Teo Krawczyk, profile picture
Uploaded byTeo Krawczyk
2,450 views

Historia polski (1914–1918)

Historia Polski w latach 1914–1918 – okres zabiegów dyplomatycznych i działań militarnych polskich w czasie trwania I wojny światowej, którego zwieńczeniem było odbudowanie niepodległego państwa polskiego w 1918 roku, związane z upadkiem wszystkich trzech mocarstw zaborczych.

Embed presentation

Download to read offline
Historia Polski (1914–1918) Polska okresu rozbiorów po kongresie wiedeńskim Symboliczna mapa Europy – Wojna Oswobodzicielka 1914– 1915 Historia Polski w latach 1914–1918 – okres zabiegów dyplomatycznych i działań militarnych polskich w czasie trwania I wojny światowej, którego zwieńczeniem było odbudowanie niepodległego państwa polskiego w 1918 roku, związane z upadkiem wszystkich trzech mocarstw zaborczych. Okres ten charakteryzował się fatalnym stanem zaopa- trzenia i wyżywienia społeczeństwa, a także znacznymi stratami, zarówno wśród żołnierzy wcielonych do walczą- cych ze sobą armii, jak i ludności cywilnej, która zmuszo- na do świadczeń na rzecz armii okupujących kraj, pono- siła ogromne ciężary. Na skutek śmierci i deportacji licz- ba ludności zamieszkującej późniejszą II Rzeczpospolitą zmalała o 14,9%[1] . Niebagatelne też były straty mate- rialne, spowodowane działaniami wojennymi na obszarze Zasięg terytorialny poszczególnych korpusów armijnych Armii Cesarstwa Niemieckiego w 1914 r. Mapa garnizonów Armii Austro-Węgier w 1898 roku, zwraca uwagę silna koncentracja jednostek w Galicji Wschodniej 80% kraju. Kolejne armie, przechodzące przez terytoria zaborów stosowały taktykę spalonej ziemi. Rosjanie, wy- cofując się na wschód podpalili szyby naftowe w Gali- cji i deportowali setki tysięcy ludzi. Natomiast Niemcy nie omieszkali wywozić do Rzeszy całych fabryk, przede wszystkim z terenu Łodzi[2] . Ocenia się, że w latach 1914–1920 zniszczeniu uległo około 30% majątku narodowego na ziemiach polskich, zaś poziom produkcji przemysłowej w roku 1919 wy- niósł w Polsce 30% stanu z roku 1913 w tych samych granicach. Straty materialne szacowano na 73 mld fran- ków francuskich, w tym na 10 mld w przemyśle[3] . Okres ten zawiera się w ramach: 3 sierpnia 1914 roku (przemówienie Piłsudskiego do żołnierzy w krakowskiej 1
2 1 POLSKA PRZED WYBUCHEM I WOJNY ŚWIATOWEJ Front wschodni do 28 września 1914 r. dzielnicy Oleandry) i 11 listopada 1918 roku (przeka- zanie Piłsudskiemu władzy wojskowej przez Radę Re- gencyjną). Na przestrzeni tego okresu – wraz z przesu- waniem się frontów i zmiennymi losami poszczególnych mocarstw zaborczych, kształtowały się zarówno koncep- cje polskie dotyczące sposobów i dróg do odzyskania nie- podległości, jak i koncepcje zaborców oraz Europy Za- chodniej i Stanów Zjednoczonych, zmierzające do roz- wiązania sprawy polskiej. W rezultacie trudnego wcze- śniej do przewidzenia przebiegu wojny, wszystkie zainte- resowane strony musiały prześcigać się w deklaracjach, a wkrótce także i w czynach, które legły u podstaw tworze- nia polskiego wojska (Austro-Węgry, okupacja niemiec- ka, Rosja, Francja) i zalążków organizmu państwowego (okupacja niemiecka, Francja). Wszystko to razem spra- wiło, że gdy 11 listopada 1918 roku I wojna światowa zo- stała zakończona, Polska powstała jako państwo uznane na arenie międzynarodowej, dysponujące przygotowaną kadrą polityczną i administracyjną oraz zawiązkami woj- ska, organów władzy wykonawczej i sądowniczej. 1 Polska przed wybuchem I wojny światowej Polacy byli poddanymi trzech dworów cesarskich, a ich los w każdym z zaborów był inny. W omawianym okre- sie największymi swobodami politycznymi i obywatelski- mi cieszyli się mieszkańcy zaboru austriackiego (Galicji), podczas gdy w dwóch pozostałych trwała nasilona akcja rusyfikacyjna i germanizacyjna, a w rosyjskim panował ponadto nieprzerwanie stan wojenny[4] . Z kolei – w sensie gospodarczym – najlepiej wypadał zabór pruski, najgo- rzej zaś Galicja. W zaborze rosyjskim – gdzie postawiono na rozwój przemysłu i handlu z Rosją – przejściowy suk- ces ekonomiczny osiągnęła Łódź, a polscy przemysłowcy i kupcy działali aktywnie na znacznym obszarze impe- rium. Rozwojowi przemysłu towarzyszył rozwój transportu ko- lejowego (np. Kolej Warszawsko-Wiedeńska) i drogowe- go, a ten sprzyjał także szybszemu obiegowi informacji. Podzielone kordonami ziemie polskie zaczynały ponow- nie nawiązywać dawne związki kulturowe i tworzyć nowe – polityczne. Z ziem zaboru pruskiego ciągnęły wyciecz- ki do Krakowa i Lwowa, z wszystkich dzielnic szły piel- grzymki do Częstochowy. Z Kongresówki i Galicji słano do Wielkopolski, na Pomorze i Śląsk dzieła Mickiewicza, Sienkiewicza, Kraszewskiego i Prusa, by służyły „pokrze- pieniu serc”. Na ziemiach polskich – w przededniu wojny – zamiesz- kiwało około 20 milionów osób, uważających się za Po- laków (dalszych 7 mln przebywało na emigracji). Masy chłopstwa, mieszczaństwa i szlachty były – mimo wysił- ków zaborców – głęboko patriotyczne. Drugą, choć od- ległą, ostoją patriotyzmu była emigracja, szczególnie w wielkich skupiskach Polonii w USA – (Filadelfia, Nowy Jork, Pittsburgh, Cleveland, Chicago), Francji – (Paryż, Lille), Brazylii – (stan Paraná)[5] . Zbliżał się konflikt o ogromnym znaczeniu dla Polski. Poprzedzające go wydarzenia (wojna rosyjsko-japońska i rewolucja 1905)[uwaga 1] , kryzysy marokańskie (1906 i 1911), kryzys bośniacki (1908) i wreszcie wojny bał- kańskie (1912 i 1913) zapowiadały wielkie starcie daw- nych sprzymierzeńców. Polacy rozumieli to doskona- le, a w „wielkiej wojnie” widzieli szansę dla sprawy narodowej[6] . W dniach 15–19 września 1912 roku miał miejsce taj- ny zjazd w majątku Pieniaki pod Lwowem, w którym udział wzięli przywódcy frakcji polskich w parlamen- tach państw zaborczych: Roman Dmowski (były pre- zes Koła Polskiego w Dumie, przewodniczący tego ko- ła), Władysław Seyda (przewodniczący Koła Polskiego w parlamencie niemieckim), Stanisław Głąbiński (prze- wodniczący mniejszości Koła Polskiego w parlamencie austriackim). Na zjeździe tym uchwalono, że w nadcho- dzącej wojnie Polacy ze wszystkich trzech zaborów poprą stronę przeciwną Niemcom[7] . Aktywistom, czyli obozowi niepodległościowemu, zda- wało się, że należy poprzeć najmniej niebezpiecznego z zaborców – Austro-Węgry. Tak też myślał i takie- go wyboru dokonał Piłsudski: „Nie chciałem pozwolić, aby w czasie, gdy na żywym ciele naszej Ojczyzny mia- no wyrąbywać nowe granice państw i narodów, samych przy tem Polaków tylko zabrakło. Nie chciałem dopu- ścić, by na szalach, na które miecze rzucano, zabrakło polskiej szabli”[8] . Odmiennie pasywiści, czyli narodo- wi demokraci z Romanem Dmowskim na czele, którzy stawiali na Rosję, pokładając nadzieję w tym, że pod wpływem sprzymierzonych z nią państw Ententy, zde- cyduje się ona na odbudowę państwa polskiego z ziem odebranym Niemcom i Austrii oraz obszaru Królestwa Kongresowego[9] . Jeszcze inaczej sprawę widzieli dzia- łacze emigracyjni i polonijni na Zachodzie, którzy li- czyli na poparcie Francji, Wielkiej Brytanii, a przede
3 wszystkim Stanów Zjednoczonych. Ich orędownikiem był Ignacy Jan Paderewski, artysta powszechnie znany i po- ważany na całym świecie. 2 Początek wojny 28 czerwca 1914 roku Gawriło Princip z organizacji „Czarna Ręka” zastrzelił w Sarajewie austriackiego na- stępcę tronu, arcyksięcia Franciszka Ferdynanda i jego żonę. Władze Austro-Węgier podejrzewały, że za za- machem stał wywiad serbski, ale dowodów nie mia- ły. Postanowiły jednak wykorzystać zabójstwo jako pre- tekst do upokorzenia Serbii i zmuszenia jej do pew- nych ustępstw[uwaga 2][10] , głównie w sferze propagando- wej. Dlatego też wystosowały do rządu w Belgradzie – w porozumieniu z Niemcami – ultimatum domagające się zaprzestania szerzenia nienawiści do Austro-Węgier, rozwiązania organizacji, które tę nienawiść propagowały i ukarania winnych zamachu. W odpowiedzi, udzielonej 23 lipca Serbia i Czarnogóra zgodziła się na wszystkie punkty, ale („zgodnie z wymogami prawa międzynarodo- wego”) poza żądaniem udziału przedstawicieli władz au- striackich w śledztwie przeciwko współwinnym zamachu, znajdującym się na terytorium serbskim. Poseł austriacki uznał odpowiedź za niewystarczającą i natychmiast opu- ścił Belgrad. Stosunki dyplomatyczne zostały zerwane, a 28 lipca Austro-Węgry wypowiedziały Serbii wojnę[11] . Wojska niemieckie w zniszczonej miejscowości polskiej Teraz zaczął działać skomplikowany system sojuszy mię- dzynarodowych. Rosja, protektorka Serbii, a w opinii jej władz także wszystkich Słowian południowych, ogłosiła mobilizację, co spowodowało wypowiedzenie jej wojny przez Niemcy (1 sierpnia). Tego samego dnia mobiliza- cję ogłosiła Francja[uwaga 3] , a 2 sierpnia poseł niemiec- ki w Brukseli zażądał od rządu belgijskiego zgody na przemarsz wojsk niemieckich; jednocześnie armia Rze- szy wkroczyła do Luksemburga, a w nocy z 3 na 4 sierp- nia wtargnęła na terytorium neutralnej Belgii. 4 sierpnia wypowiedziała wojnę Niemcom Wielka Brytania[uwaga 4] . 6 sierpnia przeciwko Rosji wystąpiły Austro-Węgry, a następnie do wojny przystąpiły inne kraje. W rezultacie w zmaganiach uczestniczyły trzydzieści dwa państwa (z Zburzenie Kalisza, 1914 czego dwadzieścia dziewięć stanowiło Ententę, a cztery państwa centralne) i około 70 mln żołnierzy. Straty wy- niosły 10 mln zabitych i 20 mln rannych. Po wkroczeniu 3 sierpnia do Belgii Niemcy szybkimi marszami przez Liège i Brukselę dotarli do granicy fran- cuskiej. Niemiecki sztab generalny opracował plan dzia- łań według zaleceń generała Alfreda von Schlieffena, sporządzony jeszcze w końcu XIX wieku. Był to plan wojny błyskawicznej (niem. Blitzkrieg), zakładający zma- sowanie na froncie zachodnim 7/8 całości sił i pokonanie Francji w ciągu kilku tygodni, by następnie przerzucić wojska na wschód[12] . Dla wsparcia sojusznika sztab rosyjski pchnął dwie ar- mie do Prus – jedną od strony Wilna, drugą znad Narwi, co zmusiło Niemców do pospiesznego wycofa- nia z frontu zachodniego dwóch korpusów. To dało Fran- cuzom możność odparcia niemieckiego natarcia w wiel- kiej bitwie nad Marną w dniach 6–9 września. Tymcza- sem wzmocnione siły niemieckie gen. Hindenburga za- dały klęskę Rosjanom pod Tannenbergiem i odepchnę- ły ich wstecz[12] . Powodzenie przyniosła Rosjanom na- tomiast ofensywa na południu, gdzie szybko pokonali ar- mię austriacką zajmując prawie całą Galicję ze Lwowem, przechodząc San i Wisłokę, oblegając twierdzę Przemyśl i zagrażając Krakowowi. Aby wesprzeć swych sojuszni- ków, Niemcy uderzyli na środkowym odcinku frontu w kierunku na Warszawę i Dęblin; zajęli Łódź i Płock, spy- chając Rosjan na linię rzek Bzura–Pilica[13] . W ten sposób, już w pierwszych dniach, wojna wtoczy- ła się na ziemie polskie. Przez kraj przelewały się wie- lotysięczne armie, dochodziło do bitew i potyczek, a tym samym do zniszczeń oraz – towarzyszących każdej wojnie – gwałtów na ludności cywilnej. W dniach 4–7 sierpnia Niemcy zbombardowali opuszczony przez Ro- sjan i pozbawiony jakiegokolwiek znaczenia militarnego Kalisz[13] . Niemcy parli naprzód zajmując jeszcze w sierpniu War- szawę, a z końcem września osiągnęli rubież Dyneburg, Baranowicze, Pińsk, Ołyka, Dubno, Krzemieniec, Buczacz[14] .
4 2 POCZĄTEK WOJNY 2.1 Sprawa polska Polski poseł Wiktor Jaroński, autor deklaracji wygłoszonej na po- siedzeniu Dumy 8 sierpnia 1914 roku Do wybuchu wojny państwa zaborcze nie miały konkret- nie sprecyzowanych planów w stosunku do Polski i Pola- ków. W Austrii pojawiła się koncepcja uczynienie z Ga- licji trzeciego królestwa[uwaga 5] , monarchii, a tym samym pogłębienia autonomii. Teraz, wraz z jej wybuchem, ten problem pojawił się i to od razu bardzo wyraziście. Za- częło się od ogólnikowej odezwy Naczelnej Komendy c.k. austriackich wojsk z dnia 9 sierpnia: W Niemczech koła przemysłowe, militarne i nacjonali- styczne związane z Ligą Pangermańską wysuwały plany kolonizacji Wschodniej Europy, która miała być całko- wicie podporządkowana ekonomicznie i militarnie inte- resom Niemiec. Projekt ten miał przyjąć nazwę „Mit- teleuropy”, bloku ekonomicznego pod hegemonią Nie- mieckiego Cesarstwa, które wykorzystując ekonomicz- ne zasoby tego rejonu zamierzały uzyskać potęgę zdolną do zwycięskiej rywalizacji z innymi mocarstwami świa- towymi. Polska w tym projekcie miała grać rolę małe- go państwa buforowego, poddanego stopniowej germa- nizacji(także poprzez sztucznie wywoływane klęski gło- du zmniejszające populacje Polaków)[13] . Z terytorium Wódz naczelny wojsk rosyjskich wielki książę Mikołaj Mikołaje- wicz Romanow, autor odezwy do Narodu Polskiego z 14 sierpnia 1914 roku dawnego Królestwa Kongresowego zamierzano anekto- wać znaczne obszary, zwane „Polskim Pasem Przygra- nicznym”, z których Niemcy planowali wypędzić Pola- ków i Żydów, a na ich miejsce osiedlić kolonistów nie- mieckich. Marionetkowe państwo Polskie miało być mo- narchią na tronie której osadzony zostałby arystokrata z Niemiec lub Austrii. Początkowo miał być to książę austriacki, ale wraz z osłabieniem się pozycji Austro- Węgier w obozie Państw Centralnych, pomysł ten został zarzucony, a swoje pretensje do tronu polskiego wysu- nęło szereg książąt niemieckich, między innymi z Sakso- nii. Nawet po ewentualnym powstaniu owego satelickiego państewka, Cesarstwo Niemieckie zamierzało pozosta- wić kontrolę nad ekonomią, kolejami oraz wojskiem, w rękach niemieckiej armii. Generalnie projekt ten nie spo- tkał się z entuzjazmem dowództwa niemieckiego. Mimo tak ograniczonej autonomii uważali oni powstanie Pań- stwa Polskiego za błąd[15] . Jednocześnie wojska niemieckie rozdawały w dniach 7–8 sierpnia ulotki o treści: „Przychodzimy do was jako przyjaciele. Zaufajcie nam! Wolność wam nie- siemy i niepodległość! Połączcie się z wojskami sprzymierzonymi...”[16] . 8 sierpnia 1914 roku, na nadzwyczajnie zwołanym po- siedzeniu Dumy Państwowej, poseł kielecki Wiktor Ja- roński złożył w imieniu Koła Polskiego deklarację o so- lidarności narodu polskiego z Rosją w jej walce z Niem- cami. Została ona bardzo dobrze przyjęta przez Romana Dmowskiego, który napisał później: „Nigdy w życiu ża-
2.2 Wymarsz Pierwszej Kompanii Kadrowej, ogłoszenie Rządu Narodowego 5 den nasz krok polityczny tak mię nie ucieszył”[17] . Rosja nie pozostała w tyle. 14 sierpnia 1914 roku ukaza- ła się odezwa, podpisana przez naczelnego wodza wojsk rosyjskich, Wielkiego Księcia Mikołaja Mikołajewicza, równie ogólnikowa jak te z drugiej strony frontu: „Nie- chaj Naród Polski połączy się w jedno ciało pod berłem Cesarza Rosji. Pod berłem tym odrodzi się Polska swo- bodna w swej wierze, języku i samorządzie”[18] . Z kolei na Zachodzie sprawa polska – przynajmniej w tej począt- kowej fazie wojny – nie wywoływała żadnych żywszych reakcji. Rządy państw Ententy uważały, że jest to we- wnętrzny problem rosyjski, do którego nie powinny się wtrącać. Natomiast, jak zwykle życzliwie odnosiła się do sprawy polskiej opinia publiczna na Zachodzie[19] oraz liczna, a w USA dobrze zorganizowana Polonia, trady- cyjnie związana z obozem narodowym. W odpowiedzi na deklarację wodza naczelnego wojsk ro- syjskich wielkiego księcia Mikołaja Mikołajewicza Ro- manowa z 14 sierpnia 1914 roku, grupa zwolenników współpracy z Rosją podpisała telegram dziękczynny, gło- szący m.in., że krew synów Polski, przelana łącznie z krwią synów Rosyi w walce ze wspólnym wrogiem, stanie się największą rękojmią nowego życia w pokoju i przyjaźni dwóch narodów słowiańskich[20] . 2.2 Wymarsz Pierwszej Kompanii Kadro- wej, ogłoszenie Rządu Narodowego Piłsudski odbiera raport od skauta Czesława Bankiewicza na ro- gatkach Kielc 12 sierpnia 1914 roku Józef Piłsudski początkowo nie wierzył, by konflikt serbsko-austriacki mógł przerodzić się w wojnę między zaborcami, ale 30 lipca 1914 roku wydał jednak roz- kaz mobilizacyjny dla Związku Strzeleckiego. 2 sierpnia podporządkował sobie Drużyny Strzeleckie, a jednocze- śnie przyszła zgoda sztabu austriackiego na dywersyjne Strzelcy w Kielcach; pośrodku Józef Piłsudski działania „wojsk polskich”. O świcie 6 sierpnia z kra- kowskiej dzielnicy Oleandry wyruszył ku granicy pierw- szy oddział, poprzedzany przez 7-osobowy patrol konny Beliny[21] . W swym przemówieniu z 3 sierpnia Piłsudski mówił: O godzinie 9.45 żołnierze obalili słupy graniczne pod Michałowicami, wkraczając do zaboru rosyjskiego[22] . 6 sierpnia 1914 roku rano, Józef Piłsudski zawiado- mił zebranych na naradzie Komisji Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych, że w Warszawie po- wstał Rząd Narodowy, który mianował go komendan- tem wszystkich polskich sił wojskowych[23] . Tego samego dnia w Krakowie pojawiły się ulotki, datowane w War- szawie 3 sierpnia 1914 roku, które ogłaszały utworzenie Rządu Narodowego. Zostały one wydrukowane w Kra- kowie, a tekst odezwy napisał Leon Wasilewski na pole- cenie Piłsudskiego. W odezwie tej Rząd Narodowy do- nosił o swym utworzeniu, wskazując „wszystkim Pola- kom” obowiązek solidarnego skupienia się pod jego wła- dzą i zawiadamiał, że komendantem polskich sił wojsko- wych mianowany został obywatel Józef Piłsudski, którego rozporządzeniom wszyscy ulegać powinni[24] . Podejmując akcję w Kongresówce Piłsudski głosił ofi- cjalnie, że zmierza do połączenia obu zaborów – Gali- cji i rosyjskiego – we wspólny organizm w związku z Au- strią. W rzeczywistości liczył na powtórzenie sytuacji z roku 1863, co ułatwiłoby zorganizowanie władz powstań- czych, uwolnienie się od Austrii i utworzenia niezależnej siły politycznej równorzędnej dla wojujących mocarstw, a wydając rozkaz wymarszu miał nadzieję, że na widok wojska polskiego obywatele Królestwa chwycą za broń. W tym celu posłużył się mistyfikacją: w ulotce kolpor- towanej w Królestwie po 6 sierpnia informował, że 3 sierpnia w Warszawie sformowany został Rząd Narodo- wy, który jego – Piłsudskiego – mianował „komendan- tem polskich sił wojskowych”. Opierając się na doniesie- niach wywiadu liczył na szybkie zajęcie Warszawy. Tym- czasem Rosjanie nie opuścili Warszawy, umocnili się na- wet w Zagłębiu Dąbrowskim, gdzie Piłsudski miał zwo- lenników i mógł liczyć na poparcie i ochotników. W tej sytuacji słabe siły polskie nie miały szans na przyciągnię- cie pod swoje sztandary ludności Kongresówki. Strzel-
6 2 POCZĄTEK WOJNY ców nie witano z radością, a wręcz wrogo. W rezulta- cie – po stoczeniu kilku potyczek i przejściowym zaję- ciu Kielc – Strzelcy wycofali się do Galicji. Reakcja Au- striaków była oczywista: zażądali rozwiązania oddziałów strzeleckich lub włączenia ich do formacji Obrony Kra- jowej (niem. Landsturm)[25] . 2.3 Naczelny Komitet Narodowy – Legio- ny Polskie – Polska Organizacja Naro- dowa – Polska Organizacja Wojskowa – Oddział Lotny Wojsk Polskich Józef Piłsudski, dowódca I brygady Legionów Polskich Armii Austro-Węgier 16 sierpnia 1914 roku powstał w Krakowie, z inicjatywy polskich stronnictw politycznych, Naczelny Komitet Na- rodowy (NKN) z Juliuszem Leo (później Władysławem Jaworskim) na czele. NKN miał być – co uznali szyb- ko Austriacy – najwyższą instancją w zakresie wojskowej i politycznej organizacji zbrojnych sił polskich, a kierow- nictwo Departamentu Wojskowego objęli Władysław Si- korski (Kraków) i Aleksander Skarbek (Lwów). W skład NKN-u weszli przedstawiciele 11 partii politycznych z Galicji i 5 z Królestwa, w tym zarówno zwolennicy, jak i przeciwnicy Piłsudskiego[26] . Odtąd wszystkie polskie formacje zbrojne miały występować jako Legiony Polskie pod austriackim zwierzchnictwem wojskowym. Piłsudski musiał się podporządkować. W odezwie do żołnierzy z 22 sierpnia napisał: „Naród budzić się zaczyna i nie chce zostawić nas samotnymi, jak byliśmy dotychczas. Zgłosi- łem w swoim i waszym imieniu przystąpienie do organi- zacji szerszej, zapewniającej wojsku polskiemu większe Władysław Sikorski, kierownik Departamentu Wojskowego Na- czelnego Komitetu Narodowego środki i szersze działania”[27] . Liczył na to, że zachowa odrębność swej formacji, ale Austriacy byli nieugięci – Legiony mogły wystąpić jako formacja Landsturmu z do- wódcami Polakami – generałami armii austriackiej. Jedy- ne, na co udzielono zgody, to polskie odznaki wojskowe, umundurowanie i komenda. Początkowo powstały tylko Legion Zachodni i Legion Wschodni (ten drugi został rozwiązany nim jeszcze wszedł do akcji, bo jego żołnierze nie chcieli składać przysięgi na wierność cesarzowi; kilkuset z płk. Józefem Hallerem przeszło do Legionu Zachodniego, a około 5 tysięcy zostało wcielonych do c.k. armii)[26] . Ten kryzys spowodował wzrost niechęci czynników austriackich do polskich idei, Niemcy zaś[uwaga 6] w ogóle nie wykazali zainteresowania[28] . Sprawa polska, na tym początkowym etapie, rysowała się mgliście, a rola polityków i wojsko- wych, chcących stworzyć Wojsko Polskie II RP i uczynić zeń liczący się czynnik na frontach wojny, sprowadzała się do roli petentów i niewygodnych suplikatorów[29] . Tymczasem w toczącej się wojnie brały udział – słabo wyposażone i źle uzbrojone – Legiony, najpierw w skła- dzie trzech pułków (Piłsudski stał na czele 1. pułku), a wkrótce (pod koniec 1915 roku) trzech brygad[uwaga 7] . Już we wrześniu 1914 roku główne siły Legionów (do-
2.4 Roman Dmowski – Komitet Narodowy Polski – Legion Puławski 7 wódca gen. Karol Durski-Trzaska) rzucone zostały w re- jon Marmarosz Sziget na Węgrzech, a następnie walczyły w Karpatach Wschodnich, gdzie, po przejściu Przełęczy Pantyrskiej odnosiły sukcesy w bitwach pod Rafajłową i Nadwórną, a następnie wkraczając na Pokucie[30] . 29 października, w wyczerpującej bitwie pod Mołotkowem poległo około 300 legionistów, a ponad 800 odniosło rany[22] . Bataliony dowodzone przez Piłsudskiego brały udział w krwawych bitwach pod Anielinem i Laskami (22–26 paź- dziernika 1914 roku), gdzie wybitną rolę odegrał Edward Rydz-Śmigły, ale w związku z załamaniem się ofensywy na kierunku warszawskim, musiały wycofać się[uwaga 8] na Podhale, przy czym dwa tyłowe bataliony stoczyły zacię- ta bitwę pod Krzywopłotami. W tym właśnie momencie 1. pułk został – staraniem NKN – przekształcony w I Bry- gadę Legionów Polskich[31] . Na przełomie listopada i grudnia 1914, I Brygada – w ra- mach kontrofensywy austriackiej – stoczyła ciężkie boje pod Limanową, Chyżówkami i Marcinkowicami, wszę- dzie korzystając z pomocy górali. Przed samym Bożym Narodzieniem I Brygada (pod nieobecność Piłsudskie- go dowodził szef sztabu Kazimierz Sosnkowski) stoczyła jeszcze zażarty bój pod Łowczówkiem (22–25 grudnia), ale w początku 1915 roku została zluzowana i odeszła na odpoczynek[uwaga 9] . II Brygada walczyła jeszcze w gó- rach, przełamując front rosyjski w dniach 18–21 stycznia pod Kirlibabą i wychodząc na rubież Dniestru i Seretu, by wreszcie też zostać wycofaną z frontu. Te niewielkie siły nie liczyły się na frontach wielkiej wojny w sensie mili- tarnym, ale stanowiły znaczący fakt polityczny[16] . Wobec decyzji o likwidacji Komisariatów Wojsk Pol- skich przez władze austriackie, utworzono Komisaria- ty Polskiej Organizacji Narodowej. Organizacja ta miała być oparciem dla legionowej akcji zbrojnej i zawiązkiem samoistnego ustroju polskiego narodu[32] . Piłsudski rozwijał też utworzoną na jesieni 1914 roku Polską Organizację Wojskową (POW). Była to organiza- cja ściśle zakonspirowana, skierowana głównie przeciw Rosji. Jej komendantem był początkowo por. Tadeusz Zuliński, potem kpt. Stefan de Castenedolo Kasprzycki, faktycznie zaś sam Piłsudski. POW była całkowicie nie- zależna i dzieliła się na dwie formacje – Służbę Czynną i Rezerwę. Szkoliła oficerów i podoficerów dla przyszłe- go Wojska Polskiego, a nawet wydawała własne pismo „Rząd i Wojsko”, redagowane przez Adama Skwarczyń- skiego i Tadeusza Hołówkę. POW miała być siłą, która podejmie walkę w chwili, gdy decydować się będą losy niepodległości Polski. Obce wywiady nigdy nie przenik- nęły w struktury POW i zaledwie podejrzewały istnienie podziemnej organizacji[33] . W końcu listopada 1914 roku utworzono podległy ko- mendantowi Polskiej Organizacji Wojskowej Tadeuszowi Józefowi Żulińskiemu Oddział Lotny, którego zadaniem było prowadzenie akcji dywersyjnych i sabotażu na ty- łach wojsk rosyjskich. Już 23 listopada wysadzono w po- wietrze tory pomiędzy Dworcem Gdańskim i Wileńskim w Warszawie. 30 listopada w rocznicę powstania listo- padowego Oddział Lotny uszkodził dynamitem pomnik oficerów-lojalistów poległych w Noc Listopadową w Warszawie[34] . 2.4 Roman Dmowski – Komitet Narodowy Polski – Legion Puławski Roman Dmowski Oficerowie Legionu Puławskiego
8 3 OFENSYWA NIEMIECKO-AUSTRIACKA 1915 W czasie, gdy Piłsudski i legioniści „rzucali na stos” swo- je losy, w Królestwie działano ostrożniej. 3 sierpnia 1914 powstał w Warszawie Komitet Obywatelski, przekształ- cony 10 listopada, za zgodą Rosjan, w Centralny Komitet Obywatelski (CKO), który organizował pomoc dla lud- ności Kongresówki (i tej części Galicji, która znalazła się pod okupacją rosyjską) – na jego czele stali Stanisław Wojciechowski, Władysław Grabski i in., którzy uważa- li, że tworzą podwaliny przyszłego rządu polskiego, ale nie zamierzali organizować – przynajmniej na tym etapie – czynu zbrojnego. W pierwszej fazie wojny utrzymywa- li, że „zwycięstwo koalicji rosyjsko-francusko-angielskiej daje widoki zjednoczenia wszystkich ziem polskich z do- stępem do Bałtyku” (odezwa Stronnictwa Narodowej De- mokracji z 28 sierpnia 1914)[35] i potępiali legionistów Piłsudskiego jako „narzędzie polityczne” w ręku Austrii i Niemiec. W listopadzie ukształtował się ośrodek polityczny pod nazwą Komitet Narodowy Polski z Romanem Dmow- skim na czele. W odezwie z 25 listopada[35] głoszono, że „klęska Niemiec to nasze zwycięstwo”. Za cel naczel- ny wojny uznano „zjednoczenie Polski pod berłem mo- narchy rosyjskiego” i zabiegano o utworzenie oddziałów polskich u boku armii rosyjskiej. Tymczasem, z powo- du oporu antypolskich elementów w sztabach rosyjskich, Legion Puławski (tworzony przez ziemianina Witolda Gorczyńskiego, który uzyskał zezwolenie szefa sztabu głównego armii rosyjskiej w Baranowiczach)[36] nie prze- kroczył stanu batalionu, a w październiku 1915 przemia- nowany został na 739. nowoaleksandryjską i 740. lubel- ską drużynę pospolitego ruszenia (ros. Ополчение)[37] . Wszelkie zabiegi ziemiaństwa, arystokracji, burżuazji i kleru Kongresówki, aby uzyskać od władz rosyjskich ja- kiekolwiek stanowisko w sprawie polskiej pozostawały bez echa dopóty, dopóki armie rosyjskie odnosiły sukce- sy na froncie. Z tej też przyczyny Dmowski dość wcześnie nawiązał kontakty z działaczami polonijnymi na Zacho- dzie, a zwłaszcza z Ignacym Paderewskim, Janem Smul- skim i Gabrielem Narutowiczem, którzy stali na czele akcji pomocowych i zabiegali w Paryżu i Waszyngtonie o podjęcie działań mających na celu odbudowę państwa polskiego[38] . 3 Ofensywa niemiecko-austriacka 1915 Zgodnie z planem niemieckiego szefa sztabu Ericha von Falkenhayna i jego austriackiego odpowiednika Franza Conrada von Hötzendorfa wiosną 1915 roku armie państw centralnych podjęły ofensywę na froncie wschod- nim. Jej celem było wyeliminowanie Rosji z wojny, by móc skutecznie uderzyć na Zachód. Tuż przed rozpo- częciem ofensywy Rosjanie ewakuowali na wschód bli- sko 800 tysięcy Polaków, wśród których zaledwie 200 ty- sięcy stanowili dobrowolni uchodźcy, czyli tacy, którzy Wkroczenie kawalerii niemieckiej do Warszawy 5 sierpnia 1915 mogli obawiać się represji w związku z ich współpracą z caratem[38] . Uderzenie rozpoczęło się 2 maja 1915 roku. XI Armia niemiecka i IV Armia austriacka pod dowództwem gen. Augusta von Mackensena przełamały front rosyjski pod Gorlicami i błyskawicznie zajęły Przemyśl i Lwów. 5 sierpnia wojska niemieckie wkroczyły do Warszawy, pod koniec lata zdobyły twierdzę Modlin, Wilno i Brześć Li- tewski. Pod koniec roku front przebiegał od Zatoki Ry- skiej przez Baranowicze, Tarnopol, po Kamieniec Podol- ski na brzegach Dniestru. Do wojny po stronie państw centralnych przystąpiły Bułgaria i Turcja, a próba nawią- zania fizycznego kontaktu sił Ententy z Rosjanami przez Dardanele skończyła się fiaskiem wielkiej operacji de- santowej wojsk brytyjskich i australijskich pod Gallipoli. Wojska austriackie odparły ofensywę włoską w Alpach. Zajęcie Królestwa postawiło na porządku dziennym kwe- stię statusu tych ziem. Według austriackiego premie- ra, hrabiego Karla Stürgha, miały one zostać włączo- ne do monarchii Habsburgów jako „dawne rosyjsko- polskie obszary zjednoczone z częściami Królestwa Gali- cji i przekształconymi w Królestwo Polskie”, ale Niemcy nie chcieli się z tym pogodzić. 24 sierpnia powstało w Warszawie generalne gubernatorstwo z generałem Han- sem von Beselerem, który natychmiast ograniczył rolę, a we wrześniu rozwiązał Centralny Komitet Obywatelski (CKO)[39] . 3.1 Walki Legionów W zmaganiach tych brały udział formacje polskie. I Bry- gada, przy sztabie której znajdowało się dowództwo Le- gionów z gen. Karolem Durskim-Trzaską[uwaga 10] (wspie- rana przez III) biła się na terenie Królestwa pod Konarami (maj 1915), Tarłowem (czerwiec 1915) oraz Jastkowem (lipiec–sierpień 1915). II Brygada walczyła na Bukowinie (m.in. walki pod Rarańczą i pod pobliską Rokitną). Jesienią, na Wołyniu, polskie pułki toczyły bitwy pod Kuklami, Kostiuchnówką (lipiec 1916) i Stowyhorżem, gdzie dawały silny odpór atakującym wojskom rosyjskim
