Lecture 6

1. L o g o
Програмчлалын хэл
Улаанбаатар Их Сургууль
2015 он
Өгөгдлийн бүтэц
багш Б.Ганзориг

2. L o g o
Програмчлалын хэл Монгол Улаанбаатар Их Сургууль 2013 он
Агуулга
Нөхцөл шалгах өгүүлбэрийн тухай3
Давталтын өгүүлбэрийн тухай4
Нөхцөл шалгах өгүүлбэрийг хэрэглэх
шаардлага1
Давталтын өгүүлбэрийг ашиглах
шаардлага2
Массивын тухай, хэрэглээ5
Санамсаргүй утга буцаадаг функц6

3. L o g o
Програмчлалын хэл Монгол Улаанбаатар Их Сургууль 2013 он
Нөхцөл шалгах өгүүлбэрийг хэрэглэх шаардлага
 Компьютер нь хүн шиг харж, мэдэрч, сэтгэж, ойлгон
ухаарч шийдвэр гаргаж чаддаггүй.
 Компьютерийн гаргаж буй шийдвэр бүхэн нь тушаал
зааварчилгаа байдаг бөгөөд энэ бүхнийг хүн л
зааварчилж удирддаг.
 Аливаа програмчлалын хэл нь маш олон
нөхцөлүүдээс бүрдсэн байдаг.

4. L o g o
Програмчлалын хэл Монгол Улаанбаатар Их Сургууль 2013 он
Нөхцөл шалгах өгүүлбэрийг хэрэглэх шаардлага
 Нөхцөл шалгах өгүүлбэр нь үнэн эсвэл худлаа гэсэн
утга буцаадаг логик өгүүлбэр юм.
 Компьютер нь бие даан шийдвэр гаргах чадваргүй
байдаг бөгөөд командын үгний дагуу ажилладаг.
 Харин энэ командын үгнүүдийг нөхцөлөөс
хамааруулж зохистой хэрэглэдэг.

5. L o g o
Програмчлалын хэл Монгол Улаанбаатар Их Сургууль 2013 он
Нөхцөл шалгах өгүүлбэрийг хэрэглэх шаардлага
 Програм зохиогчийн зүгээс мөрдөх ёстой хэд хэдэн
дүрмүүд байдаг бөгөөд эдгээрийн нэг нь тухайн нэг
тохиолдолд л зориулагдсан програм зохиохгүй байх
явдал юм.
 Тиймээс програмд ер нь л нөхцөл шалгах шаардлага
гардаг. Харин шугаман програмчлалд хэрэггүй.

6. L o g o
Програмчлалын хэл Монгол Улаанбаатар Их Сургууль 2013 он
Нөхцөл шалгах өгүүлбэр гэж юу вэ?
 Нөхцөл шалгах үйлдэл нь үнэн эсвэл худлаа гэсэн үр
буцаадаг бөгөөд програмыг салаалуулж, үр дүнгээс
хамааруулан ямар үйлдэл хийх ёстойг тодорхойлдог.
 Бичигдэх хэлбэр:
if(нөхцөл)
үйлдэл;
else
үйлдэл;

7. L o g o
Програмчлалын хэл Монгол Улаанбаатар Их Сургууль 2013 он
Давталтын өгүүлбэрийг хэрэглэх шаардлага
 Програм зохиож байх үед нэг болон бүлэг үйлдлийг
олон дахин давтан бичих шаардлага гардаг.
 Компьютер нь хүний хэрэгцээг хангах зорилгоор
бүтээгдсэн байдаг.
 Процессор нь бүлэг үйлдлүүдийг давтан бичих ажлыг
хялбарханаар шийдэж чаддаг байхаар зохион
бүтээгдсэн байдаг.

