debat Thomas More

1. www.humanistischecanon.nl
Vensters uit de Humanistische Canon
Bespreking: 7 maart 2017
Inleider: Peter de Wit
Humanistische
Canon over
Thomas More’s Utopia
Meerdere
vensters
o.a.
 Renaissance
 Bijbels Humanisme
 Thomas More
Tijdsperiode De Renaissance – 15e
en 16e
eeuw
Eigentijdse
denkers
Hans Achterhuis Koning van Utopia
Bert Laeyendecker Kritische stemmen

2. HV-Midden-Holland
2
Agenda
1. Het voorafje
 doel van de Canon
2. De Renaissance
 Vernieuwende perspectieven
3. De canon over Thomas More’s Utopia
 Kritiek op Engeland en een ideale wereld
4. Babellario aan het woord
5. Het utopisch denken
 Hans Achterhuis
 Bert Laeyendecker
6. De hamvraag
 de merites van More’s Utopia
oranje kantlijn: bron canontekst
groene kantlijn: andere bronnen

3. HV-Midden-Holland
3
Het voorafje
Het namenrondje
 heb ik ook uw emailadres ?
 alle deelnemers kunnen de sheets per email krijgen

4. HV-Midden-Holland
4
Het voorafje
Humanistische Canon
 35 vensters/thema’s
 doel
o geschiedenis en actualiteit
o verder lezen
 ‘Het’ humanisme ligt nergens vast
o thema’s in een historische context
Wat houdt humanisme dan in ?
 HV-Basisdocument: Eigentijds Humanisme
1. de grondslag
o uitgangspunt is de waardigheid van mensen
o wil de wereld begrijpen met menselijke vermogens
2. maatschappelijk element
o een politiek-moreel streven
3. persoonlijk element
o een streven naar een goed, mooi en zinvol persoonlijk leven
 ook bij Thomas More:
 de mens – samen leven – persoonlijke ontplooiing

5. HV-Midden-Holland
5
Canonvenster: Renaissance
Nieuwe perspectieven – de scheppende mens
Twee betekenissen - Renaissance humanisme
1. sommige geleerden noemden zich ‘humanistae’
o de studia humanitatis
 het beschavingsideaal van Cicero
o vriendelijk en beschaafd
 de vorming van de mens tot menselijkheid
o literair-filosofische thema's
o én de studia divinitatis
 de Middeleeuwse scholastiek
o de klassieke filosofie stond in dienst van de theologie
2. de nieuwe visie op de mens
o Giannozzo Manetti ( +1400-1460)  ‘Over de Waardigheid van de Mens’ (+1450)
 een optimistische kijk op de menselijke conditie
 tégen Paus Innocentius III  ‘Over de ellende van de Mens’ (+1200)
o Pico della Mirandola (+1470-1500)  ‘Oratie over de menselijke waardigheid’(+1490)
 God heeft de mens vrijheid gegeven om zichzelf te bepalen
 De nieuwe visie op de mens  de creatieve mens
 het goddelijke in de mens ontwikkelen

6. HV-Midden-Holland
6
Het individu komt centraal te staan
Belangrijk moment in de theologie
De secularisering van de religie Michelangelo – de schepping van Adam - 1510
 van: een transcendente God
o God staat boven de wereld en de mens
 naar: een immanente God
o God is in de wereld en in de mens
De sacralisering van de persoon
 de mens is de hoogste waarde in de schepping
o zijn waardigheid moet gerespecteerd worden
 de gelijkenis met god
o zit in zijn rationaliteit, creativiteit en moraliteit
Het Renaissance humanisme zet zich tot doel
 het denken, het scheppen en de vrijheid van de mens te activeren
o vanaf dit moment wordt het humanisme een project
 kenmerkend voor de moderne tijdperk
 Geen humanisme zonder vorming