3.2 Kryzys orientacji prorosyjskiej 9 Działania Legionów Polskich Armii Austro-Węgier i Legionu Pu- ławskiego Armii Imperium Rosyjskiego Beliniacy (sześciu z siedmiu ułanów sławnego pierwszego patro- lu) w 1916 Brusiłowa. Armia austriacka cofała się pod naporem Ro- sjan, w związku z czym także Legiony musiały przejść z linii Styru nad Stochód, gdzie ofensywa rosyjska osła- bła i walki przybrały charakter pozycyjnych. Większość sił polskich znajdowała się pod wspólnym dowództwem, lojalnym wobec koncepcji austro-polskiej[40] . W ciągu dwuletnich walk Legiony poniosły dotkliwe stra- ty (około 15 tysięcy zabitych i rannych)[41] . Młody pol- ski żołnierz okrzepł w trakcie tych walk. Był to zalą- żek przyszłej armii polskiej. Piłsudski uważał, że po wy- parciu Rosjan z ziem polskich dalsze wspieranie Niem- ców i Austriaków nie będzie zgodne z polskim intere- sem narodowym, więc z wolna odsuwał się na dalszy plan i przechodził do opozycji wobec lojalistycznej komen- dy Legionów. Starał się wyhamowywać nabór do Legio- nów, natomiast z wielkim zaangażowaniem rozbudowy- wał POW[42] . 3.2 Kryzys orientacji prorosyjskiej Śmierć Władysława Szujskiego w bitwie pod Sillery, obraz Jana Styki sprzed 1925 roku, przedstawia śmierć polskiego ochotnika w armii francuskiej chorążego Władysława Szujskiego w 1914 roku, trzymającego sztandar, przeszyty 34 kulami niemieckimi Również po drugiej stronie frontu nie rysował się ża- den pozytywny scenariusz rozegrania sprawy polskiej. Na cztery dni przed oddaniem przez Rosjan Warszawy rosyj- ski premier Iwan Goriemykin powiadomił Dumę o decy- zji carskiej w sprawie Polski. Mikołaj II polecał rządo- wi opracować ustawę dającą Polakom – oczywiście po wojnie – prawo do swobód kulturalnych, gospodarczych i narodowych, ale tylko w ramach autonomii pod berłem Romanowów. Plany te opracował minister spraw zagra- nicznych Rosji Siergiej Sazonow. Zakładały one pewną autonomię ziem polskich pod panowaniem Rosji, w gra- nicach której miały się znaleźć części zaboru austriackie- go oraz pruskiego; w niektórych planach przedstawiono również przyłączenie Górnego Śląska. Planowane swobo- dy były znacznie mniejsze od tego co Polacy do tej pory uzyskali w Galicji pod panowaniem Austro-Węgier. Sa- zonow przedstawił następujące punkty swego planu am- basadorowi Francji: • rząd Polski miał się składać z przedstawiciela cara, czyli wicekróla, Rady Ministrów oraz dwuizbowego
10 3 OFENSYWA NIEMIECKO-AUSTRIACKA 1915 Parlamentu • administracja Polski zostałaby powierzona temu rządowi • cła, polityka zagraniczna, wojsko, finanse, sieć ko- lejowa pozostałyby domeną Imperium Rosyjskiego • stosunki administracyjne pomiędzy Królestwem Polski a carem miały pozostawać w gestii Senatu w Piotrogrodzie, a w jego ramach specjalna komisja złożona z Polskich i Rosyjskich senatorów w rów- nej liczbie[43] . Dwór Carski niechętnie patrzył na te propozycje, widząc w sprawie polskiej jedynie element propagandowy, mają- cy doraźny cel wojskowy. Wkrótce po ich przedstawieniu Sazonow został zdymisjonowany. Oświadczenie carskie spowodowało gwałtowne osłabie- nie orientacji prorosyjskiej. Roman Dmowski natych- miast wyjechał z Rosji do Szwajcarii, gdzie w Lozannie działała Centralna Agencja Polska, która stawiała sobie za cel zainteresowanie sprawami polskimi władz francu- skich. Na samym początku wojny w wyniku jej starań sformowano nawet z ochotników – Polaków tzw. Legion Bajończyków (dwie kompanie w składzie 1. pułku Legii Cudzoziemskiej), który jednak wykrwawił się pod Arras i większej już roli nie odegrał[44] . Opuszczając Rosję zostawił sobie Dmowski furtkę w postaci utrzymywanej nadal w Petersburgu (od 1915 Piotrogrodzie) placówki KNP. Inni pasywiści, a w szcze- gólności realiści i narodowcy, zawiązali w okupowanym Królestwie tzw. Międzypartyjne Koło Polityczne i czeka- li na rozwój wypadków[45] . 3.3 Okupacja niemiecka i austro- węgierska Rosjanie, wycofujący się pod naporem armii niemieckiej z Królestwa, zostawiali za sobą spaloną ziemię. Ewaku- owali ponad 800 tysięcy obywateli polskich, zabierali ko- nie, bydło, zasoby banków, urządzenia fabryk, parowozy i wagony kolejowe. Wyjechało też około 200 tysięcy lu- dzi w jakiś sposób powiązanych z zaborcą. Okupacja niemiecko-austriacka zaczęła się od deklaracji o autonomii i samorządzie, bowiem coś trzeba było Po- lakom obiecać, skoro liczono na poważne korzyści w po- staci ochotniczej armii polskiej. Niemcy mówili niezo- bowiązująco o potrzebie nowych stosunków, Austriacy deklarowali odrodzenie Królestwa Polskiego w ramach Austro-Węgier. Obie strony ustanowiły urzędy guberna- torskie dla terenów okupowanych. W Warszawie zaczął władać gen. Hans von Beseler, w Lublinie gen. Erich Dil- ler (od maja 1916 Karl Kuk}. Granice okupacji niemieckiej i austriackiej oraz Ober-Ostu W chwili wkraczania Niemców w Warszawie ujawniła się POW, a 15 sierpnia przybył do stolicy Piłsudski. Podczas tajnego posiedzenia 21 sierpnia w Otwocku mówił swo- im podkomendnym, że Rosja poniesie klęskę w wyniku rewolucji, która obali carat[46] . W związku z powyższym POW musi się rozbudować dla podjęcia walki przeciwko państwom centralnym. W początkach 1916 POW działa- ła w 17 okręgach i 77 obwodach. W jej szeregach było ponad 15 tysięcy ludzi. Niemcy, którzy wprowadzili ostry reżim okupacyjny (obowiązkowe dostawy dla armii, kontrybucje, branie zakładników), zezwolili jednak na działalność ich zda- niem pozapolityczną, z czego skorzystało polskie szkol- nictwo, uruchamiając błyskawicznie szkoły wyższe w Warszawie (Uniwersytet Warszawski, Politechnika War- szawska) oraz organizując Komisję Pedagogiczną przy Stowarzyszeniu Nauczycielstwa Polskiego, która przygo- towała plan utworzenia 7-klasowych szkół powszechnych i 4-letnich ogólnokształcących szkół średnich. Społeczeństwo Kongresówki niechętnie przyjmowało okupantów. Niemcom generalnie nie ufano, a ponadto związana ekonomicznie z Rosją burżuazja po cichu liczy- ła na powrót Rosjan, zatem z dystansem odnosiła się tak- że do piłsudczyków. Niemcy wywiozły z terenów okupo- wanych Kongresówki maszyny i narzędzia, konie rasowe i bydło, zatrzymując u siebie 200 000 robotników z Ga- licji i 700 000 robotników z Królestwa[47] .
4.1 Akt 5 listopada 1916 roku, Tymczasowa Rada Stanu i Polnische Wehrmacht 11 4 Umiędzynarodowienie sprawy polskiej 17 marca 1916 roku minister spraw zagranicznych Impe- rium Rosyjskiego Siergiej Sazonow zawarł z premierem Francji Aristide Briandem umowę, uznającą sprawę pol- ską za wewnętrzną sprawę rosyjską[48] . Rok 1916 przyniósł, obok zmian na frontach i w sytu- acji międzynarodowej, także poważne zmiany w sytuacji narodu polskiego. Sytuacja na frontach ostatecznie prze- kreśliła nadzieje Niemiec na szybkie zwycięstwo. Wielka bitwa pod Verdun (luty–czerwiec 1916) zakończyła się niepowodzeniem wojsk niemieckich, chociaż stosunek strat przemawiał na ich korzyść[49][50] . Przeprowadzo- na bezpośrednio po niej ofensywa sprzymierzonych nad Sommą (czerwiec–październik 1916) wprawdzie rów- nież nie przyniosła rozstrzygnięcia, ale zarysowała się wy- raźna przewaga technologiczna Ententy. Latem tego ro- ku zarysowała się też wyraźna przewaga sprzymierzo- nych w stanach osobowych armii. Nie udało się również Niemcom wygrać w wielkiej bitwie morskiej u brzegów Jutlandii i przełamać przewagi brytyjskiej na morzu. Na południu Europy do wojny po stronie Ententy przystąpiła Rumunia, co również zmniejszyło szansę państw central- nych na końcowe zwycięstwo. W zaistniałej sytuacji prędzej czy później musiało dojść do umiędzynarodowienia sprawy polskiej. Przekonywani przez niektórych polskich polityków[uwaga 11] przedstawi- ciele władz okupacyjnych uwierzyli, że z ziem polskich można wybrać jeszcze co najmniej milion żołnierzy[51] . Główny kwatermistrz armii niemieckiej gen. Ludendorff pisał wprost: „Stwórzmy Wielkie Księstwo Polskie z War- szawy i Lubelskiego, a zaraz potem polską armię pod do- wództwem niemieckim”[52] . 4.1 Akt 5 listopada 1916 roku, Tymczaso- wa Rada Stanu i Polnische Wehrmacht Posiedzenie inauguracyjne Tymczasowej Rady Stanu w dawnym Pałacu Rzeczypospolitej 15 stycznia 1917 roku Plakat zawierający treść proklamacji 5 listopada 1916 roku W tej sytuacji doszło do ogłoszenia (po konferencji w Pszczynie) tzw. aktu 5 listopada – proklamacji dwóch ce- sarzy, mówiącej o powstaniu samodzielnego państwa” z ziem „panowaniu rosyjskiemu wydartych” z dziedziczną monarchią i ustrojem konstytucyjnym. O własnej armii czy polityce zagranicznej mowy w dokumencie nie by- ło, Królestwo miało być „w łączności z obu sprzymie- rzonymi mocarstwami”, granice pozostawały nieokreślo- ne (Dokładniejsze oznaczenie granic Królestwa Polskiego zastrzega się). Polacy w większości akt cesarzy zignoro- wali: społeczeństwo nie miało zaufania do niemieckich deklaracji. Dowiódł słuszności takiej podejrzliwości spo- łeczeństwa gubernator Beseler ogłaszając (już 9 listopa- da) zaciąg do armii nazwanej „Polską Siłą Zbrojną (niem. Polnische Wehrmacht)”, która miała być „tymczasowo” włączona do armii niemieckiej[53] . Mocarstwa okupacyjne poczyniły kolejny krok 6 grud- nia 1916 i utworzyły Tymczasową Radę Stanu (TRS) składającą się z „25 reprezentantów wszystkich ziem i wszystkich kół zawodowych” oraz po trzech komisarzy ze strony rządów cesarskich. Polacy stanęli przed dyle- matem – z jednej strony rysowała się szansa utworzenia namiastki rządu narodowego, z drugiej zachodziło łatwe oskarżenie o kolaborację. Takie wahania miał też Piłsud- ski, który prowadził w tej sprawie rozmowy z prezyden- tem Warszawy księciem Zdzisławem Lubomirskim. W nadziei na powstanie namiastki rządu narodowego pew- na liczba obywateli postanowiła jednak TRS poprzeć. Na czele Rady stanął Wacław Niemojowski, ziemianin z kaliskiego[54] .
12 4 UMIĘDZYNARODOWIENIE SPRAWY POLSKIEJ 1 grudnia 1916 roku generalny gubernator warszawski von Beseler urządził uroczyste wkroczenie do Warszawy 4. i 3. pułku Legionów oraz 2. pułku ułanów[55] . 4.2 Reakcja państw Ententy i Stanów Zjednoczonych Ignacy Jan Paderewski przeprowadzał serię narad z prezydentem Stanów Zjednoczonych Woodrow Wilsonem, których efektem by- ło orędzie Wilsona ze stycznia 1917 roku, zdjęcie z Nowego Jorku z kwietnia 1916 roku Umiędzynarodowienie sprawy polskiej stało się faktem. Akt 5 listopada był jak „piorun z jasnego nieba”[56] dla zu- pełnie nieprzygotowanych państw Ententy. W podjęciu decyzji pomocni byli przebywający na Zachodzie Polacy z Dmowskim na czele. Nie obyło się także bez emigra- cji i Polonii tak w Europie, jak i w Ameryce. Działacze tej miary, co Henryk Sienkiewicz czy Ignacy Paderew- ski, posiadali odpowiednie wpływy i umieli oddziaływać na opinię publiczną Zachodu. Rząd rosyjski 15 listopada 1916 roku zaprotestował prze- ciw rozporządzaniu Królestwem Polskim przez okupan- tów oraz ponowił uroczyście przyrzeczenie stworzenia całej Polski złożonej z wszystkich ziem polskich, która po zakończeniu wojny będzie miała prawo z całą swobo- dą samodzielnie urządzić swoje życie narodowe, kultu- ralne i gospodarcze pod berłem panujących rosyjskich na zasadzie jedności państwowej. Oświadczenie to poparły Wielka Brytania i Francja, przyjmując je w telegramie do premiera rosyjskiego Borisa Stürmera z dnia 16 listopa- da 1916 do wiadomości, a w dniu następnym 17 listopada uczyniły to samo Włochy[57] . 26 listopada 1916 roku przedstawiciele organizacji pol- skich w Stanach Zjednoczonych z Ignacym Janem Pade- rewskim na czele wydali do premierów koalicji (Herberta Henryego Asquitha, Aristide'a Brianda i Paolo Bosel- liego) odezwę przeciwko tworzeniu armii polskiej przez Niemców, kończącą się słowami: Polska musi być wolna, niepodległa i zjednoczona[58] . W Dumie rosyjskiej premier Aleksander Trepow 2 grud- nia złożył oświadczenie, że ziemie odwiecznie polskie po- za granicami Rosji będą odzyskane, a cała Polska w gra- nicach etnograficznych będzie wolna w nierozerwalnym związku z Rosją[59] . Następnie car Mikołaj 25 grudnia w rozkazie dla woj- ska uznał, że ważnym celem wojny jest „utworzenie Polski wolnej, złożonej z wszystkich trzech części, dotąd rozdzie- lonych [60] , w komentarzu jaki - po uzyskaniu audiencji u cara - udzielił prasie prezes Komitetu Narodowego Polskiego w Petersburgu Zygmunt Wielopolski, wyni- kać miało że zjednoczona Polska otrzyma: odrębny wła- sny ustrój państwowy z własnymi izbami ustawodawczymi i własną armią”[61] . Wkrótce w podobnym tonie wypo- wiedzieli się premier francuski Aristide Briand i prezy- dent USA Thomas Woodrow Wilson, którego słowa zo- stały w Polsce powitane szczególnie ciepło[62] . W dniu 6 kwietnia 1917 roku Stany Zjednoczone wypowiedziały Niemcom wojnę[63] . 4.3 Rewolucja lutowa w Rosji i deklaracja rosyjskiego Rządu Tymczasowego oświadczenie Piotrogrodzkiej Rady Delegatów Robotniczych i Żołnierskich ogłoszone w „Prawdzie” z 16.3.1917 O losach Polski zadecydować miała jednak nie posta- wa państw Zachodu, a to, co działo się w Rosji. Ofensy- wa Brusiłowa przyniosła ogromne straty, zarówno ludz- kie, jak i materialne. Gospodarka Rosji leżała w ruinie.
13 W całym imperium narastało niezadowolenie, a w mia- stach zaczął się głód. W tej sytuacji – w styczniu 1917 – rozpoczęła się fala strajków, która szybko ogarnęła cały kraj. Dochodziło do manifestacji ulicznych organizowa- nych przez skrajnie lewicowe partie i bratania się woj- ska z tłumem. 2 marca? /15 marca 1917 car Mikołaj II abdykował a rząd ustąpił. Władzę przejął Rząd Tymcza- sowy premiera księcia Gieorgija Lwowa. 28 marca 1917 Piotrogrodzka Rada Delegatów Robotniczych i Żołnier- skich uznała, że Polska ma prawo do niepodległego bytu z punktu widzenia politycznego i międzynarodowego. 29 marca 1917 roku Rząd Tymczasowy Rosji przyjął rezo- lucję pióra Pawła Milukowa, która głosiła, że Rząd Tym- czasowy uważa utworzenie niepodległego państwa polskie- go, złożonego z ziem o większości polskiej za pewną gwa- rancję pokoju w odnowionej Europie. Połączone z Ro- sją wolnym wojskowym sojuszem, państwo polskie będzie pewną tarczą przeciwko naciskowi państw centralnych na słowiańszczyznę. Wolny i zjednoczony naród polski sam określi swój ustrój wewnętrzny, wypowiedziawszy swą wo- lę za pośrednictwem Konstytuanty, zebranej w stolicy kra- ju, a wybranej na podstawie powszechnego prawa wybor- czego[64][65] . Powołana została Komisja Likwidacyjna do spraw Królestwa Polskiego. Państwa koalicji zachodniej przyjęły manifest rządu ro- syjskiego do wiadomości[66] . Uczyniły to niezwłocznie Wielka Brytania, Francja i Włochy w osobnych notach, a później (14 kwietnia) wszystkie rządy koalicji razem we wspólnej nocie do ministra Milukowa solidaryzując się z myślą wskrzeszenia Polski w jej całości, wyrażając przeko- nanie, że przywrócenie Polski, powołanej do odgrywania ważnej roli w przyszłej Europie, leży w interesie ogólnym. Obaj przedstawiciele państw centralnych: Theobald von Bethmann-Hollweg i Ottokar Czernin, złożyli 30 marca oświadczenie, że mocarstwa centralne są gotowe trakto- wać ze swoimi nieprzyjaciółmi o pokój zaszczytny dla oboj- ga stron[67] . Ludy imperium liczyły na rychłe zawarcie pokoju, a tymczasem w czerwcu ruszyła – i natychmiast się załamała[uwaga 12] – kolejna ofensywa na froncie w Gali- cji. Rząd Tymczasowy musiał stanąć przeciwko masom robotniczym i nabierającym coraz większego znaczenia Radom Delegatów. Dla zapobieżenia rewolucji 8 lipca powstał nowy rząd kierowany przez Aleksandra Kiereń- skiego. 5 Wojsko polskie na Zachodzie i Komitet Narodowy Polski W Ameryce Północnej w kwietniu 1917 roku kongres związku Sokolstwa Polskiego w Pittsburgu wezwał wy- dział związku do utworzenia armii Kościuszki, złożonej ze 100 000 ochotników pod polską komendą dla walki Błękitna Armia. Przysięgę na sztandar składa gen. Haller z Niemcami o wolność i niepodległość Polski. Ochot- nicy zgłaszali się tłumnie, lecz rząd amerykański przez czas dłuższy nie pozwalał na tworzenie odrębnej armii polskiej[16] . W czerwcu 1917 roku poseł Jan Zamorski, będąc jeń- cem we Włoszech skłonił włoskiego ministra spraw za- granicznych Sidneya Sonnino do wydania w izbie posel- skiej oświadczenia, że niepodległość i zjednoczenie Pol- ski, są celem wojny światowej, poświęconej wyzwoleniu ujarzmionych ludów[68] . 4 czerwca 1917 prezydent Francji Raymond Poincaré na wniosek rządu podpisał dekret o utworzeniu autonomicz- nej armii polskiej na czas wojny, walczącej pod polskimi sztandarami pod naczelną komendą francuską[16] . Zebrani w Lozannie działacze z Dmowskim na czele za- wiązali Komitet Narodowy Polski, który przeniósł się wkrótce do Paryża. Tam Dmowski powiadomił władze Entanty, że KNP reprezentuje interes Polski na Zacho- dzie i jest władny podejmować decyzje polityczne i woj- skowe. 20 września Komitet Narodowy Polski został uznany przez Francję, a następnie przez inne państwa ko- alicji zachodniej za oficjalną reprezentację Polski[16] . Cie- szył się nadto poparciem Związku Narodowego Polskie- go w USA, Rady Zjednoczenia Międzypartyjnego w Pio- trogrodzie i krajowych pasywistów. Werbunek do armii polskiej we Francji prowadzony był ze szczególnym zaangażowaniem w Ameryce, skąd przy- było (głównie z USA i Brazylii) ponad 25 tysięcy ochot- ników. Józef Haller po klęsce kaniowskiej przedostał się przez całą Rosję do Murmańska, skąd odpłynął do Francji. Do- tarł tam w początkach lipca 1918. Haller natychmiast po przybyciu do Francji objął dowodzenie nad Armią dla koloru mundurów nazywaną Błękitną, z którą ruszył na front w Szampanii. 15 lipca 1. Pułk stoczył zwycięską bi- twę pod Esperance, a w dniach 23–25 lipca wiódł ciężkie boje o las Bois de la Raquette.
14 8 KORPUSY POLSKIE W ROSJI 6 Kryzys przysięgowy Pod koniec czerwca 1917 roku arcybiskup Józef Teo- dorowicz wygłosił w austriackiej Izbie Panów mowę, w której wykazał konieczność historyczną zjednoczenia wszystkich ziem polskich w niepodległej Polsce[69] . Rewolucja w Rosji wzbudziła w Berlinie i Wiedniu na- dzieje na rychłe zakończenie wojny na wschodzie i moż- ność przerzucenia znacznych sił na front zachodni i osią- gnięcia przewagi, tym więcej, że odparta została ofensy- wa francusko-brytyjska gen. Nivelle’a, a walczący prze- ciwko Austriakom Włosi ponieśli ciężką klęskę w Al- pach. Sporych sukcesów oczekiwano też po rozpoczętej właśnie nieograniczonej wojnie podwodnej. Te przejściowe sukcesy spowodowały utwardzenie sta- nowiska wobec wojsk polskich. Od legionistów zażąda- no natychmiastowego złożenia przysięgi wiernopoddań- czej. Na to tylko czekał Piłsudski – zerwał z TRS, od- mówił złożenia przysięgi i zaapelował o to samo do Le- gionów. Władze niemieckie i austriackie zareagowały re- presjami. Odmawiających przysięgi albo wcielano do ar- mii austriackiej i wysyłano na front włoski[uwaga 13] , al- bo osadzano w obozach internowania w Beniaminowie i Szczypiornie. Samego Piłsudskiego aresztowano rano 22 lipca 1917 i wywieziono do twierdzy w Magdeburgu[70] . Społeczeństwo było oburzone. W proteście przeciwko ta- kiemu postępowaniu zaborców TRS dokonała samoroz- wiązania. By jakoś załagodzić konflikt władze okupacyj- ne niemieckie przekazały w ręce polskie sądownictwo, a jesienią utworzono namiastkę władz Królestwa, a miano- wicie 3-osobową Radę Regencyjną. 7 Rada Regencyjna Rada (w składzie: prezydent Warszawy książę Lubomir- ski, arcybiskup warszawski Aleksander Kakowski i hra- bia Józef Ostrowski[71] ) miała – wespół z Radą Stanu – być władzą ustawodawczą, zaś wykonawczą złożyć na rę- ce rządu. Ów rząd z Janem Kucharzewskim na czele po- wstał 7 grudnia i z miejsca zajął się organizowaniem pol- skiego szkolnictwa i sądownictwa, a także administracji, co zaowocować miało w chwili faktycznego odzyskania niepodległości. POW ponownie przeszła do działań kon- spiracyjnych, a w społeczeństwie ponownie zaczęło wzra- stać zaufanie do obozu niepodległościowego. 8 Korpusy polskie w Rosji Rewolucja zaktywizowała 3-milionową rzeszę Polaków w Rosji. W Piotrogrodzie powstał Związek Wojskowych Generał Józef Dowbor-Muśnicki w otoczeniu oficerów I Korpusu Polskiego. Polaków, a 21 czerwca 1917 powołano do życia Naczpol pod przewodnictwem Władysława Raczkiewicza. Celem Naczpolu było utworzenie oddziałów polskich z oficerów i żołnierzy służących w armii rosyjskiej. Jeszcze w kwietniu dowództwo rosyjskie przekształ- ciło Brygadę Strzelecką[72] w Dywizję Strzelców Pol- skich. Dywizja latem 1917 walczyła w Galicji. Pułk uła- nów stoczył zwycięską bitwę pod Krechowcami i bronił Stanisławowa przed rabusiami-maruderami z armii rosyj- skiej. Latem 1917 Naczpol zdecydował o rozformowaniu Dy- wizji i powstaniu I Korpusu Polskiego pod dowództwem gen. Józefa Dowbora-Muśnickiego. Była to najliczniej- sza polska formacja w Rosji – należało do niej ponad 25 tysięcy ludzi. Dowborczycy byli pierwszymi żołnierzami polskimi toczącymi walki z bolszewikami. Wiosną 1918 toczyli zacięte boje z bolszewikami pod Bobrujskiem, a latem – po wkroczeniu Niemców[73] – formacja została otoczona przez przeważające siły niemieckie i zmuszona do kapitulacji. Żołnierze, po złożeniu broni, zostali ode- słani do kraju, gdzie jesienią 1918 r. stanowili ważny ele- ment odradzającego się Wojska Polskiego. Na przełomie lat 1917–1918 zaczął formować się w Rumunii i Besarabii II Korpus, którego cennym nabyt- kiem była II Brygada legionów Józefa Hallera, która w ciężkim nocnym boju przełamała front pod Rarańczą i przeszła na stronę rosyjską. II Korpus przetrwał do ma- ja 1918 na Ukrainie, ale uległ przeważającym siłom nie- mieckim w bitwie pod Kaniowem i również został roz- wiązany. Najmniej znane są dzieje III Korpusu Polskiego formowanego na Ukrainie, który jeszcze w trakcie owego formowania został rozbrojony i internowany przez Au- striaków. Nie wszyscy żołnierze wracali od razu do kraju, niektó- rzy udawali się do Murmańska lub na Kubań, gdzie for- mowały się oddziały polskie do walki – u boku Ententy – z Armią Czerwoną.
9.3 Pokój brzeski 1918 roku 15 9 Ostatni rok wojny 9.1 Rewolucja bolszewicka W kwietniu 1917 wrócił do Rosji[74] Lenin, który stanął natychmiast na czele Komitetu Centralnego Partii Bol- szewickiej. Umiejętnie żonglując hasłami rewolucyjny- mi, w krótkim czasie zdołał uzyskać przewagę w Pio- trogrodzkiej Radzie i skłonić ją do dokonania przewro- tu. Tzw. rewolucja bolszewicka[75] rozpoczęła się 7 li- stopada skoncentrowanym atakiem na siedziby władz Rządu Tymczasowego. Już następnego dnia powstał no- wy rząd – Rada Komisarzy Ludowych z Leninem i Socjaldemokratyczną Partią Robotniczą Rosji (bolsze- wików) na czele. Zwołany natychmiast Wszechrosyjski Zjazd Rad uchwalił, pod ich dyktando, dwa dekrety: de- kret o ziemi i dekret o pokoju. Dekret o pokoju mówił m.in., że „Rząd robotniczo-chłopski (…) proponuje wszyst- kim wojującym narodom i ich rządom niezwłoczne rozpo- częcie rokowań o sprawiedliwy, demokratyczny pokój (…) bez aneksji” Konsekwencją tego dekretu było zawieszenie broni (27 listopada) i podpisania rozejmu z państwami centralnymi (15 grudnia), a 22 grudnia rozpoczęły się w Brześciu nad Bugiem rokowania pokojowe zakończone 3 marca 1918 podpisaniem pokoju. Rozmowy szły opornie, bowiem strona bolszewicka kwestionowała niezależność rządów Polski, Litwy i Łotwy. Dla „zmiękczenia” bolszewików Niemcy zaprosili do Brześcia delegację ukraińską[76] , której – za cenę doprowiantowania armii niemieckiej mi- lionem ton zboża – obiecali odstąpienie znacznej części Galicji i Chełmszczyzny. Postanowienia brzeskie wywo- łały ogromne oburzenie w Polsce i w szeregach wojska. To właśnie dlatego II Brygada Legionów podjęła decyzję o przejściu (pod Rarańczą) na stronę rosyjską. Odbywały się manifestacje protestacyjne i strajki, do dymisji podał się rząd Kucharzewskiego. Nawet Rada Regencyjna gro- ziła rozwiązaniem. W lipcu 1918 r., po próbie przewrotu eserowców i zama- chu na Lenina, rozpoczął się w Rosji okres czerwonego terroru. Jego ofiarą padły też wszystkie organizacje pol- skie i pisma wydawane w języku polskim. Represjono- wano działaczy organizacji polskich, w tym POW i Zjed- noczenia Międzypartyjnego. 9.2 Stosunek państw Ententy, orędzie pre- zydenta Wilsona 27 grudnia 1917 roku francuski minister spraw zagra- nicznych Stéphen Pichon stwierdził w Izbie Deputowa- nych, że chce Polski jednej i niepodległej, niepodzielnej z wszelkimi gwarancjami swobodnego rozwoju gospodar- czego, militarnego i z wszelkimi konsekwencjami jakie stąd mogą wypłynąć[77] . Znany z późniejszych wystąpień nie- chętnych dla Polski brytyjski premier David Lloyd Geor- ge oświadczył 5 stycznia 1918 roku w Izbie Gmin, że jest odrodzenie Polski jest pilną koniecznością dla stabilności Europy Zachodniej, Polska ma się składać z rdzennie pol- skich żywiołów, które zechcą (co wykaże plebiscyt) wejść w jej skład[78] . 8 stycznia 1918 prezydent Stanów Zjednoczonych, Wil- son, wygłosił swe słynne przemówienie w Kongresie, zawierając w czternastu punktach warunki zakończenia wojny. W punkcie trzynastym znalazło się ważne dla sprawy polskiej stwierdzenie: „Należy utworzyć niezależ- ne państwo polskie, które będzie zajmować terytoria za- mieszkane przez niezaprzeczalnie polską ludność i które- mu należy zapewnić bezpieczny i swobodny dostęp do mo- rza...”, co w Polsce przyjęte zostało z entuzjazmem. Amerykański Korpus Ekspedycyjny w Europie nie był zbyt liczny, ale zdanie Stanów Zjednoczonych liczyło się w świecie, skąd przekonanie Polaków, że odzyskanie nie- podległości jest tylko kwestią czasu. 9.3 Pokój brzeski 1918 roku W chwili ogłoszenia orędzia prezydenta Wilsona, człon- kowie Rady Regencyjnej z Janem Kucharzewskim poje- chali do Berlina i Wiednia, aby wyrazić cesarzowi Nie- miec Wilhelmowi II i cesarzowi Austrii Karolowi I swą wdzięczność za akty, które zwróciły Polsce życie poli- tyczne i omówić z nimi sprawy nowego państwa pol- skiego i udziału Polski w rokowaniach pokojowych w Brześciu[79] . Podpisany z Ukrainą pokój brzeski 1918 roku przewidy- wał m.in. oddanie jej Chełmszczyzny, a w umowie tajnej Austria zapewniła Ukraińców, że utworzy z części Gali- cji, mającej większość ruską i z Bukowiny osobną pro- wincję ruską w ramach monarchii. Oderwanie Chełmsz- czyzny spotkało się z falą protestów i strajków ludności polskiej Lwowa i całej Polski. Na wieść o układzie do dymisji podał się gubernator Stanisław Szeptycki[80] . 11 lutego podał się do dymisji gabinet Jana Kucharzewskie- go. Polskie koła parlamentarne w Berlinie i Wiedniu wy- raziły swój protest. W parlamencie niemieckim przeciwko zawarciu tego traktatu protestowali prezes Koła Polskiego Władysław Seyda i poseł Wojciech Trąmpczyński. Komitet Narodo- wy Polski w Paryżu ogłosił deklarację protestacyjną 12 lutego. Wielka Brytania zawiadomiła reprezentanta Ko- mitetu Narodowego Polskiego 18 lutego 1918 roku, że pokoju brzeskiego nie uznaje[82] . 9.4 Deklaracja wersalska
16 10 ZAKOŃCZENIE WOJNY 5 czerwca 1918 roku Francja, Wielka Brytania i Włochy powzięły wspólną uchwałę na konferencji premierów w Wersalu i ogłosiły zbiorową rezolucję, że utworzenie pań- stwa polskiego, zjednoczonego i niepodległego, z wolnym dostępem do morza, jest jednym z koniecznych warunków istotnego i sprawiedliwego pokoju oraz panowania prawa w Europie. Rząd Rady Regencyjnej Jana Kantego Stecz- kowskiego odpowiedział, że rezolucja ta nie wytrąci go z równowagi w pracy nad spełnieniem misji dziejowej Polski na Wschodzie wespół z państwami centralnymi[83] . Wyra- żał nadzieję na urzeczywistnienia podstawowych potrzeb narodu we współpracy z sąsiednimi mocarstwami central- nymi[84] . 9.5 Deklaracja niepodległości Polski Rady Regencyjnej 7 października 1918 roku Nowy kanclerz niemiecki Maximilian von Baden 4 paź- dziernika 1918 roku wysłał do prezydenta Stanów Zjed- noczonych Wilsona notę z prośbą o wzięcie w rękę spra- wy pokoju na podstawach wyrażonych w orędziu do Kongresu z 8 stycznia 1918 i w późniejszych oświadcze- niach, podobną notę wysłał także rząd wiedeński. W po- rozumieniu z okupantami Rada Regencyjna 7 paździer- nika 1918 roku wydała oświadczenie o wskrzeszeniu Pol- ski, stając na gruncie ogólnych zasad pokojowych głoszo- nych przez prezydenta Stanów Zjednoczonych, a obecnie przyjętych przez świat cały za podstawę do nowego urzą- dzenia współżycia narodów[85] . Dekretem ogłoszonym w dniu 15 października 1918 ro- ku Rada Regencyjna nadała sobie władzę ustawodawczą do czasu powstania Sejmu konstytucyjnego na zasadach wskazanych w orędziu z 7 października 1918[86] . 9.6 Deklaracja cesarza Karola I Habsbur- ga 16 października 1918 roku W wydanym 16 października 1918 roku manifeście cesarz Karol I Habsburg ogłosił, że Austria zostanie przekształcona w federację czterech państw: niemiecko- austriackiego, czeskiego, południowo-słowiańskiego i ukraińskiego, a obok tego Węgier, a Galicja Zachod- nia przestanie być częścią Austrii i przejdzie do niepod- ległej Polski (tej ostatniej sprawy Manifest nie przesą- dzał)[87][88] . 10 Zakończenie wojny W roku 1918 sytuacja na frontach wojny światowej zmie- niła się radykalnie na niekorzyść państw centralnych. Wprawdzie na wschodzie, po jednostronnym wycofaniu się z wojny bolszewików, armie niemiecka i austriacka zajęły ogromne obszary sięgając po Psków i Odessę, to na zachodzie i południu ponosiły klęskę za klęską. 3 czerwca ogłoszono deklarację wersalską, 9 sierpnia nastąpiło prze- łamujące uderzenie sprzymierzonych na linii Sommy, a jednocześnie, w Niemczech rozpoczęła się fala strajków, które były zapowiedzią rewolucji przygotowywanej przez Różę Luksemburg i Karola Liebknechta. 10.1 Rewolucja listopadowa 1918 roku w Niemczech 3 listopada wybuchło powstanie marynarzy w Kilonii, a w kilka dni później rozpoczęły się komunistyczne zamiesz- ki w Hamburgu, Rostocku, Bremie i Berlinie. W tym sa- mym czasie zaczął się rozpad monarchii habsburskiej – w ciągu kilku dni niepodległość ogłosiły Czechy, Węgry i Państwo Słoweńców, Chorwatów i Serbów, w Wiedniu – obalając monarchię – objął władzę republikański rząd Karla Rennera, zaś w Niemczech abdykował cesarz Wil- helm II. 11 listopada 1918 roku w wagonie kolejowym w lasku w Compiègne podpisany został rozejm będący de facto aktem kapitulacji Niemiec i tym samym I wojna światowa została zakończona. 10.2 Schyłek rządów Rady Regencyjnej W październiku 1918 r., kiedy było już oczywiste, że państwa centralne upadną, w Polsce rozpoczęła się wal- ka o władzę. Wydawało się, że największe szanse na jej przejęcie ma – cieszący się poparciem Francji – KNP w Paryżu, który usilnie zabiegał o uznanie za rząd „de facto”. Działacze KNP we Francji (hr. Zamoyski), USA (Paderewski, Smulski i Dmowski), w Anglii (Sobański) i we Włoszech (Skirmunt) przekonywali sojuszników o konieczności wysłania (przez Morze Czarne i Rumu- nię) do Polski armii Hallera. Odpowiedni wniosek w tej sprawie trafił do francuskiego premiera i ministra woj- ny Georges’a Clemenceau. Ententa była jednak ostrożna. Na Zachodzie wiedziano o istnieniu Rady Regencyjnej i piłsudczyków, a Anglia była pomysłom KNP zdecydowa- nie przeciwna. W tej sytuacji o wszystkim zadecydować miały wydarzenia w Kraju. Rada Regencyjna w ostatnich miesiącach swego istnienia pokazała, że jest rzeczywiście polskim rządem tymczaso- wym. W październiku wprowadziła nową formułę przy- sięgi wojskowej (Pierwsze jej słowa brzmiały: „Przysię- gam Bogu, Ojczyźnie, Państwu Polskiemu i Radzie Re- gencyjnej...”, co strona niemiecka przyjęła bez oporu), w połowie miesiąca ogłosiła zaciąg do armii polskiej, a 2 listopada przyjęła pierwsze przysięgi oddziałów Polskiej Siły Zbrojnej. Dorobek Rady Regencyjnej był olbrzymi
