Democracy

1. लोकशाही (Democracy)
प्रा. गजानन बोरकर
महात्मा गाांधी कला, विज्ञान ि स्ि. न. प. िाणिज्य
महाविद्यालय आरमोरी

2. लोकशाही ( Democracy)

3. प्रस्तािना :-
लोकशाही ही एक जीिन पद्धती आहे. तो एक
राज्यघटनेचा ि राज्यव्यिस्थेचा प्रकार आहे. सामाजजक जीिनाच्या
आिश्यकतेतून − अपररहाययतेतून जीिन व्यतीत करण्याच्या ज्या काही
विचारप्रिाल्या आणि आचारधमय प्रसृत झाले, त्याांपैकी लोकशाही ही एक
आहे म्हिून समाज आणि सांस्कृ ती याांना उद्देशून लोकशाही या
शब्दाचा िापर करिे अथयपूिय ठरते. समाज ि सांस्कृ ती याांचे ि ि जर
लोकशाही पर नसेल, तर लोकशाही पद्धतीचे सांविधान स्िीकारूनही
त्या देशात लोकशाही रूजिे ि टटकिे अिघड जाते. याउलट,
एखाद्या देशात लोकशाही पद्धतीने दीघयका राज्यकारभार चालू
असता, त्या देशातील समाजाला ि सांस्कृ तीला लोकशाही ि ि प्राप्त
होते. अशा प्रकारे या दोनहीांमधील परस्परसांबांध स्पष्ट करता येतो.

4. लोकशाहीचा अर्थ
लोकशाही हा डेमॉक्रसी या इांग्रजी सांज्ञेचा मराठी प्रततशब्द. त्याची
इांग्रजी व्युत्पविकोशात डडमॉस (Demos) + क्रसी (Cracy) अशी फोड क
े ली असून
त्याांचा अनुक्रमे ‘सामानय लोक’ ि ‘सिा’ असा अथय टदला आहे.हा शब्द डडमॉस +
क्र
ॅ टोस (Demos + Kratos) या ग्रीक शब्दापासून झालेला असून त्याचे लॅटटन रूप
डडमॉक्र
ॅ शशया असे आढ ते. म्हिून लोकशाही म्हिजे लोकाांची सिा होय .

5. लोकशाहीची व्याख्या
१ अब्राहीम ललिंकन च्या मते ,
" लोकाांनी लोकाांकररता ,लोकाांच्या कल्यािासाठी
चालिण्यात आलेले शासन म्हिजे लोकशाही होय.“
२ लॉर्थ ब्राईस च्या मते ,
"लोकशाही म्हिजे असा शासन प्रकार
कक,ज्यामध्ये सिा एका विशशष्ट लोकाांच्या नसते तर सांपूिय
जनतेच्या हाती असते.“
३ प्रा. र्ायसी च्या मते ,
" लोकशाही शासनाचा असे रूप आहे कक,ज्यामध्ये
जनतेचा फार मोठा भाग शासन करतो. "

6. लोकशाहीचा उगम व ववकास
लोकशाहीस काही अांशी पूरक असे प्रयोग प्राचीन
ग्रीसमधील नगरराज्याांत, विशेषतः अथेनसमध्ये, इ.स.पू. पाचव्या
शतकात झाले.
१ प्राचीन ग्रीक नागरराज्य
२ १२१५ चा मॅग्नाकार्ाथ कायदा
३ रक्तहीन क्ािंती
४ लोकशाहीचे तत्वज्ञान
५ अमेररकन राज्यक्ािंती
६ फ्र
ें च राज्यक्ािंती
6 लोकशाही ववकासाच्या वार्चाली
८ भारतीय सिंववधान

7. लोकशाहीचे स्वरूप (Nature)
१ लोकशाही हा शासनाचा एक प्रकार आहे
२ लोकशाही टह एक समाजव्यिस्था आहे
३ लोकशाही टह एक जीिनपद्धती आहे
४ लोकशाही एक नैततक सांकल्पना आहे

8. लोकशाहीचे घर्क
१ जनतेचे साियभौमत्ि
२ बहुमताचे शासन
३ व्यजततस्िातांत्राला महत्ि
४ राजकीय समता
५ लोकमतानुसार शासन
६ जबाबदारी आणि व्यजततमत्िाचा आदर
७ स्िातांत्र ,समता आणि बांधुभाि

9. लोकशाहीची वैलशष्ट्ये :
 १ लोकाांचा सहभाग
 २ स्िातांत्र आणि समता याांचे सांशमश्रि
 ३ कायद्याचे शासन
 ४ अधधकाराची व्यिस्था
 ५ अल्पसांख्यकाांचे सांरक्षि
 ६ तनिडिुका
 ७ लोककल्यािकारी शासन
 ८ राज्य हे व्यजततटहताचे साधन

10. लोकशाहीचे गूण
१ श्रेष्ठ जीिनमूल्यािर आधाररत
२ व्यजततस्िातांत्र आणि व्यजततविकास
३ जनटहतासाठी सिेचा िापर
४ जबाबदारीचे तत्ि
५ काययक्षमता
६ साियजतनक शशक्षि
७ नैततक गुिाांचा विकास
८ नेतृत्िाचा विकास
९ क्राांतीची शतयता नसते
१० शासनाच स्थैयय

11. लोकशाहीचे दोष
१ सांख्येला महत्ि
२ अयोग्य व्यततीचे शासन
३ नैततक विकासासाठी घातक
४ िे ेचा आणि पैशाचा अपव्यय
५ श्रीमांताांचे शासन
६ राजकीय पक्षाचा टहतकारी प्रभाि
७ नोकरशाहीची सिा