7. HV-Midden-Holland
7
Bijbels humanisme
Verenigt het christendom. . .
 tegen schijnheiligheid en uiterlijke geloofstekenen
o heiligenverering, heiligenbeelden en relieken
 tegen ongefundeerde autoriteit
o velen zochten naar een vernieuwing
 philosophia Christi > < imitatio Christi
o leef naar Jezus’ woorden in de Bergrede
. . . met de wereldse klassieken
 goede omgangsvormen - hoffelijkheid, vriendelijkheid
 tolerantie - het recht om anders te zijn
 tegen slavernij - de natuur laat iedereen als vrij mens geboren worden
Erasmus (+ 1470-1540)
 middelpunt van een brede Europese beweging
 terug naar de bronnen
o een tekstkritische benadering van de bijbel
o schrijft over de kerkvaders én de ‘heidense’ teksten uit de klassieke Oudheid
 goede vriend en medestander
 Thomas More

8. HV-Midden-Holland
8
More geeft Erasmus antwoord
Erasmus - gematigd, vredelievend en niet dogmatisch religieus
Lof der zotheid (+1510)
 een amusement werk
o geschreven op reis
o opgedragen aan Thomas More
o een roep om kerkelijke hervormingen
 toen een van de meest gelezen werken in Europa
o in 30 jaar 45 herdrukken
 vrouwe Stultitia (de Zotheid) is steeds aan het woord
o afwisselend dwaze gedachten – ernstige voorbeelden
 de dwaas die ware wijsheid in zich draagt
 de verwaande wijze die louter dwaas is
 centraal staat: kritiek op onverdraagzaamheid en zelfingenomenheid
o van vorsten en filosofen
 tot bisschoppen en theologen
 doel: de katholieke kerk van binnenuit hervormen
 More is rechter en antwoordt met Utopia (+1515)
 zijn politieke kritiek op de Engelse samenleving

9. HV-Midden-Holland
9
De canon over Thomas More (+ 1470-1535)
Een geliefd Bijbels humanist
Politieke carrière
 beleefde een glanzende politieke carrière
o kanselier van Engeland (eerste minister)
 verzette zich tegen de anti-katholieke politiek van Hendrik VIII
o de weigering om de echtscheiding en de breuk met Rome goed te
keuren leidde tot zijn onthoofding
 pleitte voor hervorming van de Katholieke Kerk
o terug naar de bron:
het evangelie begrijpen met de Griekse en Romeinse schrijvers
Beroemd vanwege het denkbeeldige land Utopia
 de ideale samenleving
o alle godsdiensten hebben gelijke rechten
o gelijkheid op sociaal gebied
o géén privébezit - omdat dat de bron is van alle maatschappelijke ellende
o cultuur en onderwijs zijn gebaseerd op de klassieke oudheid
o zieken die onverdraaglijk leiden helpen met versterven
 een geëngageerd politicus-humanist

10. HV-Midden-Holland
10
Utopia – bestaat uit twee delen
Eerste boek: het Engeland van die tijd
Kritiek op de economische orde
 More trekt fel van leer tegen de kapitalisering van het Engelse platteland
o de gevolgen van de onteigening van grond van de pachtboeren
 de nieuwe grootgrondbezitters omheinden de dorpsgronden
en lieten er hun schapen grazen voor de wolproductie en de export
o 'Dus pikken ze nu alle akkers in, zetten grote hekken om hun nieuwe weilanden,
slopen de huizen, verwoesten de dorpen maar laten wel de kerk staan.
Op welke manier die arme mensen ook gedwongen worden te vertrekken,
- mannen, vrouwen, echtparen, weduwen en wezen, ouders met
kleine kinderen en al hun arbeiders zonder geld -
ze worden gedwongen om te vertrekken, zeg ik, uit hun bekende en vertrouwde
huizen zonder dat ze ergens naar toe kunnen.'
 More concludeert: zo worden velen tot de bedelstaf gebracht
o Als er maar gemeenschappelijk bezit zou zijn, kan het niet meer zó uit de hand lopen.
Sterker, dan zou er zelfs tijd over zijn voor andere dingen dan werken, eten en slapen.
 More als voorloper van de humanistische werken van Karl Marx

