχή στην ύπαιθρο δημιούργησε έτσι ένα ενθαρρυντικό περιβάλλον για τις επαναστατικές τάσεις των
αστικών κατωτέρων τάξεων. Την κοινωνική αναταραχή στην Αθήνα τροφοδοτούσαν η δραστηριοποίηση των
μικροαστικών σωματείων, οι αυξημένες πιέσεις από τα προβλήματα της μετανάστευσης, οι κινητοποιήσεις των
φοιτητών, η αρθρογραφία τουΤύπου.
Η μετανάστευση υπήρξε σημαντικός κοινωνικός καταλύτης. Η συρροή αγροτικών πληθυσμών στην πρωτεύουσα
δημιουργούσε προβλήματα απασχόλησης, ακρίβειας, χαμηλού επιπέδου διαβίωσης. Απότοκος του σταφιδικού, η
αυξημένη εσωτερική μετανάστευση δεν έβρισκε πάντοτε διεξόδους στην εξωτερική. Οι πύλες της Νέας Υόρκης
ήταν κλειστές για όσα χρόνια κρατούσε η μεγάλη παγκόσμια κρίση. Οι μετανάστες που έφευγαν από την Ελλάδα
κάθε χρόνο ήταν λιγότεροι από χίλιοι πριν από το τέλος του αιώνα, δέκα χιλιάδες ως το 1905 και περισσότεροι από
τριάντα μεταξύ 1905 και 1910.

23. Το Πανεπιστήμιο, με τις εκατοντάδες των αγροτοπαίδων φοιτητών, ήταν ένα εν δυνάμει φυτώριο αναταραχής.
Βέβαια οι φοιτητές ήταν τότε στην πλειοψηφία τους μάλλον συντηρητικοί, όπως τουλάχιστον φαίνεται από τη
στάση τους στα Ευαγγελικά. Αλλ’ αυτό δεν απέκλειε τις ανησυχίες, έστω και αν εκφράζονταν μάλλον προς τη
διεκδίκηση δυνατοτήτων κοινωνικής ανόδου παρά προς την κατεύθυνση της καθολικής ανατροπής. Οι
εσωτερικές αυτές αντιφάσεις εκδηλώθηκαν και στη στάση των φοιτητών στην εξέγερση του 1909. Μια εβδομάδα
πριν από το κίνημα υπέβαλαν στα ανάκτορα μια δήλωση που ζητούσε βασιλική επέμβαση ώστε να παταχθούν η
ανικανότητα και η διαφθορά των κομμάτων. Το πομπώδες αυτό κείμενο, με όλες τις αντιφάσεις του, παρουσιάζει
αρκετά ριζοσπαστικά και λαϊκιστικά χαρακτηριστικά. Ζητώντας από τον βασιλιά, σε εξεζητημένη αρχαϊζουσα, να
χρησιμοποιήσει τον γρόνθον του εναντίον των πολιτικών, μιλάει για μετανάστευση και φυματίωση, πείνα και
φόρους, πουθενά, όμως, για φιλελεύθερες αστικές ιδέες.
Η αρθρογραφία των εφημερίδων αυτή την περίοδο είναι επίσης διαφωτιστική. Ο «Χρόνος» και η «Ακρόπολις»
ήταν οι πιο κραυγαλέες -και οι δύο με καθαρά λαϊκιστική και συχνά αντι-αστική στάση. Ο «Χρόνος» έγινε ένα είδος
ημιεπίσημης εφημερίδας του Στρατού και πολλά από τα κείμενά του ήταν γραμμένα από τον ίδιο τον γενικό
γραμματέα του Συνδέσμου, τον Λοιδωρίκη. Στην «Ακρόπολη» ο Γαβριηλίδης δημοσίευσε τακτικά τα εμπρηστικά
άρθρα του, με τα οποία ζητούσε μια «ειρηνική επανάσταση». Στις προτάσεις του περιλαμβάνονταν η επιβολή
φόρου εισοδήματος και η μείωση δασμών. Οι δύο εφημερίδες οργάνωσαν τον Ιούνιο και Ιούλιο 1909
«δημοψηφίσματα» μεταξύ των αναγνωστών τους, τα οποία φαίνεται ότι είχαν καλή ανταπόκριση.
Μέσα σε ένα τέτοιο κλίμα δεν είναι λοιπόν περίεργο που η συνωμοτική ομάδα των υπαξιωματικών είχε
αποφασίσει, πριν από το κίνημα, να δημιουργήσει πολιτικές οργανώσεις βάσης στις λαϊκές συνοικίες της Αθήνας.
Η προσπάθεια ξεκίνησε καθυστερημένα και δεν οργανώθηκε καλά, αλλιώς τα γεγονότα του 1909 ίσως να
προσανατολίζονταν προς ριζοσπαστικότερες εξελίξεις.
Αυτά ήταν, συμπερασματικά, τα κοινωνικο-οικονομικά αίτια της λαϊκής κατακραυγής κι έτσι εκδηλώνονταν. Τον
σκληρό πυρήνα των επιδόξων επαναστατών σχημάτιζαν οι μικροαστοί, κυνηγημένοι από τους φόβους και την
ανασφάλεια, και οι εργάτες, θύματα της πιο ανεξέλεγκτης εκμετάλλευσης. Στον περίγυρό του σάλευαν οι
εξαθλιωμένες μάζες των μεταναστών που περίμεναν στην Αθήνα την ημέρα της αναχώρησής τους. Στους μήνες ή
στα χρόνια που περνούσαν ανάμεσα στον ερχομό τους στην Αθήνα και το ξενιτεμό τους, οι επίδοξοι μετανάστες
έχυναν το φαρμάκι τους στο ήδη δηλητηριασμένο κοινωνικό κλίμα της πρωτεύουσας και ήταν οι εύκολοι
σύμμαχοι των μικροαστών και των εργατών. Τα οικονομικά αίτια της αγανάκτησης και της επιθετικότητας όλων
αυτών των ανθρώπων δημιούργησαν έτσι την κοινωνική βάση για τον διστακτικό λαϊκισμό των στρατιωτικών.
