1. ШУТИС -ийн Сүхбаатар аймаг дахь
Технологийн сургууль
Батлав: ПХТ-ийн эрхлэгч Г.Эрдэнэчимэг
CS102 Êîìïüþòåðèéí õýðýãëýý 1, Ëåêö ¹1
ÊÎÌÏÜÞÒÅÐÈÉÍ ÁҮ ÒÝÖ, ÒÅÕÍÈÊ

2. Техник ба програм хангамж
Òåõíèê õàíãàìæ ãýäýãò êîìïüþòåðèéí ãàäíà
áàéäëààñ õàðàãäàæ áàéãàà á¿õ òåõíèê òîíîã
òºõººðºìæ, êîìïüþòåðòýé õîëáîãäñîí ãàäààä
áàéãóóëàìæóóäûã îéëãîæ áîëíî.
Òóõàéëáàë: Ïðîöåññîð, äýëãýö, ãàðààñ ýõëýýä
õóëãàíà, ïðèíòåð, ñêàéíåð, õàòóó áîëîí óÿí äèñê,
òýäãýýðèéí òºõººðºìæ¿¿ä, ñ¿ëæýýíèé áîëîí äóóíû,
äýëãýöèéí êàðòóóä ãýýä òóí èõ ç¿éëèéã ýíä íýðëýæ
áîëíî.

3. Техник ба програм хангамж
Äýýð äóðäñàí òåõíèê õàíãàìæóóäûã àøèãëàí,
òîäîðõîé óäèðäëàãûí äîîð äýñ äàðààëàí áèåëýõ
á¿ëýã ¿éëäýë áîëîí ìýäýýëëèéã áîëîâñðóóëàõ
áîëîìæîîð õàíãàæ ºãñºí ºãºãäëèéí á¿òöèéã ïðîãðàì
õàíãàìæ ãýæ íýðëýíý

4. Техник ба програм хангамж
Êîìïüþòåðèéí ïðîãðàìì õàíãàìæ íü ÿìàð ÷
çîðèóëàëòòàé áàéæ áîëíî. Òýðõ¿¿ ïðîãðàìì
õàíãàìæèéã õýí õ¿ññýí õ¿í ººðèéí
õýðýãöýýíä àøèãëàõ á¿ðýí áîëîìæòîé.

5. Êîìïüþòåðò ìýäýýëýëèéã ä¿ðñëýõ
Ìýäýýëýëèéã åðºíõèéä íü "Àëèâàà àìüä îðãàíèçìèéí
äîòîîä áîëîí ãàäààä îð÷íîîñîî ìýäýð÷, õ¿ëýýí àâ÷ áóé
á¿õ äîõèîëëóóä þì." ãýæ òîäîðõîéëæ áîëíî. Ãýâ÷
êîìïüþòåðò á¿õ ìýäýýëýë íü òîîãîîð ä¿ðñëýãääýã
áàéíà.
Òîîã ä¿ðñýëæ áè÷èõ áîëîí ¿éëäýë õèéæ
áîëîâñðóóëàõ ä¿ðì¿¿äèéí íýãäëèéã òîîëëûí ñèñòåì
ãýæ íýðëýäýã.

6. Êîìïüþòåðò ìýäýýëýëèéã ä¿ðñëýõ
Áèä òîîã 10-òûí òîîëëûí ñèñòåìä ìýäíý. (Òîîã 10
öèôðýýð ä¿ðñýëæ áè÷äýã) ¯¿íòýé àäèë àëèâàà òîîã
0, 1 ãýñýí õî¸ð öèôðýýð ä¿ðñëýãäýõ 2-òûí òîîëëûí
ñèñòåì êîìïüþòåðò õýðýãëýãääýã. Õî¸ðòûí òîîëëûí
ñèñòåìä òîî äàðààõ áàéäëààð äàðààëäàã. 0, 1, 10,
11, 100, 101, 110, … ãýõ ìýòýýð õî¸ðòûí òîîëëûí
ñèñòåìèéí òîî áè÷ýãääýã. Óòãà íü çºâõºí 0 áà 1 ãýñýí
óòãà àâäàã ìýäýýëëèéã 1 áèò (bit-binary digit) ãýæ
íýðëýäýã.