10.5 Rząd Jędrzeja Moraczewskiego 17 i trudny do przecenienia. Rozwinięto i umocniono, prze- jęte od Niemców w czasach istnienia TRS, polskie szkol- nictwo, służbę zdrowia i sprawiedliwości oraz admini- strację państwową. Wydano szereg ustaw i norm praw- nych, które wykorzystane były potem w II RP. Ustano- wiono sieć placówek dyplomatycznych w krajach zwią- zanych z blokiem państw centralnych oraz w krajach neu- tralnych. Regenci mieli także duże osiągnięcia w dziedzinie woj- skowej. Rozwinęli patronat nad Polską Siła Zbrojną (od 12 października Wojskiem Polskim), z pomocą gen. Tadeusza Rozwadowskiego oraz działaczy Komisji Woj- skowej utworzyli zręby naczelnych władz wojskowych: Sztab Generalny, Ministerstwo Spraw Wojskowych i szkoły wojskowe. W okresie istnienia RR opracowano także wiele regulaminów wojskowych oraz szereg aktów prawnych normujących funkcjonowanie wojska, na czele z Tymczasową Ustawę o Powszechnym Obowiązku Służ- by Wojskowej. Prace te wykonano bez wiedzy Piłsudskie- go, a czasem wbrew jego woli. To wszystko przygotowy- wało grunt pod powstanie niepodległego państwa. 10.3 Nieudany zamach stanu, Tymczaso- wy Rząd Ludowy Republiki Polskiej W nocy z 6 na 7 listopada 1918 powstał samozwań- czy Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej w Lublinie z Ignacym Daszyńskim na czele. Był to rząd lewicowy, socjalistyczny, a w jego skład weszli też lu- dzie związani z Piłsudskim (np. Wacław Sieroszewski, Edward Rydz-Śmigły). Przybyły do Warszawy (gdzie właśnie ujawniła się POW, która wspólnie z dowborczy- kami i młodzieżą akademicką przystąpiła do rozbraja- nia Niemców[uwaga 14] )[89] . Piłsudski chciał początkowo jechać do Lublina i włączyć się w prace tamtejszego rzą- du, ale przekonany przez księcia Lubomirskiego, że rząd należy tworzyć w Warszawie, wysłał telegram do Daszyń- skiego i Rydza-Śmigłego z wezwaniem do stawienia się w stolicy. 11 listopada Rada Regencyjna przekazała Piłsudskiemu naczelne dowództwo nad siłami zbrojnymi, a 14 listopada przejął on władzę cywilną. Rada Regencyjna uległa roz- wiązaniu, a Królestwo Polskie przeistoczyło się formalnie w Republikę Polską, zaczątek II Rzeczypospolitej. 16 li- stopada Piłsudski wystosował depeszę do państw Enten- ty, w której informował o powstaniu niepodległego pań- stwa polskiego obejmującego wszystkie wyzwolone zie- mie Polski. 10.4 Powrót Józefa Piłsudskiego do War- szawy Piłsudski, powszechnie uważany za przywódcę obozu niepodległościowego, cieszył się poparciem legionistów i POW. Pobyt w więzieniu magdeburskim tylko umoc- nił jego pozycję. Rada Regencyjna i liczne organizacje polskie apelowały do władz niemieckich o jak najszyb- sze uwolnienie go z twierdzy. 31 października przybył do Magdeburga hr. Harry Kessler (wysłannik władz Rze- szy) mający wybadać poglądy Piłsudskiego. Niemcy wa- hali się jeszcze, ale 7 listopada zaczęły się zamieszki w Berlinie[90] poparte przez zdemoralizowaną armię. Przed rządem Niemiec stanęło widmo puczu, któremu – jak się obawiano – przyjdą z pomocą rosyjscy bolszewicy. Utworzenie na ich drodze państwa polskiego mogło po- wstrzymać parcie ku zachodowi. W tej sytuacji 8 listo- pada 1918 roku Piłsudski wraz z Sosnkowskim zostali uwolnieni i 10 listopada, pociągiem specjalnym z Berli- na, dotarli do Warszawy. Na dworcu oczekiwał ich regent Lubomirski. 10.5 Rząd Jędrzeja Moraczewskiego Rząd Jędrzeja Moraczewskiego w 1918 roku 18 listopada powołany został rząd Jędrzeja Moraczew- skiego w składzie: Wasilewski, Prauss, Arciszewski, Zie- mięcki, Malinowski (PPS i PPSD), Thugutt, Nocznic- ki (PSL-Wyzwolenie), Witos, Kędzior (PSL-Piast), Waj- da (Zjednoczenie Ludowe), Piłsudski, Downarowicz, Iwanicki i Supiński (jako bezpartyjni). 20 listopada 1918 roku rząd Moraczewskiego ogłosił swój program, zakładający przebudowę ustroju gospodarczego i spo- łecznego wedle doktryny socjalistycznej, zapowiadając wywłaszczenie wielkiej własności ziemskiej i oddanie jej w ręce ludu pracującego pod kontrolą państwową, upaństwowienie kopalń i całego przemysłu[91] . Jedynym posłem zagranicznym akredytowanym przez rząd Mo- raczewskiego był poseł niemiecki Harry Kessler[92] . W opinii Stanisława Głąbińskiego, polityka Narodowej De- mokracji, rząd Moraczewskiego stanowczo sprzeciwiał się rekrutacji tworzeniu armii polskiej, pragnął poprze- stać na milicji ludowej, która była według Głąbińskie- go bojówką socjalistyczną, organizowaną z żywiołów niekarnych[93] .
18 14 PRZYPISY 22 listopada wydano dekret o najwyższej władzy repre- zentacyjnej Republiki Polskiej[94] , a 28 listopada o ordy- nacji wyborczej do Sejmu Ustawodawczego<><>. 11 Granice i społeczeństwo Polski Granice niepodległej Polski w roku 1918 zaczynały się dopiero kształtować. Nie był jeszcze znany ich przebieg, ani zasięg. W chwili zakończenia I wojny światowej roz- poczynał się dopiero proces scalania ziem mających (od roku 1921) tworzyć II Rzeczpospolitą. Marzeniem więk- szości Polaków był powrót do granic sprzed roku 1772, ale tylko nieliczna mniejszość w to wierzyła. Zaczyna- ły się dopiero walki o Wielkopolskę, a w przyszłości o Śląsk, 1 listopada wybuchły walki o Lwów, niejasna była kwestia odzyskania dostępu do morza i statusu Gdańska. Ludność nowego państwa, podzielona przez zaborców przez 123 lata, była niejednolita i podejrzliwie nastawio- na do nowych sąsiadów. Obok podziałów rozbiorowych istniały też poważne podziały etniczne, ze względu na mnogość mniejszości etnicznych i ich różnorodne zapa- trywania na istnienie państwa w tym kształcie. Co więcej brakowało sposobów i środków dla rozwiązania najistot- niejszych problemów. 12 Podsumowanie Lata 1914–1918 były w dziejach Polski okresem, w któ- rym zrodziła się i okrzepła myśl o wyzwoleniu narodu spod ponad wiekowej niewoli. Był to okres, w którym próbie poddane zostały koncepcje obozów politycznych końca XIX i początku XX wieku i wykształcił się mo- del, jaki legł u podstaw II Rzeczypospolitej. Zwycięstwo w tych zmaganiach początkowo odniósł obóz piłsudczy- kowski, a przegranymi okazali się pasywiści. Okres ten to także okres zrywu niepodległościowego. Po- lacy otrzymali możność współdecydowania o własnym losie we własnej ojczyźnie. Ale powszechna bieda, czę- sto głód, brak pracy, spekulacja i wielka troska o to, co będzie, sprawiały, że radość z wolności mieszała się z nie- pewnością jaka będzie ta nowa Polska. Kraj poniósł ogromne straty, a odbudowa zniszczeń miała potrwać jeszcze długo. W listopadzie 1918 r. po raz pierwszy w dziejach Polski – pod wpływem ugrupowań socjalistycznych – zwyciężyła koncepcja republikańskiego ustroju państwa, utrzymują- ca się do dziś jako koncepcja większości. 13 Uwagi [1] Ukazały słabość imperium rosyjskiego i obudziły nadzieje podbitych i rusycyzowanych narodów. [2] Serbia, korzystając z parasola rosyjskiego i zasłużonego miana „bałkańskiego Piemontu”, z upodobaniem upra- wiała politykę antyaustriacką. [3] Na pytanie ambasadora Rzeszy jakie będzie stanowisko Francji w razie wojny rosyjsko-niemieckiej, premier Re- publiki odpowiedział, że Francja postąpi tak, „jak nakaże jej honor i interes”. [4] Anglia nie była związana żadnymi umowami (tzw. Enten- te Cordiale nie było traktatem, a jedynie porozumieniem odnośnie podziału stref wpływów w Afryce), ale obawiała się supremacji niemieckiej na kontynencie w razie klęski Francji. [5] Zamysł ten, zrodzony w roku 1912 w Wiedniu, został ostro skrytykowany w Budapeszcie i tym samym upadł, ale wraz z wybuchem wojny nadzieje odżyły wśród zwo- lenników orientacji na Austrię. [6] Do Berlina jeździli w tej sprawie Jodko-Narkiewicz, Si- korski i polityk ze Śląska – Wojciech Korfanty. [7] Sześć pułków piechoty, dwa pułki kawalerii i pułk artyle- rii. [8] Niezwykle śmiały rajd bocznymi drogami pomiędzy linia- mi rosyjskimi i niemieckimi. [9] Uzupełniono stany, a żołnierze dostali nowoczesne kara- biny i – wreszcie – karabiny maszynowe. [10] Dowodził w rzeczywistości szef sztabu Legionów, mjr Za- górski, pro-austriacki lojalista. [11] Tytus Filipowicz, Władysław Sikorski, Władysław Stud- nicki. [12] W armii szerzyła się dezercja, panowało rozprzężenie w oddziałach frontowych, nasilała się antywojenna agitacja bolszewicka. [13] Odnosiło się to do tych, którzy pochodzili z Galicji. [14] Nie obeszło się bez walk – przy zdobywaniu Cytade- li i Zamku poległo 30 Polaków. Dopiero rozmowa Pił- sudskiego z delegacją Soldatenratu rozwiązała sytuację i Niemcy 16 listopada opuścili stolicę Polski. 14 Przypisy [1] I. Gieysztor, Research into the Demographic History of Po- land: a provisional summing-up, Acta Poloniae Historica, XVIII (1968), s. 5–17. [2] N. Davies, Boże Igrzysko, s. 662. [3] M. Eckert, Historia Polski 1914–1939, s. 116. [4] J. Pajewski, Historia powszechna 1871–1918, s. 301. [5] M. Eckert, Historia Polski 1914–1939, s. 8–9. [6] M. Eckert, Historia Polski 1914–1939, s. 13. [7] Jędrzej Giertych, O Piłsudskim, Londyn 1987, s. 23–24.
19 [8] J. Molenda, Piłsudczycy a Narodowi Demokraci, s. 58–61. [9] J. Molenda, Piłsudczycy a Narodowi Demokraci, s. 77. [10] J. Pajewski, Historia powszechna 1871–1918, s. 363–364. [11] J. Pajewski, Historia powszechna 1871–1918, s. 365. [12] M. Eckert, Historia Polski 1914–1939, s. 16. [13] M. Eckert, Historia Polski 1914–1939, s. 17. [14] H. Zieliński, Historia Polski 1914–1939, s. 11. [15] H. Zieliński, Historia Polski 1914–1939, s. 25. [16] Stanisław Głąbiński, Wspomnienia polityczne, Pelplin 1939, s. 293. [17] R. Dmowski, Polityka polska i odbudowanie państwa, przedmową i komentarzem opatrzył T. Wituch, t. 1, War- szawa 1988, s. 217. [18] J. Pajewski, Historia powszechna 1871–1918, s. 416. [19] M. Eckert, Historia Polski 1914–1939, s. 18. [20] Kazimierz Władysław Kumaniecki, Zbiór najważniej- szych dokumentów do powstania państwa polskiego, War- szawa, Kraków 1920, s. 30. [21] M. Eckert, Historia Polski 1914–1939, s. 19. [22] Z.J. Michalski, Siwy strzelca strój, s. 39. [23] Bohdan Urbankowski, Józef Piłsudski. Marzyciel i stra- teg., t. I, Warszawa 1997, s. 174. [24] Tadeusz Pelczarski, Komisariaty Wojskowe Rządu Naro- dowego w Królestwie Polskim 6.VIII–5.IX.1914 : (gene- za i działalność), Warszawa 1939, s. 67. [25] H. ZieliNski, Historia Polski 1914–1939, s. 14–15. [26] H. ZieliNski, Historia Polski 1914–1939, s. 16. [27] M. Eckert, Historia Polski 1914–1939, s. 20. [28] H. Zieliński, Historia Polski 1914–1939, d.17. [29] Józef Piłsudski, Moje pierwsze boje, s. 11. [30] Z.J. Michalski, Siwy strzelca strój, s. 47. [31] H. Zieliński, Historia Polski 1914–1939, s. 18. [32] Bohdan Urbankowski, Józef Piłsudski. Marzyciel i stra- teg,, t. I, Warszawa 1997, s. 195. [33] M. Eckert, Historia Polski 1914–1939, s. 24–25. [34] Bohdan Urbankowski, Józef Piłsudski. Marzyciel i stra- teg,, t. I, Warszawa 1997, s. 201. [35] J. Molenda, Piłsudczycy a Narodowi Demokraci, s. 137. [36] C. Leżeński, L. Kukawski, O kawalerii polskiej, s. 27. [37] C. Leżeński, L. Kukawski, O kawalerii polskiej, s. 29–30. [38] M. Eckert, Historia Polski 1914–1939, s. 26. [39] M. Eckert, Historia Polski, s. 27. [40] M. Eckert, Historia Polski 1914–1939, s. 28. [41] H. Zieliński, Historia Polski 1914–1939, s. 19. [42] Z.J. Michalski, Siwy strzelca strój, s. 49. [43] An Ambassador’s Memoirs By Maurice Paléologue Volu- me II Ch. X. [44] J. i M. Cisek, Do niepodległości, s. 265. [45] Władysław Jabłonowski: Chrzanowski Zygmunt. W: Pol- ski Słownik Biograficzny. T. 3. Kraków: Polska Akademia Umiejętności, 1937, s. 467–468. [46] M. Eckert, s. 28. [47] Stanisław Głąbiński, Wspomnienia polityczne, Pelplin 1939, s. 343–344. [48] Wacław Sobieski, Dzieje Polski, t. III, Warszawa 1925, s. 143. [49] 240 tysięcy wobec 275 tysięcy po stronie francuskiej. [50] J. Pajewski, s. 401. [51] M. Eckert, s. 30. [52] W liście do ministra spraw zagranicznych z lipca 1916. [53] Centralny Komitet Narodowy w Warszawie ogłosił ode- zwę w której pisano: Armię, będącą najczystszym wyra- zem woli i zapału narodu, musi powołać Rząd Polski, jedy- ny uprawniony szafarz krwi polskiej” (Odezwa w sprawie wojska). [54] M. Eckert, s. 31. [55] Wacław Sobieski, Dzieje Polski, t. III, Warszawa 1925, s. 158. [56] Określenie Dmowskiego. [57] Kazimierz Władysław Kumaniecki, Odbudowa państwo- wości polskiej, Kraków Warszawa 1924, s.53. [58] Wacław Sobieski, Dzieje Polski, t. III, Warszawa 1925, s. 157. [59] Stanisław Głąbiński, Wspomnienia polityczne, Pelplin 1939, s. 255. [60] создание свободной Польши из всех её ныне разрозненных областей (Приказ Государя Императора Николая II по армии и флоту 12 декабря 1916 года) [61] Kumaniecki, s.65n. [62] Orędzie Wilsona do Senatu z 22 stycznia mówiło o Polsce zjednoczonej, niepodległej i autonomicznej (a united, inde- pendent, and autonomous Poland), pierwszy i ostatni przy- miotnik przypominały oświadczenia rządu carskiego, zaś termin independent (dosłownie niezawisła) kojarzyć mu- siał się z Deklaracją Niepodległości USA. Tymczasowa Rada Stanu wysłała 27 stycznia 1917 do Wilsona depeszę z wyrazami podziękowania. Kumaniecki, s.83.
20 15 BIBLIOGRAFIA [63] U.S. Declaration of War with Germany, 6 April 1917. 7 grudnia 1917 USA przystąpiły też do wojny z Austro- Węgrami (Official Declarations of War by Congress) [64] Witold Trzciński, Uznanie niepodległości Polski przez Rosję, w: Niepodległość, t. VIII, z. 1 (18), 1933, s. 302– 303. [65] Przekład polski odezwy Rządu Tymczasowego - Kuma- niecki, s.67. Tekst oryginalny: Воззвание временного правительства к полякам (Журналы заседаний Временного правительства. Т. 1 // Архив новейшей истории. Серия «Публикации». Т. 7. М., 2001. С. 106.) [66] Kumaniecki, s.68. [67] Stanisław Głąbiński, Wspomnienia polityczne, Pelplin 1939, s. 260. [68] Stanisław Głąbiński, Wspomnienia polityczne, Pelplin 1939, s. 277–278. [69] Stanisław Głąbiński, Wspomnienia polityczne, Pelplin 1939, s. 295. [70] W więzieniu towarzyszył mu Kazimierz Sosnkowski. J. Piłsudski, Moje pierwsze boje, s. 5. [71] Wszyscy trzej związani z obozem pasywistów. [72] Jej trzon stanowili żołnierze dawnego Legionu Puławskie- go. [73] Po zawarciu tzw. pokoju brzeskiego. [74] Przez Skandynawię; był w to zamieszany wywiad nie- miecki. [75] W zasadzie przewrót pałacowy przy minimalnym oporze legalnej władzy. [76] Był to rząd bez kraju – w tym samym momencie do Ki- jowa wkraczały wojska bolszewickie. [77] fr. de la Pologne... Nous la voulons une, indépendante, in- divisible, avec toutes les garanties de son libre développe- ment politique, économique, militaire et toutes les conséqu- ences qui pourraient en résulter. Cyt. za: Vojislav G. Pavlo- vić, Les buts de guerre alliés et leur soutien aux nationalités opprimées novembre 1917 – mai 1918, s.56. [78] Wacław Sobieski, Dzieje Polski, t. III, Warszawa 1925, s. 185. Wierzymy jednak, że niepodległa Polska zawierająca wszystkie te elementy prawdziwie polskie, które pragną stać się jej częścią, jest pilną koniecznością dla stabilności Euro- py Zachodniej. (ang. We believe, however, that an indepen- dent Poland comprising all those genuinely Polish elements who desire to form part of it, is an urgent necessity for the stability of Western Europe. cyt. za: 5 January, 1918: Pri- me Minister Lloyd George on the British War Aims) [79] Stanisław Głąbiński, Wspomnienia polityczne, Pelplin 1939, s. 306. [80] Stanisław Głąbiński, Wspomnienia polityczne, Pelplin 1939, s. 319. [81] Wacław Sobieski, Dzieje Polski, t. III, Warszawa 1915, s. 188. [82] Stanisław Głąbiński, Wspomnienia polityczne, Pelplin 1939, s. 323. [83] Stanisław Głąbiński, Wspomnienia polityczne, Pelplin 1939, s. 342. [84] Wacław Sobieski, Dzieje Polski, t. III, Warszawa 1915, s. 195. [85] Stanisław Głąbiński, Wspomnienia polityczne, Pelplin 1939, s. 355–356. [86] Stanisław Głąbiński, Wspomnienia polityczne, Pelplin 1939, s. 359. [87] Jędrzej Giertych, Tysiąc lat historii polskiego narodu, t. III, Londyn 1986, s. 43. [88] Odnośne słowa Manifestu brzmiały: Stosownie do życze- nia swych Ludów, Austrya stać się ma Państwem związko- wem, w którem każdy szczep na obszarze swego osiedlenia tworzy swój własny organizm państwowy. Nieprzesądza się przez to bynajmniej zjednoczenia polskich obszarów Austryi z niepodległem Państwem Polskiem. [89] M. Eckert, s. 56. [90] 10 listopada przerodziły się w rewolucję. [91] Dekret naczelnego dowódcy Józefa Piłsudskiego z 14 listo- pada 1918 zaznaczał, iż charakter rządu aż do czasu zwo- łania Sejmu Ustawodawczego prowizorycznym i nie do- zwala na przeprowadzenie głębokich zmian społecznych, które uchwalić może tylko Sejm Ustawodawczy. [92] Stanisław Głąbiński, Wspomnienia polityczne, Pelplin 1939, s. 383–384. [93] Stanisław Głąbiński, Wspomnienia polityczne, Pelplin 1939, s. 385. [94] Dekret o najwyższej władzy reprezentacyjnej Republiki Polskiej z 22 listopada 1918 15 Bibliografia • Janusz Cisek, Marek Cisek: Do niepodległości. War- szawa: Świat Książki, 2008. ISBN 978-83-247- 1135-2. • Norman Davies: Boże igrzysko. Kraków: Społeczny Instytut Wydawniczy ZNAK, 2001. ISBN 83-240- 0020-8. • Marian Eckert: Historia Polski 1914–1939. Warsza- wa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1990. ISBN 83-02-04044-4. • Krzysztof Groniowski, Jerzy Skowronek: Historia Polski 1795–1914. Warszawa: Wydawnictwa Szkol- ne i Pedagogiczne, 1977.
21 • Sebastian Haffner: Prusy bez legendy: Zarys dziejów. Warszawa: Oficyna Historii XIX i XX wieku, 1996. ISBN 83-905989-3-0. • Cezary Leżeński: O kawalerii polskiej XX wieku. Za- kład Narodowy im. Ossolińskich, 1991. ISBN 83- 04-03364-X. • Wacław Lipiński: Walka zbrojna o niepodległość Polski w latach 1905–1918. Warszawa: Oficyna Wy- dawnicza Volumen, 1990. ISBN 83-85218-00-9. • Zenon Janusz Michalski: Siwy strzelca strój: rzecz o Józefie Piłsudskim. Łódź: Krajowa Agencja Wydaw- nicza, 1988. ISBN 83-03-02511-2. • Jan Molenda: Piłsudczycy a Narodowi Demokraci 1908–1918. Warszawa: Książka i Wiedza, 1980. • Janusz Pajewski: Historia powszechna 1871–1918. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1978. • Józef Piłsudski: Moje pierwsze boje. Łódź: Wydaw- nictwo Łódzkie, 1988. ISBN 83-218-0253-2. • Mieczysław Wrzosek: Polski czyn zbrojny podczas pierwszej wojny światowej 1914–1918. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1990. ISBN 83-214-0724-2. • Henryk Zieliński: Historia Polski 1914–1939. Wrocław-Warszawa-Krakow-Gdańsk-Łódź: Za- kład ńarodowy im. Ossolińskich, 1983. ISBN 83-04-00712-6.
22 16 TEXT AND IMAGE SOURCES, CONTRIBUTORS, AND LICENSES 16 Text and image sources, contributors, and licenses 16.1 Text • Historia Polski (1914–1918) Źródło: https://pl.wikipedia.org/wiki/Historia_Polski_(1914%E2%80%931918)?oldid=43582792 Autorzy: Polimerek, Beno, Pbartecki, Piotrus, Siałababamak, Belissarius, Catz, Antycyklon, Wames, Vuvar1, Julo, Siedlaro, Mix321, Pudelek, Mzungu, Paddy2, Skrzeczu, Buldożer, Wiktoryn, PawełMM, Kelvin, Ryoshu, WarXboT, Plushy, NeferKaRe, Swd, Shalom, Gardomir, Masur, Molobo~plwiki, Gładka, Tilia, Mathiasrex, ToAr, MalarzBOT, Slaweks, Pilot Pirx, Bacus15, Jedyooo, Poznaniak, Galileo01, Do- dekBot, Litwin Gorliwy, Whiteman, Lajsikonik, Sfu, Patrol110, Boca Juniors, Andros64, TR, Gbylski, Gytha, CommonsDelinker, ToSter, Bugbot, Romuald Wróblewski, Mateusz War., Stv.bot, Gladius, Bladyniec, Jotempe, Sagi2007, Staszek99, Żbiczek, Jarekt, Onegdaj, Mi- chał460, KamikazeBot, Belfer00, Falanga777, Stefs, Corleone1807, Gungir1983, AlohaBOT, MAx 92, Mikołka, ToBot, Dotz Holiday, Bielas1991, Nonander, Mulat, Pit rock, Darek RaCzKi 5, Joooj, Gjred, EmausBot, PuchaczTrado, Magyar062, TarBot, Addbot, Whata- midoing (WMF), Andrzei111, Karol Zglinski, Nocek007, AndrzeiBOT oraz Anonimowy: 37 16.2 Images • Plik:Akt_5_listopada.jpeg Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/95/Akt_5_listopada.jpeg Licencja: Public do- main Autorzy: Archiwum Główne Akt Dawnych Artysta: władze niemieckie i austriackie • Plik:Bundesarchiv_Bild_183-R42025,_Warschau,_Einmarsch_deutscher_Kavallerie.jpg Źródło: https://upload.wikimedia. org/wikipedia/commons/5/54/Bundesarchiv_Bild_183-R42025%2C_Warschau%2C_Einmarsch_deutscher_Kavallerie.jpg Licencja: CC BY-SA 3.0 de Autorzy: Ta grafika została udostępniona w ramach współpracy między Bundesarchiv i Wikimedia Deutschland. Bundesarchiv gwarantuje autentyczną prezentację tylko przy używaniu oryginalnej (negatyw i/lub pozytyw), względnie cyfrowej postaci w ramach Cyfrowego Archiwum. Artysta: nieznany • Plik:Coat_of_arms_of_Poland-official3.png Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/e4/Coat_of_arms_of_ Poland-official3.png Licencja: Public domain Autorzy: Obwieszczenie Marszałka Sejmu RP z dnia 2 listopada 2005 r. ws. ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o godle, barwach i hymnie RP oraz o pieczęciach państwowych (Załącznik nr 1, Dz. U. z 2005 Nr 235, poz. 2000) Artysta: Zygmunt Kamiński (1927) zmodyfikowany przez Andrzeja Heidricha w 1990 • Plik:Commons-logo.svg Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/4a/Commons-logo.svg Licencja: Public domain Autorzy: This version created by Pumbaa, using a proper partial circle and SVG geometry features. (Former versions used to be sligh- tly warped.) Artysta: SVG version was created by User:Grunt and cleaned up by 3247, based on the earlier PNG version, created by Reidab. • Plik:Deutsche_Korpsbereiche_1914.jpg Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/72/Deutsche_Korpsbereiche_ 1914.jpg Licencja: Public domain Autorzy: Reichsarchiv Hrsg., Der Weltkrieg 1914 - 1918, Anlagenband Artysta: nieznany • Plik:Dowbor_Musnicki.jpg Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d9/Dowbor_Musnicki.jpg Licencja: Public do- main Autorzy: Adam Szelągowski “XX wiek” Warszawa 1938 Artysta: unknown-anonymous • Plik:EasternFront1914a.jpg Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/ff/EasternFront1914a.jpg Licencja: Public do- main Autorzy: West Point web site at:http://www.dean.usma.edu/history/web03/atlases/great%20war/great%20war%20%20pages/great% 20war%20map%2028.htm Artysta: Department of Military Art and Engineering, at the U.S. Military Academy (West Point) • Plik:Flag_of_Poland.svg Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/12/Flag_of_Poland.svg Licencja: Public domain Autorzy: Own work, modified color values by text substitution in the existing file Artysta: Mareklug, Wanted • Plik:German_Army_in_destroyed_Polish_locality_during_World_War_I.PNG Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/ commons/3/31/German_Army_in_destroyed_Polish_locality_during_World_War_I.PNG Licencja: Public domain Autorzy: http://digitalgallery.nypl.org/nypldigital/dgkeysearchdetail.cfm?trg=1&strucID=452787&imageID=1160920&total=17&num=0& word=polen&s=1&notword=&d=&c=&f=&k=0&lWord=&lField=&sScope=&sLevel=&sLabel=&imgs=20&pos=6&e=w#_seemore Artysta: Anonymous photography • Plik:Grand_Duke_Nicholas_Nikolaievich_the_Younger’{}s_portrait.jpeg Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/ commons/f/f3/Grand_Duke_Nicholas_Nikolaievich_the_Younger%27s_portrait.jpeg Licencja: Public domain Autorzy: Великая война в образах и картинах, 1915. Artysta: nieznany • Plik:Haller_and_blue_army.jpg Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/e9/Haller_and_blue_army.jpg Licencja: Public domain Autorzy: Piętnastolecie Polski Niepodległej, Warsaw 1933 ([1]) Artysta: anonymous work • Plik:Ignacy_Jan_Paderewski_at_the_April_1916_Flower_Show_in_New_York_City.jpg Źródło: https://upload.wikimedia.org/ wikipedia/commons/a/a6/Ignacy_Jan_Paderewski_at_the_April_1916_Flower_Show_in_New_York_City.jpg Licencja: Public domain Autorzy: Library of Congress Artysta: Bain • Plik:Information_icon4.svg Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/1d/Information_icon4.svg Licencja: Public do- main Autorzy: modified versions from below, which were modifies of http://www.kde-look.org/ Artysta: penubag (color adjustments) • Plik:Kalisz_Leopold_Weiss_Palace_1914.jpg Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/de/Kalisz_Leopold_ Weiss_Palace_1914.jpg Licencja: Public domain Autorzy: own coll Artysta: ukn • Plik:Kielce_pilsudski.jpg Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/e7/Kielce_pilsudski.jpg Licencja: Public domain Autorzy: • Picture from Ilustrowany Kurier Wojenny newspaper, December 5, 1914 Artysta: Marian Fuks • Plik:Legiony_1914-1916.png Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/f1/Legiony_1914-1916.png Licencja: GFDL Autorzy: Praca własna, incorporating the map from Bitwa pod Kostiuchnówką, Zwycięstwa Oręża Polskiego Nr 16. Rzeczpospolita and Mówią Wieki. Various authors and editors. 17 June 2006 Artysta: Lonio17 • Plik:Mapa_c.k._garnizonow_(Landwehra)_1898.jpg Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/ed/Mapa_c.k. _garnizonow_%28Landwehra%29_1898.jpg Licencja: Public domain Autorzy: www.kuk-wehrmacht.de/ Artysta: nieznany
16.3 Content license 23 • Plik:OkupacjaKP1914-18.PNG Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/4f/OkupacjaKP1914-18.PNG Licencja: GFDL Autorzy: Praca własna based on Atlas historyczny dla liceum, wyd. PWN Artysta: Mix321 • Plik:Pilsudski_1910_1920_LOC_hec_14263_restored.jpg Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/f2/Pilsudski_ 1910_1920_LOC_hec_14263_restored.jpg Licencja: Public domain Autorzy: Ten image pochodzący z zasobów Biblioteki Kongresu Sta- nów Zjednoczonych, oddziału Prints and Photographs division jest dostępny pod numerem hec.14263. Ten szablon nie wskazuje stanu prawnego pliku. Standardowy szablon licencji jest nadal wymagany. Aby dowiedzieć się więcej zajrzyj na stronę Commons: Licencja. Artysta: K. Pęcherski (based on note on photo) • Plik:Prawda.16.3.1917.png Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/df/Prawda.16.3.1917.png Licencja: CC BY-SA 2.5-2.0-1.0 Autorzy: ? Artysta: ? • Plik:Pulawy2.JPG Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/b3/Pulawy2.JPG Licencja: Public domain Autorzy: ? Ar- tysta: ? • Plik:Roman_Dmowski_in_color.jpg Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/46/Roman_Dmowski_in_color.jpg Licencja: Public domain Autorzy: Ten image pochodzący z zasobów Biblioteki Kongresu Stanów Zjednoczonych, oddziału Prints and Pho- tographs division jest dostępny pod numerem cph.3c35372. Ten szablon nie wskazuje stanu prawnego pliku. Standardowy szablon licencji jest nadal wymagany. Aby dowiedzieć się więcej zajrzyj na stronę Commons: Licencja. Artysta: color: Oldphotosincolor • Plik:Rzad_1918.jpg Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/4c/Rzad_1918.jpg Licencja: Public domain Autorzy: Album zjednoczenia. Pamiatka piętnastolecia odzyskania niepodległości, 1934, s. 11 Artysta: nieznany • Plik:Rzeczpospolitapodrozb.png Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/12/Rzeczpospolitapodrozb.png Licencja: GFDL Autorzy: Praca własna based on “Karte kongresspolen.png”. Artysta: Killroyus • Plik:Sikorski_prime_minister.jpg Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/7a/Sikorski_prime_minister.jpg Licen- cja: Public domain Autorzy: • Roman Wapiński (1979) Władysław Sikorski, Warszawa: Wiedza Powszechna, ss. 81 ISBN 83-214-0077-9 Artysta: nieznany • Plik:Symboliczna_Karta_Europy-Wojna_Oswobodzicielka_1914-1915.jpg Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/ commons/9/91/Symboliczna_Karta_Europy-Wojna_Oswobodzicielka_1914-1915.jpg Licencja: Public domain Autorzy: Niniejszy plik został udostępniony w Wikimedia Commons przez Archiwum Główne Akt Dawnych w ramach współpracy ze Stowarzyszeniem „Archivum Patriae” i Stowarzyszeniem Wikimedia Polska. Artysta: ? • Plik:Tymczasowa_Rada_Stanu.jpg Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/5c/Tymczasowa_Rada_Stanu.jpg Li- cencja: Public domain Autorzy: [1] - Stanisław Dzierzbicki Pamiętnik z lat wojny 1915-1918, Warszawa 1983, ISBN 83-0600828-6 Artysta: Wacław Saryusz-Wolski • Plik:Ulani.JPG Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d4/Ulani.JPG Licencja: Public domain Autorzy: ? Artysta: ? • Plik:Wikisource-logo.svg Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/4c/Wikisource-logo.svg Licencja: CC BY-SA 3.0 Autorzy: Rei-artur Artysta: Nicholas Moreau • Plik:Wiktor_Jaronski.jpg Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/8b/Wiktor_Jaronski.jpg Licencja: Public doma- in Autorzy: http://photoarchive.spb.ru:9090/www/showObject.do?object=2500274290 Artysta: Фотография ателье Буллы • Plik:Wkroczenie_I_kompani_kadrowej_do_Kielc_(1914).jpg Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/fe/ Wkroczenie_I_kompani_kadrowej_do_Kielc_%281914%29.jpg Licencja: Public domain Autorzy: • rzeczpospolita.pl / Muzeum Wojska Polskiego Artysta: nieznany • Plik:Wladyslaw_Szujski_death_1914.JPG Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d9/Wladyslaw_Szujski_ death_1914.JPG Licencja: Public domain Autorzy: Image taken by User:Mathiasrex Maciej Szczepańczyk Artysta: Jan Styka 16.3 Content license • Creative Commons Attribution-Share Alike 3.0

