Η φιλοσοφία του Αλέξη Καρπούζου αποτελεί μια βαθιά σύνθεση οντολογίας, μεταφυσικής, κοσμολογίας και ανθρώπινης συνείδησης, θεμελιωμένη σε ένα όραμα ενότητας και διασύνδεσης. Στον πυρήνα της, η σκέψη του Καρπούζου επιδιώκει να υπερβεί τις διαιρέσεις μεταξύ επιστήμης και πνευματικότητας, Ανατολής και Δύσης, λογικής και διαίσθησης. Προτείνει ότι η πραγματικότητα δεν είναι μια σταθερή, υλική κατασκευή, αλλά ένα δυναμικό, διαρκώς εξελισσόμενο πεδίο συνείδησης, στο οποίο όλα τα όντα είναι άρρηκτα συνδεδεμένα. Αντλώντας έμπνευση από την κβαντική φυσική, τον μυστικισμό, την υπαρξιακή φιλοσοφία και την ποιητική ενόραση, ο Καρπούζος διερευνά την ιδέα ότι το σύμπαν είναι ένα ζωντανό, αναπνέον όλον — μια κοσμική συμφωνία στην οποία κάθε άτομο αποτελεί ταυτόχρονα μια μοναδική έκφραση και ένα αναπόσπαστο μέρος της ευρύτερης ενότητας. Η φιλοσοφία του δίνει έμφαση στην αγάπη, τη συμπόνια και την επίγνωση ως θεμέλια τόσο της προσωπικής μεταμόρφωσης όσο και της συλλογικής εξέλιξης. Μέσα από τα γραπτά και τη διδασκαλία του, ο Αλέξης Καρπούζος μας προσκαλεί να διευρύνουμε την αντίληψή μας, να δούμε πέρα από την ψευδαίσθηση και τη διάσπαση, και να αγκαλιάσουμε μια ολιστική κατανόηση της ύπαρξης — μια κατανόηση που τιμά το μυστήριο, την ομορφιά και την ενότητα του όλου

1. Ο ΧΡΟΝΟΣ ΚΑΙ Η ΓΛΩΣΣΑ
ΣΤΟΝ JAMES JOYCE
ΑΛΕΞΗΣ ΚΑΡΠΟΥΖΟΣ
Ο James Joyce δεν αντιμετωπίζει τον χρόνο και τη γλώσσα ως ουδέτερα
όργανα αφήγησης. Αντίθετα, τα μετατρέπει σε θεμελιακές δομές της
ανθρώπινης εμπειρίας και της συνείδησης. Μέσα από έργα όπως το Ulysses
και το Finnegans Wake, ο Joyce δεν αφηγείται απλώς μια ιστορία·
επανεφευρίσκει τον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο το υποκείμενο
συλλαμβάνει την πραγματικότητα.
Ο Χρόνος ως Ενσώματη Συνείδηση
Στον Joyce, ο χρόνος δεν είναι γραμμικός· δεν ρέει από παρελθόν προς
μέλλον με σταθερό ρυθμό. Αντίθετα, είναι ελικοειδής, κυκλικός, ή και
αποδομημένος. Στο Ulysses, η ροή της συνείδησης ("stream
of consciousness") καταγράφει τον χρόνο όπως βιώνεται, όχι όπως
μετριέται. Η αφήγηση ακολουθεί τις νοητικές ροές των χαρακτήρων, όπου
το παρόν, το παρελθόν και το φαντασιακό διαπλέκονται αξεδιάλυτα. Ο
χρόνος, έτσι, γίνεται μια εσωτερική εμπειρία — ένα ψυχολογικό πεδίο, όπου
η συνείδηση περιπλανιέται, ξαναζεί, επαναλαμβάνει και ανασυνθέτει το
παρελθόν.
Αυτός ο «υποκειμενικός χρόνος» θυμίζει τη φαινομενολογία του Henri
Bergson, όπου η διάρκεια (durée) ξεφεύγει από το ρολόι και γίνεται
βιωματικός χρόνος. Ο Joyce, ωστόσο, πηγαίνει ένα βήμα παραπέρα: δεν
περιγράφει μόνο τη διάρκεια — την δραματοποιεί μέσω της γλώσσας.
