DÜMEN TUTMA VE ÇEŞİTLERİ

1. VAN PİRİ REİS MESLEKİ VE TEKNİK
ANADOLU MESLEK LİSESİ
DERSİN ADI :MANEVRA
DERSİN ÖĞRETMENİ:REMZİ OĞUZ ARIK
ÖDEVİN KONUSU:DÜMEN
BERKAY ESİN 12/B 10

2. Dümen Donanımı Tanımı ve
Amacı
 Geminin seyir durumunda iken rotasını
değiştirmeye, manevra yapan geminin
hareketlerini kolaylaştırmaya yarayan çelik
sacdan yapılmış elemanlardır.
 Dümen sancak veya iskeleye döndürüldüğü
zaman geminin seyir hızına bağlı bir su
kuvveti ile gemiyi çevirmeye çalışır. Dümen
düşük bir açıda çevrilmiş ise tekne ağır ağır
dönecektir. Teknenin çabuk veya kuvvetli
dönmesi isteniyorsa dümen açısı büyütülür.
Geminin dümeni dümen donanımı denilen
elektrik ve hidrolik sistemiledöndürülür.

3.  Geminin hareket yönünü değiştirmeye yarayan dümen
donanımı aşağıdaki kısımlardan oluşmaktadır:
Dümen
Dümen çevirme tertibatı
Dümen makinesi ve çeşitleri
Kontrol mekanizması
 Hareket hâlinde bulunan bir gemide dümenin sancak
veya iskeleye çevrilerek uygun bir açıda tutulması
sonucunda geminin yön değiştirmesi;
Dümen yelpazesinin alanına,
Geminin hızına
Dümen açısına
Dümen şekline bağlıdır.

5. DÜMEN TUTMAK
 Dümen tutmak; hareket halindeki geminin dümen ve
serdümen marifeti ile istenen yönde ilerleyişini
sağlamaktır. Serdümen; dümen tutan güverte
tayfasıdır. Küçük teknelerde dümen doğrudan
kaptan tarafından tutulurken büyük gemilerde ise
dümen serdümen tarafından tutulur.
 Serdümen; kaptanın veya vardiya zabitinin verdiği
dümen manevra komutlarını yerine getirir ve
geminin belirtilen rota hattında ilerlemesini sağlar.
Bu kişi dümen dolabı üzerindeki kumanda unsurları
hakkında yeterli derecede bilgiye ve kılavuz
kaptanların İngilizce olarak verecekleri komutları ve
konuyla ilgili sorularına cevap verebilecek derecede
yabancı lisan bilgisine sahip olmalıdır.

6. Dümen Tipleri
 İğnecikli dümen: Tek levhadan oluşan bir
dümen kanadı ile dümen rodundan meydana
gelmiştir. Dümen roduna gelen burulma
momenti büyüktür. Bu moment çok sayıda
iğnecik tarafından karşılandığından her
iğneciğin üzerine gelen eğilme momenti
küçüktür.

7. Yarı Balanslı Dümen(Rudder
Semibalanced)
Mesnetlenmeyen aralık boyu
boynuz boyuna eşittir. Dümen rodunun arkasında kalan dümen
alanı toplam alanının % 25’inden azdır.
.

8. Balanslı dümen (Rudder Balanced)
Dümen rodu ekseniyle dümen ekseninin
konum olarak merkezlenmiş hâlidir. Dümen rodu dümen
genişliğinin 1/3 ‘ü ile1/4’ü arasına yerleştirilir. Bu tip dümenlerde
dümen rodunun önünde kalan alan toplam alanın % 25’inden az
olamaz.

9. Balanssız dümen (Rudder Unbalanced)
Dümen roduna kılavuzluk eden
kenar ekseninden bağlanmış dümendir. Dümen
roduna etki eden moment
fazladır.