More Related Content

PDF
Sprawa polska w czasie i wś
byaskrainski
 
PPT
Historia Upadek I Rzeczpospolitej - przyczyny
byWaldemar Capała
 
PDF
Walka o granice iirp
byaskrainski
 
PPT
Upadek rzeczpospolitej
bypatrycjakokot
 
PPT
Upadek rzeczpospolitej
bypatrycjakokot
 
PPTX
Przyczyny upadku RP
byJanina Marcelina
 
PDF
Zjednoczenie niemiec
byaskrainski
 
PPT
Krolowie elek
bypiekarek55
 
Sprawa polska w czasie i wś
byaskrainski
 
Historia Upadek I Rzeczpospolitej - przyczyny
byWaldemar Capała
 
Walka o granice iirp
byaskrainski
 
Upadek rzeczpospolitej
bypatrycjakokot
 
Upadek rzeczpospolitej
bypatrycjakokot
 
Przyczyny upadku RP
byJanina Marcelina
 
Zjednoczenie niemiec
byaskrainski
 
Krolowie elek
bypiekarek55
 

What's hot

PDF
Historia
byDamian Osiak
 
PPTX
II wojna światowa
bymarekbiesiada
 
PPS
Drogi Polaków do wolności
byAndrzej Osoba
 
PPT
Lietuva
byguestfd2abe
 
PPTX
Historia Dnia Niepodległości Polski 1918 Roty i Pierwszej Kadrowej
byWaldemar Capała
 
PPT
Krolowie
byAlban97
 
PPT
Bitwa pod Ggrunwaldem
bylacky23
 
DOC
Historia 1939-1945 - II Wojna Światowa
byBusiness-school
 
PPT
Rewolucje w rosji
byaskrainski
 
PPT
Hupp 10
byp_andora
 
PPTX
Prezentacja Kostytucja 3 Maja
bymarcinin145
 
PPTX
3 Maja
byAga Ziel
 
ODP
Józef Piłsudski
bygblonska
 
PPTX
11listoopad
byNowoczesna_edukacja
 
PDF
Crotone 982
byKsięgarnia Grzbiet
 
PPT
Konstrukcja korony królestwa
byŁukasz
 
PPT
Adam DrożYńSki
bySzkoła Podstawowa w Kotomierzu
 
PDF
Historia
byWłocławska Informacja Turystyczna
 
PPT
Hupp 7
byp_andora
 
Historia
byDamian Osiak
 
II wojna światowa
bymarekbiesiada
 
Drogi Polaków do wolności
byAndrzej Osoba
 
Lietuva
byguestfd2abe
 
Historia Dnia Niepodległości Polski 1918 Roty i Pierwszej Kadrowej
byWaldemar Capała
 
Krolowie
byAlban97
 
Bitwa pod Ggrunwaldem
bylacky23
 
Historia 1939-1945 - II Wojna Światowa
byBusiness-school
 
Rewolucje w rosji
byaskrainski
 
Hupp 10
byp_andora
 
Prezentacja Kostytucja 3 Maja
bymarcinin145
 
3 Maja
byAga Ziel
 
Józef Piłsudski
bygblonska
 
11listoopad
byNowoczesna_edukacja
 
Crotone 982
byKsięgarnia Grzbiet
 
Konstrukcja korony królestwa
byŁukasz
 
Adam DrożYńSki
bySzkoła Podstawowa w Kotomierzu
 
Historia
byWłocławska Informacja Turystyczna
 
Hupp 7
byp_andora
 

Viewers also liked

PDF
Gesundes Kommunizieren
byBusinessVillage GmbH
 
PDF
Profitshare 2011
bybgm32
 
PDF
Wojna naszych pradziadków .
byTeo Krawczyk
 
PPTX
Ernährung eines säuglings
bySabrina Klee
 
PDF
Contadores De Historias
bySorey García
 
PDF
Gddkia 2016
byGrupa PTWP S.A.
 
PPTX
UCL women's group presentation final version
byBelinda Brown
 
PDF
8.7 Conclusiones y Futuro del Cloud.
byBrox Technology
 
PDF
7.4 Acceso Cloud en Movilidad (II).
byBrox Technology
 
PDF
JP│KOM: Integrierte strategische Kommunikation im Bereich Healthcare
byJP KOM GmbH
 
PPT
Collaboration 2.0
bysandiadams
 
PDF
Més esports 23 de Maig 2016
bydiarimes
 
PDF
Diari Més 1 d'Octubre 2015
bydiarimes
 
PDF
Diari més esport 02 de Maig 2016
bydiarimes
 
PDF
Diari Més 22 de Desembre 2015
bydiarimes
 
ODP
Port de barcelona dos
bycfapalaudemar
 
Gesundes Kommunizieren
byBusinessVillage GmbH
 
Profitshare 2011
bybgm32
 
Wojna naszych pradziadków .
byTeo Krawczyk
 
Ernährung eines säuglings
bySabrina Klee
 
Contadores De Historias
bySorey García
 
Gddkia 2016
byGrupa PTWP S.A.
 