8. L o g o
Програмчлалын хэл Монгол Улаанбаатар Их Сургууль 2013 он
Давталтын өгүүлбэрийг хэрэглэх шаардлага
 Програмд давталтын өгүүлбэрийг ашигласнаар олон
дахин давтан бичих ажлыг халсан
 Програмын кодын хэмжээ болон давхардлыг
багасгасан.
 Хэрвээ давталтын өгүүлбэрийг ашиглахгүйгээр
тулгарсан асуудлыг шийдэх шаардлагатай бол ?

9. L o g o
Програмчлалын хэл Монгол Улаанбаатар Их Сургууль 2013 он
Давталтын өгүүлбэрийг хэрэглэх шаардлага
 Цөөн тооны үйлдлийг дахин давтан бичих байдлаар
шийдэж болно. Гэхдээ л цаг, хөдөлмөр!!!
 Олон тооны үйлдлийг дахин давтан бичих байдлаар
шийдэж мөн л болно. Гэхдээ асар их цаг, хөдөлмөр!!!
 Бид тоолоход ч бэрх маш их өгөгдлийг маш олон удаа
давтан бичих бол? Бараг боломжгүй, гэхдээ хэзээ
нэгэн цагт дуусна. Гэхдээ энэ бол тэнэглэл!!!

10. L o g o
Програмчлалын хэл Монгол Улаанбаатар Их Сургууль 2013 он
Давталтын өгүүлбэрийг хэрэглэх шаардлага
 Бүлэг үйлдлийг яг хэдэн удаа давтах нь тодорхойгүй
бол яах вэ?
 Энэ үед бид мухардалд хүрнэ. Хүн биелүүлэх
боломжгүй. Давталтын өгүүлбэрийг ашиглахгүйгээр
гүйцэтгэх боломжгүй.

11. L o g o
Програмчлалын хэл Монгол Улаанбаатар Их Сургууль 2013 он
Давталтын өгүүлбэрийг хэрэглэх шаардлага
 Дээрх шалтгаануудаас давталтын өгүүлбэрийг
зайлшгүй хэрэглэх шаардлага гарсан юм.
 Бүлэг үйлдлийг давтан биелүүлэх процессийг давталт
гэнэ.

12. L o g o
Програмчлалын хэл Монгол Улаанбаатар Их Сургууль 2013 он
Давталтын болон нөхцөл шалгах өгүүлбэрүүдийг
хамтад нь хэрэглэх шаардлага
 Нөхцөл шалгах үйлдэл нь програмын салшгүй хэсэг,
програмыг уян хатан болгодог.
 Давталтын өгүүлбэр нь програмын үйлдлийг цөөлөх,
хэмжээ багасгах, өгөгдлийн давхардлыг багасгах,
боломжгүй үйлдлийг гүйцэхгэх чадвартай. Мөн
програмын нийт хэмжээг багасгаснаар програмын
ажиллах хурдыг ихэсгэдэг.

13. L o g o
Програмчлалын хэл Монгол Улаанбаатар Их Сургууль 2013 он
Давталтын болон нөхцөл шалгах өгүүлбэрүүдийг
хамтад нь хэрэглэх шаардлага
 Програмд нөхцөл шалгах болон давталтын
өгүүлбэрийг хослуулан хэрэглэснээр:
 Илүү уян хатан,
 хурдан,
 унших болон бичихэд хялбарчлагдсан,
 програмын тухайн нөхцөл байдалд тохируулан
шийдвэр гаргах чадвар сайжирсан,
 оролтын өгөгдлөөс хамаарч програмын үйл
ажиллагаанд үнэлгээ өгөх чадвар дээшилсэн,
 сайн програм болоход алхам алхамаар дөхсөн гэх
мэт давуу талуудыг бий болгодог.