Γ. Δερτιλή, Κοινωνικός μετασχηματισμός και στρατιωτική εισβολή (1880-1909), σσ. 200-202

24. ΘΕΜΑ 2. Λαμβάνοντας υπόψη το κείμενο του βιβλίου σας και το περιεχόμενο των πηγών:
α) Να ανασυνθέσετε. τις οικονομικές, κοινωνικές, πολιτικές συνθήκες γένεσης του κινήματος του 1909.
β) Να επισημάνετε και να σχολιάσετε τη θέση του στρατιωτικού συνδέσμου στο πολιτειακό ζήτημα, να τη
συσχετίσετε με τη θέση του Βενιζέλου σχετικά με το βασιλικό θεσμό και να εκθέσετε τα συμπεράσματά σας.
ΠΗΓΗ 1
Οι μεταβολές της ελληνικής οικονομίας, είχαν, παρ’ όλα αυτά, επηρεάσει άμεσα τις σχέσεις των διαφόρων
κοινωνικών ομάδων και προκαλώντας τη γένεση νέων υποδήλωναν εντονότερα, στις αρχές του εικοστού αιώνα,
τις κοινωνικές διαφοροποιήσεις. Οι αντιθέσεις ανάμεσα στα νέα στοιχεία ( που προέρχονταν από την αύξηση του
αστικού πληθυσμού, το σχηματισμό των μικρομεσαίων γαιοκτημόνων και το σχετικό δυνάμωμα της εργατικής
τάξης) και τις παλιές κάστες (που όφειλαν την ισχύ τους στην εύνοια του βασιλιά), εκδηλώνονταν όλο και
σαφέστερα. Η ανερχόμενη αστική τάξη αισθανόταν ότι επήλθε ο χρόνος να παίξει τον προοδευτικό ιστορικά
πολιτικό ρόλος της.
Οι αλλεπάλληλες χρεωκοπίες της χώρας, ο παλαιοκομματισμός και οι αποτυχίες στο χειρισμό των εθνικών
θεμάτων είχαν καταστήσει έκδηλη την ανάγκη ουσιαστικών μεταρρυθμίσεων στην πολιτική ζωή, με αυτονόητη
την αποδυνάμωση του πολιτικού ρόλου που διαδραμάτιζε το στέμμα. Κάτω από αυτές τις συνθήκες, η βαθμιαία
εξασθένηση της ισχύος της πολιτικής ολιγαρχίας θα δημιουργήσει πρόσφορο έδαφος για το στρατιωτικό κίνημα
στο Γουδί, που θα εκδηλωθεί στην Αθήνα τον Αύγουστο του 1909 και θα σημαδέψει την μετάβαση από την
ολιγαρχική φάση της πολιτικής στη φάση όπου πρωταγωνιστικό ρόλο θα είχαν οι μεσαίες τάξεις.
Ο στρατιωτικός σύνδεσμος, φορέας του κινήματος του 1909, δεν διακατεχόταν από προθέσεις ριζικών
μεταρρυθμίσεων στο ζήτημα ειδικότερα της μορφής του πολιτεύματος, καθώς είχε συμβεί, άλλωστε, με τους
επαναστάτες του 1843 και του 1862. Στη διακήρυξη των στρατιωτικών «προς τον βασιλέα, την κυβέρνησιν και τον
λαόν», αποσαφηνιζόταν ότι: «Ο στρατιωτικός Σύνδεσμος δεν επιδιώκει την κατάργησιν της Δυναστείας ή την
αντικατάστασιν του Βασιλέως, ούτινος το πρόσωπον είναι ιερόν δια τους αποτελούντας αυτόν,ουδ’ επιθυμεί να
εγκαθιδρύση την απολυταρχίαν, ή την στρατοκρατίαν, ή να θίξη καθ’ οιονδήποτε τρόπον το Συνταγματικόν
Πολίτευμα, διότι οι αποτελούντες αυτόν αξιωματικοί εισί και αυτοί πολίται Έλληνες και έχουσιν ορκισθή εις την
τήρησιν του Συντάγματος», ενώ η κυβέρνηση Δ.Ράλλη καλούνταν επιτακτικά να σπεύσει: «εις σύγκλησιν της
Βουλής προς ψήφισιν των προς επίτευξιν του Εθνοσωτηρίου τούτου έργου αναγκαιούντων έργων. Η ανάγκη δε
της αμέσου συγκλήσεως της Βουλής είναι αναπόδραστος, διότι η διάλυσις αυτής καί η διεξαγωγή εκλογών
απαιτούσι χρόνον πολύν, η δε απώλεια και του ελαχίστου χρόνου μάτην κατά τας παρούσας πειρστάσεις είναι
αδίκημα προς την Πατρίδα».

25. Χωρίς να αιφνιδιαστεί ο Γεώργιος αντιμετώπισε με ψυχραιμία τους επαναστά-τες και ενεργώντας με πολιτικότητα
(όπως και παλιότερα με την «ευμενή» αντιμετώπιση του «αντιπάλου» του Χ. Τρικούπη), διόρισε πρωθυπουργό,
μετά την παραίτηση του Δ. Ράλλη, τον Κυρ. Μαυρομιχάλη διάδοχο του Θ. Δηλιγιάν-νη, πολιτικό με προσβάσεις
στους κύκλους του στρατιωτικού συνδέσμου, που αποδέχτηκε «πρόθυμα» το πρόγραμμα των στρατιωτικών
υποσχόμενος να τους αμνηστεύσει.