UCL women's group presentation final version
byBelinda Brown
 
8.7 Conclusiones y Futuro del Cloud.
byBrox Technology
 
7.4 Acceso Cloud en Movilidad (II).
byBrox Technology
 
JP│KOM: Integrierte strategische Kommunikation im Bereich Healthcare
byJP KOM GmbH
 
Collaboration 2.0
bysandiadams
 
Més esports 23 de Maig 2016
bydiarimes
 
Diari Més 1 d'Octubre 2015
bydiarimes
 
Diari més esport 02 de Maig 2016
bydiarimes
 
Diari Més 22 de Desembre 2015
bydiarimes
 
Port de barcelona dos
bycfapalaudemar
 

Similar to Historia polski (1914–1918)

PPT
11 Listopada
byguestc94e0479
 
PPTX
2 Wojna śWiatowa
bymaring
 
PPT
Zjednoczeniowe Akordy. Polityka europejska Napoleon w kontekście filozofii ep...
bycesarzslavencius
 
PDF
Malo znana-wielka-wojna-studia-i-szkice-z-dziejow-i-wojny-swiatowej
byKsięgarnia Grzbiet
 
PDF
powstaniestyczniowe1111111111111111111.pdf
byssuser31cd7e
 
PPTX
Prezentacja. 11 listopada Święto Niepodległości
bySurwabuno
 
PPT
Powstanie styczniowe
byV Liceum Ogólnokształcące im. Kanclerza Jana Zamoyskiego, Dąbrowa Górnicza, Polska
 
PPTX
Ii wojna światowa
byMTobi
 
PPTX
Prezentacja Święto Niepodległości
bySurwabuno
 
PPTX
Spraffffffffffffffffffffffffffffffwa Polska.pptx
byincognitoaccount2
 
PPTX
Spraffffffffffffffffffffffffffffffwa Polska.pptx
byincognitoaccount2
 
PDF
Historia wojny-polsko-austriackiej-1809-roku
byKsięgarnia Grzbiet
 
PPTX
Początek ii wojny światowej ,polska w latach ii wojny światowej oraz drogi do...
byromtub
 
PPTX
Prezentacja 11 listopada
bySurwabuno
 
PDF
Prezentacja_Powstanie_styczniowe_KO_2023_kor_JF.pdf
byssuser31cd7e
 
PDF
Histria
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
DOC
Nowy Dokument Word Pad
byguestc4865c1
 
PPT
Pod rządami Marszałka
bygblonska
 
PPT
Hupp 8
byp_andora
 
PDF
O czesc-imienia-polskiego
byKsięgarnia Grzbiet
 
11 Listopada
byguestc94e0479
 
2 Wojna śWiatowa
bymaring
 
Zjednoczeniowe Akordy. Polityka europejska Napoleon w kontekście filozofii ep...
bycesarzslavencius
 
Malo znana-wielka-wojna-studia-i-szkice-z-dziejow-i-wojny-swiatowej
byKsięgarnia Grzbiet
 
powstaniestyczniowe1111111111111111111.pdf
byssuser31cd7e
 
Prezentacja. 11 listopada Święto Niepodległości
bySurwabuno
 
Powstanie styczniowe
byV Liceum Ogólnokształcące im. Kanclerza Jana Zamoyskiego, Dąbrowa Górnicza, Polska
 
Ii wojna światowa
byMTobi
 
Prezentacja Święto Niepodległości
bySurwabuno
 
Spraffffffffffffffffffffffffffffffwa Polska.pptx
byincognitoaccount2
 
Spraffffffffffffffffffffffffffffffwa Polska.pptx
byincognitoaccount2
 
Historia wojny-polsko-austriackiej-1809-roku
byKsięgarnia Grzbiet
 
Początek ii wojny światowej ,polska w latach ii wojny światowej oraz drogi do...
byromtub
 
Prezentacja 11 listopada
bySurwabuno
 
Prezentacja_Powstanie_styczniowe_KO_2023_kor_JF.pdf
byssuser31cd7e
 
Histria
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
Nowy Dokument Word Pad
byguestc4865c1
 
Pod rządami Marszałka
bygblonska
 
Hupp 8
byp_andora
 
O czesc-imienia-polskiego
byKsięgarnia Grzbiet
 

More from Teo Krawczyk

PDF
Łódź w czasie wielkiej wojny.
byTeo Krawczyk
 
PDF
Dla Polski : Łódź w Legjonach
byTeo Krawczyk
 
PDF
Ziemia leczycka zolnierzom niepodleglosci
byTeo Krawczyk
 
PDF
Wiezienne drogi komendanta
byTeo Krawczyk
 
PDF
Przewrót majowy 1926 r. – dwugłos
byTeo Krawczyk
 
PDF
125-cio lecie Konstytucji na ziemiach piotrkowskiej, sieradzkiej i kaliskiej
byTeo Krawczyk
 
PDF
Dziennik Zarządu m. Łodzi. 1934
byTeo Krawczyk
 
PDF
Grosfeld, Leon. "Czy Anglicy rzeczywiście byli inspiratorami przewrotu majowego?
byTeo Krawczyk
 
PDF
Broszura
byTeo Krawczyk
 
PDF
Revolution not evolution-whitepaper
byTeo Krawczyk
 
PDF
Catalogue General 2013 polonais
byTeo Krawczyk
 
PDF
e-PUAP
byTeo Krawczyk
 
PDF
Portfolio
byTeo Krawczyk
 
PDF
Przystanek niepodleglosc
byTeo Krawczyk
 
PDF
Reda katalog
byTeo Krawczyk
 
PDF
Enabling the Data Revolution
byTeo Krawczyk
 
PDF
THREE DIMENSIONAL (3D) PRINTER SYSTEM WITH PLACEMENT AND CURING MECHANISMS
byTeo Krawczyk
 
PDF
Pisma zbiorowe.
byTeo Krawczyk
 
Łódź w czasie wielkiej wojny.
byTeo Krawczyk
 
Dla Polski : Łódź w Legjonach
byTeo Krawczyk
 
Ziemia leczycka zolnierzom niepodleglosci
byTeo Krawczyk
 
Wiezienne drogi komendanta
byTeo Krawczyk
 
Przewrót majowy 1926 r. – dwugłos
byTeo Krawczyk
 
125-cio lecie Konstytucji na ziemiach piotrkowskiej, sieradzkiej i kaliskiej
byTeo Krawczyk
 
Dziennik Zarządu m. Łodzi. 1934
byTeo Krawczyk
 
Grosfeld, Leon. "Czy Anglicy rzeczywiście byli inspiratorami przewrotu majowego?
byTeo Krawczyk
 
Broszura
byTeo Krawczyk
 
Revolution not evolution-whitepaper
byTeo Krawczyk
 
Catalogue General 2013 polonais
byTeo Krawczyk
 
e-PUAP
byTeo Krawczyk
 
Portfolio
byTeo Krawczyk
 
Przystanek niepodleglosc
byTeo Krawczyk
 
Reda katalog
byTeo Krawczyk
 
Enabling the Data Revolution
byTeo Krawczyk
 
THREE DIMENSIONAL (3D) PRINTER SYSTEM WITH PLACEMENT AND CURING MECHANISMS
byTeo Krawczyk
 
Pisma zbiorowe.
byTeo Krawczyk
 

Historia polski (1914–1918)