Η Γλώσσα ως Ζωντανή Οντότητα

2. Η γλώσσα, στο έργο του Joyce, παύει να είναι εργαλείο μετάδοσης νοήματος
και γίνεται δημιουργός του νοήματος. Στο Finnegans Wake, φτάνει στα άκρα: η
γλώσσα αποδομείται, συγχωνεύεται, πλάθεται ξανά· σαν να πρόκειται για
ένα ον που εξελίσσεται, ονειρεύεται και αυτοσχεδιάζει. Οι λέξεις είναι
αμφίσημες, πολυγλωσσικές, υβριδικές — μορφές που αντλούν από
πολλαπλά πολιτισμικά στρώματα και φέρουν πολλαπλά επίπεδα
νοηματοδότησης.
Σε αυτό το πλαίσιο, η γλώσσα του Joyce παραπέμπει σε μια ερμηνευτική
κοσμογονία — έναν κόσμο που δεν αποκαλύπτεται μέσω της γλώσσας, αλλά
δημιουργείται μέσα από αυτήν. Ο λόγος γίνεται πρωταρχικό πεδίο ύπαρξης,
όπως στον Heidegger η "γλώσσα του Είναι".
Χρόνος και Γλώσσα ως Κυκλικότητα και Αέναη Γέννηση
Το Finnegans Wake κλείνει με μια φράση που ολοκληρώνει την αρχική του
πρόταση, δημιουργώντας έναν κυκλικό, άχρονο κόσμο — έναν αιώνιο
επιστρέφοντα Λόγο. Δεν υπάρχει αρχή ούτε τέλος· μόνο μετάβαση, ροή,
μεταμόρφωση. Ο Joyce, σε αυτό το επίπεδο, αρνείται την κλασική λογική της
αιτιότητας και αναζητά μια μυθική χρονικότητα, όπου η αφήγηση είναι
ρυθμός και ανάσα, όχι πρόοδος.
Αυτή η κυκλική αντίληψη του χρόνου θυμίζει το αρχαιοελληνικό αιών, το
καθαρό είναι του χρόνου, όπου τα πάντα είναι παρόντα. Η γλώσσα του Joyce
φιλοδοξεί να αγγίξει αυτήν την οντολογική αμεσότητα — να γίνει
καθρέφτης του κοσμικού Λόγου, του ίδιου του είναι σε ροή.
1. Ο Υποκειμενικός Χρόνος στο Ulysses
Στο Ulysses, ο Joyce διασπά πλήρως τη γραμμική αφήγηση. Το ρολόι της
πόλης (Δουβλίνο, 16 Ιουνίου 1904) λειτουργεί απλώς ως ψευδαίσθηση
εξωτερικής τάξης. Η πραγματική εμπειρία του χρόνου αναδύεται μέσα από
τις συνειρμικές ροές των χαρακτήρων, ιδιαίτερα του Leopold Bloom και του
Stephen Dedalus.
Απόσπασμα (Ενότητα "Proteus"):
"Ineluctable modality of the visible: at least that if no more, thought through my eyes."

3. Εδώ ο Stephen συλλογίζεται για τα όρια της εμπειρίας. Ο χρόνος
ξεδιπλώνεται ως συλλογιστική παρουσία, όχι ως αντικειμενικό δεδομένο. Η
φράση "ineluctable modality" παραπέμπει στην καντιανή αδυναμία να
ξεφύγουμε από τις δομές της αντίληψης, όμως ο Joyce τις διαλύει και τις
επανασυνθέτει μέσω γλώσσας.
Διακειμενική σύνδεση: Ο Henri Bergson, στο έργο του Time and Free Will,
περιγράφει τη διάρκεια ως μια ενότητα συνείδησης που δεν μπορεί να
διαιρεθεί. Ο Joyce φαίνεται να ενσωματώνει αυτό το στοιχείο, καθώς η
αφήγησή του ακολουθεί την εσωτερική διάρκεια, όχι το εξωτερικό ρολόι.
2. Η Γλώσσα ως Υβριδικό Όνειρο στο Finnegans Wake
Το Finnegans Wake είναι ίσως το πιο ριζοσπαστικό πείραμα στη δυτική
λογοτεχνία. Η γλώσσα εδώ έχει απομακρυνθεί εντελώς από το ρεαλισμό και
μετατραπεί σε πολυεπίπεδη, ονειρική ύλη. Η ίδια η συνείδηση των
χαρακτήρων διαλύεται σε λεκτικούς λαβυρίνθους.
Απόσπασμα (Πρώτη πρόταση):
"riverrun, past Eve and Adam’s, from swerve of shore to bend of bay…"
Η λέξη "riverrun" ξεκινά στη μέση μιας πρότασης που ολοκληρώνεται στο
τέλος του βιβλίου. Η γλώσσα ρέει κυκλικά, όπως ένας ποταμός — ένας
ζωντανός οργανισμός που αγκαλιάζει τον χρόνο ως αιώνια επιστροφή.