10. Genel Gemiyi Döndürme Sistemleri
 Bir gemiyi su üzerinde döndürmek için belirli bir güç
gerekir. Bu güç kaynağının yerine ve çalışma şekline
göre farklı döndürme sistemleri ortaya çıkar.
 Pervanenin önüne bir yönlendirici plaka koymak
 Makinesi bulunduğu yere sabit olan gemilerde döndürme
için genelde pervanenin önüne yönlendirici bir plaka
koyma yöntemi kullanılır. Dümeni ortada olan geminin
dümen yelpazesi geminin pruva pupa hattı üzerindedir.

11. Dümen Makinesi Çeşitleri (Rudder
Assembly)
 Dümen çevirme tertibatını direkt(dolaysız) veya
endirekt(dolaylı), uzaktan veyadoğrudan doğruya harekete
geçiren sisteme dümen makinesi denir.
 Dümen makinesi çeşitleri:
El dümeni donanımı
Buharla çalışan buhar dümen donanımı
Elektrik motorlu dümen donanımı
Hidrolik dümen donanımı
Elektro-hidrolik dümen donanımı.

12. Dümen bir tarafa basılınca dümen yelpazesi de dümenin döndürüldüğü
tarafa döner.. Bu da yelpazenin pruva pupa hattına yaptığı açıdır.
Pervanenin önüne konan yönlendirici plaka ile geminin döndürülebilmesi için
geminin üzerinde bir sürat ve plaka ile geminin pruva pupa hattı arasında bir
açı olmalıdır.
İlerleyen geminin altından gemi süratinin büyüklüğüne eşit süratte su geçer.
Bu durumda döndürülen yelpaze üzerinde geminin süratine ve yelpazenin
pruva pupa hattı ile yaptığı açının büyüklüğüne göre omurga hattı üzerinde
durdurucu, kemere istikametinde döndürücü kuvvetler oluşturur.

13. Geminin yelpazesi üzerinde küçük açıda küçük, büyük açıda
büyük döndürme kuvvetleri oluşur. Bu kuvvetin büyüklüğüne göre
de gemi hızlı veya yavaş döner.
● Pervanenin yönünü değiştirmek
Makinesi sabit olmayan gemilerde makine döndürülerek pervanenin attığı
suyun yönü değiştirilerek gemi döndürülebilir. Bu yöntem genelde kıçtan
takma motorlu küçük botlarda kullanılmakla birlikte artık büyük gemilerde
de bu sistem kurulmaktadır.
● Kemere istikametinde çalışacak pervane koyma
Geminin baş veya kıç tarafına konan iterler ile de gemiler döndürülebilir.

14. Boru içerisine konan bir pervanenin ileri geri döndürülmesi ile pervane
geminin sancağından su çekerek geminin başının sancağa,
iskelesinden su çekerek iskeleye dönmesini sağlar. Eğer bu pervane
gemi başındaysa baş iter (Bow truster) kıç taraftaysa kıç iter (Stern
truster) adını alır. Bu sistemin kıçtaki pervane sistemine üstünlüğü,
geminin döndürülebilmesi için geminin üzerinde yol olmasına gerek
olmamasıdır. Dezavantajı ise gemi üzerindeki ileri sürat arttıkça bu
sistemin etkinliği azalmasıdır.

15. Dümen Sistemleri
Gemide dümen sistemi derken genelde kullanılan pervane önüne
konan yönlendirici plaka sistemini ele alacağız. Dümen sistemi
ilerleyen geminin döndürülmesini sağlayan sisteme denir. Genel
olarak dümen yelpazesi, bu yelpazeyi döndüren yeke ve yekeyi
döndüren mekanizmadan oluşur. Dümen sistemleri yekeyi döndüren
mekanizmanın cinsine göre farklılıklar oluşturur. Bunlar genel olarak;
● Mekanik sistem : Yeke kumandalı
Bu sistem genelde 5 m. den küçük botlarda kullanılır. Yekeyi
döndürmek için ayrı bir sistem kullanılmamaktadır. Yeke kol kuvveti
ile döndürülür.