11. HV-Midden-Holland
11
Utopia –tweede deel
De juiste dagindeling
De tijd die vrij van werk is
 In Utopia
o 'mag iedereen de tijd dat hij vrij is van zijn werk voor bezigheden gebruiken
die hij zelf heeft uitgekozen.
De meesten houden zich in deze tussenuren bezig met intellectuele arbeid.'
Elke dag worden er lezingen gehouden. 'Talloze mannen en vrouwen uit alle lagen van
de bevolking komen naar de lezingen luisteren als er eentje bij zit die hen aanspreekt.'
De opvoeding
o Een raad van wijze gekozenen is 'verantwoordelijk voor de opvoeding en de scholing
van de jeugd en daarbij staat niet de wetenschap centraal maar de karaktervorming.
Ze doen hun uiterste best om kinderen al op jonge leeftijd de juiste denkbeelden in te
prenten, zodat ze een zinvolle bijdrage aan de samenleving kunnen leveren.'
 De canon concludeert
 More was teleurgesteld in de wereld die hem omringde
o anders was zijn verlangen naar de ideale wereld nooit zo sterk geweest
 het utopisch denken is sinds enkele decennia verdacht
o toch blijkt hij in zijn beschrijving van de ideale samenleving de ware humanist

12. HV-Midden-Holland
12
PdW: hier valt wel wat op te merken
Het zijn niet de woorden van More zelf
 net als Erasmus gebruikt hij een stijlfiguur om zich in te dekken
In zijn voorwoord
 More schrijft over wat hij fantasiefiguur Rafaelo Babellario heeft horen vertellen
o het kan zijn dat ik [More] het me niet goed meer herinner
o als iemand fouten in het boek aantreft
 dan heb ik me vergist, niet bewust gelogen
 eigenlijk weet ik niet zeker of ik het boek wel ga uitgeven
o de een heeft een hekel aan humor
 de ander schrikt van gepeperde uitspraken
 ik hoop dat mensen ondanks hun kritiek het toch leuk en nuttig vinden
In zijn epiloog
 toen Rafaelo klaar was wilde ik met hem in discussie gaan
o maar ik was er niet zeker van of hij er tegen kon als iemand het niet met hem eens was
 voorlopig ben ik [More] het beslist niet in alles met hem eens
 Toch kan, schrijft More, veel als voorbeeld dienen
 al moeten we het zeker niet zomaar overnemen
 PdW: dus Utopia is toch niet More’s ideale wereld !

13. HV-Midden-Holland
13
Babellario aan het woord
Eerste boek – gesprek met ontdekkingsreiziger Babel-lari-o
 PdW: in het Latijn: Hythlodaeus – de verhalenverteller, de kletsmajoor
B. zou een uitmuntend adviseur van de koning zijn
 NEE - de vorsten besteden liever hun tijd aan oorlogje spelen dan aan de kunst van vrede
 BOVENDIEN - niemand van de adviseurs wil het advies van een ander over nemen
Het rigide strafrecht in Engeland
 B.: er worden wel 20 misdadigers tegelijk opgehangen
o TE WREED: om een misdaad te vergelden en ONVOLDOENDE om het terug te dringen
o BETER: er voor zorgen dat die mensen iets hebben om van te leven
 want: mensen moeten wel uit stelen gaan
o hoge heren pikken alle akkers in en zetten hekken om hun weilanden
o ze dwingen arme mensen van het land te vertrekken
 wat doet u dan anders dan zelf dieven van ze maken en ze vervolgens bestraffen
 waarom is de doodstraf geen geschikte straf voor diefstal ? (vraagt de kardinaal)
o B.: geen enkel aardse bezitting kan met het menselijk leven gelijk worden gesteld
o uit oogpunt van redelijkheid zijn een mensenleven en een geldstuk helemaal niet gelijk
 nergens waar privé bezit bestaat en geld maat is van alle dingen
kan sprake zijn van een rechtvaardige of welvarende samenleving