Π. Πετρίδη, Πολιτικές δυνάμεις και συνταγματικοί θεσμοί στη νεώτερη Ελλάδα, σσ. 79-81
ΠΗΓΗ 2
Ο Ελευθέριος Βενιζέλος, στην πρώτη του επαφή με τα μέλη του Στρατιωτικού Συνδέσμου, κατακρίνει την
τακτική που ακολούθησαν και υποστηρίζει το στέμμα
Εβεβαίωσε (ο Βενιζέλος) το συμβούλιο, ότι η επανάστασις έσφαλεν εις τα πρώτα αυτής βήματα, διότι ενώ
επήγασεν εκ της εναντιότητος προς τα κόμματα και εκ φιλυποψιών προς το Στέμμα και εγένετο κυρία της
καταστάσεως, όχι μόνον δεν συνεκέντρωσε την δύναμιν, ης εγένετο κυρίαρχος εις τας χείρας της, αλλά
τουναντίον ενεπιστεύθη τα πάντα εκ νέου εις τας δυνάμεις εκείνας καθ’ ων εστράφη και των οποίων επεθύμει να
καταλύση ή να εξυγιάνη την πλημμελή λειτουργίαν. Κακίζων δε την επανάστασιν δια την εσφαλμένην πολιτικήν
της και ερωτηθείς υπό του Επ. Ζυμβρακάκη πως ηννόει την δράσιν αυτής, απήντησεν: «Αι επαναστάσεις
κρημνίζουν και ανοικοδομούν, τότε δε και μόνον είνε επαναστάσεις» ...
Εγένετο … απροκάλυπτος συζήτησις περί του Στέμματος, και κατά πόσον τούτο ώφειλε να εξωσθή ή περιορισθή,
ιδίως εν τη απόψει της ανευθύνου διαχειρίσεως της εξωτερικής πολιτικής, ην ανεύθυνον διαχείρισιν ηνείχοντο
παθητικώς οι εν τη κυβερνήσει πολιτικοί αρχηγοί. Επειδή δε οι εν των συμβουλίω αντιδυναστικοί υπερέβαλλον
εις ανατρεπτικάς γνώμας, ο Ελ. Βενιζέλος υψώθη υπερασπιστής του Στέμματος, δηλώσας ότι συμφέρον της
Ελλάδος και του Ελληνισμού ήτο όπως το Στέμμα παραμείνη άθικτον, διότι αποτελεί δένδρον εγκλιματισθέν, του
οποίου αι πολυσχιδείς ρίζαι προς πάσας τας διευθύνσεις παρείχον πολυτίμους δεσμούς και εθνικάς εγγυήσεις, και
κατέληγεν εις το συμπέρασμα ότι το εθνικόν συμφέρον επιβάλλει την ενίσχυσιν του Στέμμματος.
Οι εν τω συμβουλίω αντιδυναστικοί έμειναν έκπληκτοι, ενεθαρρύνθησαν δε οι φιλοδυναστικοί και οι φίλοι της
τάξεως.
Γ.Ασπρέα, Πολιτική Ιστορία της Νεωτέρας Ελλάδος, τόμ. Β΄, σσ.133-134 (1930)

26. ΠΗΓΗ 3
… ο Βενιζέλος ουδέποτε ελησμόνησεν ότι η πολιτική είναι η τέχνη του δυνατού. Αι ιδέαι του ανήκαν, η εφαρμογή
των όμως εξηρτάτο κυρίως από το περιβάλλον. Η Ελλάς του 1910 δεν ήτο ακόμη δημοκρατική αστική κοινωνία. Αι
μάζαι του λαού εμάνθανον επί ογδοήκοντα έτη ότι η δημοκρατία είναι «κακοποιόν τέρας». Το σπουδαιότερον
όλων: το εθνικόν ζήτημα, κρητικόν και μακεδονικόν, δεν συνεχώρει ριζικάς εσωτερικάς κρίσεις.
Επί τη βάσει των δεδομένων αυτών και της σχετικής αδυναμίας του Στρατιωτικού Συνδέσμου, δεν επετρέπετο
αλλαξοβασλεία η ανατροπή της δυναστείας. Ώφειλεν όμως το στέμμα να αναγνωρίση την τάξιν των πραγμάτων,
ήτις προέκυπτεν από την επανάστασιν και να χωρισθή από την ολιγαρχίαν. Το παρελθόν εμαρτύρει ότι αι
μοναρχίαι ερρίζωσαν όταν μετεβάλλοντο εις εθνικές λαϊκάς, εγκαταλείπουσαι τις προνομιούχους τάξεις.
Γ. Βεντήρη, Η Ελλάς του 1910-1920, εκδ.Ίκαρος, τόμ. Α΄, σ. 62
ΠΗΓΗ 4
Αν αφίνετο το κίνημα του 1909 άνευ της ρυθμιστικής επηρείας του προγράμματος του Ε. Βενιζέλου, ίσως
κατέληγεν έκτοτε εις την κατάλυσιν της βασιλείας, η οποία ήτο γυμνή κοινωνικών ερεισμάτων και έρημος πιστών
οπαδών. Αλλ’ η αστική τάξις και εις το σημείον αυτό ευκόλως ηκολούθησε τον Βενιζέλον, διότι εις την επιδίωξιν
της εθνικής πολιτικής, εις την οποίαν μετ’ ολίγον εντόνως απεδύθη, η βασιλεία ήτο χρήσιμος ως σύμβολον.