7. Êîìïüþòåðò ìýäýýëýëèéã ä¿ðñëýõ
8 áèò ìýäýýëëèéã 1 áàéò (byte-áàãö) ãýäýã.
Ìýäýýëëèéí ¿íäñýí íýãæ áàéò áîëäîã áºãººä áàéòûí
òîîãîîð ìýäýýëëèéí õýìæäýã áàéíà. Èíãýýä áàéòûí òîîã
ÿðèõäàà äàðààõ õýëëýã¿¿äèéã õýðýãëýäýã.
1024 Âyte = 1 Kilo Byte (1KB)
1024 KB= 1 Mega Byte (1MB)
1024 MB = 1 Gega Byte (1GB)
1024 GB = 1 Tega Byte ( 1TB)

8. Òåõíèê õàíãàìæийí òóõàé
Àëèâàà êîìïüþòåð ìýäýýëýë áîëîâñðóóëàõ-
óäèðäàõ áàéãóóëàìæ ïðîöåññîð, ìýäýýëëèéã ñàíàõ
îé, ìýäýýëëèéã õàäãàëàõ áàéãóóëàìæ, ìýäýýëëèéã
îðóóëàõ ãàðãàõ áàéãóóëàìæ, òýäãýýðèéã õîëáîñîí
ñóâàã ãýñýí ¿íäñýí õýñã¿¿äýýñ òîãòñîí ñèñòåì þì.

9. Ìèêðîïðîöåññîð-(CPU-Central Processing Unit).
Òîäîðõîé ¿ð ä¿íä õ¿ðýõèéí òóëäáèåë¿¿ëýõ
¿éëäë¿¿äèéí äàðààëàëûã ïðîãðàìì ãýíý. Òýãâýë
ïðîãðàììûí ¿éëäë¿¿äèéã àëõàì á¿ð÷ëýí áèåë¿¿ëäýã
êîìïüþòåðèéí õýñãèéã ìèêðîïðîöåññîð ãýíý. ªºðººð
õýëáýë êîìïüþòåðèéí ¿éëäýë õèéäýã õýñýã íü þì.
Êîìïüþòåðèéã õ¿íòýé ç¿éðëýõ þì áîë êîìïüþòåðèéí
òàðõè íü ãýæ õýëñýí ÷ áîëîõ þì.

10. Ïðîöåññîð íü 3-í õýñãýýñ á¿ðäýíý.
¯¿íä:
1. Óäèðäàõ хэсэг
2. àðèôìåòèê áà ëîãèê ¿éëäýë
ã¿éöýòãýõ,
3. ñàõàõ îéí õýñýã îðíî.

11. Ïðîöåññîðûí óäèðäàõ õýñýã íü äàðààõ
çîðèóëàëòòàé áàéäàã.
1. Êîìïüþòåðèéí ñèñòåìèéí á¿õ òåõíèê
õýðýãñë¿¿äèéí àæèëëàãààã óäèðäàí
çîõèöóóëàõ.
2. Ïðîãðàììûí óäèðäàìæûã øàëãàí ìàøèíû
(êîìïüþòåðèéí) õýëð¿¿ õºðâ¿¿ëýõ áà ò¿¿íèé
áèåëýëòèéã õÿíàõ.

12. Àðèôìåòèê ëîãèê ¿éëäýë ã¿éöýòãýõ õýñýã.
Àðèôìåòèê ¿éëäýëä íýìýõ, õàñàõ, ¿ðæèõ, õóâààõ
çýðýã äýâø¿¿ëýõ ¿éëäë¿¿ä îðäîã.
Ëîãèê ¿éëäýë ãýäýãò ÿìàðâàà õî¸ð óòãûã õîîðîíä íü
èõ áàãààð, òýíö¿¿ òýíö¿¿ áèøýýð ã.ì õàðüöóóëàõ
¿éëäë¿¿äèéã õýëäýã.Ëîãèê ¿éëäëèéí ¿ð ä¿í íü “¿íýí”
áóþó ”õóäàë” ãýñýí óòãà ãàðäàã. Ýäýýã
¿éëäë¿¿äèéã À˯ õýñýã ã¿éöýòãýäýã.

13. CPU
Îðóóëàõ Óäèðäàõ õýñýã Ãàðãàõ
òºõººðºìæ òºõººðºìæ
Àðèôìåòèê –ëîãèê
õýñýã(À˯)
Ñàíàõ îé
Õàäãàëàõ
Òºõººðºìæ
Ìèêðîïðîöåññîð íü ¿éëäýë ã¿éöýòãýõ õóðäààðàà õàðèëöàí
àäèëã¿é áàéäàã.
Ïðîöåññîðûí õ¿чèí чàäëûã ìèêðîïðîöåññèéí òºðºë áà àæèëëàõ
õóðä òîäîðõîéëæ ºãäºã.