16. ZİNCİR DİŞLİ SİSTEM
Bu sistem genelde 5–10 m. arasındaki teknelerde
kullanılır. Bu sistemde tekerlek dümen vardır. Dümenin
göbeğinde dişli bir sistem vardır. Yeke kemereler
istikametine bir tel vasıtası ile çekilmektedir. Bu tel
makaralı bir sistem ile dümenin göbeğine kadar
gitmektedir ancak telin dümen göbeğine gelen kısmı
zincirlidir. Dümen döndürülünce merkezindeki dişli bu
zinciri kemereler istikametinde çeker, zincire bağlı tel de
buna göre yekeyi kemereler yönünde çekerek yelpazenin
dönmesini sağlar.

17. Mekanik Valflı Hidrolik sistem
Dümen dolabından elde edilen basınçlı hidrolikli mekanik
valflı
Bu sistem genelde 10-20 m. teknelerde kullanılır. Bu
sistemde yekeyi bir hidrolik silindir döndürmektedir

18. Hidrolik pompadan elde edilen basınçlı hidrolikli mekanik valflı.
Bu sistem genelde 20-30 m. teknelerde kullanılır. Hidrolik
silindirdeki pistonu hareket ettiren basınçlı hidrolik ayrı bir
yerdeki pompada üretilir.
Bu basınçlı hidrolik dümene gelir.
Dümende bulunan bir çift yönlü hidrolik valfı hidroliği verilen yön
doğrultusunda silindirin bir tarafına gönderir. Bu da pistonun
dolayısı ile yelpazenin hareketini sağlar. Burada küçük simit
dümen veya çubuk dümen kullanılabilir.

19. Elektro-Hidrolik Sistem
Bu sistem genelde büyük gemilerde kullanılır. Dümen bir elektrik
motoruna (Servo) kumanda eder. Bu motor bağlı olduğu valfı
açarak veya kapatarak devredeki hidroliğe yol verir. Bu şeklide
silindir içindeki piston ve yeke hareket ettirilmiş olur.

20. Dümen Kumandası
 Serdümen yekeyi döndüren sisteme kumanda eder. Bu
şekilde yelpazeyi döndüren kuvveti yönlendirir ve geminin
dönmesi sağlar. Serdümenin dümeni kullanarak yaptığı
gemiyi yönlendirme işine dümen tutma denir. Serdümen
yelpazeyi ne kadar döndürdüğünü dümen müşirinden
görebilir.
 Dümen sisteme göre tekerlek, simit veya çubuk biçimlerinde
olabilir. Mekanik ve göbekten basınçlı hidrolik dümenler
genelde bırakıldığında kendiside yelpazede bırakıldığı şekilde
kalır. Ancak diğerleri içyapılarına göre değişiklik gösterebilir.
 Bırakıldığında kendiside yelpazede bırakıldığı şekilde kalır,
 Bırakıldığında kendisi ortalar fakat yelpaze basıldığı şekilde
kalır,
 Bırakıldığında kendisi de yelpazede ortalar,
 Bu çalışma şekli mutlaka gemiye yeni katılan serdümen veya
vardiya zabiti tarafından bilinmelidir. Gerekirse uygun
zamanda tatbiki olarak üzerinde çalışılmalıdır.

21. Dümen Müşiri
Yelpazenin pruva pupa hattına göre kaç derece açı ile
durduğunu gösteren saat biçiminde bir göstergedir. Dümene
basılması ile yelpazede meydana gelen hareket dümen
müşirden görülebilir. Serdümen dümen müşirini takip ederek
dümen tutma görevini yerine getirir. Elektriklidir ve dümen
hazırlanırken devreye alınır.
Gösterge sancak ve iskele olarak ikiye ayrılmıştır. Her iki tarafta
yelpazenin pruva istikametine göre açısını gösteren “0” dan
“40” dereceye kadar işaretlenmiştir.