14. HV-Midden-Holland
14
De ideale staatsvorm
B. vraagt: vind je het rechtvaardig
 alsde mooie dingen van het leven voorbehouden zijn aan een handje vol mensen
terwijl de rest doodongelukkig is ?
De Utopianen vinden van niet
 ze belonen goed gedrag
o delen alle bezittingen eerlijk
o iedereen heeft genoeg om van te leven
 B.: ik kom steeds meer op één lijn met Plato
o er is maar één manier om een perfecte samenleving te scheppen
dat is die met gemeenschappelijk bezit
 ik weet niet of dat haalbaar zal zijn waar eigen bezittingen toegestaan zijn
 want mensen met bezittingen zijn inhalig en arme mensen zijn eerlijk en sociaal
o zolang privé bezit bestaat zal verreweg het grootste deel van de mensheid gebukt gaan
onder de benauwende, onontkoombare last van mensonterende armoede
 More: ik ben het niet met je eens
o want hoe kan de economie goed functioneren als iedereen zich aan zijn werk onttrekt
o het leidt tot luiheid als men zich niet hoeft te bekommeren om zijn dagelijks brood
 Je hebt een verkeerd beeld van zo’n samenleving (zegt Babellario)

15. HV-Midden-Holland
15
Tweede boek –het eiland Utopia
Een strak georganiseerd land
Wie één stad kent, kent ze allemaal
 alle steden hebben een vierkant grondplan
o niemand heeft een huis voor zich alleen - de voordeur kan niet op slot
 alle mannen en vrouwen zijn bedreven in de landbouw plus nog één ambacht
o ze besteden maar 6 uur per dag aan werk
o de tijd die overblijft mag iedereen besteden zoals hij zelf wil
 maar niet die tijd verkwisten aan flauwekul, nietsdoen of dobbelen
Zes uur per dag werken is voldoende
 in andere landen werkt een enorm deel van de bevolking niet
o vrouwen, priesters, monniken, rijke lui zoals grootgrondbezitters, hun knechten
 van wie wel werkt hebben weinig mensen een beroep dat noodzakelijk is
 talloze overbodige ambachten verschaffen middelen om te zwelgen in weelde
 stel nou, dat het werk in Engeland herverdeeld zou worden
met alleen ambachten die echt nodig zijn voor een redelijk comfortabel leven
o dan is er tijd genoeg is om alles te produceren wat noodzakelijk is
 dat geeft de sleutel tot een gelukkig leven
o zoveel mogelijk tijd kunnen besteden aan de vrije ontwikkeling van de geest

16. HV-Midden-Holland
16
Nog een paar opmerkelijke zaken in Utopia
Reizen
 als iemand op reis wil gaan krijgt hij gemakkelijk toestemming (reisdocument)
o je mag in een groep van een paar mensen reizen
o op je eigen houtje buiten de regio reizen is een ernstige overtreding en wordt bestraft
De verdeling van de welvaart
 er is een grote overvloed
o er zijn geen armen of bedelaars
 ze vinden het gek dat er mensen zijn die rijke mensen haast als goden behandelen
o terwijl ze hen niets verschuldigd zijn en zeker geen gehoorzaamheid
o en dan te bedenken dat die rijke lui zo egoïstisch en gierig zijn
Euthanasie
 wanneer iemand ongeneeslijk ziek is en ondraaglijk lijdt
komen er priesters en gezagsdragers op bezoek: zou hij niet liever willen sterven?
o als ja: geeft hij gehoor aan de oproep, dan overlijdt hij ongemerkt in zijn slaap
o als nee: wie niet voor euthanasie kiest hoeft niet bang te zijn voor zijn leven
Trouwen
 vrouwen mogen niet trouwen voor hun 18e
, mannen niet voor hun 22e
levensjaar
o de man en de vrouw worden vooraf in hun blootje aan de andere gepresenteerd
 bij de aanschaf van een paard ga je ook omzichtig te werk !

