Download to read offline
Bioosm
- 1. โครงการจัดท�าฐานข้อมูลเพื่อการศึกษาและพัฒนาความหลากหลายทางชีวภาพ และภูมิปัญญาท้องถิ่นและส่งเสริมอาชีพชุมชน พื้นที่กลุ่มป่าภูคา-แม่ยมและกลุ่มป่าศรีลานนา-ขุนตาล สารานุกรมความหลากหลายทางชีวภาพและภูมิปัญญาท้องถิ่น บ้านดงป่าสัก หมู่ที่ ๑๐ ต�าบลฝายแก้ว อ�าเภอภูเพียง จังหวัดน่าน ยุทธศาสตร์การพัฒนากลุ่มจังหวัดภาคเหนือตอนบน ๒ ส�านักงานทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมจังหวัดน่าน
- 2. สารานุกรมความหลากหลายทางชีวภาพ บ้านดงป่าสัก หมู่ที่ ๑๐ต�าบลฝายแก้ว อ�าเภอภูเพียง จังหวัดน่าน พิมพ์ครั้งที่ 1 (พ.ศ.2554) จ�ำนวน 500 เล่ม ISBN ........................... พิมพ์เผยแพร่โดย ส�ำนักงำนทรัพยำกรธรรมชำติและสิ่งแวดล้อมจังหวัดน่ำน ๙2 ถนนมหำวงศ์ ต�ำบลในเวียง อ�ำเภอเมืองน่ำน จังหวัดน่ำน 55000 โทรศัพท์ 054 ๗101๓๖ โทรสำร 054 ๗101๓๖ ต่อ 21 สงวนลิขสิทธิ์ ส�ำนักงำนปลัดกระทรวงทรัพยำกรธรรมชำติและสิ่งแวดล้อม ผู้เรียบเรียงและ ภำพประกอบ ที่ปรึกษำโครงกำร ออกแบบพิมพ์ หจก.ไอเดีย กรุ๊ป ปริ้นท์ติ้ง แอนด์ แอดเวอร์ไทซิ่ง ๓00/25๓ หมู่ 10 ต�ำบลแม่เหียะ อ�ำเภอเมืองเชียงใหม่ จังหวัดเชียงใหม่ 50100 โทรศัพท์ 0 5๓80 441๓, 0 5๓80 5111, 08 ๖42๙ 554๓
- 3. ค�าน�า จำกพนธกรณท่ภำคอนสญญำวำดวยควำมหลำกหลำยทำงชวภำพ ตองดำเนน ั ี ี ี ุั ่ ้ ี ้ � ิ งำนเพื่อกำรอนุรักษ์และด�ำรงรักษำทรัพยำกรอันทรงคุณค่ำไว้ให้คงอยู่ตลอดไป โดย มีเปำหมำยเพื่อหยุดยั้งกำรสูญเสียควำมหลำกหลำยทำงชีวภำพ กำรอนุรักษ์ ควำมหลำกหลำยทำงชีวภำพ กำรใช้ประโยชน์องค์ประกอบควำมหลำกหลำยทำง ชีวภำพอย่ำงยั่งยืนและแบ่งปนผลประโยชน์อย่ำงเท่ำเทียมและยุติธรรม กลุมจังหวัดภำคเหนือตอนบน 2 ซึ่งประกอบด้วย จังหวัดเชียงรำย จังหวัดพะเยำ ่ จังหวัดแพร่ และจังหวัดน่ำน เป็นกลุมจังหวัดหนึ่งที่มพ้นที่เป็นปำต้นน�ำของแม่น้ำสำย ่ ี ื ้ � ส�ำคัญหลำยสำย กลุ่มปำที่ส�ำคัญในพื้นที่ได้แก่กลุ่มปำภูคำ-แม่ยมและกลุ่มปำ ศรีลำนนำ-ขุนตำล เพื่อศึกษำสถำนกำรณ์กำรคุกคำมควำมหลำกหลำยทำงชีวภำพ ซึ่งเป็นพื้นฐำนของกำรส่งเสริมพัฒนำเศรษฐกิจจำฐำนชีวภำพโดยกำรน�ำทรัพยำกร ควำมหลำกหลำยทำงชีวภำพ จึงมีควำมจ�ำเป็นอย่ำงยิ่งที่ต้องมีกำรส�ำรวจควำมหลำก หลำยทำงชีวภำพเพื่อเป็นแนวทำงในกำรสงวน อนุรักษ์และใช้ประโยชน์อย่ำงยั่งยืน ภำยใต้ภูมิปญญำท้องถิ่นมำใช้ประโยชน์เชิงเศรษฐกิจควบคู่ไปกับกำรอนุรักษ์ อย่ำงยั่งยืน อีกทั้งสร้ำงโอกำสให้เกิดกระบวนกำร กำรส่งเสริมอำชีพ กำรสร้ำงงำน กำรสร้ำงรำยได้ และใช้ฐำนจำกทรัพยำกรควำมหลำกหลำยทำงชีวภำพและภูมปญญำ ิ ท้องถิ่นควบคู่กับวิทยำกำรใหม่ๆภำยใต้ปรัชญำเศรษฐกิจพอเพียง ดังนั้น ส�ำนักงำนทรัพยำกรธรรมชำติและสิ่งแวดล้อมจังหวัดในกลุ่มจังหวัด ภำคเหนือตอนบน 2 ในฐำนะหน่วยงำนตัวแทนของกระทรวงทรัพยำกรธรรมชำติ และสิ่งแวดล้อม มีภำรกิจจ�ำเป็นต้องด�ำเนินกำรอนุรักษ์และพัฒนำทรัพยำกรควำม หลำกหลำยทำงชีวภำพอย่ำงเร่งด่วนและต่อเนื่อง โดยเน้นกำรบูรณำกำรกำรด�ำเนินงำน ของหน่วยงำนและกำรมีส่วนร่วมทุกภำคส่วน จึงได้ด�ำเนินกำรจัดท�ำโครงกำรจัดท�ำ ฐำนข้อมูลเพื่อกำรศึกษำและพัฒนำควำมหลำกหลำยทำงชีวภำพและภูมิปญญำ ท้องถิ่นและส่งเสริมอำชีพชุมชนพื้นที่กลุมปำภูคำ-แม่ยมและกลุมปำศรีลำนนำ-ขุนตำล ่ ่ ในพื้นที่กลุ่มจังหวัดภำคเหนือตอนบน 2 ขึ้น ส�านักงานทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมจังหวัดน่าน
- 4. สารบัญ รำยกำร หน้ำ บทที่ 1 ข้อมูลพื้นฐำนบ้ำนดงปำสัก 5 - ประวัติศำสตร์ชุมชน 5 - ที่ตั้ง/อำณำเขต ๖ - กำรเมืองกำรปกครองปกครอง ๖ - ด้ำนเศรษฐกิจ ๖ - วัฒนธรรม ประเพณีในชุมชน ๖ - ด้ำนสำธำรณสุข ๖ - ด้ำนกำรศึกษำ ๗ - ด้ำนทรัพยำกรและสิ่งแวดล้อม ๗ - ผังเครือญำติ 8 - ผังโครงสร้ำงองค์กรชุมชน ๙ - ปฏิทินชุมชน ประเพณีและวัฒนธรรมของชุมชน 10 - จ�ำนวนประชำกรบ้ำนดงปำสัก 12 - ข้อมูล โรงเรียน ศำสนสถำนในหมู่บ้ำน/ศูนย์เด็กเล็ก 1๓ - ข้อมูลร้ำนค้ำ ตลำดสด ข้อมูลร้ำนขำยของช�ำและอื่นๆ 14 - ข้อมูลกลุ่มองค์กร และกองทุนต่ำงๆในหมู่บ้ำน 15 - ท�ำเนียบภูมิปญญำท้องถิ่น 1๗ บทที่ 2 ข้อมูลควำมหลำกหลำยทำงชีวภำพด้ำนพืช 25 - โครงสร้ำงสังคมพืช 28 - พรรณพืชเด่น (ไม้ต้น) ๓1 - ไม้พันธุ์พื้นล่ำง 45 บทที่ ๓ ควำมหลำกหลำยชีวภำพของสิ่งมีชีวิตในแหล่งน�้ำ ๖๓ - วิธีกำรด�ำเนินกำรและสถำนที่ท�ำกำรเก็บตัวอย่ำง ๖๓ - ผลกำรส�ำรวจควำมหลำกหลำยของทรัพยำกรประมงในพื้นที่ ๖๖ บ้ำนดงปำสัก อ�ำเภอภูเพียง จ.น่ำน - ชนิดปลำที่ส�ำรวจพบในแหล่งน�้ำธรรมชำติบ้ำนดงปำสัก ๖๗ - ชนิดของแพลงก์ตอนที่ส�ำรวจพบในแหล่งน�้ำธรรมชำติบ้ำนดงปำสัก ๗5 - ชนิดของพรรณไม้น�้ำที่ส�ำรวจพบในแหล่งน�้ำธรรมชำติบ้ำนดงปำสัก ๗๖ ภำคผนวก ก 8๓ ภำคผนวก ข 8๗ ด้ชนี ๙๓ เอกสำรอ้ำงอิง ๙5
- 5. บทที่ ๑ ข้อมูลพื้นฐานบ้านดงป่าสัก ๑. ขอมูลพื้นฐานบานดงปาสัก ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน ๑.๑ ประวัติศาสตร์ชุมชน คือกำรศึกษำถึงเรื่องรำวควำมเป็นมำของชุมชนในด้ำนต่ำงๆ ทั้งทำงเศรษฐกิจ สังคม วัฒนธรรมและกำรเมือง เพรำะจะช่วยให้เข้ำใจถึงปรำกฏกำรณ์ต่ำงๆ ที่เกิด ขึ้นในชุมชนรวมถึงกำรลดอคติส่วนตัวที่จะเข้ำไปตัดสินเรื่องรำว หรือปรำกฏกำรณ์ ต่ำงๆ ที่เกิดขึ้นในชุมชน บ้ำนดงปำสักหมู่ที่ 10 ต�ำบลฝำยแก้ว อ�ำเภอภูเพียง จังหวัดน่ำน มีหลักฐำน ตั้งเป็นหมู่บ้ำน เมื่อปี พ.ศ. 244๗ ห่ำงจำกที่ว่ำกำรอ�ำเภอภูเพียง 15 กม. และ อยหำงจำกตวจงหวดนำน ประมำณ 20 กม. สภำพพ้นท่เปนท่ลำดชนภเขำอยลอม ู่ ่ ั ั ั ่ ื ี ็ ี ั ู ู่ ้ รอบ ภูมิล�ำเนำเดิม รำษฎรบ้ำนฝำยแก้ว หมู่ที่ ๓ ต�ำบลฝำยแก้ว โดยมีแกนน�ำคือ นำยกำ นำยครื้น นำยแก้ว ได้มำท�ำไร่ ท�ำสวน ปลูกข้ำวที่ห้วยแหด ต่อมำได้ย้ำย มำปกหลักที่ท�ำกิน บริเวณล�ำห้วยน�้ำเกี๋ยน (ห้วยตำดน้อย) หรือที่ชำวบ้ำนเรียกกัน ว่ำ ฮ่อง บ้ำนห่ำง(บ้ำนร้ำง) และต่อมำได้ย้ำยลงมำตำมเส้นทำงล�ำน�้ำเกี๋ยนมำปก หลกทำมำหำกนท่หวยเหลำคำ(บำนดงปำสกปจจบน) เหตผลท่ใหช่อบำนดงปำสก ั � ิ ี ้ ่ ้ ั ุ ั ุ ี ้ื ้ ั เพรำะมีต้นไม้ขนำดใหญ่อยู่เป็นจ�ำนวนมำก ไม้สักที่ถูกตัดหำยไปเกิดจำกกำร สัมปทำนปำจำกภำครัฐ ซึ่งเดิมเป็นพื้นที่ท่มตนสักทองขนำดใหญ่ ซึ่งสำมำรถสังเกต ี ี้ จำกร่องรอยที่เหลืออยู่ในปจจุบัน สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น 5 บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 6. ๑.๒ ที่ตั้ง/อาณาเขต บ้ำนดงปำสัก หมู่ที่ 10 ต�ำบลฝำยแก้ว อ�ำเภอภูเพียง จังหวัดน่ำน ประกอบ ด้วยบ้ำนดงปำสัก และบ้ำนห้วยกวง โดยที่บำนดงปำสักตั้งบ้ำนเรือนอยูบริเวณไหล่ ้ ่ เขำลุ่มน�้ำน�้ำเกี๋ยน มีล�ำน�้ำเกี๋ยนไหลผ่ำนหมู่บ้ำน ส่วนบ้ำนห้วยกวง ซึ่งเป็นบ้ำน สำขำตั้งบ้ำนเรือนอยู่ในหุบเขำลุ่มน�้ำห้วยกวง ซึ่งเป็นน�้ำสำขำของน�้ำแก่น ทิศเหนือ ติดต่อกับ บ้ำนห้วยค�ำ ต�ำบลฝำยแก้ว ทิศใต้ ติดต่อกับ ต�ำบลน�้ำเกี๋ยน อ�ำเภอภูเพียง ทิศตะวันออก ติดต่อกับ อ�ำเภอแม่จริม ทิศตะวันตก ติดต่อกับ บ้ำนฝำยแก้ว บ้ำนทุ่งน้อย ๑.๓ การเมืองการปกครองปกครอง ปจจุบันมีนำยด�ำรง ใจเดช ก�ำนันต�ำบลฝำยแก้ว นำยแสวง วะอินทร์ ผู้ใหญ่บ้ำน และนำยวุฒิไกร ดวงพิกุล นำยกองค์กำรบริหำรส่วนต�ำบลฝำยแก้ว ๑.๔ ประชากร ทั้งหมด 5๖๙ คน ชำย 28๓ คน หญิง 28๖ คน 1๓8 หลังคำเรือน 1๖2 ครอบครัว ๑.๕ ด้านเศรษฐกิจ อำชีพหลักท�ำกำรเกษตร ท�ำไร่ข้ำวโพด ปลูกยำงพำรำ สักทอง อำชีพรอง ค้ำขำย รับจ้ำง อำชีพเสริม หำของปำ ถักตอกหมวก ๑.๖ วัฒนธรรม ประเพณีในชุมชน สวนใหญนบถอศำสนำพทธ ประเพณท่สำคญ ไดแก หกเปง(ไหวสำพระบรม ่ ่ ั ื ุ ี ี� ั ้ ่ ็ ้ ธำตุแช่แห้ง) สงกรำนต์ ยี่เป็ง ตำนข้ำวใหม่ เลี้ยงผีปูผีย่ำ และเลี้ยงผีเจ้ำหลวง ๑.๗ ด้านสาธารณสุข มีสถำนบริกำรสำธำรณสุขชุมชนดงปำสัก ได้รับงบประมำณจำกกระทรวง สำธำรณสุข ด�ำเนินกำรก่อสร้ำงในปี พ.ศ. 25๓4 โดยได้รบบริจำคที่ดนของโรงเรียน ั ิ ปำสัก เปดให้บริกำรประชำชนเมื่อ วันที่ 1๗ พฤศจิกำยน 25๓5 จนถึงปจจุบัน ๖ สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 7. ๑.๘ ด้านการศึกษา ประชำชนสวนใหญจบช้นประถมศกษำ มโรงเรยนบำนปำสกสงกดพนทกำร ่ ่ ั ึ ี ี ้ ั ั ั ้ื ่ี ศึกษำเขต( 2 ) 1 โรง ปีกำรศึกษำ 255๓ มีนักเรียน 1๓ คน ครู ๖ คน โดยมี นำยธวัชชัย แต้กุล เป็นผู้อ�ำนวยกำรโรงเรียน ๑.