  • 1.
    Historia Polski (1914–1918) Polskaokresu rozbiorów po kongresie wiedeńskim Symboliczna mapa Europy – Wojna Oswobodzicielka 1914– 1915 Historia Polski w latach 1914–1918 – okres zabiegów dyplomatycznych i działań militarnych polskich w czasie trwania I wojny światowej, którego zwieńczeniem było odbudowanie niepodległego państwa polskiego w 1918 roku, związane z upadkiem wszystkich trzech mocarstw zaborczych. Okres ten charakteryzował się fatalnym stanem zaopa- trzenia i wyżywienia społeczeństwa, a także znacznymi stratami, zarówno wśród żołnierzy wcielonych do walczą- cych ze sobą armii, jak i ludności cywilnej, która zmuszo- na do świadczeń na rzecz armii okupujących kraj, pono- siła ogromne ciężary. Na skutek śmierci i deportacji licz- ba ludności zamieszkującej późniejszą II Rzeczpospolitą zmalała o 14,9%[1] . Niebagatelne też były straty mate- rialne, spowodowane działaniami wojennymi na obszarze Zasięg terytorialny poszczególnych korpusów armijnych Armii Cesarstwa Niemieckiego w 1914 r. Mapa garnizonów Armii Austro-Węgier w 1898 roku, zwraca uwagę silna koncentracja jednostek w Galicji Wschodniej 80% kraju. Kolejne armie, przechodzące przez terytoria zaborów stosowały taktykę spalonej ziemi. Rosjanie, wy- cofując się na wschód podpalili szyby naftowe w Gali- cji i deportowali setki tysięcy ludzi. Natomiast Niemcy nie omieszkali wywozić do Rzeszy całych fabryk, przede wszystkim z terenu Łodzi[2] . Ocenia się, że w latach 1914–1920 zniszczeniu uległo około 30% majątku narodowego na ziemiach polskich, zaś poziom produkcji przemysłowej w roku 1919 wy- niósł w Polsce 30% stanu z roku 1913 w tych samych granicach. Straty materialne szacowano na 73 mld fran- ków francuskich, w tym na 10 mld w przemyśle[3] . Okres ten zawiera się w ramach: 3 sierpnia 1914 roku (przemówienie Piłsudskiego do żołnierzy w krakowskiej 1
  • 2.
    2 1 POLSKAPRZED WYBUCHEM I WOJNY ŚWIATOWEJ Front wschodni do 28 września 1914 r. dzielnicy Oleandry) i 11 listopada 1918 roku (przeka- zanie Piłsudskiemu władzy wojskowej przez Radę Re- gencyjną). Na przestrzeni tego okresu – wraz z przesu- waniem się frontów i zmiennymi losami poszczególnych mocarstw zaborczych, kształtowały się zarówno koncep- cje polskie dotyczące sposobów i dróg do odzyskania nie- podległości, jak i koncepcje zaborców oraz Europy Za- chodniej i Stanów Zjednoczonych, zmierzające do roz- wiązania sprawy polskiej. W rezultacie trudnego wcze- śniej do przewidzenia przebiegu wojny, wszystkie zainte- resowane strony musiały prześcigać się w deklaracjach, a wkrótce także i w czynach, które legły u podstaw tworze- nia polskiego wojska (Austro-Węgry, okupacja niemiec- ka, Rosja, Francja) i zalążków organizmu państwowego (okupacja niemiecka, Francja). Wszystko to razem spra- wiło, że gdy 11 listopada 1918 roku I wojna światowa zo- stała zakończona, Polska powstała jako państwo uznane na arenie międzynarodowej, dysponujące przygotowaną kadrą polityczną i administracyjną oraz zawiązkami woj- ska, organów władzy wykonawczej i sądowniczej. 1 Polska przed wybuchem I wojny światowej Polacy byli poddanymi trzech dworów cesarskich, a ich los w każdym z zaborów był inny. W omawianym okre- sie największymi swobodami politycznymi i obywatelski- mi cieszyli się mieszkańcy zaboru austriackiego (Galicji), podczas gdy w dwóch pozostałych trwała nasilona akcja rusyfikacyjna i germanizacyjna, a w rosyjskim panował ponadto nieprzerwanie stan wojenny[4] . Z kolei – w sensie gospodarczym – najlepiej wypadał zabór pruski, najgo- rzej zaś Galicja. W zaborze rosyjskim – gdzie postawiono na rozwój przemysłu i handlu z Rosją – przejściowy suk- ces ekonomiczny osiągnęła Łódź, a polscy przemysłowcy i kupcy działali aktywnie na znacznym obszarze impe- rium. Rozwojowi przemysłu towarzyszył rozwój transportu ko- lejowego (np. Kolej Warszawsko-Wiedeńska) i drogowe- go, a ten sprzyjał także szybszemu obiegowi informacji. Podzielone kordonami ziemie polskie zaczynały ponow- nie nawiązywać dawne związki kulturowe i tworzyć nowe – polityczne. Z ziem zaboru pruskiego ciągnęły wyciecz- ki do Krakowa i Lwowa, z wszystkich dzielnic szły piel- grzymki do Częstochowy. Z Kongresówki i Galicji słano do Wielkopolski, na Pomorze i Śląsk dzieła Mickiewicza, Sienkiewicza, Kraszewskiego i Prusa, by służyły „pokrze- pieniu serc”. Na ziemiach polskich – w przededniu wojny – zamiesz- kiwało około 20 milionów osób, uważających się za Po- laków (dalszych 7 mln przebywało na emigracji). Masy chłopstwa, mieszczaństwa i szlachty były – mimo wysił- ków zaborców – głęboko patriotyczne. Drugą, choć od- ległą, ostoją patriotyzmu była emigracja, szczególnie w wielkich skupiskach Polonii w USA – (Filadelfia, Nowy Jork, Pittsburgh, Cleveland, Chicago), Francji – (Paryż, Lille), Brazylii – (stan Paraná)[5] . Zbliżał się konflikt o ogromnym znaczeniu dla Polski. Poprzedzające go wydarzenia (wojna rosyjsko-japońska i rewolucja 1905)[uwaga 1] , kryzysy marokańskie (1906 i 1911), kryzys bośniacki (1908) i wreszcie wojny bał- kańskie (1912 i 1913) zapowiadały wielkie starcie daw- nych sprzymierzeńców. Polacy rozumieli to doskona- le, a w „wielkiej wojnie” widzieli szansę dla sprawy narodowej[6] . W dniach 15–19 września 1912 roku miał miejsce taj- ny zjazd w majątku Pieniaki pod Lwowem, w którym udział wzięli przywódcy frakcji polskich w parlamen- tach państw zaborczych: Roman Dmowski (były pre- zes Koła Polskiego w Dumie, przewodniczący tego ko- ła), Władysław Seyda (przewodniczący Koła Polskiego w parlamencie niemieckim), Stanisław Głąbiński (prze- wodniczący mniejszości Koła Polskiego w parlamencie austriackim). Na zjeździe tym uchwalono, że w nadcho- dzącej wojnie Polacy ze wszystkich trzech zaborów poprą stronę przeciwną Niemcom[7] . Aktywistom, czyli obozowi niepodległościowemu, zda- wało się, że należy poprzeć najmniej niebezpiecznego z zaborców – Austro-Węgry. Tak też myślał i takie- go wyboru dokonał Piłsudski: „Nie chciałem pozwolić, aby w czasie, gdy na żywym ciele naszej Ojczyzny mia- no wyrąbywać nowe granice państw i narodów, samych przy tem Polaków tylko zabrakło. Nie chciałem dopu- ścić, by na szalach, na które miecze rzucano, zabrakło polskiej szabli”[8] . Odmiennie pasywiści, czyli narodo- wi demokraci z Romanem Dmowskim na czele, którzy stawiali na Rosję, pokładając nadzieję w tym, że pod wpływem sprzymierzonych z nią państw Ententy, zde- cyduje się ona na odbudowę państwa polskiego z ziem odebranym Niemcom i Austrii oraz obszaru Królestwa Kongresowego[9] . Jeszcze inaczej sprawę widzieli dzia- łacze emigracyjni i polonijni na Zachodzie, którzy li- czyli na poparcie Francji, Wielkiej Brytanii, a przede
  • 3.
    3 wszystkim Stanów Zjednoczonych.Ich orędownikiem był Ignacy Jan Paderewski, artysta powszechnie znany i po- ważany na całym świecie. 2 Początek wojny 28 czerwca 1914 roku Gawriło Princip z organizacji „Czarna Ręka” zastrzelił w Sarajewie austriackiego na- stępcę tronu, arcyksięcia Franciszka Ferdynanda i jego żonę. Władze Austro-Węgier podejrzewały, że za za- machem stał wywiad serbski, ale dowodów nie mia- ły. Postanowiły jednak wykorzystać zabójstwo jako pre- tekst do upokorzenia Serbii i zmuszenia jej do pew- nych ustępstw[uwaga 2][10] , głównie w sferze propagando- wej. Dlatego też wystosowały do rządu w Belgradzie – w porozumieniu z Niemcami – ultimatum domagające się zaprzestania szerzenia nienawiści do Austro-Węgier, rozwiązania organizacji, które tę nienawiść propagowały i ukarania winnych zamachu. W odpowiedzi, udzielonej 23 lipca Serbia i Czarnogóra zgodziła się na wszystkie punkty, ale („zgodnie z wymogami prawa międzynarodo- wego”) poza żądaniem udziału przedstawicieli władz au- striackich w śledztwie przeciwko współwinnym zamachu, znajdującym się na terytorium serbskim. Poseł austriacki uznał odpowiedź za niewystarczającą i natychmiast opu- ścił Belgrad. Stosunki dyplomatyczne zostały zerwane, a 28 lipca Austro-Węgry wypowiedziały Serbii wojnę[11] . Wojska niemieckie w zniszczonej miejscowości polskiej Teraz zaczął działać skomplikowany system sojuszy mię- dzynarodowych. Rosja, protektorka Serbii, a w opinii jej władz także wszystkich Słowian południowych, ogłosiła mobilizację, co spowodowało wypowiedzenie jej wojny przez Niemcy (1 sierpnia). Tego samego dnia mobiliza- cję ogłosiła Francja[uwaga 3] , a 2 sierpnia poseł niemiec- ki w Brukseli zażądał od rządu belgijskiego zgody na przemarsz wojsk niemieckich; jednocześnie armia Rze- szy wkroczyła do Luksemburga, a w nocy z 3 na 4 sierp- nia wtargnęła na terytorium neutralnej Belgii. 4 sierpnia wypowiedziała wojnę Niemcom Wielka Brytania[uwaga 4] . 6 sierpnia przeciwko Rosji wystąpiły Austro-Węgry, a następnie do wojny przystąpiły inne kraje. W rezultacie w zmaganiach uczestniczyły trzydzieści dwa państwa (z Zburzenie Kalisza, 1914 czego dwadzieścia dziewięć stanowiło Ententę, a cztery państwa centralne) i około 70 mln żołnierzy. Straty wy- niosły 10 mln zabitych i 20 mln rannych. Po wkroczeniu 3 sierpnia do Belgii Niemcy szybkimi marszami przez Liège i Brukselę dotarli do granicy fran- cuskiej. Niemiecki sztab generalny opracował plan dzia- łań według zaleceń generała Alfreda von Schlieffena, sporządzony jeszcze w końcu XIX wieku. Był to plan wojny błyskawicznej (niem. Blitzkrieg), zakładający zma- sowanie na froncie zachodnim 7/8 całości sił i pokonanie Francji w ciągu kilku tygodni, by następnie przerzucić wojska na wschód[12] . Dla wsparcia sojusznika sztab rosyjski pchnął dwie ar- mie do Prus – jedną od strony Wilna, drugą znad Narwi, co zmusiło Niemców do pospiesznego wycofa- nia z frontu zachodniego dwóch korpusów. To dało Fran- cuzom możność odparcia niemieckiego natarcia w wiel- kiej bitwie nad Marną w dniach 6–9 września. Tymcza- sem wzmocnione siły niemieckie gen. Hindenburga za- dały klęskę Rosjanom pod Tannenbergiem i odepchnę- ły ich wstecz[12] . Powodzenie przyniosła Rosjanom na- tomiast ofensywa na południu, gdzie szybko pokonali ar- mię austriacką zajmując prawie całą Galicję ze Lwowem, przechodząc San i Wisłokę, oblegając twierdzę Przemyśl i zagrażając Krakowowi. Aby wesprzeć swych sojuszni- ków, Niemcy uderzyli na środkowym odcinku frontu w kierunku na Warszawę i Dęblin; zajęli Łódź i Płock, spy- chając Rosjan na linię rzek Bzura–Pilica[13] . W ten sposób, już w pierwszych dniach, wojna wtoczy- ła się na ziemie polskie. Przez kraj przelewały się wie- lotysięczne armie, dochodziło do bitew i potyczek, a tym samym do zniszczeń oraz – towarzyszących każdej wojnie – gwałtów na ludności cywilnej. W dniach 4–7 sierpnia Niemcy zbombardowali opuszczony przez Ro- sjan i pozbawiony jakiegokolwiek znaczenia militarnego Kalisz[13] . Niemcy parli naprzód zajmując jeszcze w sierpniu War- szawę, a z końcem września osiągnęli rubież Dyneburg, Baranowicze, Pińsk, Ołyka, Dubno, Krzemieniec, Buczacz[14] .
  • 4.
    4 2 POCZĄTEKWOJNY 2.1 Sprawa polska Polski poseł Wiktor Jaroński, autor deklaracji wygłoszonej na po- siedzeniu Dumy 8 sierpnia 1914 roku Do wybuchu wojny państwa zaborcze nie miały konkret- nie sprecyzowanych planów w stosunku do Polski i Pola- ków. W Austrii pojawiła się koncepcja uczynienie z Ga- licji trzeciego królestwa[uwaga 5] , monarchii, a tym samym pogłębienia autonomii. Teraz, wraz z jej wybuchem, ten problem pojawił się i to od razu bardzo wyraziście. Za- częło się od ogólnikowej odezwy Naczelnej Komendy c.k. austriackich wojsk z dnia 9 sierpnia: W Niemczech koła przemysłowe, militarne i nacjonali- styczne związane z Ligą Pangermańską wysuwały plany kolonizacji Wschodniej Europy, która miała być całko- wicie podporządkowana ekonomicznie i militarnie inte- resom Niemiec. Projekt ten miał przyjąć nazwę „Mit- teleuropy”, bloku ekonomicznego pod hegemonią Nie- mieckiego Cesarstwa, które wykorzystując ekonomicz- ne zasoby tego rejonu zamierzały uzyskać potęgę zdolną do zwycięskiej rywalizacji z innymi mocarstwami świa- towymi. Polska w tym projekcie miała grać rolę małe- go państwa buforowego, poddanego stopniowej germa- nizacji(także poprzez sztucznie wywoływane klęski gło- du zmniejszające populacje Polaków)[13] . Z terytorium Wódz naczelny wojsk rosyjskich wielki książę Mikołaj Mikołaje- wicz Romanow, autor odezwy do Narodu Polskiego z 14 sierpnia 1914 roku dawnego Królestwa Kongresowego zamierzano anekto- wać znaczne obszary, zwane „Polskim Pasem Przygra- nicznym”, z których Niemcy planowali wypędzić Pola- ków i Żydów, a na ich miejsce osiedlić kolonistów nie- mieckich. Marionetkowe państwo Polskie miało być mo- narchią na tronie której osadzony zostałby arystokrata z Niemiec lub Austrii. Początkowo miał być to książę austriacki, ale wraz z osłabieniem się pozycji Austro- Węgier w obozie Państw Centralnych, pomysł ten został zarzucony, a swoje pretensje do tronu polskiego wysu- nęło szereg książąt niemieckich, między innymi z Sakso- nii. Nawet po ewentualnym powstaniu owego satelickiego państewka, Cesarstwo Niemieckie zamierzało pozosta- wić kontrolę nad ekonomią, kolejami oraz wojskiem, w rękach niemieckiej armii. Generalnie projekt ten nie spo- tkał się z entuzjazmem dowództwa niemieckiego. Mimo tak ograniczonej autonomii uważali oni powstanie Pań- stwa Polskiego za błąd[15] . Jednocześnie wojska niemieckie rozdawały w dniach 7–8 sierpnia ulotki o treści: „Przychodzimy do was jako przyjaciele. Zaufajcie nam! Wolność wam nie- siemy i niepodległość! Połączcie się z wojskami sprzymierzonymi...”[16] . 8 sierpnia 1914 roku, na nadzwyczajnie zwołanym po- siedzeniu Dumy Państwowej, poseł kielecki Wiktor Ja- roński złożył w imieniu Koła Polskiego deklarację o so- lidarności narodu polskiego z Rosją w jej walce z Niem- cami. Została ona bardzo dobrze przyjęta przez Romana Dmowskiego, który napisał później: „Nigdy w życiu ża-
  • 5.
    2.2 Wymarsz PierwszejKompanii Kadrowej, ogłoszenie Rządu Narodowego 5 den nasz krok polityczny tak mię nie ucieszył”[17] . Rosja nie pozostała w tyle. 14 sierpnia 1914 roku ukaza- ła się odezwa, podpisana przez naczelnego wodza wojsk rosyjskich, Wielkiego Księcia Mikołaja Mikołajewicza, równie ogólnikowa jak te z drugiej strony frontu: „Nie- chaj Naród Polski połączy się w jedno ciało pod berłem Cesarza Rosji. Pod berłem tym odrodzi się Polska swo- bodna w swej wierze, języku i samorządzie”[18] . Z kolei na Zachodzie sprawa polska – przynajmniej w tej począt- kowej fazie wojny – nie wywoływała żadnych żywszych reakcji. Rządy państw Ententy uważały, że jest to we- wnętrzny problem rosyjski, do którego nie powinny się wtrącać. Natomiast, jak zwykle życzliwie odnosiła się do sprawy polskiej opinia publiczna na Zachodzie[19] oraz liczna, a w USA dobrze zorganizowana Polonia, trady- cyjnie związana z obozem narodowym. W odpowiedzi na deklarację wodza naczelnego wojsk ro- syjskich wielkiego księcia Mikołaja Mikołajewicza Ro- manowa z 14 sierpnia 1914 roku, grupa zwolenników współpracy z Rosją podpisała telegram dziękczynny, gło- szący m.in., że krew synów Polski, przelana łącznie z krwią synów Rosyi w walce ze wspólnym wrogiem, stanie się największą rękojmią nowego życia w pokoju i przyjaźni dwóch narodów słowiańskich[20] . 2.2 Wymarsz Pierwszej Kompanii Kadro- wej, ogłoszenie Rządu Narodowego Piłsudski odbiera raport od skauta Czesława Bankiewicza na ro- gatkach Kielc 12 sierpnia 1914 roku Józef Piłsudski początkowo nie wierzył, by konflikt serbsko-austriacki mógł przerodzić się w wojnę między zaborcami, ale 30 lipca 1914 roku wydał jednak roz- kaz mobilizacyjny dla Związku Strzeleckiego. 2 sierpnia podporządkował sobie Drużyny Strzeleckie, a jednocze- śnie przyszła zgoda sztabu austriackiego na dywersyjne Strzelcy w Kielcach; pośrodku Józef Piłsudski działania „wojsk polskich”. O świcie 6 sierpnia z kra- kowskiej dzielnicy Oleandry wyruszył ku granicy pierw- szy oddział, poprzedzany przez 7-osobowy patrol konny Beliny[21] . W swym przemówieniu z 3 sierpnia Piłsudski mówił: O godzinie 9.45 żołnierze obalili słupy graniczne pod Michałowicami, wkraczając do zaboru rosyjskiego[22] . 6 sierpnia 1914 roku rano, Józef Piłsudski zawiado- mił zebranych na naradzie Komisji Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych, że w Warszawie po- wstał Rząd Narodowy, który mianował go komendan- tem wszystkich polskich sił wojskowych[23] . Tego samego dnia w Krakowie pojawiły się ulotki, datowane w War- szawie 3 sierpnia 1914 roku, które ogłaszały utworzenie Rządu Narodowego. Zostały one wydrukowane w Kra- kowie, a tekst odezwy napisał Leon Wasilewski na pole- cenie Piłsudskiego. W odezwie tej Rząd Narodowy do- nosił o swym utworzeniu, wskazując „wszystkim Pola- kom” obowiązek solidarnego skupienia się pod jego wła- dzą i zawiadamiał, że komendantem polskich sił wojsko- wych mianowany został obywatel Józef Piłsudski, którego rozporządzeniom wszyscy ulegać powinni[24] . Podejmując akcję w Kongresówce Piłsudski głosił ofi- cjalnie, że zmierza do połączenia obu zaborów – Gali- cji i rosyjskiego – we wspólny organizm w związku z Au- strią. W rzeczywistości liczył na powtórzenie sytuacji z roku 1863, co ułatwiłoby zorganizowanie władz powstań- czych, uwolnienie się od Austrii i utworzenia niezależnej siły politycznej równorzędnej dla wojujących mocarstw, a wydając rozkaz wymarszu miał nadzieję, że na widok wojska polskiego obywatele Królestwa chwycą za broń. W tym celu posłużył się mistyfikacją: w ulotce kolpor- towanej w Królestwie po 6 sierpnia informował, że 3 sierpnia w Warszawie sformowany został Rząd Narodo- wy, który jego – Piłsudskiego – mianował „komendan- tem polskich sił wojskowych”. Opierając się na doniesie- niach wywiadu liczył na szybkie zajęcie Warszawy. Tym- czasem Rosjanie nie opuścili Warszawy, umocnili się na- wet w Zagłębiu Dąbrowskim, gdzie Piłsudski miał zwo- lenników i mógł liczyć na poparcie i ochotników. W tej sytuacji słabe siły polskie nie miały szans na przyciągnię- cie pod swoje sztandary ludności Kongresówki. Strzel-
  • 6.
    6 2 POCZĄTEKWOJNY ców nie witano z radością, a wręcz wrogo. W rezulta- cie – po stoczeniu kilku potyczek i przejściowym zaję- ciu Kielc – Strzelcy wycofali się do Galicji. Reakcja Au- striaków była oczywista: zażądali rozwiązania oddziałów strzeleckich lub włączenia ich do formacji Obrony Kra- jowej (niem. Landsturm)[25] . 2.3 Naczelny Komitet Narodowy – Legio- ny Polskie – Polska Organizacja Naro- dowa – Polska Organizacja Wojskowa – Oddział Lotny Wojsk Polskich Józef Piłsudski, dowódca I brygady Legionów Polskich Armii Austro-Węgier 16 sierpnia 1914 roku powstał w Krakowie, z inicjatywy polskich stronnictw politycznych, Naczelny Komitet Na- rodowy (NKN) z Juliuszem Leo (później Władysławem Jaworskim) na czele. NKN miał być – co uznali szyb- ko Austriacy – najwyższą instancją w zakresie wojskowej i politycznej organizacji zbrojnych sił polskich, a kierow- nictwo Departamentu Wojskowego objęli Władysław Si- korski (Kraków) i Aleksander Skarbek (Lwów). W skład NKN-u weszli przedstawiciele 11 partii politycznych z Galicji i 5 z Królestwa, w tym zarówno zwolennicy, jak i przeciwnicy Piłsudskiego[26] . Odtąd wszystkie polskie formacje zbrojne miały występować jako Legiony Polskie pod austriackim zwierzchnictwem wojskowym. Piłsudski musiał się podporządkować. W odezwie do żołnierzy z 22 sierpnia napisał: „Naród budzić się zaczyna i nie chce zostawić nas samotnymi, jak byliśmy dotychczas. Zgłosi- łem w swoim i waszym imieniu przystąpienie do organi- zacji szerszej, zapewniającej wojsku polskiemu większe Władysław Sikorski, kierownik Departamentu Wojskowego Na- czelnego Komitetu Narodowego środki i szersze działania”[27] . Liczył na to, że zachowa odrębność swej formacji, ale Austriacy byli nieugięci – Legiony mogły wystąpić jako formacja Landsturmu z do- wódcami Polakami – generałami armii austriackiej. Jedy- ne, na co udzielono zgody, to polskie odznaki wojskowe, umundurowanie i komenda. Początkowo powstały tylko Legion Zachodni i Legion Wschodni (ten drugi został rozwiązany nim jeszcze wszedł do akcji, bo jego żołnierze nie chcieli składać przysięgi na wierność cesarzowi; kilkuset z płk. Józefem Hallerem przeszło do Legionu Zachodniego, a około 5 tysięcy zostało wcielonych do c.k. armii)[26] . Ten kryzys spowodował wzrost niechęci czynników austriackich do polskich idei, Niemcy zaś[uwaga 6] w ogóle nie wykazali zainteresowania[28] . Sprawa polska, na tym początkowym etapie, rysowała się mgliście, a rola polityków i wojsko- wych, chcących stworzyć Wojsko Polskie II RP i uczynić zeń liczący się czynnik na frontach wojny, sprowadzała się do roli petentów i niewygodnych suplikatorów[29] . Tymczasem w toczącej się wojnie brały udział – słabo wyposażone i źle uzbrojone – Legiony, najpierw w skła- dzie trzech pułków (Piłsudski stał na czele 1. pułku), a wkrótce (pod koniec 1915 roku) trzech brygad[uwaga 7] . Już we wrześniu 1914 roku główne siły Legionów (do-
  • 7.
    2.4 Roman Dmowski– Komitet Narodowy Polski – Legion Puławski 7 wódca gen. Karol Durski-Trzaska) rzucone zostały w re- jon Marmarosz Sziget na Węgrzech, a następnie walczyły w Karpatach Wschodnich, gdzie, po przejściu Przełęczy Pantyrskiej odnosiły sukcesy w bitwach pod Rafajłową i Nadwórną, a następnie wkraczając na Pokucie[30] . 29 października, w wyczerpującej bitwie pod Mołotkowem poległo około 300 legionistów, a ponad 800 odniosło rany[22] . Bataliony dowodzone przez Piłsudskiego brały udział w krwawych bitwach pod Anielinem i Laskami (22–26 paź- dziernika 1914 roku), gdzie wybitną rolę odegrał Edward Rydz-Śmigły, ale w związku z załamaniem się ofensywy na kierunku warszawskim, musiały wycofać się[uwaga 8] na Podhale, przy czym dwa tyłowe bataliony stoczyły zacię- ta bitwę pod Krzywopłotami. W tym właśnie momencie 1. pułk został – staraniem NKN – przekształcony w I Bry- gadę Legionów Polskich[31] . Na przełomie listopada i grudnia 1914, I Brygada – w ra- mach kontrofensywy austriackiej – stoczyła ciężkie boje pod Limanową, Chyżówkami i Marcinkowicami, wszę- dzie korzystając z pomocy górali. Przed samym Bożym Narodzieniem I Brygada (pod nieobecność Piłsudskie- go dowodził szef sztabu Kazimierz Sosnkowski) stoczyła jeszcze zażarty bój pod Łowczówkiem (22–25 grudnia), ale w początku 1915 roku została zluzowana i odeszła na odpoczynek[uwaga 9] . II Brygada walczyła jeszcze w gó- rach, przełamując front rosyjski w dniach 18–21 stycznia pod Kirlibabą i wychodząc na rubież Dniestru i Seretu, by wreszcie też zostać wycofaną z frontu. Te niewielkie siły nie liczyły się na frontach wielkiej wojny w sensie mili- tarnym, ale stanowiły znaczący fakt polityczny[16] . Wobec decyzji o likwidacji Komisariatów Wojsk Pol- skich przez władze austriackie, utworzono Komisaria- ty Polskiej Organizacji Narodowej. Organizacja ta miała być oparciem dla legionowej akcji zbrojnej i zawiązkiem samoistnego ustroju polskiego narodu[32] . Piłsudski rozwijał też utworzoną na jesieni 1914 roku Polską Organizację Wojskową (POW). Była to organiza- cja ściśle zakonspirowana, skierowana głównie przeciw Rosji. Jej komendantem był początkowo por. Tadeusz Zuliński, potem kpt. Stefan de Castenedolo Kasprzycki, faktycznie zaś sam Piłsudski. POW była całkowicie nie- zależna i dzieliła się na dwie formacje – Służbę Czynną i Rezerwę. Szkoliła oficerów i podoficerów dla przyszłe- go Wojska Polskiego, a nawet wydawała własne pismo „Rząd i Wojsko”, redagowane przez Adama Skwarczyń- skiego i Tadeusza Hołówkę. POW miała być siłą, która podejmie walkę w chwili, gdy decydować się będą losy niepodległości Polski. Obce wywiady nigdy nie przenik- nęły w struktury POW i zaledwie podejrzewały istnienie podziemnej organizacji[33] . W końcu listopada 1914 roku utworzono podległy ko- mendantowi Polskiej Organizacji Wojskowej Tadeuszowi Józefowi Żulińskiemu Oddział Lotny, którego zadaniem było prowadzenie akcji dywersyjnych i sabotażu na ty- łach wojsk rosyjskich. Już 23 listopada wysadzono w po- wietrze tory pomiędzy Dworcem Gdańskim i Wileńskim w Warszawie. 30 listopada w rocznicę powstania listo- padowego Oddział Lotny uszkodził dynamitem pomnik oficerów-lojalistów poległych w Noc Listopadową w Warszawie[34] . 2.4 Roman Dmowski – Komitet Narodowy Polski – Legion Puławski Roman Dmowski Oficerowie Legionu Puławskiego
  • 8.
    8 3 OFENSYWANIEMIECKO-AUSTRIACKA 1915 W czasie, gdy Piłsudski i legioniści „rzucali na stos” swo- je losy, w Królestwie działano ostrożniej. 3 sierpnia 1914 powstał w Warszawie Komitet Obywatelski, przekształ- cony 10 listopada, za zgodą Rosjan, w Centralny Komitet Obywatelski (CKO), który organizował pomoc dla lud- ności Kongresówki (i tej części Galicji, która znalazła się pod okupacją rosyjską) – na jego czele stali Stanisław Wojciechowski, Władysław Grabski i in., którzy uważa- li, że tworzą podwaliny przyszłego rządu polskiego, ale nie zamierzali organizować – przynajmniej na tym etapie – czynu zbrojnego. W pierwszej fazie wojny utrzymywa- li, że „zwycięstwo koalicji rosyjsko-francusko-angielskiej daje widoki zjednoczenia wszystkich ziem polskich z do- stępem do Bałtyku” (odezwa Stronnictwa Narodowej De- mokracji z 28 sierpnia 1914)[35] i potępiali legionistów Piłsudskiego jako „narzędzie polityczne” w ręku Austrii i Niemiec. W listopadzie ukształtował się ośrodek polityczny pod nazwą Komitet Narodowy Polski z Romanem Dmow- skim na czele. W odezwie z 25 listopada[35] głoszono, że „klęska Niemiec to nasze zwycięstwo”. Za cel naczel- ny wojny uznano „zjednoczenie Polski pod berłem mo- narchy rosyjskiego” i zabiegano o utworzenie oddziałów polskich u boku armii rosyjskiej. Tymczasem, z powo- du oporu antypolskich elementów w sztabach rosyjskich, Legion Puławski (tworzony przez ziemianina Witolda Gorczyńskiego, który uzyskał zezwolenie szefa sztabu głównego armii rosyjskiej w Baranowiczach)[36] nie prze- kroczył stanu batalionu, a w październiku 1915 przemia- nowany został na 739. nowoaleksandryjską i 740. lubel- ską drużynę pospolitego ruszenia (ros. Ополчение)[37] . Wszelkie zabiegi ziemiaństwa, arystokracji, burżuazji i kleru Kongresówki, aby uzyskać od władz rosyjskich ja- kiekolwiek stanowisko w sprawie polskiej pozostawały bez echa dopóty, dopóki armie rosyjskie odnosiły sukce- sy na froncie. Z tej też przyczyny Dmowski dość wcześnie nawiązał kontakty z działaczami polonijnymi na Zacho- dzie, a zwłaszcza z Ignacym Paderewskim, Janem Smul- skim i Gabrielem Narutowiczem, którzy stali na czele akcji pomocowych i zabiegali w Paryżu i Waszyngtonie o podjęcie działań mających na celu odbudowę państwa polskiego[38] . 3 Ofensywa niemiecko-austriacka 1915 Zgodnie z planem niemieckiego szefa sztabu Ericha von Falkenhayna i jego austriackiego odpowiednika Franza Conrada von Hötzendorfa wiosną 1915 roku armie państw centralnych podjęły ofensywę na froncie wschod- nim. Jej celem było wyeliminowanie Rosji z wojny, by móc skutecznie uderzyć na Zachód. Tuż przed rozpo- częciem ofensywy Rosjanie ewakuowali na wschód bli- sko 800 tysięcy Polaków, wśród których zaledwie 200 ty- sięcy stanowili dobrowolni uchodźcy, czyli tacy, którzy Wkroczenie kawalerii niemieckiej do Warszawy 5 sierpnia 1915 mogli obawiać się represji w związku z ich współpracą z caratem[38] . Uderzenie rozpoczęło się 2 maja 1915 roku. XI Armia niemiecka i IV Armia austriacka pod dowództwem gen. Augusta von Mackensena przełamały front rosyjski pod Gorlicami i błyskawicznie zajęły Przemyśl i Lwów. 5 sierpnia wojska niemieckie wkroczyły do Warszawy, pod koniec lata zdobyły twierdzę Modlin, Wilno i Brześć Li- tewski. Pod koniec roku front przebiegał od Zatoki Ry- skiej przez Baranowicze, Tarnopol, po Kamieniec Podol- ski na brzegach Dniestru. Do wojny po stronie państw centralnych przystąpiły Bułgaria i Turcja, a próba nawią- zania fizycznego kontaktu sił Ententy z Rosjanami przez Dardanele skończyła się fiaskiem wielkiej operacji de- santowej wojsk brytyjskich i australijskich pod Gallipoli. Wojska austriackie odparły ofensywę włoską w Alpach. Zajęcie Królestwa postawiło na porządku dziennym kwe- stię statusu tych ziem. Według austriackiego premie- ra, hrabiego Karla Stürgha, miały one zostać włączo- ne do monarchii Habsburgów jako „dawne rosyjsko- polskie obszary zjednoczone z częściami Królestwa Gali- cji i przekształconymi w Królestwo Polskie”, ale Niemcy nie chcieli się z tym pogodzić. 24 sierpnia powstało w Warszawie generalne gubernatorstwo z generałem Han- sem von Beselerem, który natychmiast ograniczył rolę, a we wrześniu rozwiązał Centralny Komitet Obywatelski (CKO)[39] . 3.1 Walki Legionów W zmaganiach tych brały udział formacje polskie. I Bry- gada, przy sztabie której znajdowało się dowództwo Le- gionów z gen. Karolem Durskim-Trzaską[uwaga 10] (wspie- rana przez III) biła się na terenie Królestwa pod Konarami (maj 1915), Tarłowem (czerwiec 1915) oraz Jastkowem (lipiec–sierpień 1915). II Brygada walczyła na Bukowinie (m.in. walki pod Rarańczą i pod pobliską Rokitną). Jesienią, na Wołyniu, polskie pułki toczyły bitwy pod Kuklami, Kostiuchnówką (lipiec 1916) i Stowyhorżem, gdzie dawały silny odpór atakującym wojskom rosyjskim
  • 9.