22. Dümen Tutma Becerisi
 İyi bir serdümen akıllı, ön görüşlü, fiziki olarak
yeterli ve dümene hakim bir kişidir. Dümeni
tutarken sadece dümene ve pusulaya
yoğunlaşmış olmaz, bir kaptan gibi çevreye ve
gemiye de hakim olur. Gereğinde kaptan ve
vardiya zabitini kendi fark ettiği değişimlerden
haberdar eder.
 Akıntı seyri dışında rota hattı; geminin haritada
çizili gitmesi gereken yön değeridir. Pruva hattı ise
geminin o an pruvasının gösterdiği yöndür. Gemiyi
rotasından düşürebilecek akıntı veya rüzgâr yoksa
iyi tutulan bir dümende rota hattı ile pruva hattı ya
aynı ya da birbirine çok yakındır.

23. Gemi Ağırlığının Dümene
Etkisi
 Serdümen belirli bir rota hattında gemiyi
götürmeye çalışken eğer gemi pruva hattına göre
sancağa kaçarsadümeni iskeleye basarak,
iskeleye kaçarsa sancağa basarak geminin takip
etmesi istenen rota hattında gitmesini sağlar.
 Burada dikkat edilmesi gereken durum; geminin
ağırlığı arttıkça dümenin sağırlaşmasıdır.
Sağırlaşan dümen nedeni ile serdümen rotadan
kaçan gemiyi rotaya almak isterken sabırsızlık
eder ve gereğinden büyük açı kullanır.
Gereğinden büyük dümen açısı hafif gemide
hemen, ağır gemide yavaş yavaş artan bir hızla
geminin süratli dönmesine sebep olur.

24. Ağır Denizlerde Dümen
Tutma
Trafik yok, akıntı veya rüzgâr yok, deniz sakin, bu durumda
dümen tutmak kolaydır. Ancak hava kötüleştikçe bu iş
zorlaşır. Çünkü bu sefer sorun sadece gemiyi rotasında
götürüp götürememek değil gemiyi büyük yalpalara
düşürmeden götürebilmekte ayrı bir sorun olur.
Büyük yalpanın tehlikeleri ise malumdur. Bağlı ağırlıkların
yerlerinden koparak ayrılmasına, bu ağırlığın gemi içerisinde
cana, mala ve çevreye tehlike oluşturmasına, ağırlığın
büyüklüğüne göre gemi yapısına zarar vermesine ve hatta
geminin dengesinin bozularak geminin alabora olmasına dahi
sebep olabilir.
 Ağır denizlerde dümen tutulurken aşağıdaki hususlara dikkat
edilir.
● Dümen tutulurken büyük dümen açısı kullanılır,
● Başın dalga ile savrulmaları göz önünde tutularak, savrulma
başlamadan dümen diğer tarafa basılarak savrulma etkisi
azaltılır,

25.  ● Verilen rota, dalgaların bordadan alınmasını zorunlu
kılıyor fakat düşülen yalpa sadece üçlemelerde tehlikeli
oluyorsa, denizler takip edilir ve sadece üçlemelerde
baş dalgayı omuzluktan alacak şekilde çevrilir, sonra
tekrar rotaya alınır. Eğer yüzey dalgaları da tehlikeli
derecede yalpaya sebep oluyorsa rota değiştirilir.
 ● Verilen rota, dalgaların tam baştan alınmasını zorunlu
kılıyor fakat sadece üçlemelerde tehlikeli gerilmelere
sebep oluyorsa, denizler takip edilir ve sadece
üçlemelerde baş dalgayı omuzluktan alacak şekilde
çevrilir, sonra tekrar rotaya alınır. Eğer yüzey dalgaları
da tehlikeli derecede gerilmelere sebep oluyorsa rota
değiştirilir.
 ● Dönüşlerde üçlemeler takip edilir ve en yüksek dalga
geçer geçmez alabanda ile dönüşe geçilir.