๙ ด้านทรัพยากรและสิ่งแวดล้อม แบ่งออกเป็นพื้นที่ท�ำกินและที่อยู่อำศัยประมำณ 5,000 ไร่ พื้นที่ชุมชน แปลงที่ 1 เนื้อที่ประมำณ ๓1๗ ไร่ แปลงที่ 2 เนื้อที่ประมำณ 4,000 ไร่ และ พื้นที่อนุรักษ์ เนื้อที่ประมำณ 5,000 ไร่ ๑) ลักษณะภูมิประเทศ พื้นที่ชุมชนตั้งอยู่ในหุบเขำลุ่มน�้ำทั้งสองแห่ง ได้แก่ ล�ำน�้ำเกี๋ยนและล�ำน�้ำ ห้วยกวง ประมำณร้อยละ ๙0 ของพื้นที่มีลักษณะเป็นภูเขำคลื่นชันสลับกันไป ๒) ภูมิอากาศ บ้ำนดงปำสัก มีลักษณะอำกำศแบบฝนร้อนเฉพำะฤดู ซึ่งในครึ่งปีแรกจะได้ รับควำมชื้นจำกอิทธิพลของลมมรสุมตะวันออกเฉียงใต้ โดยมีฝนตกชุกระหว่ำง กลำงเดือนพฤษภำคม ถึงเดือนตุลำคม ส่วนในครึ่งปีหลัง ระหว่ำงเดือนพฤศจิกำยน ถึงเดือนกุมภำพันธ์ จะมีอำกำศหนำวเย็นและแห้งแล้ง ซึ่งเป็นผลมำจำกอิทธิพล ของควำมกดอำกำศสูงจำกประเทศจีน และในช่วงเดือนมีนำคม ถึงเดือนเมษำยน จะมีอำกำศร้อนมำกและแห้งแล้ง ๓) ทรัพยากรป่าไม้ เดมมควำมอดมสมบรณมำก ตอมำมกำรตดไมเพ่อใชสอยและจำหนำยของ ิ ี ุ ู ์ ่ ี ั ้ ื ้ � ่ รำษฎรบ้ำนดงปำสักและหมูบำนใกล้เคียงจนเสื่อมโทรมไปมำก ต่อมำมีกำรเพำะปลูก ่ ้ พืชเชิงเดี่ยวที่ส�ำคัญซึ่งได้แก่ ข้ำวโพดเลี้ยงสัตว์ ซึ่งเป็นสำเหตุที่ส�ำคัญที่ท�ำให้ปำไม้ ที่เคยสมบูรณ์มำกในอดีตเสื่อโทรมไปมำก ๔) ทรัพยากรน�้า บ้ำนดงปำสักมีแหล่งน�้ำที่ส�ำคัญได้แก่ ล�ำน�้ำเกี๋ยน ซึ่งไหลผ่ำนหมู่บ้ำน บ้ำนดงปำสักและล�ำน�้ำห้วยกวง ซึ่งไหลผ่ำนบ้นห้วยกวง ผลจำกกำรเพิ่มของจ�ำนวน สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น ๗ บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 8. ประชำกรและกำรท�ำไร่ข้ำวโพดในพื้นที่ที่มีควำมลำดชันสูง ท�ำให้ส่งผลต่อควำม อุดมสมบูรณ์ของทรัพยำกรแหล่งน�้ำลดลง ซึ่งในอดีตเคยมีควำมอุดมสมบูรณ์สงมำก ู ๕) การใช้ประโยชน์ที่ดิน เนื่องจำกเป็นพื้นที่ที่ส่วนใหญ่สูงชันมีกำรท�ำกำรเกษตรพืชเชิงเดี่ยวที่ส�ำคัญ ได้แก่ ข้ำวโพดเลี้ยงสัตว์ ปจจุบันเนื่องจำกรำคำของยำงพำรำมีรำคำสูง เกษตรกร จึงหันมำปลูกยำงพำรำกันมำกโดยเฉพำะอย่ำงยิ่งพื้นที่ที่มีควำมลำดชันสูง ๑.๑๐ ผังเครือญาติ ผังเครือญำติ คือกำรถอดควำมสัมพันธ์เชิงเครือญำติหรือเชิงสำยเลือด ในชมชน ผงเครอญำตมควำมสำคญเพรำะเปนควำมสมพนธท่เปนพ้นฐำนท่สำคญ ุ ั ื ิ ี � ั ็ ั ั ์ ี ็ ื ี� ั ที่สุดของชีวิตครอบครัวและจะมีควำมเกี่ยวข้องกันไปตลอดชีวิต โดยเฉพำะปญหำ สุขภำพของสมำชิกในครอบครัว กำรท�ำผังเครือญำติจึงมีส่วนส�ำคัญในกำรท�ำ ควำมเข้ำใจระบบควำมสัมพันธ์ในครอบครัวและชุมชน ตลอดจนกำรอนุรักษ์ ทรัพยำกรธรรมชำติและสิ่งแวดล้อม แผนที่บ้ำนดงปำสัก ต.ฝำยแก้ว อ.ภูเพียง จ.น่ำน มำตรำส่วน 1 : 15,000 8 สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 9. ภำพถ่ำยบ้ำนดงปำสัก ต.ฝำยแกว อ.ภเู พยง จ.นำน ้ ี ่ มำตรำส่วน 1 : 15,000 ๑.๑๑ ผังโครงสร้างองค์กรชุมชน โครงสรางองคกรชมชน กำรศกษำโครงสรำงดำนตำง ๆ ในชมชนเปนกำร ุ ึ ้ ้ ่ ุ ็ ศึกษำควำมสัมพันธ์ทำงสังคมด้ำน สถำบัน องค์กร และบุคคลทั้งแบบที่เป็นทำงกำร และไม่เป็นทำงกำร เพรำะจะช่วยให้เรำทรำบบทบำทและหน้ำที่ และควำมสัมพันธ์ เชิงอ�ำนำจระหว่ำงหน่วยงำนต่ำง ๆ ในชุมชนและที่ส�ำคัญเข้ำใจโครงสร้ำงทำง เศรษฐกิจ สังคมและกำรเมือง การศึกษาโครงสรางองคกรชุมชน ก็คอกำรท�ำควำมเข้ำใจกับระบบควำม ื สมพนธตำง ๆ ท่มอยในชมชน แนวทำงกำรศึกษำโครงสรำงองคกรชมชนอำจแยก ั ั ์่ ี ี ู่ ุ ้ ์ ุ ได้สองขั้นตอน คือ กำรท�ำควำมเข้ำใจแบบแผนควำมสัมพันธ์ขององค์กรชุมชน และ กำรจัดท�ำผังโครงสร้ำงองค์กรชุมชน สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น ๙ บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 10. ๑.๑๒ ปฏิทินชุมชน ประเพณีและวัฒนธรรมของชุมชน เดือนมกราคม (เดือน 4) ประเพณีตำนเข้ำใหม่ เมื่อเสร็จสิ้นกำรท�ำนำแล้ว ชำวบ้ำนจะน�ำข้ำวใหม่ที่ได้มำท�ำบุญเลี้ยงพระ เพื่ออุทิศส่วนกุศลไปให้แก่เทวดำ ผีขุนน�ำ ปูย่ำตำยำย เรียกกันว่ำทำนข้ำวใหม่ ้ โดยชำวบ้ำนส่วนใหญ่จะนัดหมำยไปท�ำบุญทำนข้ำวใหม่พร้อมกัน คือ ในวันเพ็ญ เดือน 4 โดยจะน�ำกรวยดอกไม้ ธูป เทียน น�้ำส�ำหรับกรวด หมำกพลู เมี่ยง บุหรี่ ข้ำวเหนียวนึ่ง 1 ถ้วย พร้อมทั้งอำหำร ไปถวำยพระสงฆ์ที่วัด และในวันเดียวกันนี้ ก็จะมีพิธีปดทองครูบำ เดือนกุมภาพันธ (เดือน 5) ประเพณีมำฆบูชำ วันมำฆบูชำ เป็นวันที่เกิดสิ่งน่ำอัศจรรย์ 4 ประกำรด้วยกันคือ 1. พระสงฆ์จ�ำนวน 1,250 รูปได้มำเฝำพระองค์โดยมิได้นัดหมำย 2. พระสงฆ์จ�ำนวนนี้ล้วนแต่เป็นพระอรหันต์ขีณำสพ อุปสมบทโดย เอหิภิกขุอุปสัมปทำ ๓. วันที่พระสงฆ์มำพร้อมกันเป็นวันเพ็ญเดือนมำฆะ 4. พระพุทธองค์ได้ทรงแสดงโอวำทปำฎิโมกข์ อันเป็นหัวใจของพระพุทธ ศำสนำจึงเรียกสิ่งที่เกิดขึ้น 4 ประกำรนี้ว่ำ “จาตุรงคสันนิบาต” ในตอนเช้ำ ชำวบ้ำนจะมีกำรท�ำบุญตักบำตรตอนบ่ำยมีกำรฟงเทศน์ และตอนเย็นมีกำร ไหว้พระสวดมนต์ แล้วเวียนเทียนประทักษิณรอบวิหำรหรือเจดีย์ เดือนเมษายน (เดือน ๗) ประเพณีปีใหม่เมือง ประเพณีปีใหม่เมืองมีวันที่ส�ำคัญ ๓ วัน คือ 1. วันสังขำนล่องตรงกับวันที่ 1๓ เมษำยน ของทุกปี โดยหลังเที่ยงคืนวันที่ 12 จะมีเสี่ยงตีเกรำะเคำะไม้ จุดประทัด ยิงปน เพื่อไล่สังขำน ในวันนี้สมำชิกใน ครอบครวจะชวยกนทำควำมสะอำดบำนเรอน ในวนน้สวนใหญจะมกำรเผำขยะกนมำก ั ่ ั � ้ ื ั ี่ ่ ี ั 2. วันเน่ำ ตรงกับวันที่ 14 เมษำยน ของทุกปี วันนี้เป็นวันที่ชำวบ้ำน จัด เตรียมข้ำวปลำอำหำรทั้งคำวและหวำน เพื่อน�ำไปท�ำบุญที่วัดในวันรุ่งขึ้น เมื่อเสร็จ จำกกำรเตรียมข้ำวปลำอำหำรแล้วจะขนทรำยเข้ำไปใส่ลำนวัด อีกประกำรหนึ่งวัน 10 สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 11. นี้เป็นวันที่ชำวบ้ำนทุกคนจะมีกำรพูดดี ไม่มีกำรด�ำกำรแช่งกัน เพรำะเชื่อว่ำใครที่ ชอบด่ำชอบแช่งกันในวันนี้ ปำกของเขำจะเน่ำจะเหม็นไปตลอดทั้งปี ๓. วันพญำวัน ตรงกับวันที่ 15 เมษำยน ของทุกปี ชำวบ้ำนจะตื่นกันแต่ เช้ำ ท�ำอำหำร เพื่อถวำยแด่พระสงฆ์ท่วด และอุทศแด่บรรพชนที่ลวงลับไปแล้ว เมื่อ ีั ิ ่ ถึงเวลำก่อนเที่ยง ผู้สูงอำยุ ปูย่ำ ตำยำย จะน�ำ น�้ำส้มปอย และตุงกระดำษ ไปรวม กันที่วัด และเอำตุงไปปกที่กองทรำยที่ลำน น�ำน�้ำส้มปอยขึ้นไปเทรวมกันสะหลุงที่ ตั้งไว้กลำงวิหำร แล้วอยู่รอฟงธรรม เมื่อฟงธรรมจบ น�้ำน�้ำส้มปอยที่เทรวมกันใน สะหลุง ส่วนหนึ่งน�ำไปสรงพระพุทธรูป, พระเจดีย์และต้นโพธิ์ เดือนกรกฎาคม (เดือน 10) ประเพณีเข้ำพรรษำ ประเพณีเข้ำพรรษำแบ่งเป็น 2 วัน คือ 1. วันดำ เป็นวันที่ชำวบ้ำนจัดเตรียมอำหำร ผลไม้ ท�ำขนมต่ำงๆ เช่น ขนมจ็อก ข้ำวต้มมัด ฯลฯ มีกำรเก็บดอกไม้ มวนบุหรี่ ท�ำหมำก ท�ำเมี่ยงเป็นค�ำๆ เพื่อใส่ในส�ำรับ 2. วนเขำพรรษำ เปนวนท่ชำวบำนจะยกขนขำวท่เตรยมไวถวำยไวถวำยใน ั ้ ็ ั ี ้ ั ้ ี ี ้ ้ พระภิกษุที่วัดตั้งแต่เช้ำตรู่ แล้วให้พระกรวดน�้ำให้พรอุทิศส่วนกุศลไปให้แก่พ่อแม่ พี่น้องที่ล่วงลับไป เดือนกันยายน (เดือน 12) ประเพณีกินข้ำวสลำก เดือนนี้เป็นเดือนที่ข้ำวเปลือกที่เก็บไว้ใกล้จะหมด คนที่ต้องซื้อข้ำวสำร จะหำซื้อยำกและมีรำคำแพง เมื่อคนอดอยำกก็พำกันคิดว่ำผีที่เป็นญำติพี่น้อง ก็คงจะอดอยำกเช่นกัน เป็นห่วงคนที่ตำยไปว่ำจะขำดแคลน จึงรวมกันจัดท�ำบุญ สลำกข้ึน โดยจดหำขำวปลำอำหำรของกนของใชไปถวำยแกพระสงฆ เพ่ืออทศสวน ั ้ ิ ้ ่ ์ ุ ิ ่ บญใหแกญำตท่ลวงลบไป โดยไมจำเพำะเจำะจงแกภกษหรอสำมเณรรปใดรปหน่ง ุ ้ ่ ิ ี่ ั ่� ่ ิ ุ ื ู ู ึ จึงท�ำเป็นฉลำก เขียนชื่อผู้เป็นเจ้ำของเครื่องไทยทำนไปรวมปะปนกันให้พระภิกษุ สำมเณรจบฉลำก เม่อพระภกษสสำมเณรจบ ไดฉลำกของผใด ผน้นกยก กวยสลำก ั ื ิ ุ ั ้ ู้ ู้ ั ็ ของตนให้แก่พระภิกษุสำมเณรรูปนั้น เดือนตุลาคม (เดือน 2) ประเพณีออกพรรษำ ชำวบำนจะเตรยมอำหำร เพอนำไปทำนขนขำวอทศใหญำตท่ลวงลบไป และ ้ ี ่ื � ั ้ ุ ิ ้ ิ ี่ ั ทุกคนจะต้องเอำข้ำวปลำอำหำรไปท�ำบุญรวมกันที่วัด สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น 11 บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 12. เดือนพฤศจิกายน (เดือน 2) ประเพณียี่เป็ง วนน้ชำวบำนจะตกแตงกระทงท่ทำจำกตนกลวยบชำคณรวมท้งขอขมำแมน้ำ ั ี ้ ่ ี � ้ ้ ู ุ ั ่ � ที่ได้ใช้น�้ำและทิ้งสิงสกปรกลงแม่น�้ำตลอดทั้งปีที่ผ่ำนมำและเพื่อเอำควำมทุกข์ ่ ควำมโศกให้ไหลน�้ำไปเสีย ๑.๑๓ จ�านวนประชากรบ้านดงป่าสัก ประชำกรในเขตรับผิดชอบแยกตำมกลุ่มอำยุและเพศ ปีงบประมำณ 255๓ ประชำกร กลุ่มอำยุ ชำย หญิง (ปี) รวม ร้อยละ จ�ำนวน (คน) ร้อยละ จ�ำนวน (คน) ร้อยละ แรกเกิด – 4 1๓ 2.28 24 4.21 ๓๗ ๖.50 5 – ๙ 1๙ ๓.๓๓ 20 ๓.51 ๓๙ ๖.85 10 – 14 15 2.๖๖ 22 ๓.8๖ ๓๗ ๖.50 15 – 1๙ 2๙ 5.0๙ 21 ๓.๖๙ 50 8.๗8 20 – 24 22 ๓.8๖ 12 2.10 ๓4 5.๙๗ 25 – 2๙ 2๖ 4.5๖ 21 ๓.๖๙ 4๗ 8.2๖ ๓0 – ๓4 2๙ 5.0๙ 2๙ 5.0๙ 58 10.1๙ ๓5 – ๓๙ 2๖ 4.5๖ ๓๖ ๖.๓2 ๖2 10.8๙ 40 – 44 2๗ 4.๗4 24 4.21 51 8.๙๖ 45 – 4๙ 1๙ ๓.๓๓ 21 ๓.๖๙ 40 ๗.02 50 – 54 1๗ 2.๙8 20 ๓.51 ๓๗ ๖.50 55 – 5๙ 1๓-1(ตำย) 2.28 10 1.๗5 2๓ 4.4 ๖0 - ๖4 10 1.๗5 8 1.40 18 ๓.1๖ ๖5 - ๖๙ 8 1.40 ๖ 1.05 14 2.4๖ ๗0 - ๗5 ๖ 1.05 5 0.8๗ 11 1.๙๓ ๗5 - ๗๙ ๓ 0.52 2-1(ตำย) 0.๓5 5 0.8๗ 80+ 1 0.1๗ 5 0.8๗ ๖ 1.05 รวม 28๓ 4๙.๗๓ 28๖ 50.2๖ 5๖๙ 100.00 ข้อมูล Hos_Xp ณ 1 เมษำยน 5๓ 12 สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 13. ๑.