1. Ургамал амьтны эсийн бүтэц,ялгаа ба адил төст шинжүүд, эрхтэнцрүүд, тэдгээрийн гүйцэтгэх үүрэгЭМШУИС-ийн БиоАнагаахын сургууль Биологи-Гистологийн тэнхим Багш доктор Ц.Цогтхишиг

2. Прокариот эсийн бүтэц

3. Эукариот эсЭукариот эст бие махбодид ургамал, мөөг, амьтны аймаг хамаарна.Эукариот эсийн бүтэц - плазман мембран - цитозоль - эрхтэнцрүүд - оршихуун хэмээн нэрлэгдэх хэсгийг агуулна

4. Эукариот эсийн бүтэцПлазман мембран – эсийг хүрээлж орчноос хамгаалах, тусгаарлах үүрэгтэйЦитозоль – Эсийн доторх хагас шингэн орчин. Цитозоль, түүнд тодор байгаа эрхтэнцрүүд, оршихууныг нийтэд нь цитоплазм гэнэ.Эрхтэнцрүүд –эсийн тодорхой үйл ажиллагааг хариуцсан нарийн зохион байгуулалттай бүтцүүд.Оршихуун – Эсийн хүнсний нөөц болон шүүрлээс тогтсон түр зуурын бүтэц.

5. Ургамлын эсийн бүтцийн бүдүүвч

7. Бөөм нь 2-3 –аас 500 мкм(бэлгийн эс) хүртэл хэмжээтэй байна. Тусгай будгаар будаагүй тохиолдолд тод харагдахгүй. Бөөрөнхий буюу эллипс хэлбэртэй. Залуу эсэд гол төлөв төв хэсэгт байрласан бол яваандаа томорч буй хоосовчийн нөлөөнд эсийн зах руу шахагддаг. Хромосом агуулж байна.Байцаа - 20, төмс – 48, буудай – 42, сонгино -16, хус мод - 84 хромосомтой / ХҮН – 46 хромосомтой/

8. Бөөм нь Бөөмийн хоёр давхар мембранан бүрхүүлтэй, Бөөмийн шингэн -кариоплазмтай, Бөөмхөн/ 1-2/Бөөмийн олон тооны сүвтэйУдмын мэдээлэл хадгалсан хромосомагуулж байдаг

9. Хоосовч – вакуоль нь эсийн 70-90 хувийг эзлэх, эсийн шингэнээр дүүрсэн эрхтэнцэр юм. Хоосовч томрох, өсөх явцад ургамлын эсийн хэмжээ тэлж том болохын зэрэгцээ эс дотор даралт /тургор/ үүсч ургамалын босоо байдлыг хангадаг. Үүрэг нь: органик ба органик бус бодисыг өөрдөө шингээж агуулахХоол тэжээлийн бодисыг хадгалахБодисын солилцооны задралын бүтээгдэхүүнийг уусгаж үгүй болгох

10. Пластид - Хлоропласт- ногоон өнгөтэй /навч/ - Хромопласт – шар, улаан, улбар шар өнгөтэй / цэцэг, жимс, лууван/ - лейкопласт – өнгөгүй /ургамлын үндэс/Хлоропластын хэмжээ 4-10 мкм урттай байх ба өөрийн гэсэн ДНХ-тэй байна. Дээд ургамлын эс 40-60 хлоропласт агуулж байдаг.

11. Хлоропластын бүтэц.Давхар мембрантай:гадна ба дотор мембранДоторх мембраны хөндийг Стром гэнэ. Энд рибосом ба фермент агуулагддагДугуй шиг хэлбэртэй дотроо хөндий эдийг тилакоид гэнэ. Энд хлорофилл байршина.Давхарлагдсан тилакоидууд нь грана үүсгэнэХлоропластын гол үүрэг бол фотосинтез

12. Амьтны эсийн бүтэц

14. Nucleus TEM

17. БөөмДавхар мембрантай. Гадна ба дотор талын мембраны дунд хөндий байх бөгөөд түүнийг перинуклеарын хөндий гэнэ. Давхар мембраныг нэвт сүлбэсэн 80-90 нм өргөнтэй бөөмийн сүв олноор байдаг. Бөөмийн гадна талын мембран барзгар эндоплазмын тор болж үргэлжилсэн бүтэц үүсгэнэ.Бөөм нь хроматин, бөөмхөн, бөөмийн шингэнийг агуулна.Бөөмхөнд рибосомын РНХ нийлэгжинэ.

18. Мембрант бүтэцтэй эрхтэнцрүүдийг дотор нь 2 ангилж болох юм.Давхар мембрант бүтэцтэйд бөөм, митохондри орноДан мембрант бүтэцтэй эрхтэнцрүүдэд - эндоплазмын тор / барзгар, гөлгөр /, - Гольджийн бүрдэл -лизосом -пероксисом багтана

20. Эндоплазмын торБарзгар - БЭТГөлгөр - ГЭТБЭТ нь мембранаас бүтсэн олон давхар нугласан бүтэц. Нуглаас нь дундаа хөндий үүсгэх ба түүнийг цистерн гэж нэрлэнэ. Рецептор молекулын тусламжтай рибосомууд БЭТ дээр бэхлэгдэж уургийн нийлэгжлийг хангадаг. Нийлэгжсэн уураг БЭТ хөндийд хуримтлагдан мөхлөгт савлагдаж зөөвөрлөгддөг .