14. Õàäãàëàõ òºõººðºìæ.
Êîìïüþòåðýýð áîëîâñðóóëàõ á¿õ òºðëèéí
ìýäýýëëèéã ñàíàæ õàäãàëàõàä çîðèóëàãäñàí
êîìïüþòåðèéí õýñãèéã ñàíàõ îé ãýíý. Èéìä õýðýâ
ñàíàõ îé áàéõã¿é áîë ìýäýýëýë áîëîâñðóóëàõ
áîëîìæã¿é áîëíî, ººðººð õýëáýë êîìïüþòåð
àæèëëàõã¿é. Êîìïüþòåðèéí ñàíàõ îé äàõü óòãà
êîìïüþòåðèéã óíòðààõàä àðèëäàã.

15. Õàäãàëàõ òºõººðºìæ.
Èéì чàíàðòàé ñàíàõ îéãîîñ ãàäíà îðчèí ¿åèéí
êîìïüþòåðò ñàíàñàí ìýäýýëýë íü ººðчëºãäºäã¿é
áàéíãà òîãòìîë õàäãàëàãäàæ áàéäàã ñàíàõ îé
áàéäàã. Ýíý ñàíàõ îé äàõü ìýäýýëýë çºâõºí óíøèæ
àøèãëàõàä çîðèóëàãäñàí áàéäàã. Èéì ñàíàõ îéã
ROM (Read Only Memory) ãýæ íýðëýäýã.
Êîìïüþòåðèéí ñàíàõ îé-RAM-èéí õýìæýý íü íýí чóõàë
¿ç¿¿ëýëò þì.

16. Õàäãàëàõ òºõººðºìæ.
Õàäãàëàõ òºõººðºìæ
Õàäãàëàõ òºõººðºìæ
Äîòîîä ñàõàõ òºõ:
Äîòîîä ñàõàõ òºõ: Ãàäààä ñàõàõ òºõ:
Ãàäààä ñàõàõ òºõ:
1. Øóóðõàé ñàíàõ îé.
1. Øóóðõàé ñàíàõ îé. 1. Зөөврийн диск.
1. Зөөврийн диск.
RAM
RAM FLASH DISK
FLASH DISK
2. Òîãòìîë ñàíàõ îé.
2. Òîãòìîë ñàíàõ îé. ZIP DISK
ZIP DISK
ROM
ROM 2. Õàòóó äèñêèéí òºõ.
2. Õàòóó äèñêèéí òºõ.
HARD DISK
HARD DISK
Îïòèê äèñê
Îïòèê äèñê

17. Õàäãàëàõ òºõººðºìæ.
Äîòîîä ñàíàõ òºõººðºìæ:
RAM(Random Access Memory) íü êîìïüþòåðèéí
øóóðõàé ñàíàõ îé/ØÑÎ/ þì. ØÑÎ íü
ïðîöåññîðûí íýã õýñýã áºãººä ºãºãäºë áà ïðîãðàììûã
ò¿ð õàäãàëæ àâàõ çîðèóëàëòòàé.
ROM(Read Only Memory). Ýíý ñàíàõ îéã çºâõºí óíøèõ
áîëîìæòîé áºãººä ò¿¿íä ñèñòåìèéíã ãîë ïðîãðàììóóä
ñóóñàí áàéäàã. Ýäãýýð ïðîãðàììóóä íü êîìïüþòåð
¿éëäâýðëýãäýõ ¿åä
ººð÷èëæ çàñàõ áîëîìæã¿éãýýð ñóóëãàãäñàí áàéäàã.

18. Õàäãàëàõ òºõººðºìæ.
PROM(programmable ROM), EEPROM( erasable
PROM), EEPROM(electrically EPROM) ãýñýí
òîãòìîë ñàíàõ îéí òºðë¿¿ä áàéæ áîëíî. EPROM-
ïðîãðàììûã àðèëãàæ øèíýýð ñóóëãàæ áîëíî.
EEPROM –ïðîãðàììûí àðãààð ïðîãðàììóóä íü
ñóóëãàãäñàí áà ºìíº áè÷èãäñýí
ïðîãðàììóóäûã àðèëãàõã¿éãýýð íýìýëò ïðîãðàìì
ñóóëãàõ áîëîìæòîé áàéäãààðàà äàâóó
òàëòàé.