Αλ. Σβώλου,Τα ελληνικά συντάγματα, εκδ. 1972, σ. 46

27. ΘΕΜΑ 3. ΤΟ ΚΙΝΗΜΑ ΣΤΟ ΓΟΥΔΙ
Αφού λάβετε υπόψη τα κείμενα 1, 2, 3, 4:
α) Να διερευνήσετε τα κίνητρα και τις επιδιώξεις του ΣτρατιωτικούΣυνδέσμου.
β) Να συζητήσετε τους λόγους της διατύπωσης διαφορετικών απόψεων για τη δράση του Συνδέσμου.
ΠΗΓΗ 1 Τι έγραφε ο τύπος για την επανάσταση στο Γουδί
Σε ένα κύριο άρθρο του γραμμένο πριν από το κίνημα, ο Γαβριηλίδης γράφει τα εξής: «Αλλά τώρα εντός του
Κράτους υπάρχουν άλλες τάξεις, άλλα στρώματα κοινωνικά, άλλα συμφέροντα, άλλα ιδεώδη, αν θέλετε άλλα
ήθη, άλλη ηθική (...) τα οποία θέλουν να εκτοπίσουν την ολιγαρχία (...) δια να σχηματίσουν άλλο κράτος (...) άλλας
οικονομικάς σχέσεις, άλλας δυνάμεις (...). Η Ειρηνική Επανάστασις πρόκειται λοιπόν να εκτοπίση την κρατούσαν
διεφθαρμένην ολιγαρχίαν, δια την οποίαν δεν υπάρχουν συμφέροντα αγροτικά, ούτε συμφέροντα εμπορικά, ούτε
συμφέροντα βιομηχανικά, ούτε συμφέροντα κτηματικά, ούτε συμφέροντα εξυγιάνσεως και ρωμαλεώσεως της
φυλής, ούτε συμφέροντα εθνικά, ούτε ανάγκαι στρατού και στόλου πραγματικού (...) Δεν υπάρχει λοιπόν παρά ο
αγών των τάξεων και εν ονόματι του αγώνος αυτού ζητούμεν την Ειρηνικήν Επανάστασιν. Όταν λέγωμεν ότι το
Κράτος είναι εχθρός,
ταυτίζομεν το Κράτος με την κρατούσαν τάξιν, η οποία είναί τάξις της ολιγαρχίας της ελκούσης μεν το γένος από
τους πολεμιστάς του Εικοσιένα, περιλαμβανούσης δε εντός αυτής όλα τα στοιχεία εκείνα, τα οποία κατ’ αρχήν,
σύμφωνα με τους νόμους της εξελίξεως των αποτελούντων τα Κράτη, έπρεπε να υπεισέλθουν εις αυτήν την
κρατούσαν τάξιν και υπεισήλθον».
Ενδιαφέρον παρουσιάζει και το κύριο άρθρο που δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα «Πατρίς» την επομένη των
εκλογών που έγιναν μετά το κίνημα. Πολύ χαρακτηριστικά, το άρθρο αυτό τονίζει ότι το 1909 δεν έγινε στην
πραγματικότητα ένα κίνημα του στρατού αλλά μια λαϊκή επανάσταση. Με το ίδιο πνεύμα, ο Βενιζελικός «Κήρυξ»
έγραφε στις 13 Σεπτεμβρίου 1910 ότι το «ξύπνημα του λαού» είχε φέρει την επανάσταση τουΑυγούστου 1909.
Γ. Δερτιλή, Κοινωνικός Μετασχηματισμός και Στρατιωτική Επέμβαση 1880-1909,
εκδ. Εξάντας,Αθήνα 1985, σ. 176
ΠΗΓΗ 2
Διαφωτιστικές είναι και οι γνώμες τεσσάρων συγχρόνων πολιτικών, των Βενιζέλου, Παπαναστασίου, Καφαντάρη
και Μιχαλακόπουλου, όπως τις μεταφέρει ο Γ. Βεντήρης:
«Ο Ελευθέριος Βενιζέλος φρονεί ότι πράγματι εξέπεσεν η ολιγαρχία, ανήλθον δε εις την κυβέρνησιν νέα
κοινωνικά και πολιτικά στοιχεία. Δεν προσδιορίζει όμως αν η αρχή κατελήφθη υπό τάξεως ολοκλήρου, ήτοι των
αστών.

28. λαϊκά συλλαλητήρια και η εμφάνισις του Βενιζέλου σημαίνουν ανατροπήν της πλουτοκρατικής ολιγαρχίας και
αντικατάστασιν αυτής παρά των λαΪκών τάξεων.
Ο Ανδρέας Μιχαλακόπουλος νομίζει ότι από του 1864 αι αστικαί τάξεις μετείχαν εις την διοίκησιν του τόπου.
Προσέχει ιδιαιτέρως την εκάστοτε στάσιν των αγροτών. (Εκ των συνομιλιών με το γράφοντα – Βεντήρην – θέρος
του 1928).
Ο Γεώργιος Καφαντάρης είναι της γνώμης ότι επεκράτει γενική δυσφορία εναντίον της ανικανότητος των
πολιτικων αρχηγών, της ανεπαρκείας του κοινοβουλίου και των εθνικών ατυχιών. Μία μορφή αυτής ήτο το
στρατιωτικόν πραξικόπημα του Γουδί. Δεν θεωρεί καιρίαν την κοινωνικήν σημασίαν της επαναστάσεως. (Εκ
συνομιλίας με τον γράφοντα, 29 Δεκεμβρίου 1930)».