22. РибосомрРНХ ба уургуудас тогтсон 20 нм хэмжээтэй том, жижиг хэсгээс тогтсон жижиг үрлэн эрхтэнцэррРНХ бөөмхөнд нийлэгжинэРибосомын бүтцэнд орох уургууд цитоплазмд нийлэгжиж бөөмрүү ороод рРНХ-тэй нийлж рибосомын том жижиг хэсгийг үүсгэдэгХэсэг тус бүр бөөмхөнд үүсээд бөөмийн нүхээр гарч цитоплазмд хоёул нийлж рибосом болдог Рибосом эсийн цитоплазмд чөлөөт ба бэхлэгдсэн хэлбэрээр оршдог

25. Гөлгөр эндоплазмын торБЭТ-ны мембрант бүтэц үргэлжилсээр ГЭТ болно. Тал бүр салаалсан нарийн суваг буюу уутан хэлбэртэй. ГЭТ-д өөхний хүчил, фосфолипид, стероид нийлэгждэг. ГЭТ сүлжээ элэгний эсүүдэд, ургамлын үрийн эсүүдэд давамгайлж байдаг.

27. Гольджийн бүрдэлБие бие дээрээ давхарлаж байрласан олон уутанцар, төвдөө хавчгар хэлбэртэй, 5-10 мкм хэмжээтэй эрхтэнцэр. ЭТ-д нийлэгжсэн уураг, липид нь мөхлөгт савлагдан Гольджийн бүрдэлд хүрэлцэн ирж мембранаараа нийлж холбогдоно.Үүрэг нь: уураг, липидүүдийг ангилж савлан, бүтцийн өөрчлөлтөнд оруулж плазман мембран руу зөөвөрлөх.Лизосом, шүүрлийг мөхлөгүүдийг үүсгэнэ. Зах буюу төгсгөл талаас жижиг ургацаг үүсэн салж байдаг.

28. ЛизосомМембран бүрхүүлтэй 0,2-0,5 µм хэмжээтэй мөхлөг.Протеаз, нуклеаз, липаз, хүчиллэг фосфотаз зэрэг 40 нэр төрлийн фермент агуулдаг. Эдгээр нь төрөл бүрийн молекулыг боловсруулах, задлах чадвартай.Дөнгөж үүссэн лизосомыг -Анхдагч лизосом гэнэ.Эндоцитозын замаар эсэд орж ирсэн цэврүүнүүдтэй холбогдсон лизосомыг - Хоёрдогч лизосом гэнэ.Үүрэг: эсэд хэрэггүй болсон зүйлийг энгийн молекул болгож задлах

29. Пероксисом0,3-1.5 мкм хэмжээтэй ЛИЗОСОМТОЙ төстэй эрхтэнцэр. Каталаза фермент нь Н2О2 / ус төрөгчийн хэт исэл/-ийг ус, хүчилтөрөгч болгон задалдаг.Пероксисомын бусад ферментүүд, фенол, шорголзсны хүчил,, формальдегид,, алкоголь болон бусад бодисуудыг исэлдүүлэхэд оролцдог.

30. МитохондриЭсийн энергийн станц гэж нэрлэдэг. Хэмжээ нь

31. 0,5 мкм өргөнтэй

32. 7-10 мкм урттай

33. 1 эсэд 1000 орчим митохондри оршиндог

34. хувилан хуваагддаг

35. Өөрийн ДНХ-г агуулдаг

36. Олон рибосомтой

37. Эхийн талын удамшилтайMitochondrion, Electron Micrograph

38. МитохондриГадна талын мембран нь гөлгөр

39. Дотор талын мембран нь олон нугалаастай, түүнийг крист гэж нэрлэнэ

40. Дунд нь орших шингэнийг матрикс гэнэ.Эрчим хүч ихээр шаардагдах эсийн дотор митохондри олноор оршино. Жишээ нь: элэгний эс, эр бэлгийн эс их агуулж байдаг.

41. Плазман мембранЭсийн плазман мембран нь уураг буюу липидээс тогтсон эсийг гадна орчноос тусгаарлах, хамгаалах, бодисын солилцоонд оролцож эсийн тогтвортой байдлыг хангах үүрэгтэй эрхтэнцэр юм. 1935 онд Davson, Danielliнар эсийн мембран уураг+ липид+ уураг гэсэн давхаргаас тогтдог гэсэн загвар дэвшүүлсэн.1972 онд Singer, Nicolson нар “шингэн мозаикан загвар” дэвшүүлж өмнөх загварыг шинэчлэж баяжуулсан

43. Липидын үеМембраны липидын үеийг фосфолипид, гликолипид, стерол бүрдүүлдэгээс ихэнх хувийг фосфолипид эзлэдэг.Фосфолипид нь цэнэгтэй толгой, цэнэггүй сүүл хоёроос тогтоно.Цэнэгтэй толгой гадагш харж /гидрофиль-усанд дуртай /, цэнэггүй сүүл /гидрофоб- усанд дургуй/ бие биерүүгээ харсан байна.

