Айлтгүй

1. ХАЛХГОЛЫН БҮС НУТАГТ
МАХНЫ ЧИГЛЭЛИЙН
ЭРЧИМЖСЭН МАЛ АХУЙ
ХӨГЖҮҮЛЭХ БОЛОМЖ
ИЛТГЭГЧ: СУДЛААЧ АЙЛТГҮЙ

2. Нэг. Халхгол орчмын ХАА-н эдэлбэр газрын тухай товч мэдээлэл
Халхгол дахь ―Дорнот талын бүсийн ХАА-н эрдэм шинжилгээний
нэгдсэн хүрээлэнгийн 1960-1970 оны үед судлан тогтоосноор:
• Монгол улсын тариаланд тохиромжтой хөрсний 22 %,
• Хадлангийн талбайн 40 %,
• Малын нийт бэлчээрийн 26 % байдаг.
• Хонин толгойд шилжүүлснээр 3 000 000 мал багтах бэлчээрийн даацтай
• Тариаланд тохиромжтой хөрс нь ширхэг чулуу байхгүй, 40-50 см ялзмагт
үетэй агро- үйлдвэрлэлийн 1,2-р зэрэглэлийн хөрс байдаг.
• Бэлчээрийн ботаник бүрэлдүүн нь хялгана-хиаг голлох бөгөөд мангир,
шувуун хөл зэрэг сонгиног ургамал ихтэй.
• Балт болон эмийн ургамалын асар их нөөцтэй. /Улсын баатар
Төмөрбаатар: “Повронгийн хөндий” 80 гаруй эмийн ургамал ургадаг.
Поврон гэдэг төв хүн эм барьж байсан гэдэг/

3. Номхон далайн ай сав:
1. Онон гол 296 км /445/, 40220 км²
2. Бархын гол 100 км, 1900 км²
3. Хурахын гол 190 км, 6150 км²
4. Шуурсын гол 140 км, 3150 км²
5. Хэрлэн гол 1090 км, 116455 км²
6. Улз гол 420 км, 27500 км²
7. Халхын гол 233 км, 7440 км²
8. Нөмөрөгийн гол 218 км, 5950 км²
9. Дэгээ гол 55 км 550 км²

4. 1972-1990 оны бодит байдал
• Г.К.Жуковын нэрэмжит Халхголын САА- 38000 га эргэлтийн талбайтай,
• 10000 үнээ бүхий 24000 үхэртэй,
• 5000 бяруу бордох мал бордох цогцолбортой,
• Иж бүрэн тоноглол бүхий эмчилгээ- тэжээлийн 3 цэгтэй,
• Мал аж ахуйн 3 фермтэй,
• Сүүний талын улаан үүлдрийн 200 үнээний саалийн фермтэй,
• 200 га усалгаатай хүнсний ногоо,
• 400 га усалгаатай малын тэжээлийн талбайтай,
• Тус бүр 9000 тн өвс бэлтгэх хадлангийн 3 бригадтай,
• Үр тарианы 6 бригадтай,
• Сумын төв нь 8-16 айлын 2 давхар , халаалалтай 20 орон сууцтай,
• Бие даасан цахилгаан станц, уурын зуухтай, хүнсний цех, сум дундын эмнэлэг, 10
жилийн сургууль, ялалтын музейтэй, худалдааны төвтэй
• Ялалт нэгдэл -хонин толгойд шилүүлсэнээр 72 000 толгой малтай байв.
• Дорнод талын бүсийн ХАА-н эрдэм шинжилгээний нэгдсэн хүрээлэн /тухайн
үеийн станц/- 100 гаруй ажилтан, ажилагсадтай, үр тарианы 1000 эргэлтийн
талбайтай, усалгаа бүхий 20 га нарийн ногооны 40 га жимсний 2 талбайтай, 100
бүл зөгийтэй, 800 толгой үхэртэй, 2000 толгой хоньтой
• Хилийн отрядтай .
• Сумын нутагт дэвсгэрт 8000 хүн оршин суудаг байв.