Ο Σ. Στεφάνου μεταδίδει ως εξής τις απαντήσεις του Βενιζέλου σε παρόμοια ερωτήματα του Βεντήρη:
«Είναι από τα λίγα κεφάλαια, τα οποία διευτύπωσες χωρίς προηγουμένως να συζητήσεις μαζί μου. Έκαμες
περισσότερο Φιλοσοφίαν της Ιστορίας και λιγότερον Ιστορίαν. Εγώ βλέπω τα γεγονότα με τρόπον εμπειρικόν. Αντί
να νομίζω πως εις ωρισμένην περίοδον εσημειώθη εις την Ελλάδα οικονομικός και κοινωνικός χωρισμός τάξεων,
έχω την εντύπωσιν ότι νέα στοιχεία, πιο εύρωστα και αποφασιστικά, ευρήκαν την ευκαιρίαν του Στρατιωτικού
Κινήματος δια να πάρουν την εξουσίαν από τα κληρονομικά κόμματα. Στα πρώτα ανήκω κι εγώ. Έτσι εξήγησεν ο
Γαμβέτας τηνΤρίτην Δημοκρατίαν».
Γ. Δερτιλή, ό.π., σσ. 176-177
ΠΗΓΗ 3
Επίσης αξιόλογη είναι η εργασία του Αλεξάνδρου Σβώλου «Τα Ελληνικά Συντάγματα, 1822-1952». Ο συγγραφέας
δείχνει, με μια βραχύλογη και διαυγή ανάλυση, την ασάφεια των προθέσεων των αξιωματικών. Τονίζει ότι
υιοθέτησαν πιο συγκεκριμένους μεταρρυθμιστικούς στόχους μόνο μετά τη βοήθεια ριζοσπαστικών στοιχείων της
αστικής τάξης. Θεωρεί την επέμβαση του Βενιζέλου ως μια προσπάθεια να καταπραϋνθεί η αγανάκτηση των
κατωτέρων τάξεων, που περνούσαν τότε το στάδιο της «αφύπνισής τους». Υποστηρίζει ότι η αστική τάξη
«ακολούθησε» τον Βενιζέλο και ότι με αυτό τον τρόπο, εκ των υστέρων, η εξέγερση διοχετεύτηκε στο δρόμο προς
τον αστικό μετασχηματισμό.
Γ. Δερτιλή, ό.π., σ. 175

29. ΠΗΓΗ 4
Άρθρο με τίτλο «Τέρμα» δημοσιευθέν στην εφημερίδα «Χρόνος»
που ήταν το ημιεπίσημο όργανο του Στρατιωτικού Συνδέσμου (Σ.Σ.)
Όταν όμως δημοσιεύτηκε το ανακοινωθέν του Σ.Σ., παράλληλα δημοσιεύτηκε και στην εφημερίδα «Χρόνος»,
που, όπως είπαμε, ήταν το ημιεπίσημο όργανο του Σ.Σ., το παρακάτω άρθρο με τον τίτλο «Τέρμα», που το
χαρακτήριζε πνεύμα απαισιοδοξίας:
«Σήμερον επί τέλους κλείει ο αγών, τον οποίον προ επτά μηνών ανέλαβε το ελληνικόν στράτευμα, ορμηθέν από
την επιθυμίαν της ανορθώσεως των πραγμάτων της Χώρας. Ο αγών ούτος ούτε σύντομος, όσον εχρειάζετο,
υπήρξεν, ούτε καρποφόρος, όσον ηλπιζετο. Διεξαχθείς παρ’ ανδρών, εχόντων μοναδικά εφόδια την αγαθήν
αυτών προαίρεσιν, καταπολεμηθείς ευθύς εξ’ αρχής και αμειλίκτως παρά των κομμάτων, εγκαταλειφθείς
ενωρίτατα υπό του Λαού, απολέσας εις ταλαντεύσεις και αμφιβολίας το μείζον μέρος του ηθικού αυτού, ο αγών
της 15ης Αυγούστου εν και μόνον επέτυχεν κατά το μακρόν διάστημα της διαρκείας του: Να φθάση εις το τέρμα
της σήμερον, το οποίον είνε τόσον ένδοξον, ώστε πολλοί θα ηύχοντο να εστερείτο ο ελληνικός στρατός της δόξης
ταύτης.