19. Õàäãàëàõ òºõººðºìæ.
Ãàäààä ñàíàõ òºõººðºìæ:
Áèäíèé ºìíº ÿðüñàí êîìïüþòåðýýð áîëîâñðóóëàãäàõ
ìýäýýëëèéã ñàíàõ çîðèóëàëòòàé øóóðõàé áóþó äîòîîä
ñàíàõ îé RAM íü õàðüöàíãóé áàãà áàãòààìæòàé áºãººä
ýíý ìýäýýëýë íü êîìïüþòåðèéã óíòðààõàä àðèëäàã. Èéìä
èõ õýìæýýíèé ìýäýýëëèéã óäààí õóãàöààãààð
õàäãàëàõ øààðäëàãàòàé áîëäîã. Ýíý ñàíàõ îéã ãàäààä
ñàíàõ îé ãýäýã. ªðãºí õýðýãëýãääýã ãàäààä ñàíàõ îé íü
êîìïüþòåðèéí äèñê þì.

20. Õàäãàëàõ òºõººðºìæ.
Äèñêýíä ìýäýýëýë áè÷èõ áîëîí ò¿¿í äýýðõ
ìýäýýëëèéã óíøèõ òºõººðºìæèéã äèñê áàéãóóëàìæ
ãýäýã. Îäîîãîîð äàðààõü òºðëèéí äèñê ºðãºí
õýðýãëýãäýæ áàéíà.
•Óÿí äèñê (Floppy disk - FDD)
•Õàòóó äèñê (Hard disk - HDD).
•Êîìïàêò äèñê (Compact disk-CD).
•Çººâðèéí äèñê (Flash disk áóþó Easy disk)
•Zip disk.
•Зөөврийн хатуу диск
Ýäãýýð äèñê¿¿ä íü áàãòààìæ, àæèëëàõ õóðä
çýðãýýðýý õàðèëöàí àäèëã¿é áàéäàã.

21. Õàäãàëàõ òºõººðºìæ.
õàòóó äèñê ïðîöåññîð äîòîð äèñê áàéãóóëàìæèéí
õàìò áàéðëàõ áºãººä áàãòààìæ áîëîí õóðäààðàà óÿí
äèñêíýýñ õàðüöàíãóé õóðäàí áàéäàã. Õàòóó äèñê
íü ºäºð òóòìûí àæèëëàãààíä õàìãèéí èõ
õýðýãëýãäýíý.
Õàòóó äèñê áàéãóóëàìæ íü êîìïüþòåðò 4 õ¿ðòýë
áàéæ áîëîõ áà òýäãýýðèéã îëîí ëîãèê äèñê¿¿äýä
õýä ÷ õóâààæ áîëíî. Ò¿¿íèéã C:, D: . . . ãýæ ¿ñãèéí
äàðààëëààð íýðëýíý.

22. Õàäãàëàõ òºõººðºìæ.
Ǻºâðèéí äèñê áóþó Flash disk-èéã ýíãèéí ¿ãýýð
òàéëáàðëàâàë ìàø æèæèãõýí äèñê þì. Ýíý íü òºðºë
á¿ðòèéí ôàéë õàäãàëàõ, 纺âºðëºõºä çîðèóëàãäñàí.
USB õóðäàí õîëáîëòîîð êîìïüþòåðò õîëáîí õýðýãëýäýã.
ßìàð ÷ çàé, òîã, êàáåëü óòàñ øààðäëàãàã¿é, ìàø
æèæèãõýí, õºíãºí àâ÷ ÿâàõàä òîõèðîìæòîé.

23. Õàäãàëàõ òºõººðºìæ.
Zip disk: Ãàäààä õàðàãäàõ áàéäàë , á¿òöèéí õóâüä
óÿí äèñêòýé òºñòýé. Õàðèí óÿí äèñêèéã 2 äàõèí
äàâõàðëàñàíòàé òýíöýõ¿éö ºðãºíòýé. 100MB
áàãòààìæòàé. Zip disk-èéã óíøèõ òºõººðºìæ íü
òóñäàà áàéõ áºãººä ò¿¿íèéã øààðäëàãàòàé ¿åä
ïðîöåññîðò çàëãàí zip äèñêð¿¿ ìýäýýëýë áè÷èõ,
ò¿¿íýýñ ìýäýýëýë óíøèõàä õýðýãëýãääýã.

24. Êîìïüþòåðèéí ìýäýýëëèéã
îðóóëàõ,
ãàðãàõ áàéãóóëàìæ
АНХААРАЛ
ТАВЬСАНД
БАЯРЛАЛАА