Διακειμενική σύνδεση: Ο Heidegger γράφει στο Unterwegs zur Sprache (Ο
Δρόμος προς τη Γλώσσα):
"Η γλώσσα είναι ο οίκος του Είναι."
Ο Joyce πηγαίνει πιο πέρα: η γλώσσα δεν είναι απλώς το σπίτι του Είναι, αλλά ο ίδιος ο ρυθμός
της ανάδυσής του. Οι λέξεις δημιουργούν κόσμους — όχι απλώς τους περιγράφουν.
3. Μυθικός Χρόνος και Αέναη Επιστροφή
Το Finnegans Wake κατασκευάζεται πάνω σε ένα δομικό μοτίβο θανάτου και
ανάστασης. Ο Finnegan "πέφτει" και "ξυπνάει" — ένας κύκλος που
επαναλαμβάνεται επ’ άπειρον. Αυτή η κυκλικότητα δεν είναι απλώς
θεματική αλλά μορφολογική και γλωσσική.

4. Απόσπασμα (τελευταία πρόταση):
"A way a lone a last a loved a long the"
Ημιτελής και αινιγματική, η πρόταση αυτή συνεχίζει στην αρχή του βιβλίου,
δημιουργώντας έναν ατέρμονο βρόχο. Ο χρόνος είναι μια μυθολογική
ακολουθία πτώσεων και επιστροφών, όπου το γλωσσικό σημαίνον δεν
παγιώνεται ποτέ.
Διακειμενική σύνδεση: Ο Nietzsche και η έννοια της αιώνιας
επιστροφής (ewige Wiederkunft). Όπως και στον Nietzsche, έτσι και στον
Joyce, ο χρόνος δεν είναι ιστορική πρόοδος αλλά επαναφορά, ρυθμική
επανάληψη του Είναι. Η ζωή πρέπει να βιωθεί ως εάν να ξαναζούσε κανείς
ακριβώς τα ίδια πράγματα για πάντα — και η γλώσσα του Joyce δονείται με
αυτή τη φιλοσοφική παλινδρόμηση.
Συνολική Σκέψη
Η φιλοσοφία του Joyce δεν αρθρώνεται ως σύστημα αλλά ως εμπειρία. Είναι
μια οντολογική ποιητική, όπου ο χρόνος γίνεται ύλη του νου και η
γλώσσα ρέει όπως το όνειρο ή η μνήμη. Στον κόσμο του Joyce:
Η γλώσσα δεν αναπαριστά τον κόσμο — τον γεννά.
Ο χρόνος δεν είναι ευθύγραμμος — είναι κύκλος, αναπνοή, ρυθμός.
Η συνείδηση δεν είναι σταθερό εγώ — είναι πλέγμα φωνών, μνήμης και λέξεων.
Ίσως τελικά, για τον Joyce, ο κόσμος να είναι ένα βιβλίο που δεν τελειώνει
ποτέ — γιατί ο ίδιος ο χρόνος είναι μια γλωσσική φαντασμαγορία.
1. Joyce και Beckett: Από την Υπερπληθώρα στην Απογύμνωση
Ο Samuel Beckett, μαθητής και θαυμαστής του Joyce, κινείται εκ πρώτης
όψεως στον αντίποδά του. Αν ο Joyce αντιλαμβάνεται τη γλώσσα ως
υπερπαραγωγική — ένα άπειρο δίκτυο σημασιών — ο Beckett την οδηγεί
στην αποσύνθεση και την σιωπή. Ωστόσο, και οι δύο στοχαστές
συμμερίζονται μια μεταφυσική αγωνία για το νόημα.

5. Στο Finnegans Wake, η γλώσσα είναι μια βαβέλ χαοτικής δημιουργικότητας·
στο The Unnamable του Beckett, η γλώσσα είναι φυλακή — μια φωνή που
αναζητά την έξοδο αλλά δεν μπορεί να σιωπήσει:
Beckett:
"I can’t go on. I’ll go on."
Η φράση αυτή θα μπορούσε να είναι το αντίστροφο μανιφέστο του Joyce:
όπου ο ένας προσπαθεί να αποδομήσει μέχρι το μηδέν, ο άλλος να
επανασυνθέσει το παν από τα θραύσματα της εμπειρίας.