๑๔ ข้อมูล โรงเรียนศาสนสถานในหมู่บ้าน/จ�านวนเด็ก ข้อมูล ศูนย์เด็กเล็กจ�านวน1 แห่ง โรงเรียนบ้ำนปำสัก ผู้อ�ำนวยกำรนำย ธวัชชัย แต้กุล ประกอบด้วย ครูทั้งหมด ๖ คน นักกำรภำรโรง 1 คน มีนักเรียนทั้งหมด 1๓ คน แยกเป็นนักเรียนชำย ๗ คน หญิง ๖ คน ระดับชั้น ชำย หญิง รวม ชั้นอนุบำล 1 0 0 0 ชั้นอนุบำล 2 0 0 0 ชั้นประถมศึกษำปีที่ 1 0 0 0 ชั้นประถมศึกษำปีที่ 2 0 0 0 ชั้นประถมศึกษำปีที่ ๓ ๓ 0 ๓ ชั้นประถมศึกษำปีที่ 4 ๓ 1 4 ชั้นประถมศึกษำปีที่ 5 1 2 ๓ ชั้นประถมศึกษำปีที่ ๖ 0 ๓ ๓ รวม ๗ ๖ 1๓ ข้อมูลนักเรียน ปการศึกษา ๒๕๕๔ ศูนยพัฒนาเด็กเล็ก จ�ำนวน 1 แห่ง ชื่อศูนย์เด็กเล็กศูนย์พัฒนำเด็กเล็ก บ้ำนดงปำสัก มีครูพี่เลี้ยง 1 คน (องค์กำรบริหำรส่วนต�ำบลฝำยแก้วสนับสนุนงบ ประมำณให้กับครูพี่เลี้ยง) มีเด็กเล็กอำยุ ๓-5 ปีทั้งหมด 24 คน โรงเรียน จ�ำนวน (คน) ชำย หญิง รวม โรงเรียน ๗ ๖ 1๓ ศูนย์เด็กเล็ก 12 12 24 รวม 1๙ 18 ๓๗ สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น 1๓ บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 14. ขอมูลศาสนสถาน ชื่อวัด/ส�ำนักสงฆ์/โบสถ์ จ�ำนวน(รูป) พระภิกษุ สำมเณร อื่นๆ รวม วัดบ้ำนดงปำสัก 1 0 0 1 รวม 1 0 0 0 ๑.๑๕ ข้อมูลร้านค้า ตลาดสด ข้อมูลร้านขายของช�าและอื่นๆ ผลกำรตรวจประเมิน ล�ำดับ ชื่อร้ำน ชื่อ-สกุลเจ้ำของร้ำน ประเภทของที่จ�ำหน่ำย / วดป. 1 ๓550100๗41401 นำงค�ำมั่น สำรทอง ของช�ำทั่วไป 14 มกรำคม 5๓ ยำสำมัญประจ�ำบ้ำน อำหำรสด อื่นๆ ไบกอน 2 ๓550100๗4๓510 นำงศิริพรรณ กันธิยำ ของช�ำทั่วไป 14 มกรำคม 5๓ ยำสำมัญประจ�ำบ้ำน/ปอก10๙ อำหำรสด อื่นๆ ๓ ๓550100๗44184 นำยสวัสดิ์ ศรรบศึก ของช�ำทั่วไป 14 มกรำคม 5๓ ยำบรรจุเสร็จ อำหำรสด อื่นๆ 4 ๓550100๗41040 นำยสุชำติ ค�ำรินทร์ ของช�ำทั่วไป 14 มกรำคม 5๓ ยำสำมัญประจ�ำบ้ำน อำหำรสด อื่นๆ 5 ๓5502001๓284๙ นำงแดง สมบูรณ์ ของช�ำทั่วไป 14 มกรำคม 5๓ ยำ อำหำรสด อื่นๆ ๖ ๓550100๗45๙๙๗ นำยสมผล เขื่อนดิน ของช�ำทั่วไป 14 มกรำคม 5๓ ยำ อำหำรสด อื่นๆ 14 สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 15. ๑.๑๖ ข้อมูลกลุ่มองค์กร และกองทุนต่างๆในหมู่บ้าน 1) ข้อมูลกลุ่มองค์กรในชุมชน จํานวน ปพ.ศ. ลําดับ ชื่อกลุ่ม ชื่อประธานกลุ่ม สมาชิก ที่ก่อตั้ง 1 กลุ่มเยำวชน นำยกิตติศักดิ์ นำวงค์ ๓5 2540 2 กลุ่มแม่บ้ำน นำงค�ำมอญ พรมดวงดี ๙2 2545 ๓ กลุ่มฌำปนกิจสงเครำะห์หมู่บ้ำน นำยมิ่ง ทำอำจ ๗02 25๓5 4 กลุ่มผู้สูงอำยุ นำยถนอม นำโลกำ 40 25๓5 2) ข้อมูลกองทุนในชุมชน จํานวนเงิน ปพ .ศ . ลําดับ ชื่อกองทุน ชื่อประธานกองทุน กองทุน ที่ก่อตั้ง 1 กองทุนเงินล้ำน นำยมำตย์ ทำอำจ 1๗800000 44 2 กองทุนวันละบำท นำยมำตย์ ทำอำจ 82๖2 2552 ขอมูลกลุ่มสรางสุขภาพในชุมชน และ รายชื่อ แกนนําสุขภาพ ๓) กลุ่มสร้ำงสุขภำพในหมู่บ้ำน มีจ�ำนวน ๓ กลุ่ม ได้แก่ ชื่อกลุ่ม จํานวนสมาชิก(คน) 1. กลุ่มท�ำน�้ำยำชีวภำพ 18 2. กลุ่มไม้พอง 15 ๓. กลุ่มเปตอง 20 ขอมูลผูนําชุมชน คณะกรรมการหมู่บาน ที่ กรรมการ ชื่อ-สุกล ตําแหน่ง 1. ฝำยปกครอง นำยแสวง วะอินทร์ ผู้ใหญ่บ้ำน 2. ฝำยปองกัน นำยพันจักษ์ พรมดวงดี ผู้ช่วย ผรส สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น 15 บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 16. คณะกรรมการหมู่บาน ที่ กรรมการ ชื่อ-สุกล ตําแหน่ง ๓. ฝำยพัฒนำ นำยมำตย์ ทำอำจ สอ.บต. 4. ฝำยกำรคลัง นำยสะอำด วงค์หลอม กรรมกำรหมู่บ้ำน 5. ฝำยสำธำรณสุข นำยมำตย์ ทำอำจ ประธำนอสม. ๖. ฝำยสวัสดิกำรสังคม นำยธีรพันธ์ ค�ำรินทร์ กรรมกำรหมู่บ้ำน ๗. ฝำยศึกษำและวัฒนธรรม นำยอ�ำนวย นำโลกำ กรรมกำรหมู่บ้ำน 8. ฝำยสตรี นำงค�ำมอญ พรมดวงดี ประธำนแม่บ้ำน ๙. ฝำยเยำวชน นำยกิตติศักดิ์ นำวงค์ ประธำนเยำวชน 10. ฝำยผู้สูงอำยุ นำยถนอม นำโลกำ ประธำนผู้สูงอำยุ 11. ฝำยประชำสัมพันธ์ นำยเกตุ ศรรบศึก สอ.บต. 12. ฝำยปฏิคม นำยเมฆ บุญคง ผู้ช่วยฝำยปกครอง 1๓. เลขำนุกำร นำยสะอำด วงค์หลอม ผู้ช่วยผู้ฝำยปกครอง คณะกรรมการที่ปรึกษา 1. ท่ำนพระครูสมำน สุเมธะโส เจ้ำอำวำสวัดดงปำสัก 2. นำยธวัชชัย แต้กุล ผู้อ�ำนวยกำรโรงเรียน ๓. นำยยุทธกำร หิรัญวิทย์ เจ้ำหน้ำที่สำธำรณสุข 4. นำยชัชพงษ์ กุลเทพพรม อดีตผู้ใหญ่บ้ำน หัวหนาหมวด สมาชิกองคการบริหารส่วนตําบล 1. นำยผดุง ปญญำ 1. นำยเกตุ ศรรบศึก บ้ำนเลขที่ 1 2. นำยสุวิทย์ นำวงค์ 2. นำยมำตร ทำอำจ บ้ำนเลขที่ 42 ๓. นำยสง่ำ ศรรบศึก 4. นำยสงบ มำขวำ 5. นำยเจริญ บุญมี ๖. นำยธีรพันธ์ ค�ำรินทร์ 1๖ สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 17. ท�าเนียบภูมิปัญญาท้องถิ่น หมอบายศรีสู่ขวัญ ชื่อ : นำยถนอม นำโลกำ ที่อยู่ : 50 หมู่ที่ 10 ต�ำบลฝำยแก้ว อ�ำเภอภูเพียง จังหวัดน่ำน อายุ : ๗2 ปี อาชีพ : ท�ำไร่ พิกัด : UTM 4๗ Q 0๖๙8๙04 E 20๗41๗๓ N วิธีการ : กำรบำยศรีสู่ขวัญ กำรสืบชะตำ เป็นพิธีกรรมที่ชำวล้ำนนำมักจะ กระท�ำเพื่อกำรสร้ำงขวัญและก�ำลังใจให้กบผูท่เรำต้องกำรที่จะบ�ำรุงขวัญ หรือมีกำร ั ้ ี เดินทำง พลัดพรำก มีกำรเตรียมสิ่งของมำกมำยเพื่อด�ำเนินกำร ซึ่งมีท้งอำหำรคำว ั หวำน ขนม ผลไม้ กล้วย อ้อย ข้ำวปลำอำหำร หมำกพลู เมี่ยง ผ้ำแดง ผ้ำขำว ข้ำว เปลือก ข้ำวสำร ดอกไม้ ธูปเทียน ข้ำวต้มมัด ข้ำวของเครื่องใช้ในชีวิตประจ�ำวัน ส่วนพิธีกรรมนั้น หมอบำยศรีสู่ขวัญจะเป็นผู้ด�ำเนินกำรซึ่งจะมีกำรกล่ำวเป็นภำษำ พื้นเมืองล้ำนนำ เพื่อเรียกขวัญและก�ำลังใจของผู้ที่ถูกจัดท�ำพิธีให้ ถ่ายทอดจาก : บรรพบุรุษ
- 18. จักสานจากตอก ชื่อ : นำงศรีลัย ไชยเลิศ ที่อยู่: 85 หมู่ที่ 10 ต�ำบลฝำยแก้ว อ�ำเภอภูเพียง จังหวัดน่ำน อายุ : ๖1 ปี อาชีพ : จักสำน พิกัด : UTM 4๗ Q 0๖๙8๙24 E 20๗4221 N วิธีการ : เป็นหัตถกรรมที่ใช้ตอกจำกไม้ไผ่ ซึ่งส่วนใหญ่จะใช้ไม้ไผ่บง โดย กำรน�ำมำจักให้แบนเรียบ ใช้มีดที่มีคมมำกเหลำให้เกลี้ยง ผึ่งให้แห้งพอประมำณ น�ำมำสำนเพื่อขึ้นรูปของใช้ที่เป็นอุปกรณ์หรือเครื่องใช้ในชีวิตประจ�ำวัน เช่น กระ ติ๊บข้ำว หมวก เครื่องมือจับสัตว์น�้ำ ฯลฯ สำมำรถพบเห็นได้ในท้องถิ่น ขั้นตอน กำรเตรียมตอกเริ่มจำกน�ำไม้ไผ่ ที่มีชนิดและควำมแก่อ่อนตำมควำมประสงค์ของอุ ปกรณ์นั้นๆ น�ำมำฝำนเป็นเส้นบำงๆจำกนั้นน�ำมำแช่น�้ำซำวข้ำวเหนียวเป็นเวลำ 1 คืน แล้วน�ำมำผึ่งแดดให้แห้ง จำกนั้นน�ำมำสำนขึ้นรูป ถ่ายทอดจาก : บรรพบุรุษ 18 สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 19. จักสานจากตอก ชื่อ : นำยแสน สิทธิยศ ที่อยู่: 52 หมู่ที่ 10 ต�ำบลฝำยแก้ว อ�ำเภอภูเพียง จังหวัดน่ำน อายุ : ๖๓ ปี อาชีพ : จักสำน พิกัด : UTM 4๗ Q 0๖๙8๙๓๓ E 20๗420๖ N วิธการ : เป็นหัตถกรรมที่ใช้ตอกจำกไม้ไผ่ ซึ่งส่วนใหญ่จะใช้ไม้ไผ่บง ี โดยกำรนำมำจกใหแบนเรยบ ใชมดท่มคมมำกเหลำใหเ้ กล้ยง ผ่งใหแหงพอประมำณ � ั ้ ี ้ ี ี ี ี ึ ้ ้ น�ำมำสำนเพื่อขึ้นรูปของใช้ที่เป็นอุปกรณ์หรือเครื่องใช้ในชีวิตประจ�ำวัน เช่น กระติ๊บข้ำว หมวก เครื่องมือจับสัตว์น�้ำ ฯลฯ สำมำรถพบเห็นได้ในท้องถิ่น ขั้นตอน กำรเตรียมตอกเริ่มจำกน�ำไม้ไผ่ ที่มีชนิดและควำมแก่อ่อนตำมควำมประสงค์ของ อุปกรณ์น้นๆ น�ำมำฝำนเป็นเส้นบำงๆจำกนั้นน�ำมำแช่น้ำซำวข้ำวเหนียวเป็นเวลำ ั � 1 คืน แล้วน�ำมำผึ่งแดดให้แห้ง จำกนั้นน�ำมำสำนขึ้นรูป ถ่ายทอดจาก : บรรพบุรุษ สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น 1๙ บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 20. จักสานจากตอก ชื่อ : นำงอรุณ สิทธิยศ ที่อยู่: 52 หมู่ที่ 10 ต�ำบลฝำยแก้ว อ�ำเภอภูเพียง จังหวัดน่ำน อายุ : ๗๓ ปี อาชีพ : จักสำน พิกัด : UTM 4๗ Q 0๖๙8๙๓๓ E 20๗420๖ N วิธการ : เป็นหัตถกรรมที่ใช้ตอกจำกไม้ไผ่ ซึ่งส่วนใหญ่จะใช้ไม้ไผ่บง ี โดยกำรนำมำจกใหแบนเรยบ ใชมดท่มคมมำกเหลำใหเ้ กล้ยง ผ่งใหแหงพอประมำณ � ั ้ ี ้ ี ี ี ี ึ ้ ้ น�ำมำสำนเพื่อขึ้นรูปของใช้ที่เป็นอุปกรณ์หรือเครื่องใช้ในชีวิตประจ�ำวัน เช่น กระติ๊บข้ำว หมวก เครื่องมือจับสัตว์น�้ำ ฯลฯ สำมำรถพบเห็นได้ในท้องถิ่น ขั้นตอน กำรเตรียมตอกเริ่มจำกน�ำไม้ไผ่ ที่มีชนิดและควำมแก่อ่อนตำมควำมประสงค์ของ อุปกรณ์น้นๆ น�ำมำฝำนเป็นเส้นบำงๆจำกนั้นน�ำมำแช่น้ำซำวข้ำวเหนียวเป็นเวลำ ั � 1 คืน แล้วน�ำมำผึ่งแดดให้แห้ง จำกนั้นน�ำมำสำนขึ้นรูป ถ่ายทอดจาก : บรรพบุรุษ 20 สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 21. จักสานจากตอก ชื่อ : นำยมัน ทำอำจ ที่อยู่: 82 หมู่ที่ 10 ต�ำบลฝำยแก้ว อ�ำเภอภูเพียง จังหวัดน่ำน อายุ : ๖๖ ปี อาชีพ : จักสำน พิกัด : UTM 4๗ Q 0๖๙๙12๗ E 20๗4๖81 N วิธการ : เป็นหัตถกรรมที่ใช้ตอกจำกไม้ไผ่ ซึ่งส่วนใหญ่จะใช้ไม้ไผ่บง ี โดยกำรนำมำจกใหแบนเรยบ ใชมดท่มคมมำกเหลำใหเ้ กล้ยง ผ่งใหแหงพอประมำณ � ั ้ ี ้ ี ี ี ี ึ ้ ้ น�ำมำสำนเพื่อขึ้นรูปของใช้ที่เป็นอุปกรณ์หรือเครื่องใช้ในชีวิตประจ�ำวัน เช่น กระติ๊บข้ำว หมวก เครื่องมือจับสัตว์น�้ำ ฯลฯ สำมำรถพบเห็นได้ในท้องถิ่น ขั้นตอน กำรเตรียมตอกเริ่มจำกน�ำไม้ไผ่ ที่มีชนิดและควำมแก่อ่อนตำมควำมประสงค์ของ อุปกรณ์นั้นๆ น�ำมำฝำนเป็นเส้นบำงๆจำกนั้นน�ำมำแช่น�้ำซำวข้ำวเหนียวเป็นเวลำ 1 คืน แล้วน�ำมำผึ่งแดดให้แห้ง จำกนั้นน�ำมำสำนขึ้นรูป ถ่ายทอดจาก : บรรพบุรุษ สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น 21 บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 22. จักสานจากตอก ชื่อ : นำยศรีนวล กันทะสอน ที่อยู่ : ๓8 หมู่ที่ 10 ต�ำบลฝำยแก้ว อ�ำเภอภูเพียง จังหวัดน่ำน อายุ : 80 ปี อาชีพ : จักสำน พิกัด : UTM 4๗ Q 0๖๙๙128 E 20๗4๗21 N วิธการ : เป็นหัตถกรรมที่ใช้ตอกจำกไม้ไผ่ ซึ่งส่วนใหญ่จะใช้ไม้ไผ่บง ี โดยกำรนำมำจกใหแบนเรยบ ใชมดท่มคมมำกเหลำใหเ้ กล้ยง ผ่งใหแหงพอประมำณ � ั ้ ี ้ ี ี ี ี ึ ้ ้ น�ำมำสำนเพื่อขึ้นรูปของใช้ที่เป็นอุปกรณ์หรือเครื่องใช้ในชีวิตประจ�ำวัน เช่น กระติ๊บข้ำว หมวก เครื่องมือจับสัตว์น�้ำ ฯลฯ สำมำรถพบเห็นได้ในท้องถิ่น ขั้นตอน กำรเตรียมตอกเริ่มจำกน�ำไม้ไผ่ ที่มีชนิดและควำมแก่อ่อนตำมควำมประสงค์ของ อุปกรณ์น้นๆ น�ำมำฝำนเป็นเส้นบำงๆจำกนั้นน�ำมำแช่น้ำซำวข้ำวเหนียวเป็นเวลำ ั � 1 คืน แล้วน�ำมำผึ่งแดดให้แห้ง จำกนั้นน�ำมำสำนขึ้นรูป ถ่ายทอดจาก : บรรพบุรุษ 22 สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 23. จักสานจากตอก ชื่อ : นำยหมื่น บุญมี ที่อยู่: ๓๓ หมู่ที่ 10 ต�ำบลฝำยแก้ว อ�ำเภอภูเพียง จังหวัดน่ำน อายุ : 80 ปี อาชีพ : จักสำน พิกัด : UTM 4๗ Q 0๖๙๙1๓4 E 20๗4๗๓๗ N วิธการ : เป็นหัตถกรรมที่ใช้ตอกจำกไม้ไผ่ ซึ่งส่วนใหญ่จะใช้ไม้ไผ่บง ี โดยกำรนำมำจกใหแบนเรยบ ใชมดท่มคมมำกเหลำใหเ้ กล้ยง ผ่งใหแหงพอประมำณ � ั ้ ี ้ ี ี ี ี ึ ้ ้ น�ำมำสำนเพื่อขึ้นรูปของใช้ที่เป็นอุปกรณ์หรือเครื่องใช้ในชีวิตประจ�ำวัน เช่น กระติ๊บข้ำว หมวก เครื่องมือจับสัตว์น�้ำ ฯลฯ สำมำรถพบเห็นได้ในท้องถิ่น ขั้นตอน กำรเตรียมตอกเริ่มจำกน�ำไม้ไผ่ ที่มีชนิดและควำมแก่อ่อนตำมควำมประสงค์ของ อุปกรณ์น้นๆ น�ำมำฝำนเป็นเส้นบำงๆ จำกนั้นน�ำมำแช่น้ำซำวข้ำวเหนียวเป็นเวลำ ั � 1 คืน แล้วน�ำมำผึ่งแดดให้แห้ง จำกนั้นน�ำมำสำนขึ้นรูป ถ่ายทอดจาก : บรรพบุรุษ สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น 2๓ บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 24. เลี้ยงผี ชื่อ : นำยศักดิ์ บุญยืน ที่อยู่ : 58 หมู่ที่ 10 ต�ำบลฝำยแก้ว อ�ำเภอภูเพียง จังหวัดน่ำน อายุ : 52 ปี อาชีพ : ท�ำไร่ พิกัด : UTM 4๗ Q 0๖๙๙15๙ E 20๗4๖08 N วิธีการ : กำรเลี้ยงผี เป็นพิธกรรมควำมเชื่อของชุมชน ที่ชำวล้ำนนำมักมีควำม ี เชื่อเรื่องวิญำณ มักจะท�ำเพื่อกำรสร้ำงขวัญและก�ำลังใจหรือกำรสรรหำหรือกำร บนบำนวำตองกำรส่งใดส่งหน่งแลวเม่อไดตำมควำมตองกำรแลวจะมำทำกำรเล้ยง ่ ้ ิ ิ ึ ้ ื ้ ้ ้ � ี ผี ซึ่งต้องมีผท่มควำมเป็นผูนำทำงจิตวิญำณ เชื่อว่ำสำมำรถสื่อสำรกับภูตผีได้ ท�ำกำร ู้ ี ี ้ � เลี้ยงเพื่อแก้บน เป็นต้น ถ่ายทอดจาก : บรรพบุรุษ 24 สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 25. บทที่ ๒ ข้อมูลความหลากหลายทางชีวภาพด้านพืช ควำมหลำกหลำยทำงชวภำพดำนพชของบำนดงปำสก หมท่ 10 ตำบลฝำยแกว ี ้ ื ้ ั ู่ ี � ้ อ�ำเภอภูเพียง จังหวัดน่ำน ในพื้นที่ปำชุมชนบ้ำนดงปำสัก ได้ศึกษำแปลงตัวอย่ำง ถำวรจ�ำนวน 1 แปลง ขนำด 20 เมตร x 50 เมตร ตำมมำตรฐำนของกระทรวง ทรพยำกรธรรมชำตและส่งแวดลอม โดยแบงแปลงยอยขนำด 10 เมตร x 50 เมตร ั ิ ิ ้ ่ ่ จ�ำนวน 10 แปลง เพื่อศึกษำและส�ำรวจไม้ใหญ่ (พันธุ์ไม้ที่มีขนำดเส้นรอบวง ณ บริเวณอก หรือสูงจำกพื้น 1๓0 เซนติเมตร ตั้งแต่ ๓0 เซนติเมตรขึ้นไป และมี ควำมสูงมำกกว่ำ ๓ เมตร) ซึ่งภำยในแปลงย่อยดังกล่ำวยังแบ่งเป็นแปลงขนำด 4 เมตร x 4 เมตร เพื่อศึกษำไม้หนุ่ม (พันธุ์ไม้ที่มีขนำดเส้นรอบวง ณ บริเวณอก หรือสูงจำกพื้น 1๓0 เซนติเมตร ไม่ถึง ๓0 เซนติเมตร และมีควำมสูงน้อยกว่ำ ๓ เมตร และรวมถึงไม้ไผ่ทุกชนิด) และแปลงขนำด 1 เมตร x 1 เมตร เพื่อศึกษำ และส�ำรวจกล้ำไม้ พื้นล่ำง (พันธุ์ไม้ที่มีควำมสูงน้อยกว่ำ 1.๓0 เมตร) โดยจำกกำร ศึกษำและส�ำรวจพบ พันธุ์ไม้ทั้งหมดจ�ำนวน ชนิด เป็นไม้ใหญ่จ�ำนวน 12 ชนิด ไม้หนุ่มจ�ำนวน 15 ชนิด กล้ำไม้และไม้พื้นล่ำงจ�ำนวน 15 ชนิด สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น 25 บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 26. แปลงตัวอย่ำงเป็นปำชุมชนของหมู่บ้ำน สภำพปำเป็นปำเบญจพรรณ เหลือ พื้นที่ปำไม้ไม่มำกนักเกิดจำกกำรที่ชุมชนมีกำรปองกันไม่ให้มีกำรบุกรุกเพื่อท�ำไร่ เพรำะรอบๆบริเวณดังกล่ำว ถูกรำษฎรบุกรุกจับจองเพื่อท�ำไร่ข้ำวโพดทั้งๆที่ควำม ลำดชันสูงมำก แปลงตัวอย่ำงมีไม้รัง (Shorea siamensis Miq.) เป็นไม้เด่นน�ำ มี พรรณไม้ใหญ่จ�ำนวน 12 ชนิด จ�ำนวน ๙ วงศ์ มีกำรปกคลุมร้อยละ ๖0 ของพื้นที่ ชั้นเรือนยอดแบ่งออกเป็น ๓ ชั้น ชั้นบนสุดสูงประมำณ 15 – 20 เมตร ได้แก่ รัง (Shoreasiamensis Miq.) ประดู่ปำ (Pterocarpus macrocarpus Kurz) ชั้นรอง ลงไปมีควำมสูงประมำณ 10 –15 เมตร ได้แก่ เต็ง กระท่อมหมู ก่อแพะ ส่วนไม้ ใหญ่ที่มีควำมสูง 5 - 10 เมตร ได้แก่ มะกอกปำ ปอยำบ รักใหญ่ ตำลเหลือง ตีนนก ตำเสือ พรรณไม้ที่พบในแปลงตัวอย่ำงมีจ�ำนวน ๙๖ ต้น มีค่ำควำมถี่เท่ำกับ ๓๙0 มีค่ำควำมหนำแน่นเท่ำกับ ๙.๖ ต้น/แปลง มีค่ำดัชนีควำมหลำกชนิดพันธุ์เท่ำกับ 2.๖๖ พบพันธุ์ไม้ใหญ่ที่มีควำมส�ำคัญอันดับแรกได้แก่ รัง (Shorea siamensis Miq.) มีจ�ำนวน 50 ต้น มีค่ำควำมถี่สัมพัทธ์เท่ำกับ 25.๖4 % มีค่ำควำมอุดม สมบูรณ์เท่ำกับ 5.00 ต้น/แปลง มีค่ำควำมหนำแน่นสัมพัทธ์เท่ำกับ 52.08 % มีค่ำดัชนีควำมส�ำคัญทำงนิเวศ (IVI) เท่ำกับ 111.8๙ รองลงมำได้แก่ ประดู่ปำ (Pterocarpus macrocarpus Kurz) ตำลเหลือง (Ochna integerrima (Lour.) Merr.) ก่อแพะ (Quercus kerrii var.kerrii) เต็ง (Shorea obtusa) 2๖ สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 27. ควำมหลำกหลำยทำงชีวภำพด้ำนพืชของบ้ำนดงปำสัก หมู่ที่ 10 ต�ำบลฝำยแก้ว อ�ำเภอภูเพียง จังหวัดน่ำน 2-2 ในพื้นที่ปำชุมชนบ้ำนดงปำสัก ลําดับ ชื่อ ชื่อพื้นเมือง วงศ์ ชื่อวิทยาศาสตร์ ความถี่ รวม(ต้น) จํานวนแปลงที่พบ ความถี่สัมพัทธ์ (%) ดัชนีความสําคัญทางนิเวศ ความหนาแน่นสัมพัทธ์ (%) ความหนาแน่น (ต้น/แปลง) ค่าดัชนีความหลากชนิดพันธุ์ ความอุดมสมบูรณ์ (ต้น/แปลง) ความเด่นสัมพัทธ์(พื้นที่หน้าตัด) (%) 1 มะกอกป่า มะกอก Spondias pinnata (L.f) Kurz ANACARDIACEAE 3 2 20 5.13 1.50 0.3 3.13 0.98 9.23 0.16 2 รัง เปา Shorea siamensis Miq. DIPTEROCARPACEAE 50 10 100 25.64 5.00 5 52.08 34.16 111.89 0.48 3 กระพี้จั่น ปี้ Millettia brandisiana Kurz LEGUMINOSAE (Papilionoideae) 3 3 30 7.69 1.00 0.3 3.13 1.30 12.12 0.16 4 เต็ง แงะ Shorea obtusa DIPTEROCARPACEAE 2 2 20 5.13 1.00 0.2 2.08 6.58 13.79 0.12 5 ประดู่ป่า ประดู่ Pterocarpus macrocarpus LEGUMINOSAE(Papilionoideae) 23 9 90 23.08 2.56 2.3 23.96 28.03 75.06 0.50 6 กระท่อมหมู ลองเลาะ Mitragyna rotundifolia ( Roxb.) Kuntze RUBIACEAE 2 2 20 5.13 1.00 0.2 2.08 0.97 8.18 0.12 7 ปอยาบ ยาบ Colana flagocarpa (C.B.Clake)Craib TILTACEAE 1 1 10 2.56 1.00 0.1 1.04 0.26 3.87 0.07 8 รักใหญ่ ฮัก Gluta usitata (Wall.) Dint Hou ANACARDIACEAE 4 3 30 7.69 1.33 0.4 4.17 1.03 12.89 0.20 9 ก่อแพะ ก่อ Quercus kerrii var.kerrii FAGACEAE 4 3 30 7.69 1.33 0.4 4.17 9.75 21.61 0.20 บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น 10 ตาลเหลือง ตาลเหลือง Ochna integerrima (Lour.)Merr. OCHNACEAE 2 2 20 5.13 1.00 0.2 2.08 16.16 23.37 0.12 11 ตีนนก ตีนนก Vitex pinnata Linn VERBENACEAE 1 1 10 2.56 1.00 0.1 1.04 0.62 4.22 0.07 2๗ 12 ตาเสือ ตาเสือ Dysoxylum cochinchinense MELIACEAE 1 1 10 2.56 1.00 0.1 1.04 0.66 4.27 0.07 รวม 96 390 100 9.6 9.6 100 100 2.26
- 28. โครงสร้ำงสังคมพืช ภำพ 2-1 โครงสร้ำงสังคมพืชตำมแนวดิ่ง ภำพ 2-2 โครงสร้ำงสังคมพืชตำมแนวรำบ 28 สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 29. โครงสรำงสงคมพชในปำชมชนบำนดงปำสก หมท่ 10 ตำบลฝำยแกว อำเภอ ้ ั ื ุ ้ ั ู่ ี � ้ � ภูเพียง จังหวัดน่ำน แปลงตัวอย่ำงเป็นปำเต็งรัง (Dipterocarp Forest) มีไม้รัง (Shorea siamensis Miq..) เป็นไม้เด่น จัดว่ำเป็นปำไม้ที่มีควำมอุดมสมบูรณ์สูง พอสมควร มีค่ำดัชนีควำมหลำกของชนิดพันธุ์ (Shannon-Wiener index) เท่ำกับ 2.2๖ ไม้ในวงศ์ ANACARDIACEAE, DIPTEROCARPACEAE และ LEGUMINOSAE (Papilionoideae) พบมำกที่สุดจ�ำนวนวงศ์ละ 2 ชนิด โครงสร้ำงปำไม้เป็นไม้ ขนำดใหญ่สลับไม้ขนำดกลำง พื้นล่ำงประกอบด้วยไม้ขนำดขนำดเล็ก ไม้อำหำร และสมุนไพรที่ส�ำคัญได้แก่ กระชำย (Boesenbergia pandurata Holtt.) กระเจียว ขำวหรอดอกอำกบ(Curcuma parviflora. Wall.) ฯลฯ นอกน้นพบเหดรำซ่งเปนกำร ื ี ั ็ ึ ็ อยู่อำศัยในสังคมปำเต็งรังแบบไมครอไรซ่ำ(Micorrhyzas) พันธุ์ไม้มีกำรจัดเรียง ตำมควำมสูงของพันธุ์ไม้ชนิดต่ำงๆ มีช่องว่ำงระหว่ำงเรือนยอดน้อย กล่ำวคือจำก ภำพที่ 2-1 แสดงกำรปกคลุมเรือนยอดของพันธุ์ไม้ กำรปกคลุมเรือนยอดไม้ชั้น บน (ข) ซึ่งแสดงโดยเส้นทึบมีค่ำประมำณร้อยละ ๗0 พื้นที่ช่องว่ำงทั้งหมดที่ไม่ได้ ถูกปกคลุมด้วยเรือนยอดของไม้ชั้นบนและไม้ชั้นรองมีร้อยละ ๓0 ของพื้นที่ แสดง ให้เห็นว่ำเรือนยอดของพันธุ์ไม้ในปำไม่ได้เชื่อมโยงกันตลอด แต่มีกำรกระจำยกัน หนำแน่นพอสมควร สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น 2๙ บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 30. ๓0 สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 31. พรรณพิชเด่น ( ไม้ต้น ) สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปัญญาท้องถิ่น บ้านดงป่าสัก หมู่ที่ ๑๐ ต�าบลฝายแก้ว อ�าเภอภูเพียง จังหวัดน่าน