14. L o g o
Програмчлалын хэл Монгол Улаанбаатар Их Сургууль 2013 он
Давталтын болон нөхцөл шалгах өгүүлбэрүүдийг
хамтад нь хэрэглэх шаардлага
 Давталтын өгүүлбэрийг зөв зохистой оновчтой
хэрэглэж сурах нь програм зохиогч болох эхний том
алхам юм.
 Програмчлалын хэлнүүдэд үндсэн 3 төрлийн
давталтын өгүүлбэр хэрэглэдэг.
 while
 do while
 for

15. L o g o
Програмчлалын хэл Монгол Улаанбаатар Их Сургууль 2013 он
Давталтын өгүүлбэрийн бичигдэх хэлбэр
1. while (нөхцөл)
үйлдэл;
2. do {
үйлдэл;
} while (нөхцөл);
3. for(эхлэх _утга; нөхцөл; давт_алхам)

16. L o g o
Програмчлалын хэл Монгол Улаанбаатар Их Сургууль 2013 он
Давталтын өгүүлбэрүүдийн тухай
 Өмнөх нөхцөлтэй давталт буюу while,
 Дараах нөхцөлтэй давталт буюу do while,
 Үет давталт буюу for гэсэн эдгээр давталтын 3
өгүүлбэрийг програмд тулгарах нөхцөл байдлаас
хамаарч тухайн үед аль тохиромжтойг нь хэрэглэх
замаар програмчилдаг.

17. L o g o
Програмчлалын хэл Монгол Улаанбаатар Их Сургууль 2013 он
Массивын тухай
 Массив нь програмд ашиглагддаг өгөгдлийн бүтцийн
нэг хэлбэр бөгөөд нэг төрөлтэй хэсэг бүлэг
өгөгдлүүдийн олонлог юм.
 Програм бичих явцад тулгарах зарим асуудлуудаас
шалтгаалан массивыг програмд хэрэглэх болсон.
 Ж.нь: Яг ямар байх нь тодорхойгүй, зарим
тохиолдолд яг хэд байх нь мөн тодорхойгүй харин
ямар төрлийн байх нь тодорхой байх өгөгдлүүдтэй
ажиллах тохиолдолд массивыг шууд хэрэглэх
шаардлага гардаг.

18. L o g o
Програмчлалын хэл Монгол Улаанбаатар Их Сургууль 2013 он
Массивын тухай
 Массивыг нэг хэмжээстэй, олон хэмжээстэй гэсэн
үндсэн 2 хэлбэрээр ашигладаг.
 Онолын хувьд массивыг хэдэнч хэмжээстэйгээр
хийсвэрлэн дүрслэх боломжтой байдаг.
 Массив нь: Массивын төрөл, массивын нэр, массивын
хэмжээс, массивын элемент буюу утга гэсэн үндсэн 4
ухагдахуунтай.

19. L o g o
Програмчлалын хэл Монгол Улаанбаатар Их Сургууль 2013 он
Массивын тухай
 Нэг төрлийн өгөгдлүүдийг агуулах боломжтой
өгөгдлийн бүтэц юм.
 Массивыг програмд ашиглахын өмнө хувьсагч шиг
зарладаг.
 Массивыг хэрхэн зарлах буюу тодорхойлох вэ?

20. L o g o
Програмчлалын хэл Монгол Улаанбаатар Их Сургууль 2013 он
Массивын тухай
 Доор 10 ширхэг элементтэй нэг хэмжээстэй массивын
жишээ үзүүллээ:
 Бүтэц:
Төрөл МассивНэр[ ] = new Төрөл[ тоо ];
int numbers[ ] = new int[ 10 ];
эсвэл
Төрөл[ ] МассивНэр = new Төрөл[ тоо ];
int[ ] numbers = new int[ 10 ];

21. L o g o
Програмчлалын хэл Монгол Улаанбаатар Их Сургууль 2013 он
Массивын тухай
 Массивыг програмд хэрхэн ашиглах тухай жишээгээр
тайлбарлая.
int а[ ] = new int[100];
for(int i=0; i<n; i++)
а[i] = (int)(Math.random()*99);
System.out.print(а[i]+" ");