5. Хоѐр: Чөлөөт бүсийн тухай :
1. Тодорхой мэдээлэл байхгүй байна.
5 дугаар зүйл. Чөлөөт бүс байгуулахад баримтлах зарчим, угтвар нөхцөл
5.1.Чөлөөт бүсийг байгуулахад төрөөс дараах зарчим, нөхцөлийг
баримтална:
5.1.1.бизнесийг дэмжих зорилгоор нээлттэй, ил тод, шударга өрсөлдөөнд
суурилсан байх;
5.1.2.чөлөөт бүс байрлах бүс нутагт авто зам, төмөр зам, нисэх онгоцны
буудал зэрэг шаардлагатай дэд бүтэцтэй байх буюу эдгээр дэд
бүтцийг хөгжүүлэх боломжтой байх;
5.1.3.чөлөөт бүсэд ашиглах усны нөөц, эрчим хүчний хангамжтай байх;
5.1.4.хот байгуулалтын норм, дүрэм, стандарт, орон зайн нөхцөлийг
хангасан байх;
5.1.5.чөлөөт бүс байгуулах эрх зүйн үндсийг бүрдүүлж, хөрөнгө оруулагч,
аж ахуйн нэгж, байгууллага итгэл үнэмшилтэй ажиллах таатай
орчин, нөхцөл бий болгох;
5.1.6.байгаль орчинд ээлтэй байх;
5.1.7.бүс нутгийн тогтвортой хөгжил, орон нутгийн эдийн засгийг
дэмжих, ажилгүйдлийг бууруулах, мэргэжлийн ажилтныг бэлтгэх
нарийвчилсан төлөвлөгөөтэй байх.

6. КОЙКА-ийн 2009
оны тайлангаас
Одоогийн байдлаар:
• IV, V –зэрэг 45 000
га тариалангийн
• VI, VII, VIII зэрэг
551 232 га бэлчээр
2. КОЙКО-ийн судалгааны талаар

7. • КА-тариалангийн хүрэн
• К3-1-шаварлаг хүрэн
• К3-s1-элсэрхэг хар хүрэн
• К2-s1-элсэрхэг хүрэн
• К3-хар хүрэн
• КАhc- карбонаттай хүрэн
• К2-1-шаварлаг хүрэн
• А-1-Аллювын
• К3-s1- элсэрхэг хар хүрэн
• К2-s1-элсэрхэг хүрэн
• К3-1-шаварлаг хүрэн
• КS-элсэрхэг хүрэн
• AS-Аллювын элсэрхэг
• Ksh-нимгэн хүрэн
• Ch-хар шороон
• Sk, Sn-хужилаг хар
• АI-Аллювын
• К-хүрэн
• Элсэн довцог
Халхголын хөрсний чанарын зэрэглэл /2009/

8. 2009 оны ―КОЙКА‖—ийн судалгааны тайлангаас

9. КОЙКА-ийн 2009 оны судалгааны эцсийн тайлан
/хөрсний судалгаа/

10. ЧӨЛӨӨТ
БҮСИЙН
500 000 ГА
Гурав: Ард түмний эсэргүүцлийн талаар

11. Уртаашаа: Буйр нуур Толгодын энгэрээс Их бурхант , Баянцагааны тохой
Өргөөшөө: Тосон , Булгадай Ахайн булгаас Хөх өндрийн овоо, Дархан сөөг хүртэл
1. То-вангийн торгон сүргийн бэлчээр байсан / мал мангирлахуй/
2. Баянцагааны дэнж ,тохой, хүр дор Чингис хааны сүрэг байсан түүхэн сурвалж
3. Булгадай, Нитэр, Тосон, Ялданхай, Ванийн нуурын тосон буюу борзон хужир
4. Халхгол /Хятад-12 гол -6 рашаан, Монгол-9 гол 4 рашаан/
5. Сонгинолог ургамал: мангир, зэрлэг сонгино, жууцай, таана, шувуун хөл, хөмөл
6. Эмийн ургамал /таван салаа, чихэр өвс , сөд, тарваган шийр, цагаан уул, алтан гагнуур,
хонгор зул, хар лидэр, шар лидэр, ганга, зээргэнэ, хонин нүд, багваахай, ягаан цээнэ, намуу
цэцэг, хөх яргуй, цагаан уул, мөнгөн дэгд, хөх дэгд, шар дэгд, тайжийн жинс,
жамъянмядаг, үлд өвс, бэр цэцэг, дүндэнгарав, хонхон цэцэг, гишүүнэ, халгай, төмсний
улаан, царван, дэрэвгэр жиргэрүү, бамбай
7. Хөдөлмөрийн баатар , хоньчин Лувсанбалдан /эм хонь 70 кг/
8. Хөдөлмөрийн баатар, үхэрчин Л.Алтангэрэл /Шүдлэн үхэр -350 кг/
Бэлчээр- ургамлын бүрхэвч,
ботаник бүрэлдүүн, вегетацийн
хугацаа, нэгж талбайн гарц,
ургалтын үе шатны шимт чанар,
идэмжит чанар, агаар, хөрсний
хэмийн улирлын хөдлөлзүй, хөрсний
чийг, тундас уналтын хэмжээ, мал,
амьтанд хэрэгцээтэй микро
элементийн агууламж, ундаалах
усны хангамж, чанар гэсэн иж
бүрэн байгалийн унаган
зохицолдолгоо