    3.2 Kryzys orientacjiprorosyjskiej 9 Działania Legionów Polskich Armii Austro-Węgier i Legionu Pu- ławskiego Armii Imperium Rosyjskiego Beliniacy (sześciu z siedmiu ułanów sławnego pierwszego patro- lu) w 1916 Brusiłowa. Armia austriacka cofała się pod naporem Ro- sjan, w związku z czym także Legiony musiały przejść z linii Styru nad Stochód, gdzie ofensywa rosyjska osła- bła i walki przybrały charakter pozycyjnych. Większość sił polskich znajdowała się pod wspólnym dowództwem, lojalnym wobec koncepcji austro-polskiej[40] . W ciągu dwuletnich walk Legiony poniosły dotkliwe stra- ty (około 15 tysięcy zabitych i rannych)[41] . Młody pol- ski żołnierz okrzepł w trakcie tych walk. Był to zalą- żek przyszłej armii polskiej. Piłsudski uważał, że po wy- parciu Rosjan z ziem polskich dalsze wspieranie Niem- ców i Austriaków nie będzie zgodne z polskim intere- sem narodowym, więc z wolna odsuwał się na dalszy plan i przechodził do opozycji wobec lojalistycznej komen- dy Legionów. Starał się wyhamowywać nabór do Legio- nów, natomiast z wielkim zaangażowaniem rozbudowy- wał POW[42] . 3.2 Kryzys orientacji prorosyjskiej Śmierć Władysława Szujskiego w bitwie pod Sillery, obraz Jana Styki sprzed 1925 roku, przedstawia śmierć polskiego ochotnika w armii francuskiej chorążego Władysława Szujskiego w 1914 roku, trzymającego sztandar, przeszyty 34 kulami niemieckimi Również po drugiej stronie frontu nie rysował się ża- den pozytywny scenariusz rozegrania sprawy polskiej. Na cztery dni przed oddaniem przez Rosjan Warszawy rosyj- ski premier Iwan Goriemykin powiadomił Dumę o decy- zji carskiej w sprawie Polski. Mikołaj II polecał rządo- wi opracować ustawę dającą Polakom – oczywiście po wojnie – prawo do swobód kulturalnych, gospodarczych i narodowych, ale tylko w ramach autonomii pod berłem Romanowów. Plany te opracował minister spraw zagra- nicznych Rosji Siergiej Sazonow. Zakładały one pewną autonomię ziem polskich pod panowaniem Rosji, w gra- nicach której miały się znaleźć części zaboru austriackie- go oraz pruskiego; w niektórych planach przedstawiono również przyłączenie Górnego Śląska. Planowane swobo- dy były znacznie mniejsze od tego co Polacy do tej pory uzyskali w Galicji pod panowaniem Austro-Węgier. Sa- zonow przedstawił następujące punkty swego planu am- basadorowi Francji: • rząd Polski miał się składać z przedstawiciela cara, czyli wicekróla, Rady Ministrów oraz dwuizbowego
  • 10.
    10 3 OFENSYWANIEMIECKO-AUSTRIACKA 1915 Parlamentu • administracja Polski zostałaby powierzona temu rządowi • cła, polityka zagraniczna, wojsko, finanse, sieć ko- lejowa pozostałyby domeną Imperium Rosyjskiego • stosunki administracyjne pomiędzy Królestwem Polski a carem miały pozostawać w gestii Senatu w Piotrogrodzie, a w jego ramach specjalna komisja złożona z Polskich i Rosyjskich senatorów w rów- nej liczbie[43] . Dwór Carski niechętnie patrzył na te propozycje, widząc w sprawie polskiej jedynie element propagandowy, mają- cy doraźny cel wojskowy. Wkrótce po ich przedstawieniu Sazonow został zdymisjonowany. Oświadczenie carskie spowodowało gwałtowne osłabie- nie orientacji prorosyjskiej. Roman Dmowski natych- miast wyjechał z Rosji do Szwajcarii, gdzie w Lozannie działała Centralna Agencja Polska, która stawiała sobie za cel zainteresowanie sprawami polskimi władz francu- skich. Na samym początku wojny w wyniku jej starań sformowano nawet z ochotników – Polaków tzw. Legion Bajończyków (dwie kompanie w składzie 1. pułku Legii Cudzoziemskiej), który jednak wykrwawił się pod Arras i większej już roli nie odegrał[44] . Opuszczając Rosję zostawił sobie Dmowski furtkę w postaci utrzymywanej nadal w Petersburgu (od 1915 Piotrogrodzie) placówki KNP. Inni pasywiści, a w szcze- gólności realiści i narodowcy, zawiązali w okupowanym Królestwie tzw. Międzypartyjne Koło Polityczne i czeka- li na rozwój wypadków[45] . 3.3 Okupacja niemiecka i austro- węgierska Rosjanie, wycofujący się pod naporem armii niemieckiej z Królestwa, zostawiali za sobą spaloną ziemię. Ewaku- owali ponad 800 tysięcy obywateli polskich, zabierali ko- nie, bydło, zasoby banków, urządzenia fabryk, parowozy i wagony kolejowe. Wyjechało też około 200 tysięcy lu- dzi w jakiś sposób powiązanych z zaborcą. Okupacja niemiecko-austriacka zaczęła się od deklaracji o autonomii i samorządzie, bowiem coś trzeba było Po- lakom obiecać, skoro liczono na poważne korzyści w po- staci ochotniczej armii polskiej. Niemcy mówili niezo- bowiązująco o potrzebie nowych stosunków, Austriacy deklarowali odrodzenie Królestwa Polskiego w ramach Austro-Węgier. Obie strony ustanowiły urzędy guberna- torskie dla terenów okupowanych. W Warszawie zaczął władać gen. Hans von Beseler, w Lublinie gen. Erich Dil- ler (od maja 1916 Karl Kuk}. Granice okupacji niemieckiej i austriackiej oraz Ober-Ostu W chwili wkraczania Niemców w Warszawie ujawniła się POW, a 15 sierpnia przybył do stolicy Piłsudski. Podczas tajnego posiedzenia 21 sierpnia w Otwocku mówił swo- im podkomendnym, że Rosja poniesie klęskę w wyniku rewolucji, która obali carat[46] . W związku z powyższym POW musi się rozbudować dla podjęcia walki przeciwko państwom centralnym. W początkach 1916 POW działa- ła w 17 okręgach i 77 obwodach. W jej szeregach było ponad 15 tysięcy ludzi. Niemcy, którzy wprowadzili ostry reżim okupacyjny (obowiązkowe dostawy dla armii, kontrybucje, branie zakładników), zezwolili jednak na działalność ich zda- niem pozapolityczną, z czego skorzystało polskie szkol- nictwo, uruchamiając błyskawicznie szkoły wyższe w Warszawie (Uniwersytet Warszawski, Politechnika War- szawska) oraz organizując Komisję Pedagogiczną przy Stowarzyszeniu Nauczycielstwa Polskiego, która przygo- towała plan utworzenia 7-klasowych szkół powszechnych i 4-letnich ogólnokształcących szkół średnich. Społeczeństwo Kongresówki niechętnie przyjmowało okupantów. Niemcom generalnie nie ufano, a ponadto związana ekonomicznie z Rosją burżuazja po cichu liczy- ła na powrót Rosjan, zatem z dystansem odnosiła się tak- że do piłsudczyków. Niemcy wywiozły z terenów okupo- wanych Kongresówki maszyny i narzędzia, konie rasowe i bydło, zatrzymując u siebie 200 000 robotników z Ga- licji i 700 000 robotników z Królestwa[47] .
  • 11.
    4.1 Akt 5listopada 1916 roku, Tymczasowa Rada Stanu i Polnische Wehrmacht 11 4 Umiędzynarodowienie sprawy polskiej 17 marca 1916 roku minister spraw zagranicznych Impe- rium Rosyjskiego Siergiej Sazonow zawarł z premierem Francji Aristide Briandem umowę, uznającą sprawę pol- ską za wewnętrzną sprawę rosyjską[48] . Rok 1916 przyniósł, obok zmian na frontach i w sytu- acji międzynarodowej, także poważne zmiany w sytuacji narodu polskiego. Sytuacja na frontach ostatecznie prze- kreśliła nadzieje Niemiec na szybkie zwycięstwo. Wielka bitwa pod Verdun (luty–czerwiec 1916) zakończyła się niepowodzeniem wojsk niemieckich, chociaż stosunek strat przemawiał na ich korzyść[49][50] . Przeprowadzo- na bezpośrednio po niej ofensywa sprzymierzonych nad Sommą (czerwiec–październik 1916) wprawdzie rów- nież nie przyniosła rozstrzygnięcia, ale zarysowała się wy- raźna przewaga technologiczna Ententy. Latem tego ro- ku zarysowała się też wyraźna przewaga sprzymierzo- nych w stanach osobowych armii. Nie udało się również Niemcom wygrać w wielkiej bitwie morskiej u brzegów Jutlandii i przełamać przewagi brytyjskiej na morzu. Na południu Europy do wojny po stronie Ententy przystąpiła Rumunia, co również zmniejszyło szansę państw central- nych na końcowe zwycięstwo. W zaistniałej sytuacji prędzej czy później musiało dojść do umiędzynarodowienia sprawy polskiej. Przekonywani przez niektórych polskich polityków[uwaga 11] przedstawi- ciele władz okupacyjnych uwierzyli, że z ziem polskich można wybrać jeszcze co najmniej milion żołnierzy[51] . Główny kwatermistrz armii niemieckiej gen. Ludendorff pisał wprost: „Stwórzmy Wielkie Księstwo Polskie z War- szawy i Lubelskiego, a zaraz potem polską armię pod do- wództwem niemieckim”[52] . 4.1 Akt 5 listopada 1916 roku, Tymczaso- wa Rada Stanu i Polnische Wehrmacht Posiedzenie inauguracyjne Tymczasowej Rady Stanu w dawnym Pałacu Rzeczypospolitej 15 stycznia 1917 roku Plakat zawierający treść proklamacji 5 listopada 1916 roku W tej sytuacji doszło do ogłoszenia (po konferencji w Pszczynie) tzw. aktu 5 listopada – proklamacji dwóch ce- sarzy, mówiącej o powstaniu samodzielnego państwa” z ziem „panowaniu rosyjskiemu wydartych” z dziedziczną monarchią i ustrojem konstytucyjnym. O własnej armii czy polityce zagranicznej mowy w dokumencie nie by- ło, Królestwo miało być „w łączności z obu sprzymie- rzonymi mocarstwami”, granice pozostawały nieokreślo- ne (Dokładniejsze oznaczenie granic Królestwa Polskiego zastrzega się). Polacy w większości akt cesarzy zignoro- wali: społeczeństwo nie miało zaufania do niemieckich deklaracji. Dowiódł słuszności takiej podejrzliwości spo- łeczeństwa gubernator Beseler ogłaszając (już 9 listopa- da) zaciąg do armii nazwanej „Polską Siłą Zbrojną (niem. Polnische Wehrmacht)”, która miała być „tymczasowo” włączona do armii niemieckiej[53] . Mocarstwa okupacyjne poczyniły kolejny krok 6 grud- nia 1916 i utworzyły Tymczasową Radę Stanu (TRS) składającą się z „25 reprezentantów wszystkich ziem i wszystkich kół zawodowych” oraz po trzech komisarzy ze strony rządów cesarskich. Polacy stanęli przed dyle- matem – z jednej strony rysowała się szansa utworzenia namiastki rządu narodowego, z drugiej zachodziło łatwe oskarżenie o kolaborację. Takie wahania miał też Piłsud- ski, który prowadził w tej sprawie rozmowy z prezyden- tem Warszawy księciem Zdzisławem Lubomirskim. W nadziei na powstanie namiastki rządu narodowego pew- na liczba obywateli postanowiła jednak TRS poprzeć. Na czele Rady stanął Wacław Niemojowski, ziemianin z kaliskiego[54] .
  • 12.
    12 4 UMIĘDZYNARODOWIENIESPRAWY POLSKIEJ 1 grudnia 1916 roku generalny gubernator warszawski von Beseler urządził uroczyste wkroczenie do Warszawy 4. i 3. pułku Legionów oraz 2. pułku ułanów[55] . 4.2 Reakcja państw Ententy i Stanów Zjednoczonych Ignacy Jan Paderewski przeprowadzał serię narad z prezydentem Stanów Zjednoczonych Woodrow Wilsonem, których efektem by- ło orędzie Wilsona ze stycznia 1917 roku, zdjęcie z Nowego Jorku z kwietnia 1916 roku Umiędzynarodowienie sprawy polskiej stało się faktem. Akt 5 listopada był jak „piorun z jasnego nieba”[56] dla zu- pełnie nieprzygotowanych państw Ententy. W podjęciu decyzji pomocni byli przebywający na Zachodzie Polacy z Dmowskim na czele. Nie obyło się także bez emigra- cji i Polonii tak w Europie, jak i w Ameryce. Działacze tej miary, co Henryk Sienkiewicz czy Ignacy Paderew- ski, posiadali odpowiednie wpływy i umieli oddziaływać na opinię publiczną Zachodu. Rząd rosyjski 15 listopada 1916 roku zaprotestował prze- ciw rozporządzaniu Królestwem Polskim przez okupan- tów oraz ponowił uroczyście przyrzeczenie stworzenia całej Polski złożonej z wszystkich ziem polskich, która po zakończeniu wojny będzie miała prawo z całą swobo- dą samodzielnie urządzić swoje życie narodowe, kultu- ralne i gospodarcze pod berłem panujących rosyjskich na zasadzie jedności państwowej. Oświadczenie to poparły Wielka Brytania i Francja, przyjmując je w telegramie do premiera rosyjskiego Borisa Stürmera z dnia 16 listopa- da 1916 do wiadomości, a w dniu następnym 17 listopada uczyniły to samo Włochy[57] . 26 listopada 1916 roku przedstawiciele organizacji pol- skich w Stanach Zjednoczonych z Ignacym Janem Pade- rewskim na czele wydali do premierów koalicji (Herberta Henryego Asquitha, Aristide'a Brianda i Paolo Bosel- liego) odezwę przeciwko tworzeniu armii polskiej przez Niemców, kończącą się słowami: Polska musi być wolna, niepodległa i zjednoczona[58] . W Dumie rosyjskiej premier Aleksander Trepow 2 grud- nia złożył oświadczenie, że ziemie odwiecznie polskie po- za granicami Rosji będą odzyskane, a cała Polska w gra- nicach etnograficznych będzie wolna w nierozerwalnym związku z Rosją[59] . Następnie car Mikołaj 25 grudnia w rozkazie dla woj- ska uznał, że ważnym celem wojny jest „utworzenie Polski wolnej, złożonej z wszystkich trzech części, dotąd rozdzie- lonych [60] , w komentarzu jaki - po uzyskaniu audiencji u cara - udzielił prasie prezes Komitetu Narodowego Polskiego w Petersburgu Zygmunt Wielopolski, wyni- kać miało że zjednoczona Polska otrzyma: odrębny wła- sny ustrój państwowy z własnymi izbami ustawodawczymi i własną armią”[61] . Wkrótce w podobnym tonie wypo- wiedzieli się premier francuski Aristide Briand i prezy- dent USA Thomas Woodrow Wilson, którego słowa zo- stały w Polsce powitane szczególnie ciepło[62] . W dniu 6 kwietnia 1917 roku Stany Zjednoczone wypowiedziały Niemcom wojnę[63] . 4.3 Rewolucja lutowa w Rosji i deklaracja rosyjskiego Rządu Tymczasowego oświadczenie Piotrogrodzkiej Rady Delegatów Robotniczych i Żołnierskich ogłoszone w „Prawdzie” z 16.3.1917 O losach Polski zadecydować miała jednak nie posta- wa państw Zachodu, a to, co działo się w Rosji. Ofensy- wa Brusiłowa przyniosła ogromne straty, zarówno ludz- kie, jak i materialne. Gospodarka Rosji leżała w ruinie.
  • 13.
    13 W całym imperiumnarastało niezadowolenie, a w mia- stach zaczął się głód. W tej sytuacji – w styczniu 1917 – rozpoczęła się fala strajków, która szybko ogarnęła cały kraj. Dochodziło do manifestacji ulicznych organizowa- nych przez skrajnie lewicowe partie i bratania się woj- ska z tłumem. 2 marca? /15 marca 1917 car Mikołaj II abdykował a rząd ustąpił. Władzę przejął Rząd Tymcza- sowy premiera księcia Gieorgija Lwowa. 28 marca 1917 Piotrogrodzka Rada Delegatów Robotniczych i Żołnier- skich uznała, że Polska ma prawo do niepodległego bytu z punktu widzenia politycznego i międzynarodowego. 29 marca 1917 roku Rząd Tymczasowy Rosji przyjął rezo- lucję pióra Pawła Milukowa, która głosiła, że Rząd Tym- czasowy uważa utworzenie niepodległego państwa polskie- go, złożonego z ziem o większości polskiej za pewną gwa- rancję pokoju w odnowionej Europie. Połączone z Ro- sją wolnym wojskowym sojuszem, państwo polskie będzie pewną tarczą przeciwko naciskowi państw centralnych na słowiańszczyznę. Wolny i zjednoczony naród polski sam określi swój ustrój wewnętrzny, wypowiedziawszy swą wo- lę za pośrednictwem Konstytuanty, zebranej w stolicy kra- ju, a wybranej na podstawie powszechnego prawa wybor- czego[64][65] . Powołana została Komisja Likwidacyjna do spraw Królestwa Polskiego. Państwa koalicji zachodniej przyjęły manifest rządu ro- syjskiego do wiadomości[66] . Uczyniły to niezwłocznie Wielka Brytania, Francja i Włochy w osobnych notach, a później (14 kwietnia) wszystkie rządy koalicji razem we wspólnej nocie do ministra Milukowa solidaryzując się z myślą wskrzeszenia Polski w jej całości, wyrażając przeko- nanie, że przywrócenie Polski, powołanej do odgrywania ważnej roli w przyszłej Europie, leży w interesie ogólnym. Obaj przedstawiciele państw centralnych: Theobald von Bethmann-Hollweg i Ottokar Czernin, złożyli 30 marca oświadczenie, że mocarstwa centralne są gotowe trakto- wać ze swoimi nieprzyjaciółmi o pokój zaszczytny dla oboj- ga stron[67] . Ludy imperium liczyły na rychłe zawarcie pokoju, a tymczasem w czerwcu ruszyła – i natychmiast się załamała[uwaga 12] – kolejna ofensywa na froncie w Gali- cji. Rząd Tymczasowy musiał stanąć przeciwko masom robotniczym i nabierającym coraz większego znaczenia Radom Delegatów. Dla zapobieżenia rewolucji 8 lipca powstał nowy rząd kierowany przez Aleksandra Kiereń- skiego. 5 Wojsko polskie na Zachodzie i Komitet Narodowy Polski W Ameryce Północnej w kwietniu 1917 roku kongres związku Sokolstwa Polskiego w Pittsburgu wezwał wy- dział związku do utworzenia armii Kościuszki, złożonej ze 100 000 ochotników pod polską komendą dla walki Błękitna Armia. Przysięgę na sztandar składa gen. Haller z Niemcami o wolność i niepodległość Polski. Ochot- nicy zgłaszali się tłumnie, lecz rząd amerykański przez czas dłuższy nie pozwalał na tworzenie odrębnej armii polskiej[16] . W czerwcu 1917 roku poseł Jan Zamorski, będąc jeń- cem we Włoszech skłonił włoskiego ministra spraw za- granicznych Sidneya Sonnino do wydania w izbie posel- skiej oświadczenia, że niepodległość i zjednoczenie Pol- ski, są celem wojny światowej, poświęconej wyzwoleniu ujarzmionych ludów[68] . 4 czerwca 1917 prezydent Francji Raymond Poincaré na wniosek rządu podpisał dekret o utworzeniu autonomicz- nej armii polskiej na czas wojny, walczącej pod polskimi sztandarami pod naczelną komendą francuską[16] . Zebrani w Lozannie działacze z Dmowskim na czele za- wiązali Komitet Narodowy Polski, który przeniósł się wkrótce do Paryża. Tam Dmowski powiadomił władze Entanty, że KNP reprezentuje interes Polski na Zacho- dzie i jest władny podejmować decyzje polityczne i woj- skowe. 20 września Komitet Narodowy Polski został uznany przez Francję, a następnie przez inne państwa ko- alicji zachodniej za oficjalną reprezentację Polski[16] . Cie- szył się nadto poparciem Związku Narodowego Polskie- go w USA, Rady Zjednoczenia Międzypartyjnego w Pio- trogrodzie i krajowych pasywistów. Werbunek do armii polskiej we Francji prowadzony był ze szczególnym zaangażowaniem w Ameryce, skąd przy- było (głównie z USA i Brazylii) ponad 25 tysięcy ochot- ników. Józef Haller po klęsce kaniowskiej przedostał się przez całą Rosję do Murmańska, skąd odpłynął do Francji. Do- tarł tam w początkach lipca 1918. Haller natychmiast po przybyciu do Francji objął dowodzenie nad Armią dla koloru mundurów nazywaną Błękitną, z którą ruszył na front w Szampanii. 15 lipca 1. Pułk stoczył zwycięską bi- twę pod Esperance, a w dniach 23–25 lipca wiódł ciężkie boje o las Bois de la Raquette.
  • 14.
    14 8 KORPUSYPOLSKIE W ROSJI 6 Kryzys przysięgowy Pod koniec czerwca 1917 roku arcybiskup Józef Teo- dorowicz wygłosił w austriackiej Izbie Panów mowę, w której wykazał konieczność historyczną zjednoczenia wszystkich ziem polskich w niepodległej Polsce[69] . Rewolucja w Rosji wzbudziła w Berlinie i Wiedniu na- dzieje na rychłe zakończenie wojny na wschodzie i moż- ność przerzucenia znacznych sił na front zachodni i osią- gnięcia przewagi, tym więcej, że odparta została ofensy- wa francusko-brytyjska gen. Nivelle’a, a walczący prze- ciwko Austriakom Włosi ponieśli ciężką klęskę w Al- pach. Sporych sukcesów oczekiwano też po rozpoczętej właśnie nieograniczonej wojnie podwodnej. Te przejściowe sukcesy spowodowały utwardzenie sta- nowiska wobec wojsk polskich. Od legionistów zażąda- no natychmiastowego złożenia przysięgi wiernopoddań- czej. Na to tylko czekał Piłsudski – zerwał z TRS, od- mówił złożenia przysięgi i zaapelował o to samo do Le- gionów. Władze niemieckie i austriackie zareagowały re- presjami. Odmawiających przysięgi albo wcielano do ar- mii austriackiej i wysyłano na front włoski[uwaga 13] , al- bo osadzano w obozach internowania w Beniaminowie i Szczypiornie. Samego Piłsudskiego aresztowano rano 22 lipca 1917 i wywieziono do twierdzy w Magdeburgu[70] . Społeczeństwo było oburzone. W proteście przeciwko ta- kiemu postępowaniu zaborców TRS dokonała samoroz- wiązania. By jakoś załagodzić konflikt władze okupacyj- ne niemieckie przekazały w ręce polskie sądownictwo, a jesienią utworzono namiastkę władz Królestwa, a miano- wicie 3-osobową Radę Regencyjną. 7 Rada Regencyjna Rada (w składzie: prezydent Warszawy książę Lubomir- ski, arcybiskup warszawski Aleksander Kakowski i hra- bia Józef Ostrowski[71] ) miała – wespół z Radą Stanu – być władzą ustawodawczą, zaś wykonawczą złożyć na rę- ce rządu. Ów rząd z Janem Kucharzewskim na czele po- wstał 7 grudnia i z miejsca zajął się organizowaniem pol- skiego szkolnictwa i sądownictwa, a także administracji, co zaowocować miało w chwili faktycznego odzyskania niepodległości. POW ponownie przeszła do działań kon- spiracyjnych, a w społeczeństwie ponownie zaczęło wzra- stać zaufanie do obozu niepodległościowego. 8 Korpusy polskie w Rosji Rewolucja zaktywizowała 3-milionową rzeszę Polaków w Rosji. W Piotrogrodzie powstał Związek Wojskowych Generał Józef Dowbor-Muśnicki w otoczeniu oficerów I Korpusu Polskiego. Polaków, a 21 czerwca 1917 powołano do życia Naczpol pod przewodnictwem Władysława Raczkiewicza. Celem Naczpolu było utworzenie oddziałów polskich z oficerów i żołnierzy służących w armii rosyjskiej. Jeszcze w kwietniu dowództwo rosyjskie przekształ- ciło Brygadę Strzelecką[72] w Dywizję Strzelców Pol- skich. Dywizja latem 1917 walczyła w Galicji. Pułk uła- nów stoczył zwycięską bitwę pod Krechowcami i bronił Stanisławowa przed rabusiami-maruderami z armii rosyj- skiej. Latem 1917 Naczpol zdecydował o rozformowaniu Dy- wizji i powstaniu I Korpusu Polskiego pod dowództwem gen. Józefa Dowbora-Muśnickiego. Była to najliczniej- sza polska formacja w Rosji – należało do niej ponad 25 tysięcy ludzi. Dowborczycy byli pierwszymi żołnierzami polskimi toczącymi walki z bolszewikami. Wiosną 1918 toczyli zacięte boje z bolszewikami pod Bobrujskiem, a latem – po wkroczeniu Niemców[73] – formacja została otoczona przez przeważające siły niemieckie i zmuszona do kapitulacji. Żołnierze, po złożeniu broni, zostali ode- słani do kraju, gdzie jesienią 1918 r. stanowili ważny ele- ment odradzającego się Wojska Polskiego. Na przełomie lat 1917–1918 zaczął formować się w Rumunii i Besarabii II Korpus, którego cennym nabyt- kiem była II Brygada legionów Józefa Hallera, która w ciężkim nocnym boju przełamała front pod Rarańczą i przeszła na stronę rosyjską. II Korpus przetrwał do ma- ja 1918 na Ukrainie, ale uległ przeważającym siłom nie- mieckim w bitwie pod Kaniowem i również został roz- wiązany. Najmniej znane są dzieje III Korpusu Polskiego formowanego na Ukrainie, który jeszcze w trakcie owego formowania został rozbrojony i internowany przez Au- striaków. Nie wszyscy żołnierze wracali od razu do kraju, niektó- rzy udawali się do Murmańska lub na Kubań, gdzie for- mowały się oddziały polskie do walki – u boku Ententy – z Armią Czerwoną.
  • 15.
    9.3 Pokój brzeski1918 roku 15 9 Ostatni rok wojny 9.1 Rewolucja bolszewicka W kwietniu 1917 wrócił do Rosji[74] Lenin, który stanął natychmiast na czele Komitetu Centralnego Partii Bol- szewickiej. Umiejętnie żonglując hasłami rewolucyjny- mi, w krótkim czasie zdołał uzyskać przewagę w Pio- trogrodzkiej Radzie i skłonić ją do dokonania przewro- tu. Tzw. rewolucja bolszewicka[75] rozpoczęła się 7 li- stopada skoncentrowanym atakiem na siedziby władz Rządu Tymczasowego. Już następnego dnia powstał no- wy rząd – Rada Komisarzy Ludowych z Leninem i Socjaldemokratyczną Partią Robotniczą Rosji (bolsze- wików) na czele. Zwołany natychmiast Wszechrosyjski Zjazd Rad uchwalił, pod ich dyktando, dwa dekrety: de- kret o ziemi i dekret o pokoju. Dekret o pokoju mówił m.in., że „Rząd robotniczo-chłopski (…) proponuje wszyst- kim wojującym narodom i ich rządom niezwłoczne rozpo- częcie rokowań o sprawiedliwy, demokratyczny pokój (…) bez aneksji” Konsekwencją tego dekretu było zawieszenie broni (27 listopada) i podpisania rozejmu z państwami centralnymi (15 grudnia), a 22 grudnia rozpoczęły się w Brześciu nad Bugiem rokowania pokojowe zakończone 3 marca 1918 podpisaniem pokoju. Rozmowy szły opornie, bowiem strona bolszewicka kwestionowała niezależność rządów Polski, Litwy i Łotwy. Dla „zmiękczenia” bolszewików Niemcy zaprosili do Brześcia delegację ukraińską[76] , której – za cenę doprowiantowania armii niemieckiej mi- lionem ton zboża – obiecali odstąpienie znacznej części Galicji i Chełmszczyzny. Postanowienia brzeskie wywo- łały ogromne oburzenie w Polsce i w szeregach wojska. To właśnie dlatego II Brygada Legionów podjęła decyzję o przejściu (pod Rarańczą) na stronę rosyjską. Odbywały się manifestacje protestacyjne i strajki, do dymisji podał się rząd Kucharzewskiego. Nawet Rada Regencyjna gro- ziła rozwiązaniem. W lipcu 1918 r., po próbie przewrotu eserowców i zama- chu na Lenina, rozpoczął się w Rosji okres czerwonego terroru. Jego ofiarą padły też wszystkie organizacje pol- skie i pisma wydawane w języku polskim. Represjono- wano działaczy organizacji polskich, w tym POW i Zjed- noczenia Międzypartyjnego. 9.2 Stosunek państw Ententy, orędzie pre- zydenta Wilsona 27 grudnia 1917 roku francuski minister spraw zagra- nicznych Stéphen Pichon stwierdził w Izbie Deputowa- nych, że chce Polski jednej i niepodległej, niepodzielnej z wszelkimi gwarancjami swobodnego rozwoju gospodar- czego, militarnego i z wszelkimi konsekwencjami jakie stąd mogą wypłynąć[77] . Znany z późniejszych wystąpień nie- chętnych dla Polski brytyjski premier David Lloyd Geor- ge oświadczył 5 stycznia 1918 roku w Izbie Gmin, że jest odrodzenie Polski jest pilną koniecznością dla stabilności Europy Zachodniej, Polska ma się składać z rdzennie pol- skich żywiołów, które zechcą (co wykaże plebiscyt) wejść w jej skład[78] . 8 stycznia 1918 prezydent Stanów Zjednoczonych, Wil- son, wygłosił swe słynne przemówienie w Kongresie, zawierając w czternastu punktach warunki zakończenia wojny. W punkcie trzynastym znalazło się ważne dla sprawy polskiej stwierdzenie: „Należy utworzyć niezależ- ne państwo polskie, które będzie zajmować terytoria za- mieszkane przez niezaprzeczalnie polską ludność i które- mu należy zapewnić bezpieczny i swobodny dostęp do mo- rza...”, co w Polsce przyjęte zostało z entuzjazmem. Amerykański Korpus Ekspedycyjny w Europie nie był zbyt liczny, ale zdanie Stanów Zjednoczonych liczyło się w świecie, skąd przekonanie Polaków, że odzyskanie nie- podległości jest tylko kwestią czasu. 9.3 Pokój brzeski 1918 roku W chwili ogłoszenia orędzia prezydenta Wilsona, człon- kowie Rady Regencyjnej z Janem Kucharzewskim poje- chali do Berlina i Wiednia, aby wyrazić cesarzowi Nie- miec Wilhelmowi II i cesarzowi Austrii Karolowi I swą wdzięczność za akty, które zwróciły Polsce życie poli- tyczne i omówić z nimi sprawy nowego państwa pol- skiego i udziału Polski w rokowaniach pokojowych w Brześciu[79] . Podpisany z Ukrainą pokój brzeski 1918 roku przewidy- wał m.in. oddanie jej Chełmszczyzny, a w umowie tajnej Austria zapewniła Ukraińców, że utworzy z części Gali- cji, mającej większość ruską i z Bukowiny osobną pro- wincję ruską w ramach monarchii. Oderwanie Chełmsz- czyzny spotkało się z falą protestów i strajków ludności polskiej Lwowa i całej Polski. Na wieść o układzie do dymisji podał się gubernator Stanisław Szeptycki[80] . 11 lutego podał się do dymisji gabinet Jana Kucharzewskie- go. Polskie koła parlamentarne w Berlinie i Wiedniu wy- raziły swój protest. W parlamencie niemieckim przeciwko zawarciu tego traktatu protestowali prezes Koła Polskiego Władysław Seyda i poseł Wojciech Trąmpczyński. Komitet Narodo- wy Polski w Paryżu ogłosił deklarację protestacyjną 12 lutego. Wielka Brytania zawiadomiła reprezentanta Ko- mitetu Narodowego Polskiego 18 lutego 1918 roku, że pokoju brzeskiego nie uznaje[82] . 9.4 Deklaracja wersalska
  • 16.
    16 10 ZAKOŃCZENIEWOJNY 5 czerwca 1918 roku Francja, Wielka Brytania i Włochy powzięły wspólną uchwałę na konferencji premierów w Wersalu i ogłosiły zbiorową rezolucję, że utworzenie pań- stwa polskiego, zjednoczonego i niepodległego, z wolnym dostępem do morza, jest jednym z koniecznych warunków istotnego i sprawiedliwego pokoju oraz panowania prawa w Europie. Rząd Rady Regencyjnej Jana Kantego Stecz- kowskiego odpowiedział, że rezolucja ta nie wytrąci go z równowagi w pracy nad spełnieniem misji dziejowej Polski na Wschodzie wespół z państwami centralnymi[83] . Wyra- żał nadzieję na urzeczywistnienia podstawowych potrzeb narodu we współpracy z sąsiednimi mocarstwami central- nymi[84] . 9.5 Deklaracja niepodległości Polski Rady Regencyjnej 7 października 1918 roku Nowy kanclerz niemiecki Maximilian von Baden 4 paź- dziernika 1918 roku wysłał do prezydenta Stanów Zjed- noczonych Wilsona notę z prośbą o wzięcie w rękę spra- wy pokoju na podstawach wyrażonych w orędziu do Kongresu z 8 stycznia 1918 i w późniejszych oświadcze- niach, podobną notę wysłał także rząd wiedeński. W po- rozumieniu z okupantami Rada Regencyjna 7 paździer- nika 1918 roku wydała oświadczenie o wskrzeszeniu Pol- ski, stając na gruncie ogólnych zasad pokojowych głoszo- nych przez prezydenta Stanów Zjednoczonych, a obecnie przyjętych przez świat cały za podstawę do nowego urzą- dzenia współżycia narodów[85] . Dekretem ogłoszonym w dniu 15 października 1918 ro- ku Rada Regencyjna nadała sobie władzę ustawodawczą do czasu powstania Sejmu konstytucyjnego na zasadach wskazanych w orędziu z 7 października 1918[86] . 9.6 Deklaracja cesarza Karola I Habsbur- ga 16 października 1918 roku W wydanym 16 października 1918 roku manifeście cesarz Karol I Habsburg ogłosił, że Austria zostanie przekształcona w federację czterech państw: niemiecko- austriackiego, czeskiego, południowo-słowiańskiego i ukraińskiego, a obok tego Węgier, a Galicja Zachod- nia przestanie być częścią Austrii i przejdzie do niepod- ległej Polski (tej ostatniej sprawy Manifest nie przesą- dzał)[87][88] . 10 Zakończenie wojny W roku 1918 sytuacja na frontach wojny światowej zmie- niła się radykalnie na niekorzyść państw centralnych. Wprawdzie na wschodzie, po jednostronnym wycofaniu się z wojny bolszewików, armie niemiecka i austriacka zajęły ogromne obszary sięgając po Psków i Odessę, to na zachodzie i południu ponosiły klęskę za klęską. 3 czerwca ogłoszono deklarację wersalską, 9 sierpnia nastąpiło prze- łamujące uderzenie sprzymierzonych na linii Sommy, a jednocześnie, w Niemczech rozpoczęła się fala strajków, które były zapowiedzią rewolucji przygotowywanej przez Różę Luksemburg i Karola Liebknechta. 10.1 Rewolucja listopadowa 1918 roku w Niemczech 3 listopada wybuchło powstanie marynarzy w Kilonii, a w kilka dni później rozpoczęły się komunistyczne zamiesz- ki w Hamburgu, Rostocku, Bremie i Berlinie. W tym sa- mym czasie zaczął się rozpad monarchii habsburskiej – w ciągu kilku dni niepodległość ogłosiły Czechy, Węgry i Państwo Słoweńców, Chorwatów i Serbów, w Wiedniu – obalając monarchię – objął władzę republikański rząd Karla Rennera, zaś w Niemczech abdykował cesarz Wil- helm II. 11 listopada 1918 roku w wagonie kolejowym w lasku w Compiègne podpisany został rozejm będący de facto aktem kapitulacji Niemiec i tym samym I wojna światowa została zakończona. 10.2 Schyłek rządów Rady Regencyjnej W październiku 1918 r., kiedy było już oczywiste, że państwa centralne upadną, w Polsce rozpoczęła się wal- ka o władzę. Wydawało się, że największe szanse na jej przejęcie ma – cieszący się poparciem Francji – KNP w Paryżu, który usilnie zabiegał o uznanie za rząd „de facto”. Działacze KNP we Francji (hr. Zamoyski), USA (Paderewski, Smulski i Dmowski), w Anglii (Sobański) i we Włoszech (Skirmunt) przekonywali sojuszników o konieczności wysłania (przez Morze Czarne i Rumu- nię) do Polski armii Hallera. Odpowiedni wniosek w tej sprawie trafił do francuskiego premiera i ministra woj- ny Georges’a Clemenceau. Ententa była jednak ostrożna. Na Zachodzie wiedziano o istnieniu Rady Regencyjnej i piłsudczyków, a Anglia była pomysłom KNP zdecydowa- nie przeciwna. W tej sytuacji o wszystkim zadecydować miały wydarzenia w Kraju. Rada Regencyjna w ostatnich miesiącach swego istnienia pokazała, że jest rzeczywiście polskim rządem tymczaso- wym. W październiku wprowadziła nową formułę przy- sięgi wojskowej (Pierwsze jej słowa brzmiały: „Przysię- gam Bogu, Ojczyźnie, Państwu Polskiemu i Radzie Re- gencyjnej...”, co strona niemiecka przyjęła bez oporu), w połowie miesiąca ogłosiła zaciąg do armii polskiej, a 2 listopada przyjęła pierwsze przysięgi oddziałów Polskiej Siły Zbrojnej. Dorobek Rady Regencyjnej był olbrzymi