17. HV-Midden-Holland
17
Nog twee onderwerpen
Oorlog
 Utopianen vinden vechten echt iets voor dieren
o ze voeren alleen oorlog om hun grondgebied te beschermen
 of om de vijand te verdrijven die een bevriende natie heeft aangevallen
o als ze zelf door bedrog inkomsten mislopen, gaan ze geen oorlog voeren
 ze stoppen dan met handeldrijven met dat volk
o ze proberen op alle mogelijk manieren te voorkomen dat ze moeten vechten
 als het kan sturen ze huurlingen in hun plaats naar het slagveld
Godsdienst
 Utopia kent allerlei godsdiensten
o de meesten geloven in één eeuwige, onverklaarbare God
o een scheppende kracht die in alles aanwezig is
 ze noemen hem hun vader
 Babellario heeft hen over Christus verteld
o talloze Utopianen zijn overgestapt en hebben zich laten dopen
 iedereen mag zelf de religie kiezen die het best bij hem past
o het is dom en arrogant om anderen met geweld te willen overtuigen
dat jouw geloof het enig juiste is
/-o-o-/

18. HV-Midden-Holland
18
Hans Achterhuis over Utopia
In: Voorwoord - in de uitgave van Utopia - 2016
In de jaren 1990
 vragen bij het utopisch enthousiasme van de jaren ‘60
o de grote idealen waren in rook opgegaan
o herlas Utopia en zag een totalitaire samenleving
 Orwells ‘Big brother is watching you’
 A. erkende dat utopieën maatschappij kritiek mogelijk hadden gemaakt
o bleef zitten met de vraag: hoe kan een vroom katholiek bepaalde zaken bepleiten?
 euthanasie, gehuwde priesters, echtscheiding,
 ketters bestrijden én religieuze tolerantie bepleiten
In 2016: komt tot een herziene conclusie
 Utopia is géén utopie
o het ligt in het verlengde van de Lof der zotheid van Erasmus
o het is een verzameling van materiaal over vreemde volkeren
 A.: het is vooral een tekst om hartelijk om te lachen
 PdW: Achterhuis doet hier More tekort

19. HV-Midden-Holland
19
Bert Laeyendecker over Utopia
In: Kritische stemmen
Maatschappij kritiek van oudheid tot heden, 2013
Kritiek in de tijd van de Renaissance
 met de stedelijke burgerij ontstond een nieuw Europa
o kooplieden, ambachtslui en vrije beroepen
o een cultuur van vrijheid en zelfbeslissingsrecht
 het scheppend vermogen richtte zich ook op de samenleving
o de burgerij wilde nadenken over een goed geordende samenleving
 o.a. de vriendenkring van Erasmus en Thomas More
o vormden een van de eerste groepen in de Europese geschiedenis die het als een
menselijke opgave zagen om staat en kerk te hervormen
Twee factoren stimuleerden een bezinning op de visie op de staat
1) in 1440 werd De Staat van Plato herontdekt en in 1480 door Ficino vertaald
 het werd het een inspiratiebron voor radicale verbetering van de staat
2) de ontdekkingsreizen gaven zicht op volkeren met afwijkende gebruiken
 dit gaf aanleiding tot meerdere utopische geschriften
o in 1516: Utopia
o rond 1620: De Zonnestad, Christianopolis en Het Nieuwe Atlantis