12. МАНГИР
ЗЭРЛЭГ СОНГИНО ЖУУЦАЙ
ШУВУУН ХӨЛ
ТААНА
ХӨМӨЛ

13. ТАВАН САЛАА ЧИХЭР ӨВС
СӨД
ТАРВАГАН ШИЙР АЛТАН ГАГНУУР ХОНГОР ЗУЛ

14. ХАР ЛИДЭР ШАР ЛИДЭР ГАНГА ӨВС
ЗЭЭРГЭНЭ ХОНИН НҮД
/АЛТАЙН СОГСООЛЖ/
БАГВААХАЙ

15. ЯГААН ЦЭЭНЭ
НАМУУ ЦЭЦЭГ
ХӨХ ЯРГУЙ
МӨНГӨН ДЭГД ХӨХ ДЭГД ШАР ДЭГД

16. ТАЙЖИЙН ЖИНС
/АДУУНЫ УРУУЛ/
ЖАМЪЯН МЯДАГ
ҮЛД ӨВС
БЭР ЦЭЦЭГ ДҮНДЭНГАРАВ ХОНХОН ЦЭЦЭГ

17. ГИШҮҮНЭ ХАЛГАЙ ТӨМСНИЙ УЛААН
ЦАРВАН ДЭРЭВГЭР ЖИРГЭРҮҮ
БАМБАЙ

18. Дөрөв: Цаашид баримтлах чиглэл, санал

20. 2. ―Монголын Алт‖ ХХК-ийн махны чиглэлийн эрчимжсэн мал аж ахуйн
―Сүмбэр‖ төсөл:
1. 5000 үнээтэй
2. 10000 эм хоньтой
3. 4000 га тэжээлийн тариалах талбайтай
4. 5 тн-ийн хүчин чадалтай махны жижгиг үйлдвэртэй
5. Махны үйлдвэрийн дэргэд дайвар бүтээгдэхүүн, арьс шир боловсруулах цехтэй
6. Хүчин чадалдаа хүрэх үедээ 3000 өсвөр үхэр, 7000 өсвөр бог шахаж бордох
цогцолбортой
7. Хадлан, тэжээл бэлтгэж, үйлдвэрлэх иж бүрэн парктай
8. 209 ажлын шинэ байр бий болох
9. 11 000 000 000 төгрөгийн хөрөнгө оруулалттай
10. 7 жилийн хугацаанд өртгөө бүрэн нөхөх
11. Зэрэглэж, савалсан махны 70 хувийг экпортлох, 30 хувийг дотоодод борлуулах
Одоогийн байдлаар:
1. 4000 хонь, 1200 орчим үхэртэй, тэжээл тариалах орчин үеийн техникийн
парктай , 26 хүний ажлын шинэ байр бий болгоод байна.

21. 3. Элсэнцэр хөр сашиглах боломж:
• Сонгинолог ургамал нь хужирлаг, давслаг, элсэнцэр хөрсөнд ургадаг.
Ахай, Ялданхай, Ванийн нуур хавьд ургадаг мангир бүх нутгаар тархсан
• То Вангийн үед бог будааг Азарга уул, Гүү уул орчмын манханд тарьж байсан
• 1978 онд хөдлмөрийн Д.Аръяа 28-ын манханд /Гүү уулын орчимд / 4 га газарт
зэрлэг сонгино тариалсан.
4. Бэлчээрийн ургамлын судалгаа , эмийн ургамлын судалгаа дахин явуулах
шаардлагатай /Лигаа/, хөрсийг хөндөхгүйгээр бэлчээр сайжруулах
• Бодь ХХК-ийн 2000 га талбай олон наст тариалах /усалгааны систем
суурилуулсан/
• МАК-иийн 1000 га-д олон наст тариалах /голын эрэг дээр/
5. Шинээр газар нэмж хагалах боломжгүй