- 32. ประดู่ป่า ชื่อสามัญไทย : ประดู่ปำ ชื่อทองถิ่น : ประดู่ ชื่อวิทยาศาสตร : Pterocarpus macrocarpus Kurz ชื่อวงศ : Caesalpiniaceae ชื่ออื่น ๆ : ประดู่เสน จีต๊อง ฉะนอง ดู่ ดู่ปำ ตะเลอ เตอะเลอ วิสัย : ไม้ยืนต้น ลกษณะ ั : ไม้ผลัดใบขนำดใหญ่ สูงถึง 20 เมตร เปลือกนอก สีน�้ำตำลเทำ หนำ แตกหยำบ ๆ เป็นร่วงลึก เรือนยอดรูปคล้ำยทรงกระบอก ใบเป็นใบประกอบแบบขนนก มีใบย่อย ๗-1๓ ใบ ใบย่อยรูปขอบขนำนแกมรูปไข่ ผิวใบเกลี้ยง โคนใบกว้ำง มนกลม เละเรียมไปทำงปลำยใบ ดอก ออกเป็นช่อ ตำมซอกใบ ใกล้ยอด ผล เป็นแผ่นกลมแบน มีปีกโดยรอบ ประโยชน : เนื้อไม้แข็ง มีลวดลำยสวยงำม ทนทำน ใช้ตกแต่ง และชักเงำได้ดี ปจจุบันต้นขนำดใหญ่ถูกโค่นไปเกือบจนหมดแล้ว สถานภาพ : ไม้หวงห้ำมประเภท ก แหล่งอื่นที่พบ : พบในปำเบญจพรรณ และปำเต็งรังทั่วไป ๓2 สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 33. กระท่อมหมู ชื่อสามัญไทย : กระท่อมหมู ชื่อทองถิ่น : กระท่อมขี้หมู กระทุ่มขี้หมู ชื่อวิทยาศาสตร : Mitragyna rotundifolia ( Roxb.) Kuntze ชื่อวงศ : RUBIACEAE ลกษณะ ั : กระท่อมหมูเป็นไม้ต้นขนำดกลำง ใบ เดี่ยว ออก ตรงกันข้ำม ใบกลม โคนใบเว้ำ ยอดใบอ่อน และก้ำนใบ สีแดงเรื่อ ๆ ดอกช่อ แบ่งช่อกระจุกแน่นจ�ำนวนมำกออกตำมปลำยกิ่ง เมื่อดอกบำนเต็มที่ เส้นผ่ำน ศูนย์กลำงช่อ 1.8 - ๓ ซม. ดอกเล็ก สีนวล ปำกหลอดดอกมีขนยำว ผล แห้ง แตก ยำว ๓ - ๖ มม. การขยายพันธุ : เพำะเมล็ด ประโยชน : ใบ แก้ท้องร่วง บิดมูกเลือด เปลือก รักษำโรคผิวหนัง แหล่งอื่นที่พบ : พบทำงภำคเหนอ ภำคกลำง ภำคตะวนออกเฉยงเหนอ ื ั ี ื และภำคตะวันตกเฉียงใต้ ขึ้นตำมปำเบญจพรรณปำเต็งรัง และปำทุ่ง สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น ๓๓ บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 34. มะกอก ชื่อสามัญไทย : มะกอกปำ ชื่อทองถิ่น : กอกหมอง ชื่อวิทยาศาสตร : Spondias pinnata (L.f) Kurz ชื่อวงศ : ANACARDIACEAE ชื่ออื่น ๆ : กรำไพ้ย ไพ้ย กอกกุก กูก กอกเขำ กอกหมอง ไฟแซ วิสัย : ไม้ยืนต้นขนำดใหญ่ ลกษณะ ั : ไม้ต้นขนำดใหญ่ ผลัดใบ สูงถึง ๓0 เมตร ล�ำต้น เปลำตรง โคนต้นเป็นพูพอน เปลือกต้นสีนำตำลเทำ ใบประกอบแบบขนนกชันเดียว ้� ้ ใบย่อยออกเป็นคู่ตรงข้ำมกัน ปลำยใบคี่ ใบอ่อนสีน�้ำตำลอมแดง ใบแก่สีเขียวเข้ม ดอก ดอกออกเป็นช่อตำมง่ำมใบใกล้ปลำยกิ่ง ประโยชน : ใบออน ยอดออน รบประทำนเปนผกสด เน้อหมเมลด ่ ่ ั ็ ั ื ุ้ ็ ใช้ต�ำน�้ำพริก ส้มต�ำ แหล่งอื่นที่พบ : ปำเต็งรัง , ปำดิบแล้งและปำคืนสภำพ ๓4 สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 35. รัง ชื่อสามัญไทย : รัง ชื่อทองถิ่น : เปำ ชื่อวิทยาศาสตร : Shorea siamensis Miq. ชื่อวงศ : DIPTEROCARPACEAE ชื่ออื่น ๆ : เรียง เรียงพนม เปำ เปำดอกแดง ฮัง ลักษณะ : เป็นไม้ต้นผลัดใบ สูง 15-20 เมตร เปลือกล�ำต้นสี เทำ แตกเป็นร่องลึกตำมควำมยำวล�ำต้น ใบเดี่ยวเรียงสลับ แผ่นใบ รูปไข่ ปลำย ใบมนโคนใบหยักเว้ำ ดอกสีเหลือง กลิ่นหอมอ่อน ออกรวมกันเป็นช่อ ผลแหลม รูปกระสวย มีปีกยำว ๓ ปีก ปีกสั้น 2 ปีก ประโยชน : เนื้อไม้ ใช้ในงำนก่อสร้ำงต่ำงๆ และท�ำเครื่องมือ กำรเกษตร สถานภาพ : ไม้หวงห้ำมธรรมดำประเภท ก. แหล่งอื่นที่พบ : ปำเบญจพรรณแล้งและปำเต็งรัง สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น ๓5 บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 36. รักใหญ่ ชื่อสามัญไทย : รักใหญ่ ชื่อทองถิ่น : ฮัก ชื่อวิทยาศาสตร : Gluta usitata (Wall.) Ding Hou ชื่อวงศ : ANACARDIACEAE ชื่ออื่น ๆ : ซู, น�้ำเกลี้ยง, รัก,ฮักขี้หมู,ฮักหลวง,ฮักหมู วิสัย : ไม้ต้น ลักษณะ : เป็นไม้ต้นผลัดใบขนำดใหญ่ สูง 20 ม. เรือนยอด เป็นพุ่มค่อนข้ำงกลม ล�ำต้นปลำยตรง เปลือกต้นสีเทำเข้ม แตกเป็นร่องและเป็น สะเก็ด ใบเดี่ยว เรียงเวียนสลับเป็นกลุ่มใกล้ปลำยกิ่งแผ่นใบรูปขอบขนำนหรือ รูปไข่กลับ ปลำยใบมน โคนใบสอบเข้ำ ดอกออกเป็นช่อแบบช่อแยกแขนงเป็นกลุ่ม ตำมซอกใบที่ปลำยกิ่ง ดอกจะเปลี่ยนจำกสีขำวเป็นสีแดงเมื่อแก่ ผลแห้งแบบมีปีก ทรงกลมแข็ง ประโยชน : ใช้เป็นยำสมุนไพร เช่น ล�ำต้น รำก แก้อำเจียนเป็นเลือด แหล่งอืนทีพบ : ปำเบญจพรรณที่แห้งและโล่งแจ้งตำมแนวสันเขำ ่ ่ หรือปำดิบ ๓๖ สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 37. ตีนนก ชื่อสามัญไทย : ตีนนก ชื่อทองถิ่น : ตีนนก ชื่อวิทยาศาสตร : Vitex pinnata Linn ชื่อวงศ : VERBENACEAE ชื่ออื่น ๆ : กะพุน,ตะพรุน,กำนน,สมอกำนน,กำสำมปีก วิสัย : ไม้ยืนต้น ลักษณะ : เป็นไม้ต้นสูง 10-24 เมตร เรือนยอดเป็นพุ่มทรงสูง ถึงค่อนข้ำงกลม เปลือกสีเทำอมเหลือง แตกสะเก็ดล่อนเป็นแผ่นยำว ใบเป็นใบ ประกอบรูปมือมีใบย่อย ๓-5 ใบ ก้ำนใบยำว 5-10 เซนติเมตร แผ่นใบย่อยรูปรี รูปไข่ ถึงรูปไข่กลับ ผิวใบด้ำนบนเกลี้ยง ผิวใบด้ำนล้ำงมีขนปลำยฟูถึงแหลม ดอก มีสีขำวอมฟำหรือแกมม่วงอ่อน ออกเป็นช่อตำมปลำยกิ่ง ประโยชน : ใชทำไมหมอนรถไฟ กอสรำงบำนเรอน กระสวยทอผำ ้ � ้ ่ ้ ้ ื ้ พำนท้ำยปนและรำงปน สถานภาพ : ไม้หวงห้ำมธรรมดำประเภท ก แหล่งอื่นที่พบ : ปำเบญจพรรณชื้นและปำดิบแล้ง สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น ๓๗ บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 38. กระพี้จั่น ชื่อสามัญไทย : กระพี้จั่น ชื่อทองถิ่น : ปีจั่น ชื่อวิทยาศาสตร : Millettia brandisiana Kurz ชื่อวงศ : PAPILIONACEAE ชื่ออื่น ๆ : จั่น,ปีจั่น วิสัย : ไม้ต้น ลักษณะ : ไม้ต้นขนำดกลำง ผลัดใบ สูง 8-20 เมตร เรือนยอด ทรงกลม โคนต้นเป็นพูพอน เปลือกสีน�้ำตำลหรือน�้ำตำลเทำแตกเป็นสะเก็ดเล็กๆ ใบประกอบรูปขนนกออกเวียนสลับ มีใบย่อย ๗-21 ใบ แผ่นใบย่อยรูปรีแกมขอบ ขนำน ปลำยใบเรียวแหลม โคนมนหรือแหลม แผ่นใบบำง ดอกคล้ำยดอกถั่ว ออก เปนชอแยกแขนงตำมปลำยก่งสมวง-ขำว ผลเป็นแบบฝกผิวเกลี้ยงแข็งสีน้ำตำล-เหลือง ็ ่ ิ ี ่ � ประโยชน : ไม้ท�ำเยื่อกระดำษ ด้ำมเครื่องมือ ของเล่นเด็ก ท�ำดอกไม้ประดิษฐ์ สถานภาพ : ไม้หวงห้ำมธรรมดำประเภท ก แหล่งอื่นที่พบ : ปำเบญจพรรณและปำเต็งรัง ๓8 สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 39. ตาลเหลือง ชื่อสามัญไทย : ตำลเหลือง ชื่อทองถิ่น : ตำลเหลือง ชื่อวิทยาศาสตร : Ochna integerrima (Lour.) Merr. ชื่อวงศ : OCHNACEAE ชื่ออื่น ๆ : ก�ำลังช้ำงสำร,ขมิ้นพระต้น,ช้ำงโหม,ช้ำงน้ำว,ตำนนก กรด,แง่ง,กระแจะ ลักษณะ : เป็นไม้ยืนต้นขนำดเล็ก เปลือกต้นสีน�้ำตำล แตกเป็น ร่องผิวเปลือกเป็นขุย ใบเดี่ยวรูปหอกและขอบขนำน ออกเรียงตรงข้ำมเป็นคู่ ตั้ง ฉำกกัน ออกเป็นกระจุกที่ปลำยยอด ใบกว้ำง ๓-๗ ซม. ปลำยใบแหลม โคนมน ขอบจักซี่ฟน ผิวใบเรียบมัน สีเขียวอ่อน ประโยชน : เป็นพืชสมุนไพร ล�ำต้นน�ำไปผ่ำหรือหั่นเป็นแว่นตำก แหง ใชตมน้ำด่ม บำรงเลอด บำรงกำลง หรอนำเขำตำรบยำบำรงกำลง แกปวดเม่อย ้ ้้ � ื � ุ ื � ุ � ั ื � ้ � ั � ุ � ั ้ ื การขยายพันธุ : เพำะเมล็ด และปกช�ำกิ่ง แหล่งอื่นที่พบ : พบในปำดิบแล้งทั่วไป เจริญเติบโตได้ดีในดินร่วนปน ทรำย มีควำมชื้นปำนกลำง แสงแดดส่องทั้งวัน เจริญเติบโตในดินทุกชนิด สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น ๓๙ บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 40. เต็ง ชื่อสามัญไทย : เต็ง ชื่อทองถิ่น : แงะ ชื่อวิทยาศาสตร : Shorea obtuse Wall. Ex Blume ชื่อวงศ : DIPTEROCARPACEAE ชื่ออื่นๆ : เอื้อ,ชันตก,เต็งขำว,เน่ำใน วิสัย : ไม้ต้น ลักษณะ : ไม้ตน สูง 10-20 เมตร ใบเป็นใบเดี่ยว รูปขอบขนำน ้ โคนและปลำยมน ขอบใบบิดเป็นคลื่นเล็กน้อย ดอกสีขำว มีกลิ่นหอมออกเป็นช่อ กลีบรองดอก 5 กลีบ กลีบดอก 5 กลีบ เกสรตัวผู้ขนำดเล็กจ�ำนวนมำก ผลรูปไข ประโยชน : เนื้อไม้สีน�้ำตำลแก่ แข็งแรงทนทำน ใช้ท�ำหมอนรอง รำงรถไฟ เสำคำนที่ต้องรับน�้ำหนักมำก สถานภาพ : ไม้หวงห้ำมประเภท ก แหล่งอื่นที่พบ : บริเวณปำเต็งรัง ปำผลัดใบ แห้งแล้ง 40 สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 41. ปอหยาบ ชื่อสามัญไทย : ปอยำบ ชื่อทองถิ่น : ปอยำบ ชื่อวิทยาศาสตร : Colona flagrocarpa (C.B.Clarke) Craib ชื่อวงศ : TILIACEAE ชื่ออื่น ๆ : มนเขำ,ยำบน้อย,หยำบ วิสัย : ไม้ต้น ลักษณะ : เป็นไม้ต้น เรือนยอดเป็นพุ่มกลม สูง ๗-12 เมตร เปลือกสีน�้ำตำลเทำ ใบเดี่ยวเรียงสลับรูปขอบขนำนแกมรูปใบหอก ดอกสีเหลือง แกมน�้ำตำล ออกเป็นช่อตำมซอกใบและปลำยกิ่ง กลีบเลี้ยง 5 กลีบ รูปขอบขนำน ยำวเท่ำกลีบดอก รังไข่กลม มีขน ผลแห้งแตกรูปไข่หรือรูปไข่กลับมีปีก ๓ ปีกสี น�้ำตำล ประโยชน : เปลือกใช้ในกำรท�ำเชือก แหล่งอื่นที่พบ : ปำเบญจพรรณ ที่ระดับควำมสูง ๖00-800 เมตร สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น 41 บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 42. ก่อแพะ ชื่อสามัญไทย : ก่อแพะ ชื่อทองถิ่น : ก่อแพะ ชื่อวิทยาศาสตร : Quercus kerrii var. kerrii ชื่อวงศ : FAGACEAE วิสัย : ไม้ต้น ลักษณะ : ไม้ผลัดใบ สูงถึง ๖-15 เมตร แตกหน่อได้ เปลือก ต้นสีน�้ำตำลแก่ถึงเทำ หนำ 1.5-2 ซม. แตกระแหงลึกเปลือกชั้นในสีแดง ขอบใบ ครึ่งบนมีซี่หยักแหลมคม ใบอ่อนสีชมพูหรือม่วง มีขนสีทองหนำแน่น ใบแก่สีเขียว หม่นเกลี้ยงทั้ง 2 ด้ำน ผล กำบผลหุ้ม รูปถ้วยหรือรูปจำน มีวงที่เป็นซี่ละเอียด ๗-๙ วง และขนสีน�้ำตำลต้ำนนอก นัท 1.2-1.