  • 17.
    10.5 Rząd JędrzejaMoraczewskiego 17 i trudny do przecenienia. Rozwinięto i umocniono, prze- jęte od Niemców w czasach istnienia TRS, polskie szkol- nictwo, służbę zdrowia i sprawiedliwości oraz admini- strację państwową. Wydano szereg ustaw i norm praw- nych, które wykorzystane były potem w II RP. Ustano- wiono sieć placówek dyplomatycznych w krajach zwią- zanych z blokiem państw centralnych oraz w krajach neu- tralnych. Regenci mieli także duże osiągnięcia w dziedzinie woj- skowej. Rozwinęli patronat nad Polską Siła Zbrojną (od 12 października Wojskiem Polskim), z pomocą gen. Tadeusza Rozwadowskiego oraz działaczy Komisji Woj- skowej utworzyli zręby naczelnych władz wojskowych: Sztab Generalny, Ministerstwo Spraw Wojskowych i szkoły wojskowe. W okresie istnienia RR opracowano także wiele regulaminów wojskowych oraz szereg aktów prawnych normujących funkcjonowanie wojska, na czele z Tymczasową Ustawę o Powszechnym Obowiązku Służ- by Wojskowej. Prace te wykonano bez wiedzy Piłsudskie- go, a czasem wbrew jego woli. To wszystko przygotowy- wało grunt pod powstanie niepodległego państwa. 10.3 Nieudany zamach stanu, Tymczaso- wy Rząd Ludowy Republiki Polskiej W nocy z 6 na 7 listopada 1918 powstał samozwań- czy Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej w Lublinie z Ignacym Daszyńskim na czele. Był to rząd lewicowy, socjalistyczny, a w jego skład weszli też lu- dzie związani z Piłsudskim (np. Wacław Sieroszewski, Edward Rydz-Śmigły). Przybyły do Warszawy (gdzie właśnie ujawniła się POW, która wspólnie z dowborczy- kami i młodzieżą akademicką przystąpiła do rozbraja- nia Niemców[uwaga 14] )[89] . Piłsudski chciał początkowo jechać do Lublina i włączyć się w prace tamtejszego rzą- du, ale przekonany przez księcia Lubomirskiego, że rząd należy tworzyć w Warszawie, wysłał telegram do Daszyń- skiego i Rydza-Śmigłego z wezwaniem do stawienia się w stolicy. 11 listopada Rada Regencyjna przekazała Piłsudskiemu naczelne dowództwo nad siłami zbrojnymi, a 14 listopada przejął on władzę cywilną. Rada Regencyjna uległa roz- wiązaniu, a Królestwo Polskie przeistoczyło się formalnie w Republikę Polską, zaczątek II Rzeczypospolitej. 16 li- stopada Piłsudski wystosował depeszę do państw Enten- ty, w której informował o powstaniu niepodległego pań- stwa polskiego obejmującego wszystkie wyzwolone zie- mie Polski. 10.4 Powrót Józefa Piłsudskiego do War- szawy Piłsudski, powszechnie uważany za przywódcę obozu niepodległościowego, cieszył się poparciem legionistów i POW. Pobyt w więzieniu magdeburskim tylko umoc- nił jego pozycję. Rada Regencyjna i liczne organizacje polskie apelowały do władz niemieckich o jak najszyb- sze uwolnienie go z twierdzy. 31 października przybył do Magdeburga hr. Harry Kessler (wysłannik władz Rze- szy) mający wybadać poglądy Piłsudskiego. Niemcy wa- hali się jeszcze, ale 7 listopada zaczęły się zamieszki w Berlinie[90] poparte przez zdemoralizowaną armię. Przed rządem Niemiec stanęło widmo puczu, któremu – jak się obawiano – przyjdą z pomocą rosyjscy bolszewicy. Utworzenie na ich drodze państwa polskiego mogło po- wstrzymać parcie ku zachodowi. W tej sytuacji 8 listo- pada 1918 roku Piłsudski wraz z Sosnkowskim zostali uwolnieni i 10 listopada, pociągiem specjalnym z Berli- na, dotarli do Warszawy. Na dworcu oczekiwał ich regent Lubomirski. 10.5 Rząd Jędrzeja Moraczewskiego Rząd Jędrzeja Moraczewskiego w 1918 roku 18 listopada powołany został rząd Jędrzeja Moraczew- skiego w składzie: Wasilewski, Prauss, Arciszewski, Zie- mięcki, Malinowski (PPS i PPSD), Thugutt, Nocznic- ki (PSL-Wyzwolenie), Witos, Kędzior (PSL-Piast), Waj- da (Zjednoczenie Ludowe), Piłsudski, Downarowicz, Iwanicki i Supiński (jako bezpartyjni). 20 listopada 1918 roku rząd Moraczewskiego ogłosił swój program, zakładający przebudowę ustroju gospodarczego i spo- łecznego wedle doktryny socjalistycznej, zapowiadając wywłaszczenie wielkiej własności ziemskiej i oddanie jej w ręce ludu pracującego pod kontrolą państwową, upaństwowienie kopalń i całego przemysłu[91] . Jedynym posłem zagranicznym akredytowanym przez rząd Mo- raczewskiego był poseł niemiecki Harry Kessler[92] . W opinii Stanisława Głąbińskiego, polityka Narodowej De- mokracji, rząd Moraczewskiego stanowczo sprzeciwiał się rekrutacji tworzeniu armii polskiej, pragnął poprze- stać na milicji ludowej, która była według Głąbińskie- go bojówką socjalistyczną, organizowaną z żywiołów niekarnych[93] .
  • 18.
    18 14 PRZYPISY 22listopada wydano dekret o najwyższej władzy repre- zentacyjnej Republiki Polskiej[94] , a 28 listopada o ordy- nacji wyborczej do Sejmu Ustawodawczego<><>. 11 Granice i społeczeństwo Polski Granice niepodległej Polski w roku 1918 zaczynały się dopiero kształtować. Nie był jeszcze znany ich przebieg, ani zasięg. W chwili zakończenia I wojny światowej roz- poczynał się dopiero proces scalania ziem mających (od roku 1921) tworzyć II Rzeczpospolitą. Marzeniem więk- szości Polaków był powrót do granic sprzed roku 1772, ale tylko nieliczna mniejszość w to wierzyła. Zaczyna- ły się dopiero walki o Wielkopolskę, a w przyszłości o Śląsk, 1 listopada wybuchły walki o Lwów, niejasna była kwestia odzyskania dostępu do morza i statusu Gdańska. Ludność nowego państwa, podzielona przez zaborców przez 123 lata, była niejednolita i podejrzliwie nastawio- na do nowych sąsiadów. Obok podziałów rozbiorowych istniały też poważne podziały etniczne, ze względu na mnogość mniejszości etnicznych i ich różnorodne zapa- trywania na istnienie państwa w tym kształcie. Co więcej brakowało sposobów i środków dla rozwiązania najistot- niejszych problemów. 12 Podsumowanie Lata 1914–1918 były w dziejach Polski okresem, w któ- rym zrodziła się i okrzepła myśl o wyzwoleniu narodu spod ponad wiekowej niewoli. Był to okres, w którym próbie poddane zostały koncepcje obozów politycznych końca XIX i początku XX wieku i wykształcił się mo- del, jaki legł u podstaw II Rzeczypospolitej. Zwycięstwo w tych zmaganiach początkowo odniósł obóz piłsudczy- kowski, a przegranymi okazali się pasywiści. Okres ten to także okres zrywu niepodległościowego. Po- lacy otrzymali możność współdecydowania o własnym losie we własnej ojczyźnie. Ale powszechna bieda, czę- sto głód, brak pracy, spekulacja i wielka troska o to, co będzie, sprawiały, że radość z wolności mieszała się z nie- pewnością jaka będzie ta nowa Polska. Kraj poniósł ogromne straty, a odbudowa zniszczeń miała potrwać jeszcze długo. W listopadzie 1918 r. po raz pierwszy w dziejach Polski – pod wpływem ugrupowań socjalistycznych – zwyciężyła koncepcja republikańskiego ustroju państwa, utrzymują- ca się do dziś jako koncepcja większości. 13 Uwagi [1] Ukazały słabość imperium rosyjskiego i obudziły nadzieje podbitych i rusycyzowanych narodów. [2] Serbia, korzystając z parasola rosyjskiego i zasłużonego miana „bałkańskiego Piemontu”, z upodobaniem upra- wiała politykę antyaustriacką. [3] Na pytanie ambasadora Rzeszy jakie będzie stanowisko Francji w razie wojny rosyjsko-niemieckiej, premier Re- publiki odpowiedział, że Francja postąpi tak, „jak nakaże jej honor i interes”. [4] Anglia nie była związana żadnymi umowami (tzw. Enten- te Cordiale nie było traktatem, a jedynie porozumieniem odnośnie podziału stref wpływów w Afryce), ale obawiała się supremacji niemieckiej na kontynencie w razie klęski Francji. [5] Zamysł ten, zrodzony w roku 1912 w Wiedniu, został ostro skrytykowany w Budapeszcie i tym samym upadł, ale wraz z wybuchem wojny nadzieje odżyły wśród zwo- lenników orientacji na Austrię. [6] Do Berlina jeździli w tej sprawie Jodko-Narkiewicz, Si- korski i polityk ze Śląska – Wojciech Korfanty. [7] Sześć pułków piechoty, dwa pułki kawalerii i pułk artyle- rii. [8] Niezwykle śmiały rajd bocznymi drogami pomiędzy linia- mi rosyjskimi i niemieckimi. [9] Uzupełniono stany, a żołnierze dostali nowoczesne kara- biny i – wreszcie – karabiny maszynowe. [10] Dowodził w rzeczywistości szef sztabu Legionów, mjr Za- górski, pro-austriacki lojalista. [11] Tytus Filipowicz, Władysław Sikorski, Władysław Stud- nicki. [12] W armii szerzyła się dezercja, panowało rozprzężenie w oddziałach frontowych, nasilała się antywojenna agitacja bolszewicka. [13] Odnosiło się to do tych, którzy pochodzili z Galicji. [14] Nie obeszło się bez walk – przy zdobywaniu Cytade- li i Zamku poległo 30 Polaków. Dopiero rozmowa Pił- sudskiego z delegacją Soldatenratu rozwiązała sytuację i Niemcy 16 listopada opuścili stolicę Polski. 14 Przypisy [1] I. Gieysztor, Research into the Demographic History of Po- land: a provisional summing-up, Acta Poloniae Historica, XVIII (1968), s. 5–17. [2] N. Davies, Boże Igrzysko, s. 662. [3] M. Eckert, Historia Polski 1914–1939, s. 116. [4] J. Pajewski, Historia powszechna 1871–1918, s. 301. [5] M. Eckert, Historia Polski 1914–1939, s. 8–9. [6] M. Eckert, Historia Polski 1914–1939, s. 13. [7] Jędrzej Giertych, O Piłsudskim, Londyn 1987, s. 23–24.
  • 19.
    19 [8] J. Molenda,Piłsudczycy a Narodowi Demokraci, s. 58–61. [9] J. Molenda, Piłsudczycy a Narodowi Demokraci, s. 77. [10] J. Pajewski, Historia powszechna 1871–1918, s. 363–364. [11] J. Pajewski, Historia powszechna 1871–1918, s. 365. [12] M. Eckert, Historia Polski 1914–1939, s. 16. [13] M. Eckert, Historia Polski 1914–1939, s. 17. [14] H. Zieliński, Historia Polski 1914–1939, s. 11. [15] H. Zieliński, Historia Polski 1914–1939, s. 25. [16] Stanisław Głąbiński, Wspomnienia polityczne, Pelplin 1939, s. 293. [17] R. Dmowski, Polityka polska i odbudowanie państwa, przedmową i komentarzem opatrzył T. Wituch, t. 1, War- szawa 1988, s. 217. [18] J. Pajewski, Historia powszechna 1871–1918, s. 416. [19] M. Eckert, Historia Polski 1914–1939, s. 18. [20] Kazimierz Władysław Kumaniecki, Zbiór najważniej- szych dokumentów do powstania państwa polskiego, War- szawa, Kraków 1920, s. 30. [21] M. Eckert, Historia Polski 1914–1939, s. 19. [22] Z.J. Michalski, Siwy strzelca strój, s. 39. [23] Bohdan Urbankowski, Józef Piłsudski. Marzyciel i stra- teg., t. I, Warszawa 1997, s. 174. [24] Tadeusz Pelczarski, Komisariaty Wojskowe Rządu Naro- dowego w Królestwie Polskim 6.VIII–5.IX.1914 : (gene- za i działalność), Warszawa 1939, s. 67. [25] H. ZieliNski, Historia Polski 1914–1939, s. 14–15. [26] H. ZieliNski, Historia Polski 1914–1939, s. 16. [27] M. Eckert, Historia Polski 1914–1939, s. 20. [28] H. Zieliński, Historia Polski 1914–1939, d.17. [29] Józef Piłsudski, Moje pierwsze boje, s. 11. [30] Z.J. Michalski, Siwy strzelca strój, s. 47. [31] H. Zieliński, Historia Polski 1914–1939, s. 18. [32] Bohdan Urbankowski, Józef Piłsudski. Marzyciel i stra- teg,, t. I, Warszawa 1997, s. 195. [33] M. Eckert, Historia Polski 1914–1939, s. 24–25. [34] Bohdan Urbankowski, Józef Piłsudski. Marzyciel i stra- teg,, t. I, Warszawa 1997, s. 201. [35] J. Molenda, Piłsudczycy a Narodowi Demokraci, s. 137. [36] C. Leżeński, L. Kukawski, O kawalerii polskiej, s. 27. [37] C. Leżeński, L. Kukawski, O kawalerii polskiej, s. 29–30. [38] M. Eckert, Historia Polski 1914–1939, s. 26. [39] M. Eckert, Historia Polski, s. 27. [40] M. Eckert, Historia Polski 1914–1939, s. 28. [41] H. Zieliński, Historia Polski 1914–1939, s. 19. [42] Z.J. Michalski, Siwy strzelca strój, s. 49. [43] An Ambassador’s Memoirs By Maurice Paléologue Volu- me II Ch. X. [44] J. i M. Cisek, Do niepodległości, s. 265. [45] Władysław Jabłonowski: Chrzanowski Zygmunt. W: Pol- ski Słownik Biograficzny. T. 3. Kraków: Polska Akademia Umiejętności, 1937, s. 467–468. [46] M. Eckert, s. 28. [47] Stanisław Głąbiński, Wspomnienia polityczne, Pelplin 1939, s. 343–344. [48] Wacław Sobieski, Dzieje Polski, t. III, Warszawa 1925, s. 143. [49] 240 tysięcy wobec 275 tysięcy po stronie francuskiej. [50] J. Pajewski, s. 401. [51] M. Eckert, s. 30. [52] W liście do ministra spraw zagranicznych z lipca 1916. [53] Centralny Komitet Narodowy w Warszawie ogłosił ode- zwę w której pisano: Armię, będącą najczystszym wyra- zem woli i zapału narodu, musi powołać Rząd Polski, jedy- ny uprawniony szafarz krwi polskiej” (Odezwa w sprawie wojska). [54] M. Eckert, s. 31. [55] Wacław Sobieski, Dzieje Polski, t. III, Warszawa 1925, s. 158. [56] Określenie Dmowskiego. [57] Kazimierz Władysław Kumaniecki, Odbudowa państwo- wości polskiej, Kraków Warszawa 1924, s.53. [58] Wacław Sobieski, Dzieje Polski, t. III, Warszawa 1925, s. 157. [59] Stanisław Głąbiński, Wspomnienia polityczne, Pelplin 1939, s. 255. [60] создание свободной Польши из всех её ныне разрозненных областей (Приказ Государя Императора Николая II по армии и флоту 12 декабря 1916 года) [61] Kumaniecki, s.65n. [62] Orędzie Wilsona do Senatu z 22 stycznia mówiło o Polsce zjednoczonej, niepodległej i autonomicznej (a united, inde- pendent, and autonomous Poland), pierwszy i ostatni przy- miotnik przypominały oświadczenia rządu carskiego, zaś termin independent (dosłownie niezawisła) kojarzyć mu- siał się z Deklaracją Niepodległości USA. Tymczasowa Rada Stanu wysłała 27 stycznia 1917 do Wilsona depeszę z wyrazami podziękowania. Kumaniecki, s.83.
  • 20.
    20 15 BIBLIOGRAFIA [63]U.S. Declaration of War with Germany, 6 April 1917. 7 grudnia 1917 USA przystąpiły też do wojny z Austro- Węgrami (Official Declarations of War by Congress) [64] Witold Trzciński, Uznanie niepodległości Polski przez Rosję, w: Niepodległość, t. VIII, z. 1 (18), 1933, s. 302– 303. [65] Przekład polski odezwy Rządu Tymczasowego - Kuma- niecki, s.67. Tekst oryginalny: Воззвание временного правительства к полякам (Журналы заседаний Временного правительства. Т. 1 // Архив новейшей истории. Серия «Публикации». Т. 7. М., 2001. С. 106.) [66] Kumaniecki, s.68. [67] Stanisław Głąbiński, Wspomnienia polityczne, Pelplin 1939, s. 260. [68] Stanisław Głąbiński, Wspomnienia polityczne, Pelplin 1939, s. 277–278. [69] Stanisław Głąbiński, Wspomnienia polityczne, Pelplin 1939, s. 295. [70] W więzieniu towarzyszył mu Kazimierz Sosnkowski. J. Piłsudski, Moje pierwsze boje, s. 5. [71] Wszyscy trzej związani z obozem pasywistów. [72] Jej trzon stanowili żołnierze dawnego Legionu Puławskie- go. [73] Po zawarciu tzw. pokoju brzeskiego. [74] Przez Skandynawię; był w to zamieszany wywiad nie- miecki. [75] W zasadzie przewrót pałacowy przy minimalnym oporze legalnej władzy. [76] Był to rząd bez kraju – w tym samym momencie do Ki- jowa wkraczały wojska bolszewickie. [77] fr. de la Pologne... Nous la voulons une, indépendante, in- divisible, avec toutes les garanties de son libre développe- ment politique, économique, militaire et toutes les conséqu- ences qui pourraient en résulter. Cyt. za: Vojislav G. Pavlo- vić, Les buts de guerre alliés et leur soutien aux nationalités opprimées novembre 1917 – mai 1918, s.56. [78] Wacław Sobieski, Dzieje Polski, t. III, Warszawa 1925, s. 185. Wierzymy jednak, że niepodległa Polska zawierająca wszystkie te elementy prawdziwie polskie, które pragną stać się jej częścią, jest pilną koniecznością dla stabilności Euro- py Zachodniej. (ang. We believe, however, that an indepen- dent Poland comprising all those genuinely Polish elements who desire to form part of it, is an urgent necessity for the stability of Western Europe. cyt. za: 5 January, 1918: Pri- me Minister Lloyd George on the British War Aims) [79] Stanisław Głąbiński, Wspomnienia polityczne, Pelplin 1939, s. 306. [80] Stanisław Głąbiński, Wspomnienia polityczne, Pelplin 1939, s. 319. [81] Wacław Sobieski, Dzieje Polski, t. III, Warszawa 1915, s. 188. [82] Stanisław Głąbiński, Wspomnienia polityczne, Pelplin 1939, s. 323. [83] Stanisław Głąbiński, Wspomnienia polityczne, Pelplin 1939, s. 342. [84] Wacław Sobieski, Dzieje Polski, t. III, Warszawa 1915, s. 195. [85] Stanisław Głąbiński, Wspomnienia polityczne, Pelplin 1939, s. 355–356. [86] Stanisław Głąbiński, Wspomnienia polityczne, Pelplin 1939, s. 359. [87] Jędrzej Giertych, Tysiąc lat historii polskiego narodu, t. III, Londyn 1986, s. 43. [88] Odnośne słowa Manifestu brzmiały: Stosownie do życze- nia swych Ludów, Austrya stać się ma Państwem związko- wem, w którem każdy szczep na obszarze swego osiedlenia tworzy swój własny organizm państwowy. Nieprzesądza się przez to bynajmniej zjednoczenia polskich obszarów Austryi z niepodległem Państwem Polskiem. [89] M. Eckert, s. 56. [90] 10 listopada przerodziły się w rewolucję. [91] Dekret naczelnego dowódcy Józefa Piłsudskiego z 14 listo- pada 1918 zaznaczał, iż charakter rządu aż do czasu zwo- łania Sejmu Ustawodawczego prowizorycznym i nie do- zwala na przeprowadzenie głębokich zmian społecznych, które uchwalić może tylko Sejm Ustawodawczy. [92] Stanisław Głąbiński, Wspomnienia polityczne, Pelplin 1939, s. 383–384. [93] Stanisław Głąbiński, Wspomnienia polityczne, Pelplin 1939, s. 385. [94] Dekret o najwyższej władzy reprezentacyjnej Republiki Polskiej z 22 listopada 1918 15 Bibliografia • Janusz Cisek, Marek Cisek: Do niepodległości. War- szawa: Świat Książki, 2008. ISBN 978-83-247- 1135-2. • Norman Davies: Boże igrzysko. Kraków: Społeczny Instytut Wydawniczy ZNAK, 2001. ISBN 83-240- 0020-8. • Marian Eckert: Historia Polski 1914–1939. Warsza- wa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1990. ISBN 83-02-04044-4. • Krzysztof Groniowski, Jerzy Skowronek: Historia Polski 1795–1914. Warszawa: Wydawnictwa Szkol- ne i Pedagogiczne, 1977.
  • 21.
    21 • Sebastian Haffner:Prusy bez legendy: Zarys dziejów. Warszawa: Oficyna Historii XIX i XX wieku, 1996. ISBN 83-905989-3-0. • Cezary Leżeński: O kawalerii polskiej XX wieku. Za- kład Narodowy im. Ossolińskich, 1991. ISBN 83- 04-03364-X. • Wacław Lipiński: Walka zbrojna o niepodległość Polski w latach 1905–1918. Warszawa: Oficyna Wy- dawnicza Volumen, 1990. ISBN 83-85218-00-9. • Zenon Janusz Michalski: Siwy strzelca strój: rzecz o Józefie Piłsudskim. Łódź: Krajowa Agencja Wydaw- nicza, 1988. ISBN 83-03-02511-2. • Jan Molenda: Piłsudczycy a Narodowi Demokraci 1908–1918. Warszawa: Książka i Wiedza, 1980. • Janusz Pajewski: Historia powszechna 1871–1918. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1978. • Józef Piłsudski: Moje pierwsze boje. Łódź: Wydaw- nictwo Łódzkie, 1988. ISBN 83-218-0253-2. • Mieczysław Wrzosek: Polski czyn zbrojny podczas pierwszej wojny światowej 1914–1918. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1990. ISBN 83-214-0724-2. • Henryk Zieliński: Historia Polski 1914–1939. Wrocław-Warszawa-Krakow-Gdańsk-Łódź: Za- kład ńarodowy im. Ossolińskich, 1983. ISBN 83-04-00712-6.
  • 22.
    22 16 TEXTAND IMAGE SOURCES, CONTRIBUTORS, AND LICENSES 16 Text and image sources, contributors, and licenses 16.1 Text • Historia Polski (1914–1918) Źródło: https://pl.wikipedia.org/wiki/Historia_Polski_(1914%E2%80%931918)?oldid=43582792 Autorzy: Polimerek, Beno, Pbartecki, Piotrus, Siałababamak, Belissarius, Catz, Antycyklon, Wames, Vuvar1, Julo, Siedlaro, Mix321, Pudelek, Mzungu, Paddy2, Skrzeczu, Buldożer, Wiktoryn, PawełMM, Kelvin, Ryoshu, WarXboT, Plushy, NeferKaRe, Swd, Shalom, Gardomir, Masur, Molobo~plwiki, Gładka, Tilia, Mathiasrex, ToAr, MalarzBOT, Slaweks, Pilot Pirx, Bacus15, Jedyooo, Poznaniak, Galileo01, Do- dekBot, Litwin Gorliwy, Whiteman, Lajsikonik, Sfu, Patrol110, Boca Juniors, Andros64, TR, Gbylski, Gytha, CommonsDelinker, ToSter, Bugbot, Romuald Wróblewski, Mateusz War., Stv.bot, Gladius, Bladyniec, Jotempe, Sagi2007, Staszek99, Żbiczek, Jarekt, Onegdaj, Mi- chał460, KamikazeBot, Belfer00, Falanga777, Stefs, Corleone1807, Gungir1983, AlohaBOT, MAx 92, Mikołka, ToBot, Dotz Holiday, Bielas1991, Nonander, Mulat, Pit rock, Darek RaCzKi 5, Joooj, Gjred, EmausBot, PuchaczTrado, Magyar062, TarBot, Addbot, Whata- midoing (WMF), Andrzei111, Karol Zglinski, Nocek007, AndrzeiBOT oraz Anonimowy: 37 16.2 Images • Plik:Akt_5_listopada.jpeg Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/95/Akt_5_listopada.jpeg Licencja: Public do- main Autorzy: Archiwum Główne Akt Dawnych Artysta: władze niemieckie i austriackie • Plik:Bundesarchiv_Bild_183-R42025,_Warschau,_Einmarsch_deutscher_Kavallerie.jpg Źródło: https://upload.wikimedia. org/wikipedia/commons/5/54/Bundesarchiv_Bild_183-R42025%2C_Warschau%2C_Einmarsch_deutscher_Kavallerie.jpg Licencja: CC BY-SA 3.0 de Autorzy: Ta grafika została udostępniona w ramach współpracy między Bundesarchiv i Wikimedia Deutschland. Bundesarchiv gwarantuje autentyczną prezentację tylko przy używaniu oryginalnej (negatyw i/lub pozytyw), względnie cyfrowej postaci w ramach Cyfrowego Archiwum. Artysta: nieznany • Plik:Coat_of_arms_of_Poland-official3.png Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/e4/Coat_of_arms_of_ Poland-official3.png Licencja: Public domain Autorzy: Obwieszczenie Marszałka Sejmu RP z dnia 2 listopada 2005 r. ws. ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o godle, barwach i hymnie RP oraz o pieczęciach państwowych (Załącznik nr 1, Dz. U. z 2005 Nr 235, poz. 2000) Artysta: Zygmunt Kamiński (1927) zmodyfikowany przez Andrzeja Heidricha w 1990 • Plik:Commons-logo.svg Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/4a/Commons-logo.svg Licencja: Public domain Autorzy: This version created by Pumbaa, using a proper partial circle and SVG geometry features. (Former versions used to be sligh- tly warped.) Artysta: SVG version was created by User:Grunt and cleaned up by 3247, based on the earlier PNG version, created by Reidab. • Plik:Deutsche_Korpsbereiche_1914.jpg Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/72/Deutsche_Korpsbereiche_ 1914.jpg Licencja: Public domain Autorzy: Reichsarchiv Hrsg., Der Weltkrieg 1914 - 1918, Anlagenband Artysta: nieznany • Plik:Dowbor_Musnicki.jpg Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d9/Dowbor_Musnicki.jpg Licencja: Public do- main Autorzy: Adam Szelągowski “XX wiek” Warszawa 1938 Artysta: unknown-anonymous • Plik:EasternFront1914a.jpg Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/ff/EasternFront1914a.jpg Licencja: Public do- main Autorzy: West Point web site at:http://www.dean.usma.edu/history/web03/atlases/great%20war/great%20war%20%20pages/great% 20war%20map%2028.htm Artysta: Department of Military Art and Engineering, at the U.S. Military Academy (West Point) • Plik:Flag_of_Poland.svg Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/12/Flag_of_Poland.svg Licencja: Public domain Autorzy: Own work, modified color values by text substitution in the existing file Artysta: Mareklug, Wanted • Plik:German_Army_in_destroyed_Polish_locality_during_World_War_I.PNG Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/ commons/3/31/German_Army_in_destroyed_Polish_locality_during_World_War_I.PNG Licencja: Public domain Autorzy: http://digitalgallery.nypl.org/nypldigital/dgkeysearchdetail.cfm?trg=1&strucID=452787&imageID=1160920&total=17&num=0& word=polen&s=1&notword=&d=&c=&f=&k=0&lWord=&lField=&sScope=&sLevel=&sLabel=&imgs=20&pos=6&e=w#_seemore Artysta: Anonymous photography • Plik:Grand_Duke_Nicholas_Nikolaievich_the_Younger’{}s_portrait.jpeg Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/ commons/f/f3/Grand_Duke_Nicholas_Nikolaievich_the_Younger%27s_portrait.jpeg Licencja: Public domain Autorzy: Великая война в образах и картинах, 1915. Artysta: nieznany • Plik:Haller_and_blue_army.jpg Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/e9/Haller_and_blue_army.jpg Licencja: Public domain Autorzy: Piętnastolecie Polski Niepodległej, Warsaw 1933 ([1]) Artysta: anonymous work • Plik:Ignacy_Jan_Paderewski_at_the_April_1916_Flower_Show_in_New_York_City.jpg Źródło: https://upload.wikimedia.org/ wikipedia/commons/a/a6/Ignacy_Jan_Paderewski_at_the_April_1916_Flower_Show_in_New_York_City.jpg Licencja: Public domain Autorzy: Library of Congress Artysta: Bain • Plik:Information_icon4.svg Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/1d/Information_icon4.svg Licencja: Public do- main Autorzy: modified versions from below, which were modifies of http://www.kde-look.org/ Artysta: penubag (color adjustments) • Plik:Kalisz_Leopold_Weiss_Palace_1914.jpg Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/de/Kalisz_Leopold_ Weiss_Palace_1914.jpg Licencja: Public domain Autorzy: own coll Artysta: ukn • Plik:Kielce_pilsudski.jpg Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/e7/Kielce_pilsudski.jpg Licencja: Public domain Autorzy: • Picture from Ilustrowany Kurier Wojenny newspaper, December 5, 1914 Artysta: Marian Fuks • Plik:Legiony_1914-1916.png Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/f1/Legiony_1914-1916.png Licencja: GFDL Autorzy: Praca własna, incorporating the map from Bitwa pod Kostiuchnówką, Zwycięstwa Oręża Polskiego Nr 16. Rzeczpospolita and Mówią Wieki. Various authors and editors. 17 June 2006 Artysta: Lonio17 • Plik:Mapa_c.k._garnizonow_(Landwehra)_1898.jpg Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/ed/Mapa_c.k. _garnizonow_%28Landwehra%29_1898.jpg Licencja: Public domain Autorzy: www.kuk-wehrmacht.de/ Artysta: nieznany
  • 23.
    16.3 Content license23 • Plik:OkupacjaKP1914-18.PNG Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/4f/OkupacjaKP1914-18.PNG Licencja: GFDL Autorzy: Praca własna based on Atlas historyczny dla liceum, wyd. PWN Artysta: Mix321 • Plik:Pilsudski_1910_1920_LOC_hec_14263_restored.jpg Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/f2/Pilsudski_ 1910_1920_LOC_hec_14263_restored.jpg Licencja: Public domain Autorzy: Ten image pochodzący z zasobów Biblioteki Kongresu Sta- nów Zjednoczonych, oddziału Prints and Photographs division jest dostępny pod numerem hec.14263. Ten szablon nie wskazuje stanu prawnego pliku. Standardowy szablon licencji jest nadal wymagany. Aby dowiedzieć się więcej zajrzyj na stronę Commons: Licencja. Artysta: K. Pęcherski (based on note on photo) • Plik:Prawda.16.3.1917.png Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/df/Prawda.16.3.1917.png Licencja: CC BY-SA 2.5-2.0-1.0 Autorzy: ? Artysta: ? • Plik:Pulawy2.JPG Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/b3/Pulawy2.JPG Licencja: Public domain Autorzy: ? Ar- tysta: ? • Plik:Roman_Dmowski_in_color.jpg Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/46/Roman_Dmowski_in_color.jpg Licencja: Public domain Autorzy: Ten image pochodzący z zasobów Biblioteki Kongresu Stanów Zjednoczonych, oddziału Prints and Pho- tographs division jest dostępny pod numerem cph.3c35372. Ten szablon nie wskazuje stanu prawnego pliku. Standardowy szablon licencji jest nadal wymagany. Aby dowiedzieć się więcej zajrzyj na stronę Commons: Licencja. Artysta: color: Oldphotosincolor • Plik:Rzad_1918.jpg Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/4c/Rzad_1918.jpg Licencja: Public domain Autorzy: Album zjednoczenia. Pamiatka piętnastolecia odzyskania niepodległości, 1934, s. 11 Artysta: nieznany • Plik:Rzeczpospolitapodrozb.png Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/12/Rzeczpospolitapodrozb.png Licencja: GFDL Autorzy: Praca własna based on “Karte kongresspolen.png”. Artysta: Killroyus • Plik:Sikorski_prime_minister.jpg Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/7a/Sikorski_prime_minister.jpg Licen- cja: Public domain Autorzy: • Roman Wapiński (1979) Władysław Sikorski, Warszawa: Wiedza Powszechna, ss. 81 ISBN 83-214-0077-9 Artysta: nieznany • Plik:Symboliczna_Karta_Europy-Wojna_Oswobodzicielka_1914-1915.jpg Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/ commons/9/91/Symboliczna_Karta_Europy-Wojna_Oswobodzicielka_1914-1915.jpg Licencja: Public domain Autorzy: Niniejszy plik został udostępniony w Wikimedia Commons przez Archiwum Główne Akt Dawnych w ramach współpracy ze Stowarzyszeniem „Archivum Patriae” i Stowarzyszeniem Wikimedia Polska. Artysta: ? • Plik:Tymczasowa_Rada_Stanu.jpg Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/5c/Tymczasowa_Rada_Stanu.jpg Li- cencja: Public domain Autorzy: [1] - Stanisław Dzierzbicki Pamiętnik z lat wojny 1915-1918, Warszawa 1983, ISBN 83-0600828-6 Artysta: Wacław Saryusz-Wolski • Plik:Ulani.JPG Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d4/Ulani.JPG Licencja: Public domain Autorzy: ? Artysta: ? • Plik:Wikisource-logo.svg Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/4c/Wikisource-logo.svg Licencja: CC BY-SA 3.0 Autorzy: Rei-artur Artysta: Nicholas Moreau • Plik:Wiktor_Jaronski.jpg Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/8b/Wiktor_Jaronski.jpg Licencja: Public doma- in Autorzy: http://photoarchive.spb.ru:9090/www/showObject.do?object=2500274290 Artysta: Фотография ателье Буллы • Plik:Wkroczenie_I_kompani_kadrowej_do_Kielc_(1914).jpg Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/fe/ Wkroczenie_I_kompani_kadrowej_do_Kielc_%281914%29.jpg Licencja: Public domain Autorzy: • rzeczpospolita.pl / Muzeum Wojska Polskiego Artysta: nieznany • Plik:Wladyslaw_Szujski_death_1914.JPG Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d9/Wladyslaw_Szujski_ death_1914.JPG Licencja: Public domain Autorzy: Image taken by User:Mathiasrex Maciej Szczepańczyk Artysta: Jan Styka 16.3 Content license • Creative Commons Attribution-Share Alike 3.0