Φιλοσοφική τομή: Και οι δύο δημιουργούν έναν μεταγλωσσικό ψυχισμό,
όπου το Εγώ δεν είναι πια αυτονόητο. Ο Joyce τον διαλύει μέσα σε δίκτυα
σημείων· ο Beckett τον απογυμνώνει μέχρι τον σκελετό της φωνής.
2. Joyce και Derrida: Η Αναβολή του Νοήματος
Ο Jacques Derrida, θεμελιωτής της αποδόμησης, διαβάζει τον Joyce (και
ειδικά το Finnegans Wake) ως έναν από τους πρώτους "αποδομητιστές". Η
έννοια της διαφοράς (différance) του Derrida — δηλαδή η συνεχής αναβολή
του τελικού νοήματος — βρίσκει το λογοτεχνικό της ισοδύναμο στον Joyce.
Στο Finnegans Wake, καμία λέξη δεν σημαίνει μόνο ένα πράγμα:
"words are with a tang in them, wike a singlar tree"
Αυτή η λέξη ("wike") συνθέτει πολλαπλά σημαίνοντα (wake, like, wicca,
wicker), χωρίς ποτέ να σταθεροποιείται σε ένα νόημα. Η γλώσσα δεν
αντικατοπτρίζει την πραγματικότητα — τη διαστέλλει, την πολλαπλασιάζει.
Derrida:
"Il n’y a pas de hors-texte" ("Δεν υπάρχει τίποτα έξω από το κείμενο.")
Για τον Joyce, ο κόσμος είναι κατασκευή του λόγου — όχι μέσω του
ρεαλισμού αλλά μέσω της πληθωρικής εφευρετικότητας της λέξης. Όπως

6. στον Derrida, η σταθερή έννοια διαφεύγει πάντα, και το "νόημα" αναδύεται
μόνο ως σχέση ανάμεσα σε άπειρες γλωσσικές τροχιές.
3. Joyce και Lacan: Το Ασυνείδητο ως Δομή Γλώσσας
Ο Jacques Lacan διαβάζει τον Joyce μέσα από το πρίσμα της
ψυχαναλυτικής θεωρίας. Ο Lacan θεωρεί ότι το ασυνείδητο είναι δομημένο
όπως η γλώσσα — και ο Joyce το κατανοεί αυτό διαισθητικά, πριν ακόμη
διατυπωθεί θεωρητικά.
Στο Séminaire XXIII: Le Sinthome, ο Lacan αφιερώνει ολόκληρο σεμινάριο στον
Joyce και τον χαρακτηρίζει "ο καλλιτέχνης που διόρθωσε το ίδιο του το
Εγώ με την τέχνη".
Για τον Lacan, το υποκείμενο είναι διχασμένο: μεταξύ του σημαίνοντος και
του νοήματος, μεταξύ του "πραγματικού", του "συμβολικού" και του
"φαντασιακού". Ο Joyce δημιουργεί ένα προσωπικό sinthome — ένα
συμπτωματικό δέσιμο των τριών αυτών τάξεων — μέσω της γλώσσας.
Παράδειγμα: Στο Ulysses, η ερωτική φαντασίωση του Bloom συνυφαίνεται
με διαφημίσεις, λέξεις, ήχους, ιστορικά κλισέ — η επιθυμία του δεν έχει
ενοποιημένο αντικείμενο αλλά διάσπαρτα σημαίνοντα. Το υποκείμενο είναι
το προϊόν αυτής της πολυγλωσσικής ροής.
Lacan:
"Το εγώ δεν μιλάει, το ασυνείδητο μιλάει."
Ο Joyce δείχνει πώς το ασυνείδητο μιλάει: με πειραγμένες λέξεις, γλωσσικά
ατυχήματα, νεολογισμούς, φωνολογικές παραμορφώσεις. Το έργο του είναι
ένας «λαβύρινθος του ασυνείδητου».
Συμπέρασμα: Joyce ως Φιλοσοφική Συνοριακή Μορφή
Ο James Joyce βρίσκεται στο σύνορο μεταξύ λογοτεχνίας και φιλοσοφίας,
ψυχανάλυσης και μεταγλώσσας, σιωπής και βοής. Το έργο του:
Αντανακλά την υπαρξιακή αποδόμηση του υποκειμένου (Beckett),
Επικυρώνει την αστάθεια του νοήματος (Derrida),
Ενσαρκώνει το ασυνείδητο ως γλωσσική παραγωγή (Lacan).
Ο Joyce δεν γράφει για να εξηγήσει τον κόσμο. Γράφει για να δείξει ότι ο
κόσμος είναι το ίδιο το γράψιμο — ανοιχτό, άναρχο, ανεξάντλητο.