Είνε αληθές, ότι δια της λύσεως, η οποία επενοήθη προ δυο μηνών και η οποία αρχίζει να τίθηται εις εφαρμογήν
την ημέραν ταύτην, τα πράγματα του τόπου επανακτώσι την ηρεμίαν, την οποίαν απώλεσαν, και όλοι οι δρόμοι
της κινήσεως και της ζωής αποκαθίστανται ασφαλείς δι’ εκείνους, οι οποίοι θέλουν να κινηθούν και να ζήσουν. Το
εμπόριον αναθαρρεί. Η γεωργία επανέρχεται εις τας καλάς αυτής ημέρας. Το χρήμα και οι βραχίονες
αναλαμβάνουν το θάρρος, το οποίον τα είχεν εγκαταλείψει επί τόσον καιρόν. Αλλ’ η Επανάστασις δεν εγεννήθη
δια να καθησυχάση όσους ετάραξε, δια να φαιδρύνη όσους ελύπησε, δια να ενθαρρύνη όσους απεθάρρυνε, δια να
τονώση όσους κατέστησεν ανισχύρους, δια να επανορθώση τα νόμιμα αδικήματα, τα οποία διέπραξεν αυτή. Η
Επανάστασις εγεννήθη δια να τιμωρήση, δια να αποκόψη, δια να εκριζώση, δια να εξοντώση, δια να αποκαθάρη
και εξυγιάνη το έδαφος, το οποίον εμόλυναν και εμίαναν πεντήκοντα ολοκλήρων ετών αμαρτήματα και
κακουργίαι. Ατυχώς εις το πνεύμα των ανθρώπων, οι οποίοι συνέσφιξαν μιαν τόσον αγίαν πυγμήν, τα πράγματα
δεν έλαβον την θέσιν, η οποία τοις ήρμοζεν. Και ενώ ο Λαός τας πρώτας στιγμάς εζητωκραύγασε την ωραίαν
ορμήν, η οποία εκίνησε γενναία στήθη και σθεναρούς βραχίονας, εντός όλίγου τας ζητωκραυγάς διεδέχθη η σιγή,
η απογοήτευσις και μικρού δείν η αποδοκιμασία. Ο Στρατός, αναλαβών το έργον της σωτηρίας, ασκήσας όλην την
ισχύν αυτού δια την σωτηρίαν, αγωνισθείς μέχρις εσχάτων καί δι’ όλων των υπαρχουσών δυνάμεων υπέρ της
σωτηρίας της Χώρας, μη έχων όμως πρόγραμμα θετικόν, πελαγοδρομήσας κα κινδυνεύσας να συντριβή, ησθάνθη
τέλος την ανάγκην να ανομολογήση ότι ηττήθη.

30. Η ιστορία βεβαίως θέλει κρίνει το έργον, το οποίον περατούται σήμερον. Οσονδήποτε όμως αυστηρά και αν φανή
προς τους εργάτας του κινήματος της 15ης Αυγούστου, είνε αδύνατον να μη συμπαθήση προς αυτούς και να μη
συγκλαύση μετ’ αυτών. Διότι το έργον των, εάν δεν υπήρξε μέγα, δεν υπήρξεν ευρύ και αίσιον εκείνοι οι οποίοι
κλαίουν δια τούτο ταύτην την στιγμήν πλειότερον, είνε οι άνδρες οι οποίοι το ανέλαβον και οι οποίοι έσπευσαν να
το τερματίσουν τόσον μικρόν και ασήμαντον. Το λάθος είνε βεβαίως ιδικόν των, αλλ’ είνε συγχρόνως και του
ελληνικού Λαού. Εάν ούτος εγκαίρως ενεστερνίζετο τον ιερόν αγώνα και τον υιοθέτει καί τον ανελάμβανε και τον
διεξήγε με την δύναμιν και το σθένος, το οποίον έχουν μόνοι οι Λαοί, η Ελλάς σήμερον θα εώρταζε την
μεγαλυτέραν και ιερωτέραν αυτής ημέραν. Αλλ’ ο Λαός ο ελληνικός άφησε τα πάντα εις χείρας ανθρώπων,
φιλοτίμων μεν, αλλ’ αδεξίων, τολμηρών μεν, αλλ’ άνευ σχεδίου, κυρίως δε ολίγων και ευχερώς δυναμένων να
διαιρεθούν και να διχογνωμήσουν. Το σφάλμα τούτο ας σκεφθή τουλάχιστον να το επανορθώση εις το εγγύτατον
μέλλον. Χωρίς δισταγμούς, αμφιβολίας, πάθη, μίση, υπολογισμούς συμφέροντος, ας βαδίση ο Λαός τώρα τον
δρόμον, ο οποίος δύναται να τον φέρη, όπου ωνειροπόλησαν οι ηττημένοι στρατιώται της σήμερον» («Χρόνος»,
17-3-1910).
Το άρθρο αυτό είναι φανερό ότι αντικαθρέφτιζε την απογοήτευση των κατωτέρων αξιωματικών που είχαν
ριζοσπαστικές ιδέες. Όταν ίδρυσαν το Σ.Σ. άλλα πίστευαν ότι θα γίνονταν και άλλα είδαν να γίνονται από τους
ανωτέρους αξιωματικούς και το Βενιζέλο.
Είχαν δίκαιο εκφράζοντας την απογοήτευσή τους, δεν είχαν όμως καθόλου δίκαιο να κατηγορούν τις λαϊκές μάζες
ότι δεν ενίσχυσαν το επαναστατικό έργο του Σ.Σ.
Η μεγάλη πλειοψηφία του λαού τάχτηκε στο πλευρό του Σ.Σ., αλλ’ αυτός στάθηκε ανίκανος να τραβήξει προς τα
εμπρός: Κι’ αυτό γιατί μέσα στο Σ.Σ. υπήρχαν, όπως είδαμε, διαφωνίες και αντιθέσεις που φέρανε σε αδιέξοδο το
Σύνδεσμο.
Στο παλάτι ήξεραν ότι οι κατώτεροι αξιωματικοί δε συμφωνούσαν με τους ανωτέρους και ήξεραν ακόμα ότι οι
ανώτεροι είχαν τώρα μεγαλύτερη δύναμη γιατί είχαν μαζί τους το Βενιζέλο. Το άρθρο μάλιστα του «Χρόνου»
χαροποίησε τους αυλικούς.
Πίστευαν ότι όλα τελείωσαν.
Γ. Κορδάτου, Ιστορία της Νεώτερης Ελλάδας,
τ. Ε΄, εκδ. 20οςΑιώνας,Αθήνα 1958, σσ. 200-202

31. ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ 2006
Χρησιμοποιώντας σχετικά χωρία από τα πιο κάτω κείμενα και με βάση τις ιστορικές σας γνώσεις να επισημάνετε
τους κοινωνικούς και οικονομικούς παράγοντες που συνέβαλαν, μετά το 1893, στην εκδήλωση του κινήματος του
ΣτρατιωτικούΣυνδέσμου στο Γουδί.