๖ ซม. รูปขอบขนำน แล้วเปลี่ยน เป็นเกือบกลมปลำยสั้น มีขนปกคลุมเมื่ออ่อนและขนหลุดไปภำยหลังท�ำให้ผดเกือบ ิ เกลี้ยง ไม่หลุดออกจำกกำบ ประโยชน : เนื้อไม้ ใช้ท�ำฟน แหล่งอื่นที่พบ : พบทั่วไปในปำกึ่งโล่งแจ้ง บำงครั้งในปำเต็งรัง 42 สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 43. ตาเสือ ชื่อสามัญไทย : ตำเสือ ชื่อทองถิ่น : ตำเสือ ชื่อวิทยาศาสตร : Dysoxylum cochinchinense ชื่อวงศ : MELIACEAE ลกษณะ ั : ไม้ไม่ผลัดใบ สูงถึง 20 เมตร เปลือกต้นสีเทำแก่ มีรอยแตกตื้น ๆ ใบ 18-40 ซม. ใบประกอบแบบขนนกปลำยคี่ ใบย่อย ๓-5 คู่ เรียงตัวแบบสลับ หรือเกือบตรงกันข้ำม ตำใบแหลมมีขนปกคลุมหนำแน่น ใบแก่ มีสีเขียวเข้ม เรียบเกลี้ยงหรือมีขนเห็นไม่ชัดเจน ดอกสีเหลืองอ่อน กลุ่มช่อดอก ไม่แตกแขนง กลีบดอก 4 กลีบ หลอดเกสรตัวผู้รูปทรงกระบอก มีอับเรณู 8 อัน ติดอยู่ด้ำนใน ก้ำนเกสรตัวเมียมีหมอนรองแบน ผลกลมมีฐำนแคบ เหนียว เมล็ดสีแดง 1 เมล็ด ไม่มีเนื้อหุ้ม แหล่งอื่นที่พบ : ไม่ค่อยพบ สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น 4๓ บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 44. 44 สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 45. พรรณพิชเด่น ( พันธุ์ไม้พื้นล่าง ) สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปัญญาท้องถิ่น บ้านดงป่าสัก หมู่ที่ ๑๐ ต�าบลฝายแก้ว อ�าเภอภูเพียง จังหวัดน่าน
- 46. อีรอก ชื่อสามัญไทย : อีรอก ชื่อทองถิ่น : ดอกก้ำน ชื่อวิทยาศาสตร : Amorphophallus brevispathus. Gagnep ชื่อวงศ : ARACEAE ลักษณะ : ไม้หัวใต้ดิน จะโผล่ต้นออกมำพ้นดินเมื่อได้รับปจจัย น�้ำฝน เมื่อเข้ำสู่ฤดูแล้งต้นจะแห้งพับตำไว้ปองกันไฟปำ ประโยชน : ล�ำต้นใช้เป็นอำหำรโดยกำรน�ำมำแกง แหล่งอื่นที่พบ : บริเวณปำเต็งรัง ปำผลัดใบ แห้งแล้ง 4๖ สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 47. ส้านหิ่ง ชื่อสามัญไทย : ส้ำนหิ่ง ชื่อทองถิ่น : ส้ำน ชื่อวิทยาศาสตร : Dillenia parviflora. ชื่อวงศ : DELLENIACEAE ลักษณะ : ใบผลัดใบเรือนยอดค่อนข้ำงโปร่ง มีกิ่งห้อยไม่เป็น ระเบียบ เปลือกต้นเรียบสีน�้ำตำลอ่อน ใบ รูปไข่กลับแคบ ปลำยปำนค่อยๆสอบ ที่ โคนยอดมีขนอ่อนปกคลุม ใบแก่มีขนหยำบๆก้ำนใบยำว ดอกสีเหลือง ผลสีเหลือง ถึงส้มอ่อน การขยายพันธุ : เพำะเมล็ด ประโยชน : เป็นอำหำรของสัตว์ปำ แหล่งอื่นที่พบ : ขึ้นตำมปำเบญจพรรณ ปำเต็งรังและปำทุ่ง สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น 4๗ บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 48. หญ้าคมบาง ชื่อสามัญไทย : หญ้ำคมบำง ชื่อทองถิ่น : - ชื่อวิทยาศาสตร : - ชื่อวงศ : - ลักษณะ : ไม้พื้นล่ำง เป็นพืชล้มลุก การขยายพันธุ : เมล็ด ประโยชน : ใบ แก้ท้องร่วง บิดมูกเลือด เปลือก รักษำโรคผิวหนัง แหล่งอื่นที่พบ : ขึ้นตำมปำเบญจพรรณ ปำเต็งรัง 48 สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 49. หญ้ายุง ชื่อสามัญไทย : หญ้ำยุง ชื่อทองถิ่น : - ชื่อวิทยาศาสตร : - ชื่อวงศ : - ลักษณะ : ไม้พื้นล่ำง เป็นพืชล้มลุก การขยายพันธุ : เพำะเมล็ด ประโยชน : - แหล่งอื่นที่พบ : ขึ้นตำมปำเบญจพรรณ ปำเต็งรัง สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น 4๙ บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 50. หนอนตายอยาก ชื่อสามัญไทย : หนอนตำยอยำก ชื่อทองถิ่น : โปงมด โปงมดง่ำม หัวสำมสิบ ชื่อสามัญ : Stemona ชื่อวิทยาศาสตร : Stemona burkillii. Parin ชื่อวงศ : STEMMONACEAE โปงสามสิบ : เป็นไม้เถำล้มลุก สูง 0.4-0.5 เมตร ขณะต้นเล็กจะตั้ง ตรง เมื่อสูงมำกจะพำดพันต้นไม้อื่น มีหัวใต้ดินเป็นกระจุก ลักษณะเป็นแท่งกลมยำว ใบรูปหัวใจ ปลำยเรียวแหลม เส้นใบตำมยำวประมำณ 10-12 เส้น ผิวใบเป็นคลื่น ขอบใบเรียบ กิ่งที่ก�ำลังจะออกดอกเลื้อยพัน ดอกเป็นดอกเดี่ยวออกที่ซอกใบ กลีบดอก ด้ำนนอกมีสีเขียว ด้ำนในสีแดง ผลเป็นผลแห้ง แตกได้ สภาพนิเวศน : เป็นพืชพบมำกบริเวณปำชำยเขำทั่วไป สภำพร่มร�ำไร ที่ระดับควำมสูงไม่มำกนัก และในสภำพดินที่อุดมสมบูรณ์ ด้วยอินทรียวัตถุ การขยายพันธุ : เพำะเมล็ด และกำรแยกเหง้ำ การใชประโยชน : เป็นพืชใช้สอย รำกสดน�ำไปบดละเอียด ผสมขุยมะพร้ำว ตำกแห้ง ใช้ฆ่ำมด โดยน�ำไปใส่ที่รังมดในอดีตมีกำรใช้หัวของหนอนตำยอยำก ซึ่งมี สรรพคุณในกำรขับไล่แมลง มีกลิ่นเหม็นใช้ปองกันไม่ให้มดง่ำมเข้ำมำหำข้ำวไร่ ที่เก็บเกี่ยวกองไว้จึงมีชื่อท้องถิ่นเรียกว่ำ “โปงมดง่ำม” แหล่งอื่นที่พบ : พบตำมปำเบญจพรรณ ปำเต็งรัง 50 สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 51. เปรี้ยวปองฟา ชื่อสามัญไทย : เปรี้ยวปองฟำ ชื่อวิทยาศาสตร : Clausena harmandiana ( Pierre ) Pierre ex Guill ชื่อวงศ : RUTECEAE ลักษณะ : เป็นไม่พุ่มขนำดเล็ก สูง 20 – 50 ซม. ใบประกอบ แบบขนนก เรียงสลับใบย่อยมี ๓ – ๗ ใบ รูปไข่แกมวงรีแกมขอบขนำน ใบกว้ำง 2.5 – 4 ซม. ยำว 4 – 8 ซม. เนื้อใบมีจุดน�้ำมันกระจำย ดอกเป็นช่อ ออกที่ ปลำยกิ่ง กลีบดอกสีขำวแกมเหลือง ผลสด ลูกทรงกลม สภาพนิเวศน : เจรญเติบโตไดดในดนทกชนด ท่มแสงแดดปำนกลำง ิ ้ี ิ ุ ิ ี ี การขยายพันธุ : เพำะเมล็ด การใชประโยชน : เป็นพืชสมุนไพร ต้นน�ำไปต้มน�้ำดื่มแก้ปวดเมื่อย บริเวณเอวและหลัง สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น 51 บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 52. เห็ดแดง ชื่อสามัญไทย : เห็ดแดง ชื่อทองถิ่น : เห็ดแดง ชื่อสามัญ : Emetic rusula Sickener ชื่อวิทยาศาสตร : Russula emetic Schaeff ชื่อวงศ : RUSSULACEAE เห็ดนํ้าหมาก : เปนเหดกลมเหดครบ ดอกออนเปนรปคร่งวงกลม เน้อบำง ็ ็ ุ่ ็ ี ่ ็ ู ึ ื หมวกแผ่กำงออก ขอบหมวกยกสูงขึ้นท�ำให้กลำงหมวกเว้ำลงเล็กน้อย ด้ำนบนผิวค่อน ข้ำงเรียบสีแดงสดจนถึงสีชมพูคล้ำยสีปูน ผิวสำมำรถฉีกลอกออกเป็นแผ่นได้ เส้นผ่ำ ศูนย์กลำง 2.5-๓ ซม. ครีบใต้ดอกห่ำงมีสีขำวครีม เรียงติดก้ำนเล็กน้อย ก้ำนดอกรูป ทรงกระบอก ผิวเรียบสีขำว ชำยกระโปรงขอบเขียว เส้นผ่ำศูนย์กลำง 0.5-1.๗ ซม. ยำว 2-๓ ซม. ในชุมชนมี ๓ ชนิดคือ เห็ดน�้ำหมำกน้อย เห็ดน�้ำหมำกหลวง และเห็ดน�้ำหมำก หน้ำด้ำน ชำวบ้ำนใช้ประโยชน์ทั้ง ๓ ชนิด สภาพนเวศน : ขึ้นตำมดินในปำดิบแล้ง ปำดิบเขำระดับต�่ำ ปำดิบเขำ ิ ปำเบญจพรรณ ขึ้นเป็นดอกเดี่ยวหรือเป็นกลุ่ม การขยายพันธุ : เพำะสปอร์ การใชประโยชน : เปนพชอำหำร ชำวบำนใชลวก ตม หรอน่ง รบประทำนเปนเคร่อง ็ ื ้ ้ ้ ื ึ ั ็ ื เคียงน�้ำพริก หรือน�ำไปประกอบอำหำร เช่น ต้มย�ำ แกงใส่ชะอม ผักแค กอมก้อและปลำทูเค็ม แหล่งที่พบ : พบทั่วไปในปำเต็งรังและปำเบญจพรรณ โดยเฉพำะฤดูฝน 52 สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 53. กระเจียวขาว ชื่อสามัญไทย : กระเจียวขำว ชื่อทองถิ่น : ดอกอำกีบ ชื่อวิทยาศาสตร : Curcuma rhomba Mood & K.Larsen ชื่อวงศ : ZINGIBERACEAE ดอกอากีบหรือดอกจ่อน : เป็นพืชล้มลุก ไม่มีล�ำต้นบนดิน มีเหง้ำใต้ดิน มีลักษณะอวบน�้ำ ตรงกลำงพองกว้ำงกว่ำส่วนหัวและท้ำย ใบเดี่ยวเรียงสลับใน ระนำบเดียวกัน รูปขอบขนำนแกมรูปไข่ กว้ำง 4.5-10 ซม. ยำว 15-๓0 ซม. ตรงกลำงด้ำนในของด้ำนใบมีร่องลึก ช่อดอกออกแทรกระหว่ำงกำบใบที่โคนต้น กลีบดอกย่อยเป็นหลอดสีขำว พองเป็นกระเปำะ และปำกเปด ส่วนปำกลีบดอกที่ เปดมีแถบสีเหลืองตรงกลำง 1 แถบ สภาพนิเวศน : พบได้ในปำดิบชื้น เจริญเติบโตได้ดในดินร่วนปนทรำย ี ที่ระบำยน�้ำดี และมีร่มร�ำไร การขยายพันธุ : เพำะเมล็ด กำรแยกเหง้ำ การใชประโยชน : เป็นพืชอำหำร ดอกน�ำไปประกอบอำหำร เช่น แกง ใสหน่อไม้ เป็นต้น หรือน�ำไปลวกจิ้มเป็นเครื่องเคียงน�้ำพริก แหล่งที่พบ : พบมำกปำชุมชนบ้ำนดงปำสัก สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น 5๓ บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 54. เห็ดด่าน ชื่อสามัญไทย : เห็ดหล่ม ชื่อทองถิ่น : เห็ดด่ำน ชื่อวิทยาศาสตร : Russula virescens ชื่อวงศ : RUSSULACEAE ลักษณะ : เป็นเห็ดที่ออกจำกดิน มีกลิ่นเฉพำะ การขยายพันธุ : เป็นเห็ดรำ มีกำรอยู่อำศัยแบบอิงอำศัยในปำเต็งรัง แบบไมครอไรซ่ำ (Microrrhiza) ประโยชน : ใช้แกงหรือนึ่งให้สกเป็นอำหำร ส่วนใหญ่เมื่อท�ำให้สก ุ ุ แล้วนิยมท�ำน�้ำพริก แหล่งอื่นที่พบ : พบตำมปำเบญจพรรณ ปำเต็งรัง 54 สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 55. เห็ดหน้าม่อย ชื่อสามัญ : Green russula ชื่อวิทยาศาสตร : Russula cyanoxantha Schaeff.ex Fr. ชื่อวงศ : RUSSULACEAE เห็ดหนาม่อย : เปนเหดกลมเหดครบ ดอกออนรปกระจกนนเวำกลำง ็ ็ ุ่ ็ ี ่ ู ู ้ เล็กน้อย เมื่อบำนขอบหมวกยกสูงขึ้น ผิวเรียบ มีหลำยสี เช่น