22. L o g o
Програмчлалын хэл Монгол Улаанбаатар Их Сургууль 2013 он
Массивын тухай
 Доор 10 ширхэг элементтэй хоёр хэмжээстэй
массивын жишээ үзүүллээ:
 Бүтэц:
Төрөл МассивНэр[ ] [ ] = new Төрөл [тоо] [тоо];
int numbers[ ] [ ] = new int [10] [10];
эсвэл
Төрөл[ ][ ] МассивНэр = new Төрөл [тоо] [тоо];
int[ ][ ] numbers = new int [10] [10];

23. L o g o
Програмчлалын хэл Монгол Улаанбаатар Их Сургууль 2013 он
Массивын тухай
 Массивыг програмд хэрхэн ашиглах тухай жишээгээр
тайлбарлая.
int а[ ][ ] = new int [100] [100];
for(int i=0; i<n; i++)
for(int j=0; j<n; j++)
а[i] [j]= (int)(Math.random()*99);
System.out.print(а[i] [j]+" ");
Дээрх массивыг квадрат массив гэнэ.

24. L o g o
Програмчлалын хэл Монгол Улаанбаатар Их Сургууль 2013 он
Массивын тухай
 Массивыг програмд хэрхэн ашиглах тухай жишээгээр
тайлбарлая.
int а[ ][ ] = new int [100] [100];
for(int i=0; i<n; i++)
for(int j=0; j<m; j++)
а[i] [j]= (int)(Math.random()*99);
System.out.print(а[i] [j]+" ");
Дээрх массивыг тэгш өнцөгт массив гэнэ.

25. L o g o
Програмчлалын хэл Монгол Улаанбаатар Их Сургууль 2013 он
Массив ашигласан жишээ 1

26. L o g o
Програмчлалын хэл Монгол Улаанбаатар Их Сургууль 2013 он
Массив ашигласан жишээ 2

27. L o g o
Програмчлалын хэл Монгол Улаанбаатар Их Сургууль 2013 он
Массив ашигласан жишээ 2

28. L o g o
Програмчлалын хэл Монгол Улаанбаатар Их Сургууль 2013 он
Массив ашигласан жишээ 3

29. L o g o
Програмчлалын хэл Монгол Улаанбаатар Их Сургууль 2013 он
Массив ашигласан жишээ 4

30. L o g o
Програмчлалын хэл Монгол Улаанбаатар Их Сургууль 2013 он
Массив ашигласан жишээ 5

31. L o g o
Програмчлалын хэл Монгол Улаанбаатар Их Сургууль 2013 он
Массив ашигласан жишээ 5 үр дүн

32. L o g o
Програмчлалын хэл Монгол Улаанбаатар Их Сургууль 2013 он
Массивын элемент болон индексийн тухай
 Массивын индекс нь 0 –оос эхлэн дугаарлагддаг.
 int а[ 3 ]; гэж зарлавал а массив нь 4 элементтэй
байна (0 дугаар элементийг оруулан).
 Массивын элемент гэдэг бол тухайн индекст
харгалзсан утга юм.

33. L o g o
Програмчлалын хэл Монгол Улаанбаатар Их Сургууль 2013 он
Массивын элементэд хандах
 Массивын элементэд хандахдаа хаалтан дотор нь
элементийнх нь дугаарыг тавьж хандана.
 Хаалтан дотор нь мөн бүхэл тоо буцаах арифметик
илэрхийлэл байж болно.
 a[ 5 ]
 a[ i ]