Μονάδες 25
Κείμενο Α
«... Αναμφίβολο είναι πως το Γουδί βρήκε λαϊκή ανταπόκριση, πως απάντησε πράγματι σε κάποιες κοινωνικές
αναζητήσεις. Η μεγάλη δε λαϊκή συγκέντρωση συμπαράστασης της 14.09.1909 που οργανώθηκε από
βιομήχανους, έμπορους, βιοτέχνες, ελεύθερους επαγγελματίες κ.λπ. (…) πρόβαλε και καθαρά αστικές
διεκδικήσεις, όπως προστασία της παραγωγής, δίωξη της τοκογλυφίας, προοδευτικότητα των φόρων, πάταξη
της μεροληψίας και της πολιτικής φαυλότητας, σε σχέση, ιδιαίτερα, με τους διορισμούς στο δημόσιο οπαδών του
κυβερνώντος κόμματος, κ.λπ.»
Θ. Διαμαντόπουλος, Η ελληνική πολιτική ζωή: εικοστός αιώνας, Αθήνα, 1997 σ. 65
Κείμενο Β
«Ο Λαός των Αθηνών και του Πειραιώς εις πάνδημον συνελθών συλλαλητήριον, ίνα σκεφθή περί των Κοινών, ήτοι
περί γενικής των κακώς εχόντων ανορθώσεως, πολιτικής τε και στρατιωτικής, ην από μακρού ήδη χρόνου
επόθησε και εζήτησε και την οποίαν το κίνημα της 15 Αυγούστου ανέλαβε να πραγματοποιήση αποβλέπων εις το
ότι τα έννομα συμφέροντα και δικαιώματά του ουσιωδώς εθυσιάσθησαν υπό το ευπρόσωπον κάλυμμα
ελευθέρου πολιτεύματος, των αντιπροσώπων αυτού μεταβληθέντων εις ιδιοτελή ολιγαρχίαν, αντικαταστήσασαν
τον Νόμον δια της θελήσεώς της, συνεταιρισθείσαν δε μετ’ αφορολογήτου πλουτοκρατίας, ενώ αυτός στενάζει
υπό το βάρος των αδικοτάτων φόρων (...) χωρίς ν’ απολαμβάνη ως αντάλλαγμα την ασφάλειαν της ζωής, τιμής
και ιδιοκτησίας του (…) Αξιοί να ίδη την Κυβέρνησιν υποβάλλουσαν το ταχύτερον εις την Βουλήν και ταύτην
ψηφίζουσαν άρτιον σύστημα νομοθεσίας, υπό το πνεύμα πολέμου κατά της συναλλαγής, ανορθώσεως όλων των
κλάδων της διοικήσεως και προστασίας της παραγωγής, ιδία δε (…) Να ληφθή πρόνοια περί βελτιώσεως της
τύχης του εργάτου, δουλεύοντος ήδη την χειρίστην των δουλειών προς το κεφάλαιον δι’ έλλειψιν παντός
προστατευτικού αυτού νόμου»
Γιάννης Κορδάτος, Ιστορία της νεώτερης Ελλάδας, Ε΄, σ. 132-134.
(Ψήφισμα των επαγγελματικών σωματείωνΑθηνών-Πειραιώς την ημέρα του συλλαλητηρίου)

32. ΟΜΟΓΕΝΩΝ 2008
Αντλώντας στοιχεία από το ακόλουθο απόσπασμα και αξιοποιώντας τις ιστορικές σας γνώσεις να παρουσιάσετε
τα χαρακτηριστικά και τις επιδιώξεις του κινήματος, που εκδηλώθηκε στο Γουδί στις 15 Αυγούστου 1909 με
οργανωτικό φορέα το Στρατιωτικό Σύνδεσμο, καθώς επίσης να δώσετε και το γενικότερο περίγραμμα των
επόμενων πρωτοβουλιών του ΣτρατιωτικούΣυνδέσμου μέχρι τη διάλυσή του.
Μονάδες 25
ΚΕΙΜΕΝΟ
Τή νύχτα τής 14ης προς τή 15η Αυγούστου 1909 συγκεντρώθηκαν στους πρόποδες του Υμηττού, στους στρατώνες
του Γουδί, 250 αξιωματικοί και 2.000 περίπου οπλίτες, κατά τον Άλ. Μαζαράκη, ή 449 αξιωματικοί και 2.546
οπλίτες, κατά τον Άσπρέα, καθώς και μερικοί χωροφύλακες και πολίτες και διακήρυξαν, χωρις ιδιαίτερη
μαχητικότητα, τήν αντίθεσή τους προς τήν κυβέρνηση, υποστηρίζοντας το πρόγραμμα του «Στρατιωτικού
Συνδέσμου», που τους ειχε καλέσει νά συμπαρασταθουν στους στόχους του.
Το πρόγραμμα αυτό, διατυπωμένο σέ ήπιο τόνο γιά «επαναστατική» προκήρυξη, εξέφραζε γενικές ευχές γιά τή
βελτίωση τών ενόπλων δυνάμεων, τής διοικήσεως και τής παιδείας, καθώς και τήν κατάργηση «τής απαισίας
συναλλαγής» - ευχές που ασφαλώς έβρισκαν σύμφωνο το σύνολο τών Ελλήνων. Άπαριθμουσε επίσης μέ
σαφήνεια ποιές ριζοσπαστικές ενέργειες δέν επρόκειτο νά επιχειρηθουν απο το «Σύνδεσμο»: 1) Τήν κατάργηση
τής δυναστείας ή τήν αντικατάσταση του βασιλιά, 2) τήν εγκαθίδρυση στρατοκρατίας ή τήν αλλαγή του
συντάγματος, 3) τήν κατάργηση τής κυβερνήσεως, 4) τήν αύξηση ή τήν απομάκρυνση στελεχών του στρατού ή
του ναυτικού. [...]