สีเขียวอมม่วง สีเขียว ปนเหลืองหรือสีม่วงคล�้ำ มีขนำดเส้นผ่ำศูนย์กลำง 2-๖ ซม. ครีบใต้ดอกถี่สีขำว เรียงติดก้ำนเล็กน้อย บำงครีบปลำยแยกบำนเป็นรูปส้อม ก้ำนดอกทรงกระบอก สีเขียวผิวเรียบ เส้นผ่ำศูนย์กลำง 1-2 ซม. ยำว 5-10 ซม. สภาพนิเวศน : ข้นตำมดนในปำดบแลง ปำดบเขำระดบต่ำ ปำดบเขำ ึ ิ ิ ้ ิ ั � ิ ปำเบญจพรรณ ขึ้นเป็นดอกเดี่ยวหรือเป็นกลุ่ม การขยายพันธุ : เพำะสปอร์ การใชประโยชน : เปนพชอำหำร ชำวบำนใชลวก ตม หรอน่ง รบประทำน ็ ื ้ ้ ้ ื ึ ั เป็นเครื่องเคียงน�้ำพริก แหลงทพบ่ ่ี : พบทั่วไปในชุมชนโปงค�ำ โดยเฉพำะฤดูฝนเป็น ส่วนใหญ่ สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น 55 บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 56. กระชายขาว ชื่อสามัญไทย : กระชำยขำว ชื่อทองถิ่น : กระชำยขำว ชื่อวิทยาศาสตร : Boesenbergia rotunda (L.) Mansf. A ชื่อวงศ : ZINGIBERACEAE ลักษณะ : ไม้พืนล่ำงวงศ์ขิง มีหัวอยู่ใต้ดิน จะโผล่งอกออกมำ ้ เมื่อได้รับน�้ำฝนและปจจัยที่พอเหมำะ การขยายพันธุ : - ประโยชน : หัวใช้เป็นเครื่องเทศในกำรปรุงอำหำร แหล่งอื่นที่พบ : พบตำมปำเบญจพรรณ ปำเต็งรัง 5๖ สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 57. ส้มเสี้ยน ชื่อสามัญไทย : ส้มเสี้ยน ชื่อทองถิ่น : ส้มเสี้ยน ชื่อวิทยาศาสตร : Amalocalyx microlobus. Pierre ex Spire ชื่อวงศ : APOCYNACEAE ลักษณะ : ไมเถำขนำดเลก เล้อยข้นไม ในรอบปจะออกผลขนำด ้ ็ ื ึ ้ ี พอเหมำะ มีรสเปรี้ยว การขยายพันธุ : - ประโยชน : ผลรสเปรี้ยวใช้เป็นอำหำร แหล่งอื่นที่พบ : พบตำมปำเบญจพรรณ ปำเต็งรัง สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น 5๗ บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 58. เม่าสร้อย ชื่อสามัญไทย : เม่ำสร้อย ชื่อทองถิ่น : หม่ำเม้ำ ชื่อวิทยาศาสตร : Antidesma acidum Retz. ชื่อวงศ : STILAGINACEAE ลกษณะ ั : ไม้พื้นขนำดเล็ก สูงไม่เกิน 2 เมตร ผลขนำดเล็ก เป็นพลวง มีรสเปรี้ยว การขยายพันธุ : เมล็ด ประโยชน : ผล และใบใช้เป็นอำหำร เหมำะส�ำหรับแกงใส่อำหำร ให้มีรสเปรี้ยว แหล่งอื่นที่พบ : พบตำมปำเบญจพรรณ ปำเต็งรัง 58 สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 59. ติ้วแดง ชื่อวิทยาศาสตร : Cratoxylum formosum jack Dyer subsp pruniflorum Kurz Gogel ชื่อวงศ : CLUSIACEAE ติ้วแดง : เป็นไม้ยืนต้นสูง 8-15 ซม. มียำงน�้ำเหลือง ใบเดี่ยว รูปวงรีแกมไข่สลับ หรือรูปขอบขนำน เรียงตรงข้ำม ใบกว้ำง 2.5-4.5 ซม. ยำว ๓-1๓ ซม. ผิวใบมีขนละเอียดทั้ง 2 ด้ำน ช่อดอกออกเป็นกระจุกตำมกิ่งเหนือ รอยแผลใบ กลีบดอกสีชมพูอ่อน ผลแห้ง แตกได้ รูปไข่แกมกระสวย สภาพนิเวศน : พบในปำเบญจพรรณทั่วไป เจริญเติบโตได้ดีในพื้นที่ แห้งแล้ง สภำพอำกำศร้อน การขยายพันธุ : เพำะเมล็ด การใชประโยชน : เปนพชสมนไพร น้ำยำงใชเปนยำสมำนแผล ชวยหำม ็ ื ุ � ้ ็ ่ ้ เลือดได้ ใบน�ำไปต้มน�้ำ ใช้อมแก้เหงือกบวม รักษำแผลในปำก รำกน�ำไปผสม ต�ำหรับยำขับปสสำวะ แก้ปสสำวะขัด แหล่งที่พบ : พบทั่วไปในปำรอบชุมชนโปงค�ำ สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น 5๙ บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 60. ผักกูดง้อง ชื่อสามัญ : String fern ชื่อวิทยาศาสตร : Lygodium flexgodium L. Sw. ชื่อวงศ : SCHIZAEACEAE ผักกูดงอง : เป็นไม้เถำ มีเหง้ำสั้นอยู่ในดิน มีขนสีน�้ำตำลปกคลุม มีใบประกอบ 5 ชั้น ก้ำนใบชั้นแรกยำวได้มำกกว่ำ 50 ซม. โคนก้ำนสีน�้ำตำลมีขนปกคลุม แกนกลำงใบหรือก้ำนใบ ชั้นที่ 2 มีครีบสันตลอดควำมยำว มีขนปกคลุม แกนย่อยชั้นแรกหรือก้ำนใบชั้นที่ ๓ ยำว 5 มม. มี ขนปกคลุมและขนชี้ลง ก้ำนใบชั้นที่ 4 เป็นใบประกอบแบบขนนก 1-2 ชั้น รูปขอบขนำนแกม สำมเหลี่ยม ปลำยแหลมกว้ำง ๗-12 ซม. ยำว 10-25 ซม. ก้ำนใบชั้นที่ 5 เป็นใบประกอบแบบนิ้ว มือ ๓ แฉก หรือใบเดี่ยว โคนใบแฉกเว้ำรูปหัวใจ ขนำดใบกว้ำง 2.5 ซม. ยำว 15 ซม. ปลำยแหลม ขอบใบจักซี่ฟน เป็นครีบสันมีขนประปรำย ที่โคนและก้ำนใบไม่มีข้อต่อที่จุดเชื่อม แผ่นใบบำงและ เรียบ อับสปอร์เกิดที่ส่วนติ่งยื่น ออกจำกขอบใบย่อยชั้นสุดท้ำย สภาพนิเวศน : พบทั่วไป เจริญเติบโตได้ในดินแทบทุกชนิด มีแสงแดดร�ำไร การขยายพันธุ : เพำะสปอร์ และแยกกอ การใชประโยชน : เป็นพืชอำหำรและพืชสมุนไพร ยอดอ่อนน�ำไปลวกรับประทำนเป็น เครื่องเคียงน�้ำพริก หรือน�ำไปประกอบอำหำรประเภทแกง เช่น แกงหน่อไม้ประเภทแกงเป็นต้น รำก น�ำไปต้มน�้ำดื่มเป็นยำแก้ถอนพิษ แก้เบื่ออำหำร แก้เบื่อเมำ อำหำรเป็นพิษ และใช้เข้ำต�ำรับยำแก้ ปสสำวะขัดน�ำใบไปต�ำพอกแผล แก้อักเสบจำกพิษงู ตะขำบ แมงปอง แมลงมีพิษกัดต่อย และใช้เข้ำ ต�ำหรับยำรักษำแผลสด ยำคัดเลือด ล�ำต้นและใบใช้เข้ำต�ำรับยำแก้ปวดเมื่อยในผู้สูงอำยุ รำก ล�ำต้น และเหง้ำ น�ำไปต้มน�้ำดื่มเป็นยำแก้เจ็บคอ รักษำกำรเสียงแหบ แก้ปวดหลัง ขับปสสำวะ รักษำโรค ทำงเดินปสสำวะ แก้นิ่วในไต แก้เลือดตกใน แหล่งที่พบ : พบทั่วไปในปำผสมเต็งรัง ๖0 สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 61. เม่าสร้อย ชื่อพื้นเมือง : เม่ำสร้อย มะเม่ำ ชื่อวิทยาศาสตร : Antidesma acidum Retz. ชื่อวงศ : EUPHORBIACEAE เม่า : เป็นไม้พุ่มตั้งตรง หรือไม้ยืนต้นขนำดเล็ก สูง2-5เมตร ใบเดี่ยวออกเรียงสลับ รูปขอบขนำน มีขนทั้ง2 ด้ำน ปลำยและโคนใบแหลม ขอบใบ เรียบ กว้ำง 2-5 ซม. ยำว 5-10 ซม. ช่อดอกแยกแขนงเชิงลด ออกที่ซอกใบและปลำย กิ่ง ดอกแยกเพศอยู่คนละต้น ไม่มีกลีบดอก ผลกลุ่มออกเป็นช่อยำว รูปทรงกระบอก ผลย่อยทรงกลม เนื้อผลฉ�่ำน�้ำ ผลดิบสีเขียว เมื่อสุกจะเปลี่ยนเป็นสีแดง เมื่อแก่จัด จะเปลี่ยนเป็นด�ำ สภาพนิเวศน : พบกระจำยพนธตำมธรรมชำตปำผลดใบ และปำดบท่วไป ั ์ุ ิ ั ิ ั เป็นไม้ระดับกลำง ชอบแสงแดดปำนกลำง การขยายพันธุ : เพำะเมล็ด การใชประโยชน : เป็นพืชอำหำรและพืชสมุนไพร ยอดอ่อนและผลอ่อนรับ ประทำนเป็นผักสดคู่กับอำหำรรสจัด หรือน�ำไปใส่แกงเห็ด เพิ่มรสชำติให้กลมกล่อม ผลสุกรับประทำนเป็นผลไม้ มีรสชำติเปรี้ยวอมหวำน รำกเอำไปต้มน�้ำดื่มแก้ฝในร่ำงกำย ี หรือฝนทำแก้พิษพุพอง ฝีตำนซำง และดับพิษร้อนต่ำงๆ แหล่งที่พบ : พบทั่วไปในปำผสมเต็งรัง สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น ๖1 บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 62. ว่านหอม ชื่อพื้นเมือง : ว่ำนหอม ว่ำนตีนดิน ว่ำนแผ่นดินเย็น ชื่อวิทยาศาสตร : Kaempferia alangal Linn. ชื่อวงศ : ZINGIBERACEAE ว่านหอม : เป็นไม้ลมลุกมีเหง้ำใต้ดนใบเป็นใบเดี่ยวแทงออกจำก ้ ิ เหงำ แผรำบไปบนดน ทองใบมขน เน้อคอนขำงหนำ ชอดอกออกตรงกลำงระหวำง ้ ่ ิ ้ ี ื ่ ้ ่ ่ ใบ สีขำวแต้มม่วงผลเป็นผลแห้ง แตกได้ ในชุมชนมี 2 ชนิด คือ ว่ำหอมตัวผู้มีใบ เรียวยำว และว่ำนหอมใบมน มีใบค่อนข้ำงกลม สภาพนิเวศน : พบทั่วไปในปำดิบชื้น เจริญเติบโตได้ดีในดินร่วน ระบำยน�้ำดี มีควำมชื้น การขยายพันธุ : แยกหน่อ การใชประโยชน : เป็นพืชอำหำรและพืช ใบสดรับประทำนเป็นผักเครื่อง เคียงน�ำพริกและลำบ เหง้ำรับประทำนสดช่วยขับลมในล�ำไส้ หรือน�ำไปต�ำพอก ้ ศีรษะเด็ก แก้หวัดคัดจมูก หรือน�ำไปต้มน�้ำดื่มขับโลหิตเสียของสตรี รักษำเลือดที่ เจือดวยลมพษ ใบและเหงำนำไปค้นเอำน้ำปำยคอแกเจบคอ สวนดอกใชในพธกรรม ้ ิ ้ � ั � ้ ็ ่ ้ ิี ตำมควำมเชื่อ รักษำเด็กที่มีอำกำรนอนสะดุ้ง ผวำตำเหลือก แหล่งที่พบ : พบทั่วไปในปำเบญจพรรณและปำเต็งรัง ๖2 สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 63. บทที่ ๓ ความหลากหลายทางชีวภาพของสิ่งมีชีวิตในแหล่งน�้า วิธีการด�าเนินการและสถานที่ท�าการเก็บตัวอย่าง ๑. วิธีการดําเนินการ ๑.๑ ศึกษาบริบทของชุมชนเปาหมาย ศึกษำข้อมูลพื้นฐำนของชุมชน ที่มผลต่อกำรใช้ทรัพยำกรประมงของคนใน ี ชุมชนเปำหมำย ด้วยวิธีใช้แบบสอบถำม และเสวนำกลุ่ม เพื่อให้ได้ข้อมูลเบื้องต้น น�ำไปสู่กำรวำงแผนเก็บรวบรวมตัวอย่ำงปลำ แพลงก์ตอน พืชน�้ำ และสัตว์หน้ำดิน ๑.๒ การสํารวจความหลากหลายของพันธุปลา เกบรวบรวมตวอยำงปลำในแหลงน้ำธรรมชำตในหมบำนเปำหมำยโดยใช้ ็ ั ่ ่ � ิ ู่ ้ เครื่องมือประมง แห ข่ำย และสวิง ถ่ำยภำพปลำแต่ละชนิดไว้แล้วน�ำตัวอย่ำงปลำ ท่เกบรวบรวมไดในแตละสถำนมำตรงสภำพในน้ำยำฟอรมำลนเขมขน 10 % และ ี ็ ้ ่ ี ึ � ์ ี ้ ้ เขียนปำยก�ำกับตัวอย่ำงปลำไว้ น�ำตัวอย่ำงปลำที่ตรึงสภำพในน�้ำยำฟอร์มำลีน มำท�ำกำรวิเครำะห์ชนิดปลำที่เก็บรวบรวมได้จำกสถำนีต่ำงๆ ในห้องปฏิบัติกำร โดยใช้เอกสำรวิชำกำรต่ำง ๆ ท�ำกำรจ�ำแนกชนิดด้ำนอนุกรมวิธำนของปลำน�้ำจืด และเขียนปำยก�ำกับไว้ สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น ๖๓ บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 64. ๑.