46. Липидын үеФосфолипидын сүүл тосны ханасан хүчлээс бүрдсэн байх тохиолдолд липидүүд хоорондоо нягтарсан, зуурамтгай, хатуу хэлбэрт орсон байдаг.Фосфолипидын сүүл тосны ханаагүй хүчлээс тогтож байвал липид хөдөлгөөнтэй, урсамтгай шинж чанартай болдог.Липидын үе урсамтгай байх тутам мембраны нэвтрүүлэх чадвар дээшилж физиологийн идэвхит байдалд шилжиж, агуулагдах уургийн хэмжээ ихэсдэг байна.

48. Мембраны уургуудМембраны уургийг далайд хөвж яваа мөсөн уултай зүйрлэх ба мембран дээр байрласан уургийг 2 ангилдаг:Интеграл уургууд – липидын давхаргыг нэвт сүлбэсэн байнаЗахын уургууд - липидын гадна , дотор талд байрласан байна.

50. Мембраны уургийн үүрэгК, Na, CI - ион зөөвөрлөхөд сүв болж оролцоноИонудыг сонгоно нэвтрүүлэнэ Макромолекул тээвэрлэж мотор уураг болно Дохио, мэдээллийн молекулыг эс рүү нэвтрүүлнэ / гормон, химийн бодис/Ферментийн үүргийг гүйцэтгэнэЭсийн тулгуур хөдөлгөөний системийн утаслагуудыг мембранд бэхэлж өгнөЭсийн таних тэмдэг болж, эс хоорондын холбоос үүсгэнэ

52. Phagocytosis

53. ФагоцитозПлазман мембран том молекул, нян, хоол тэжээлийн хэсгийг залгих замаар эс рүү оруулдаг. Хуурамч хөл үүсч орох зүйлийг хүрээлж авнаФагосом үүсч анхдагч лизосомтой нийлж фаголизосом үүсгэнэФаголизосомд задрал явагдаж эс шим тэжэлээ авна.Хэрэгцээгүй зүйлийг гадагш гаргана

54. Receptor Mediated Endocytosis

55. Receptor Mediated Endocytosis EM

56. Exocytosis- ЭкзоцитозEliminating or secreting material from cell and replacement of plasma membrane

57. Exocytosis EM

58. Эсийн тулгуур хөдөлгөөний систем

60. Эсийн тулгуур хөдөлгөөний системМикрофиламент / актины филамент/Завсрын филаментБичил гуурсГурван утаслаг нийлж эс дотор торон сүлжээ үүсгэн эсийн хөдөлгөөнийг хангах, хэлбэр хэмжээг тодорхойлох үүрэг гүйцэтгэдэг.

61. Микрофиламент : 5-7 нм голчтой янз бүрийн урттай, савх хэлбэртэй, актины бөмбөлөг уургаас тогтсон нарийн утаслаг Завсрын филамент: 8-10 нм голчтой утаслаг хэлбэрийн уургаас бүрдсэн эсийн тулгуур болж, эсийн хэлбэрийг тогтооход оролцдогБичил гуурс: 24 нм голчтой альфа, бетта тубулин бөмбөлөг уургаас тогтсон, нэмэх, хасах төгсгөлтэй, уртын хэмжээ нь байнга өөрчлөгдсөн утаслаг юм.Бичил гуурс нь эсийн төв болоод шилбүүр сормусын бүтцэнд оролцдог

63. Микрофиламентын байршил: эсийн зах хязгаарт байрласан байнаЗавсрын филамент: эсээр тархсан байх ба эс хоорондын холбоос үүсэхэд оролцоно.Бичил гуурс: Эсийн төв центриоль-ийг бүрхсэн уургийн нягтарсан үеийг центросом гэнэ. Центросомоос бичил гуурс эхлэлээ авч цацраг хэлбэрээр цитоплазмаар тархан байрлана.

65. Эсийн төв центриоль.

66. Эсийн төв центриоль.Бие биедээ тэгш өнцөг үүсгэж байрласан хоёр богино бортгонцор, 0,3-0.5 мкм урттай, 0,2 мкм голчтой гурав гурваараа хосолсон 9 багц бичил гуурсаас тогтоно. Дундаа хөндий зайтай.Центриолийг хүрээлсэн уургийн нягтарсан үе байх ба түүнийг центросом гэж нэрлэнэ.Центриолийн нийлэгжил эсийн хуваагдлыг Sшатын өмнөхөн эхэлж G2 –ийн төгсгөлд дуусаж 2 хос болох ба профазын шатанд эсийн хоёр туйл руу салж, хуваагдлыг ээрүүлийн утаслагийг үүсгэнэ.