Το πρωι τής 15ης Αυγούστου ο λαος τής πρωτεύουσας, αφυπνιζόταν μέ έκπληξη απο τήν αναγγελία του
κινήματος. Άκόμη και τά ανάκτορα και ή πολιτική ηγεσία τής χώρας δέν ειχαν προβλέψει τόσο ριζική ενέργεια απο
τους στρατιωτικούς. Πολλοί αναρωτήθηκαν τή στιγμή εκείνη γιά τήν ταυτότητα του «Στρατιωτικου Συνδέσμου»
και τους πραγματικους στόχους τής ηγεσίας του. Οί περισσότεροι προτίμησαν νά περιμένουν τήν έκβαση τής
αναμετρήσεως τών κινηματιών μέ τήν εξουσία πριν πάρουν θέση.
Ιστορία του ΕλληνικούΈθνους, τόμος ΙΔ' (Αθήνα 1977), σελ. 258 -259.

33. ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ 2008
Αντλώντας στοιχεία από το κείμενο που ακολουθεί και αξιοποιώντας τις ιστορικές σας γνώσεις, να απαντήσετε
στα παρακάτω ερωτήματα:
α. Σε ποιους τομείς αναφέρονται τα αιτήματα του Στρατιωτικού Συνδέσμου;
Μονάδες 12
β. Ποιες είναι οι συγκεκριμένες προτάσεις του Στρατιωτικού Συνδέσμου σχετικά με τα οικονομικά του
κράτους;
«Ο Στρατιωτικός Σύνδεσμος ποθεί όπως η Θρησκεία μας υψωθεί εις τον εμπρέποντα1 ιερόν προορισμόν της,
όπως η Διοίκησις της χώρας καταστή χρηστή και έντιμος, όπως η Δικαιοσύνη απονέμηται ταχέως μετ’
αμεροληψίας και ισότητος προς άπαντας εν γένει τους πολίτας αδιακρίτως τάξεως, όπως η Εκπαίδευσις του Λαού
καταστή λυσιτελής2 δια τον πρακτικόν βίον και τας στρατιωτικάς ανάγκας της χώρας, όπως η ζωή, η τιμή και η
περιουσία των πολιτών εξασφαλισθώσιν, και τέλος όπως τα οικονομικά ανορθωθώσι, λαμβανομένων των
απαιτουμένων μέτρων προς λελογισμένην διαρύθμισιν3 των εσόδων και εξόδων του κράτους, ώστε αφ’ ενός μεν
ο σχεδόν πενόμενος4 ελληνικός λαός ανακουφισθή εκ των επαχθών5 φόρων, ους ήδη καταβάλλει και οίτινες
ασπλάχνως κατασπαταλώνται προς διατήρησιν πολυτελών και περιττών υπηρεσιών και υπαλλήλων, χάριν της
απαισίας συναλλαγής, αφ’ ετέρου δε καθορισθώσι θετικώς τα όρια εντός των οποίων δύνανται ν’ αυξηθώσιν αι
δαπάναι δια την στρατιωτικήν της χώρας παρασκευήν6 και δια την συντήρησιν του στρατού και του στόλου εν
ειρήνη».
Νικ. Ζορμπά, Απομνημονεύματα, σελ. 17 (1925).
1 τον εμπρέποντα : τον αρμόζοντα
2 λυσιτελής : επωφελής, αποτελεσματικός
3 λελογισμένην διαρύθμισιν : ορθολογική κατανομή
4 πενόμενος : φτωχός
5 επαχθών : δυσβάστακτων
6 παρασκευήν : προετοιμασία.

34. 1893
Πτώχευση
1897
Ήττα
Ελληνοτουρκικός
πόλεμος
1898
Επιβολή
Διεθνούς
Οικονομικού
Ελέγχου
1908
Κίνημα
Νεοτούρκων
1909
Κίνημα στο
Γουδί

35. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ
1. Ποια κατάληξη είχε το
εκσυγχρονιστικό όραμα του Χ.
Τρικούπη;
2. Για ποιους λόγους ήταν
απογοητευμένες οι διάφορες
κοινωνικές ομάδες την περίοδο
1893-1909 και ποια συνέπεια είχε
η απογοήτευση αυτή στην
επιρροή των κομμάτων;
3. Πώς πολιτεύθηκαν τα δύο μεγάλα
κόμματα την περίοδο 1893-1909;
4. Πώς διαμορφώνεται η πολιτική
κατάσταση μετά την ήττα του
1897;
5. Τι πρέσβευε η ομάδα των
Ιαπώνων;
6. Το κίνημα του 1909 : πότε και από
ποιους εκδηλώθηκε, ποια τα
αιτήματα που προβλήθηκαν, ποια
η κατάληξή του;
 Ο Ελευθέριος Βενιζέλος όπως ήτο, ηλικίας 45
ετών, το 1909.
http://anemourion.blogspot.gr/2015/02/blog-
post_615.html . Μετά το κίνημα του 1909, ο
Σύνδεσμος κάλεσε τον Ελευθέριο Βενιζέλο στην
Αθήνα και του πρότεινε την πρωθυπουργία.