34. L o g o
Програмчлалын хэл Монгол Улаанбаатар Их Сургууль 2013 он
Массив ашигласан жишээ 6

35. L o g o
Програмчлалын хэл Монгол Улаанбаатар Их Сургууль 2013 он
Массив ашигласан жишээ 7

36. L o g o
Програмчлалын хэл Монгол Улаанбаатар Их Сургууль 2013 он
Массив ашигласан жишээ 8

37. L o g o
Програмчлалын хэл Монгол Улаанбаатар Их Сургууль 2013 он
Массивын хэмжээсийн тухай
 1 хэмжээст массив:
 int numbers[ ] = new int[ 3 ];
 int a[ ] = {1, 2, 3};
 2 хэмжээст массив:
 int numbers[ ][ ] = new int[3][3];
 int a[][] = {{10,21,32}, {20, 21, 22 }, {30, 31, 32}}
 3 хэмжээст массив:
 int numbers[ ][ ][ ] = new int[2][2][2];
 int a[][][] = {{{1,1,1},{2,2,2},{3,3,3}},
{{4,4,4},{5,5,5},{6,6,6}}};

38. L o g o
Програмчлалын хэл Монгол Улаанбаатар Их Сургууль 2013 он
Шинэ үгс
Reference: Заалт. Функцийн аргумент дамжуулах
үед хэрэглэгдвэл аргументийг хаягаар нь
дамжуулах гэсэн утгатай болдог.
Row: Мөр. (массивын мөр)
Column: Багана. (массивын багана)
index: индекс. (массивын индекс)
Length: урт. (массивын элементийн тоонд
хэрэглэгдсэн)

39. L o g o
Програмчлалын хэл Монгол Улаанбаатар Их Сургууль 2013 он
Шинэ үгс
Method: Функц. Классын функцийг хэлдэг.
Argument: Aргумент. Функцэд дамжуулагдах хувьсагч.
Parameter: Аргументтай адилхан.
Array: Массив.
Value: Утга.
Multidimentional: Олон хэмжээст. Multidimentional array:
oлон хэмжээст массив

40. L o g o
Програмчлалын хэл Монгол Улаанбаатар Их Сургууль 2013 он
Шинэ үгс
principle: Зарчим.
concept: зарчим, онол.
Nested : Дотроо агуулсан. Nested if structure:
if ()
{ ….
if () {
….
}
}
while: Зуур. Тэгэх ингэх зуур гэсэн утгатай.

41. L o g o
Програмчлалын хэл Монгол Улаанбаатар Их Сургууль 2013 он
Шинэ үгс
Counter: Тоолуур хувьсагч. (i = i +1 эсвэл i++)
Давталт дотор хэд дэх үйлдэл хийгдэж
байгааг бүртгэх зорилгоор хэрэглэгддэг.
Initial value: Анхны утга. Эхний утга.
loop: Нэг удаа давталт хийх. Давтах бичлэгүүдээ
бүгдийг нь нэг удаа ажиллуулж давталтын
эхэнд буцан ирэхийг loop гэж хэлнэ.
iteration: Итераци буюу цикл. Loop-тэй ижил.
enclose: хаших. Enclosed by { } => { } хаалтаар
хашигдсан.

42. L o g o
Програмчлалын хэл Монгол Улаанбаатар Их Сургууль 2013 он
Шинэ үгс
while: Зуур. Тэгэх ингэх зуур гэсэн утгатай.
Counter: Тоолуур хувьсагч. (i = i +1 эсвэл i++)
Давталт дотор хэд дэх үйлдэл хийгдэж
байгааг бүртгэх зорилгоор хэрэглэгддэг.
Initial value: Анхны утга. Эхний утга.

43. L o g o
Програмчлалын хэл Монгол Улаанбаатар Их Сургууль 2013 он
Даалгавар
 n элементтэй массивын бүх элементүүдийн
нийлбэрийг ол.
 n элементтэй массивын бүх сондгой элементүүдийн
нийлбэрийг ол.
 n элементтэй массивын бүх сондгой индекстэй
элементүүдийн нийлбэрийг ол.
 Хоёр хэмжээст массивын бүх элементүүдийг тэгш
хэмтэйгээр хэвлэдэг програм зохио.
 Массивын i ба j-р элементүүдийн байрыг нь сольдог
програм зохио.

44. L o g o
Монгол Улаанбаатар Их Сургууль
2013 он
Програмчлалын хэл