22. Тав: Экологийн цэвэр бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх бүс нутаг
1. Хил хамгаалалт- аж ахуйн үйл ажиллагааны тусгай зохицуулалт, цэрэг-
иргэнийн холбоог бэхжүүлэх /хилчдэд туслах сайн дурын бригадын гишүүн, хилийн
шалгах бүсэд оршин суугч/
2. Экологийн эрүүл бүс , хашаалан хамгаалж болно.
3. Өндөр ашиг шимтэй дэлхийн сонгомол үүлдрүүдийг цэврээр болон
эрлийзжүүлэг явуулах !!! /мэргэжлийн нарийн аргазүйн дагуу хатуу хяналтан дор
явагдах ѐстой/
4. Махны үйлдвэр, сүүний үулдвэр, арьс, ширний жижиг цех, тэжээлийн үйлдвэр
байгуулах
5. Эко –цэвэр бүтээгдэхүүний гадаад, дотоодын зах зээл гаргах
6. Гадны хөрөнгө оруулалт, зээл авч , үр ашигтай ашиглаж болох !!!
7. Гадны хөрөнгө оруулагчийг суурьшуулж болохгүй, эзэмшил нь давамгайлах
саналтай байж болохгүй !!! /Хил орчмын бүсэд гадны хүн суурьшуулах нь үндэсний
аюулгүй байдалд нийцэхгүй/
8. Үндэсний хөрөнгө оруулагчдын нэгдэл байгуулах /555 шиг/
9. Үйл ажиллагааг зохицуулах төрийн хяналт бүхий мэргэжлийн баг ажиллах
10. Дорнод монголын дархан цаазтай газартай уялдуулан зохицуулах, малчдыг
байгаль хамгаалах үйл ажиллагаанд татан оролцуулах
11. ―ОНЦГОЙ ҮҮРЭГТЭЙ ИРГЭН‖ тэнд ажиллах, залуучуудын эх оронч,
хөдөлмөрч, бүтээлч үйлсэд татан оролцуулах /онцгой дэглэмтэй/
12. Хил орчмын алслагдсан нутагт соѐл иргэншил- аж ахуйн байршил бий
болгож, хил рүүгээ тэлж амьдрах /зөвхөн монгол хүн/

23. 1. Шинээр газар нэмж хагалахгүй байх нэн чухал асуудал. Газартай болгоомжгүй
харьцвал галаар тоглохтой адил хэмээсэн мэргэд, цэцдийн гүн агуулгатай
үгний утгыг шүүн тунгаавал ургамал бол хөрсийг ―гал барьж‖ хамгаалсан
―манаач‖ юм гэсэн логик үндэслэл аяндаа төрнө. Ургамал судлаач,
тариаланчдын дунд түгээмэл яригддаг ―ургамал бол тэнгэрээс гал хулгайлсан
Прометей юм‖ гэдэг домоглосон хэлц үг үүнийг батална.
2. Бэлчээрийг хамгаалах, хөрсийг хөндөхгүй сайжруулах арга нэн зохимжтой.
19-р зууны Англи улсад нэхмэлийн үйлдвэр хөгжиж, нарийн ноост хонь өргөн
хүрээтэй үржүүлснээс тариачид газраа бэлчээр болгон алдаж, үгүйрэн
хоосорч, ―хонь нь хүнээ идсэн‖ хэмээх ѐгтлол бүхий үнэн түүхэн тохиолдол,
Халхын голд ―элэгдсэн хөрс эзнээ идсэн‖ гэдэг эмгэнэлт түүхээр төгсөж
болохгүйг хатуу санаж хэрэгтэй !!!
3. Халхголын баян тансаг бүс нутгийг эзэмших бодлого нь ухаалаг, буурь
суурьтай судалгаанд тулгуурласан, нарийн тооцож , төлөвлөсөн зөв
менежментэй, өгөөж нь эх орон, ард түмэн рүүгээ ― урсаж― байх ѐстой.

24. АНХААРАЛ ТАВЬСАНД БАЯРЛАЛАА !