20. HV-Midden-Holland
20
Laeyendecker - het geluid van de Nieuwe Tijd
Thomas More (+ 1480-1535)
 combineerde rechtenstudie  rechter in Londen
o met Grieks, Bijbel, kerkvaders  humanist
 volledige titel: Over de ideale staat en het nieuwe eiland Utopia
o ou-topos = nergens; eu-topos = een prachtige plek
Het nieuwe voor die tijd
 kritiek op de samenleving én een schets van een ideaal
o eerdere kritieken spraken over falen van personen
 mensen kunnen geen volmaakte wereld realiseren
o dit ideaal was door mensen zelf bedacht en vorm gegeven
 met behulp van hun rede
De startvraag van More
 wat heeft de ontdekkingsreiziger opgemerkt aan verstandige instellingen
o want een volk dat onder verstandige staatsinstellingen leeft kom je nu juist niet iedere
dag tegen. Daaraan zou men zich hier kunnen spiegelen.
 Hythlodaeus (Babellario) antwoordt eerst met kritiek – geeft daarna een ideaal beeld
o in de welvarende staten heerst een samenzwering van de rijken
o zij noemen hun privébelangen algemeen belang - houden arbeid zo goedkoop mogelijk

21. HV-Midden-Holland
21
De nabeschouwing van Laeyendecker
De invloed van Plato’s Staat
Visie op individu en samenleving
 Plato: individualisme én erosie van morele maatstaven
o eigenbelang en corruptie
 oplossing: de strakke Spartaanse opvoeding
 Renaissance: benadrukt weliswaar individualisme
maar zoekt óók naar het bevorderen van zedelijk gedrag
 mensen kunnen zich slechts binnen goede institutionele kaders verwerkelijken
o dus: strakke disciplinering en programmering van het dagelijks leven
 deze visie stuit in onze huidige samenleving op hevige kritiek
Afschaffing van het privé-eigendom
 Plato: bepleit dit in de Staat - Aristoteles bekritiseert dit
 de scholastiek: na de zondeval is privébezit onvermijdelijk en acceptabel
 de Renaissance humanisten: verschillende standpunten
o ook Erasmus verdedigde het gemeenschappelijk bezit
Burgers krijgen alle gelegenheid tot culturele vorming
 krijgt wel brede instemming

22. HV-Midden-Holland
22
Inspiratie om utopisch te denken
Hans Achterhuis: Koning van Utopia
Nieuw licht op het utopisch denken, 2016
Een gewijzigde visie
 A. zat in een spagaat
o met een aantal ideeën eens
o MAAR: geen utopische idealen
 en is nu van visie veranderd
o niet te realiseren vergezichten
 zijn toch wél gerealiseerd - emancipatiebeweging
o het diskrediet van de utopie in de jaren ’90
 stond in zijn eigen tijdgeest
 voor de linkse utopie kwam de neoliberale kapitalistische utopie
 herwaardeert nu More
o net als Erasmus gericht op harmonie én hervorming
 pleit voor kleine utopische experimenten
 De huidige tijdgeest is veranderd
 de grote utopie is uit den boze
 de kapitalistische utopie dreigt ons te verlammen

23. HV-Midden-Holland
23
De hamvraag
Brengt More’s Utopia mijn denken verder ?
Wat zijn de merites van More’s Utopia ?
 de canon: heeft soms verrassend moderne ideeën
o More was teleurgesteld in de wereld die hem omringde
 PdW – dat is te zwak: More was rechter en wijst op groot sociaal onrecht
 het verband tussen armoede en hebzucht
o in zijn beschrijving van de ideale samenleving was hij de ware humanist
 PdW - ik zou zeggen: More toont zich een ware vrijdenker
 Laeyendecker: de tijdgeest van de Renaissance
o het scheppend vermogen van de mens richtte zich ook op de samenleving
o de elite onder de burgerij wilde nadenken over een goed geordende samenleving
 Achterhuis: de huidige tijdgeest is veranderd
o de grote utopie is uit den boze
o de kapitalistische utopie dreigt ons te verlammen
 Een herwaardering van het stellen van idealen

24. HV-Midden-Holland
24
Tot slot
Dank voor uw komst
en uw inbreng
volgende Humanistische Canon
dinsdag 4 april 2017
over
Waarop baseren we ons gevoel voor rechtvaardigheid ?
De penningmeester stelt
een bijdrage van 3 euro
zeer op prijs
pdw/maart 2017