๓ การสํารวจความหลากหลายแพลงกตอนและพืชนํ้า การเก็บรวบรวมตัวอย่างแพลงกตอน เกบรวบรวมตวอยำงแพลงกตอนในแหลงน้ำธรรมชำตในหมบำนเปำ ็ ั ่ ์ ่ � ิ ู่ ้ หมำย หมู่บ้ำนละ ๓ สถำนีฯ ละ ๓ ซ�้ำ โดยเก็บตัวอย่ำงแพลงก์ตอน ที่ระดับผิวน�้ำ โดยใชถงน้ำขนำด 10 ลตร ตกน้ำปรมำตร ๓0 ลตร กรองผำนถงกรองแพลงกตอน ้ั � ิ ั � ิ ิ ่ ุ ์ (Plankton net) ขนำดตำ10และ 20 ไมโครเมตร แล้วเก็บตัวอย่ำงน�้ำทีเหลือปลำย ่ กระบอกของถงกรองแพลงกตอน เทใสในขวดเกบตวอยำง เตมสำรละลำยฟอรมำลน ุ ์ ่ ็ ั ่ ิ ์ ี ควำมเข้มข้น 5 % แล้วส่งมอบตัวอย่ำงแพลงก์ตอนทั้งหมดน�ำไปตรวจวิเครำะห์ จัดจ�ำแนกชนิดและนับปริมำณภำยใต้กล้องจุลทรรศน์ในห้องปฏิบัติกำรต่อไป การเก็บรวบรวมตัวอย่างพรรณไมนํ้า เกบรวบรวมตวอยำงพรรณไมน้ำในแหลงน้ำธรรมชำตในหมบำนเปำ ็ ั ่ ้ � ่ � ิ ู่ ้ หมำย จ�ำนวน ๓ สถำนี โดยใช้ Sampling Block ขนำด 1 x 1 เมตร จ�ำแนกชนิด พรรณไม้น�้ำใน Sampling Block แล้วน�ำตัวอย่ำงมำจ�ำแนกชนิดตำมหลักอนุกรม วิธำน บันทึกผล ๑.๔ การสํารวจความหลากหลายสัตวหนาดิน เก็บรวบรวมตัวอย่ำงสัตว์หน้ำดินในแหล่งน�้ำธรรมชำติในหมูบำนเปำ ่ ้ หมำยหมบำนละ ๓ สถำนฯๆ ละ ๓ ซ้ำ โดยใช Ekman drege grab ขนำด 15X15 ู่ ้ ี � ้ ตำรำงเซนติเมตร หรือหำกในกรณีที่ใช้ Ekman drege grab ไม่ได้จะใช้พลั่วตักดิน สถำนีละ ๓ ซ�้ำ แล้วตัวอย่ำงดินมำล้ำงท�ำควำมสะอำดผ่ำนตะแกรงร่อนสัตว์หน้ำ ดินขนำดตำ 0.5, 1.0 และ 5 มิลลิเมตร น�ำตัวอย่ำงสัตว์หน้ำดินที่เก็บรวบรวมได้ ในแต่ละสถำนีมำตรึงสภำพในน�้ำยำฟอร์มำลีนเข้มข้น 10 % ในขวดเก็บตัวอย่ำง และเขียนปำยก�ำกับตัวอย่ำงสัตว์หน้ำดินแต่ละสถำนีไว้ แล้วส่งมอบตัวอย่ำงสัตว์ หน้ำดินทั้งหมดน�ำไปตรวจวิเครำะห์จัดจ�ำแนกชนิดและนับปริมำณภำยใต้ กล้องจุลทรรศน์ต่อไป ๒. สถานที่ทําการเก็บตัวอย่าง ก�ำหนดวิธีเก็บตัวอย่ำงเป็นแบบสุ่มตำมควำมเหมำะสมและสภำพล�ำน�้ำ หรือแม่น�้ำ โดยแต่ละ ๖4 สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 65. หมู่บ้ำนเก็บตัวอย่ำงจ�ำนวน ๓ สถำนีฯๆ ละ ๓ ซ�้ำ จะท�ำกำรสุ่มตัวอย่ำงทรัพยำกร ประมงในแหล่งน�้ำธรรมชำติเป็นระยะทำงไม่น้อยกว่ำ 20 เมตรตำมล�ำน�้ำ และ แต่ละสถำนีในแหล่งน�้ำเดียวกัน ต้องมีระยะหำงกันไม่น้อยกว่ำ 500 เมตรตำม ล�ำน�้ำ แผนที่แสดงสถานที่เก็บตัวอย่าง ประเทศสำธำรณรัฐประชำธิปไตยประชำชนลำว จังหวัดพะเยำ จังหวัดแพร่ จังหวัดอุตรดิตถ์ หมำยเหตุ : 1. พื้นที่บ้ำนห้วยลอย หมู่ที่ ๖ ต�ำบลภูฟำ อ�ำเภอบ่อเกลือ จังหวัดน่ำน ท�ำกำรส�ำรวจควำมหลำกหลำยจำกห้วยลอย จ�ำนวน 2 สถำนี และห้วยน�้ำหมำว จ�ำนวน 1 สถำนี 2. พื้นที่บ้ำนดงปำสัก หมู่ที่ 10 ต�ำบลฝำยแก้ว อ�ำเภอภูเพียง จังหวัดน่ำน ท�ำกำรส�ำรวจควำมหลำกหลำยจำกห้วยน�้ำเกี๋ยน จ�ำนวน ๓ สถำนี สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น ๖5 บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 66. ๓. พื้นที่บำนปำต้ำง หมูท่ ๖ ต�ำบลบ้ำนฟำ อ�ำเภอบ้ำนหลวง จังหวัดน่ำน ท�ำกำร ้ ่ ี ส�ำรวจควำมหลำกหลำยจำกห้วยลู่ จ�ำนวน 2 สถำนี และห้วยสวด จ�ำนวน 1 สถำนี 4. พื้นที่บ้ำนก้อ หมู่ที่ ๓ ต�ำบลแม่จริม อ�ำเภอแม่จริม จังหวัดน่ำน ท�ำกำร ส�ำรวจควำมหลำกหลำยจำกห้วยแม่จริม จ�ำนวน 2 สถำนี ห้วยก้อหลวง 1 สถำนี 5. พื้นที่บ้ำนห้วยเม่น หมู่ที่ ๖ ต�ำบลไหล่น่ำน อ�ำเภอเวียงสำ จังหวัดน่ำน ท�ำกำรส�ำรวจควำมหลำกหลำยจำกแม่น�้ำว้ำ จ�ำนวน 2 สถำนี ห้วยเม่น 1 สถำนี ๓. ระยะเวลาในการสํารวจเก็บขอมูล ระหว่ำงเดือน มิถุนำยน 2554 ถึงเดือน กรกฎำคม 2554 ผลการสํารวจความหลากหลายของทรัพยากรประมงในพื้นที่บานดงปาสัก อําเภอภูเพียง ๑. ลักษณะทางกายภาพ 1.1 ล�ำห้วยน�้ำเกี๋ยน พบว่ำ มีควำมกว้ำงของล�ำน�้ำเฉลี่ย ๖ เมตร ควำม ลึกของน�้ำเฉลี่ย 50 เซนติเมตร สีน�้ำใส กระแสน�้ำไหลเร็วและมีคุณภำพน�้ำ ดังนี้ อุณหภูมิอำกำศ ๓1 องศำเซลเซียส อุณหภูมิน�้ำ 2๙ องศำเซลเซียส ค่ำควำมเป็นก รดเปนดำง (pH) 8 คำออกซเจนละลำยในน้ำ 4.5 มลลกรม/ลตร คำควำมกระดำง ็ ่ ่ ิ � ิ ิ ั ิ ่ ้ 80 มิลลิกรัม/ลิตร ค่ำควำมเป็นด่ำง ๗0 มิลลิกรัม/ลิตร แอมโมเนีย 0 มิลลิกรัม/ลิตร ๒. ความหลากชนิดของปลาในแหล่งนํ้าธรรมชาติ ท่พบในกำรสมตวอยำง ี ุ่ ั ่ ทุกสถำนีของบ้ำนดงปำสัก พบปลำ 4 วงศ์ (Family) 5 สกุล (Genus) และ 5 ชนิด (Species) ปลำตะเพียนน�้ำตก (Puntius rhombeus) ปลำซิวควำย (Rasbora paviei) ปลำจำด (Poropuntius laoensis) ปลำมอน (Scaphionicthys acanthopterus) ปลำก้ำง (Channa limbata) แสดงดังภำพที่ 2 ภาพที่ ๒ เปรียบเทียบชนิดและปริมาณของปลา ๖๖ สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 67. ตำรำงที่ 5 ชนิดปลำที่ส�ำรวจพบในแหล่งน�้ำธรรมชำติบ้ำนดงปำสัก จ�ำนวนตัวอย่ำงปลำ (ตัว) ชนิดปลำ St. 1 St. 2 St. ๓ Family Cyprinidae 10 ๖ 11 1. Puntius rhombeus 8 5 1๖ 2. Rasbora paviei 5 - 2 ๓. Poropuntius laoensis 2 2 1 4. Scaphionicthys acanthopterus Family Channidae ๓ ๖ - 5. Channa limbata หมายเหตุ : St. หมายถึง สถานีที่ทําการสํารวจ พันธุปลาที่พบ Family Cyprinidae วงศ์ปลำตะเพียนเป็นวงศ์ของปลำที่จัดว่ำเป็นปลำน�้ำจืดอย่ำงแท้จริง (Primary freshwater fishes) คือ วงจรชีวิตทั้งหมดอยู่ในน�้ำจืด นอกจำกนี้เป็นปลำ น้ำจืดท่มจ�ำนวนชนดมำกท่สดคอ 210 สกล และมำกกวำ 2,010 ชนดมควำมหลำก � ี ี ิ ีุ ื ุ ่ ิ ี ชนิดเป็นอันดับสำมของวงศ์ปลำในโลก มีลักษณะส�ำคัญ คือ ไม่มีฟนที่ริมฝีปำก แต่ มีฟนซี่ใหญ่อยู่ในคอ เกล็ดเป็นแบบขอบเรียบและบำง ครีบเป็นก้ำนครีบอ่อน ครีบ หำงส่วนมำกเป็นครีบเว้ำครีบท้องอยูคอนมำทำงกลำงของล�ำตัว และมีกำรแพร่กระจำย ่่ พันธุ์ทุกทวีป (Berra,2001; Kottelat, 2001; Nelson, 2001) สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น ๖๗ บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 68. ๖8 สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 69. สัตว์น�้าเด่น ( พันธุ์ปลาที่พบ ) สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปัญญาท้องถิ่น บ้านดงป่าสัก หมู่ที่ ๑๐ ต�าบลฝายแก้ว อ�าเภอภูเพียง จังหวัดน่าน สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น ๖๙ บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 70. ๑. ปลาตะเพียนน�้าตก ชื่อวิทยาศาสตร : Puntius rhombeus (Kottelat, 2001) ชื่อทองถิ่น : ปลำปก ขนาด : เมื่อโตเต็มที่ควำมยำว ไม่เกิน ๖5 มิลลิเมตร อาหาร : พืช และ ตัวอ่อนแมลง ลักษณะโดยทั่วไป : ล�ำตัวปอมสั้น มีแถบสีด�ำรำงๆ บริเวณด้ำนบนจุดเริ่มต้นของเส้นข้ำงล�ำตัว สีบน เส้นข้ำงล�ำตัวเป็นสีเงินคล�้ำ ด้ำนล่ำงล�ำตัวเป็นสีเงินปนสีเหลืองทอง ครีบทุกครีบเป็นสี แดง และครีบหำงเป็นสีแดงปนน�้ำตำล มีจุดสีด�ำกลมบริเวณคอดหำง บริเวณจุดเริ่มของ ครีบก้น และบริเวณใต้จุดเริมต้นของครีบหลัง ปลำขนำดเล็กอำจมีจุดสีด�ำหลำยๆ จุด ่ ตำมแนวเส้นข้ำงล�ำตัว มีหนวด 2 คู่ มีเกล็ดเส้นข้ำงล�ำตัว 24-25 เกล็ด ถิ่นอาศัย : พบได้ทั่วไปตำม แม่น�้ำ ล�ำธำร บนภูเขำ ๗0 สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 71. ๒. ปลาซิวควาย ชื่อวิทยาศาสตร : Rasbora paviei (Tirant, 1885) ชื่อทองถิ่น : ปลำซิว ขนาด : ขนำดที่พบประมำณ ๓.2-11.๖ เซนติเมตร อาหาร : กินลูกน�้ำ ตัวอ่อนของแมลง และแมลงน�้ำ รวมทั้งแมลงที่บินอยู่ตำมผิวน�้ำ ลักษณะโดยทั่วไป : ล�ำตัวยำวเรียว หัวและปำกมีขนำดเล็ก ตำโต ไม่มีหนวด รูจมูก 1 คู่ ริมฝีปำกอยู่ บริเวณหน้ำสุดในแนวเฉียง มุมปำกยำวถึงขอบหน้ำของตำ บริเวณปลำยหน้ำสุดของขำ กรรไกรล่ำงเป็นสันยื่นออกมำเรียกว่ำ Symphyseal knob ครีบหลังฐำนค่อนข้ำงสั้นมี ก้ำนครีบอ่อนที่ไม่แตกแขนง 2 อัน และก้ำนครีบอ่อนที่แตกแขนง 8 อัน ครีบอกมีก้ำน ครีบอ่อนที่ไม่แตกแขนง 1 อัน และครีบอ่อนที่แตกแขนง 1๓ อัน จุดเริ่มต้นของครีบท้อง อยู่หน้ำแนวครีบหลังเล็กน้อย มีก้ำนครีบอ่อนที่ไม่แตกแขนง 1 อันและก้ำนครีบอ่อนที่ แตกแขนง ๗ อัน ครีบก้นมีก้ำนครีบอ่อนที่ไม่แตกแขนง 2 อัน และก้ำนครีบอ่อนที่แตก แขนง 5 อัน ครีบหำงเป็น 2 พู เส้นข้ำงตัวสมบูรณ์อยู่ค่อนมำทำงด้ำนล่ำง หัวและล�ำตัว สีน�้ำตำลอ่อนอมสีทอง มีแถบสีด�ำทอดไปตำมควำมยำวของล�ำตัว ตังแต่หลังช่องเปด ้ เหงือกไปจนถึงบริเวณโคนครีบหำง และแถบสีขยำยใหญ่ขึ้นเป็นวงกว้ำงที่บริเวณคอด หำง ครีบสีเหลืองใส ถิ่นอาศัย : พบในน้ำตกตอนลำงบรเวณท่พ้นทองน้ำเปนกรวดทรำย � ่ ิ ี ื ้ � ็ ที่มีกิ่งไม้ทับถมกัน ในน�้ำนิ่งและน�้ำไหล ตำมแอ่งน�้ำบนน�้ำตก พบได้ทั่วไปทุกแหล่งน�้ำ สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น ๗1 บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 72. ๓. ปลาจาด ชื่อวิทยาศาสตร : Poropuntius laoensis (Gunther, 18๖8) ชื่อทองถิ่น : ปลำจำด ขนาด : 10-15 เซนติเมตร อาหาร : ตัวอ่อนแมลง ผลไม้ และเมล็ดพืช ลักษณะโดยทั่วไป รูปร่ำงคล้ำยปลำตะเพียน แต่ตัวเรียกว่ำ ล�ำตัวแบนข้ำง หัวเล็ก มีหนวด 2 คู่ ที่ปำกบน และมุมปำกปลำยจมูกมีตุ้มสำก ๆ เกล็ดใหญ่ ถิ่นอาศัย : พบได้ทั่วไปตำมล�ำธำรภูเขำ ชำวบ้ำนนิยมจับมำบริโภค เป็นอำหำร อำศัยในล�ำธำรที่มีน�้ำลึก ๗2 สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 73. ๔. ปลามอน ชื่อวิทยาศาสตร : Scaphionicthys acanthopterus (Fowler, 1๙๓4) ชื่อทองถิ่น : ปลำมอน ขนาด : ประมำณ 10- 15 เซนติเมตร อาหาร : ตัวอ่อนแมลง ลักษณะโดยทั่วไป รูปร่ำงเรียวยำว แบนข้ำง ล�ำตัวกว้ำง หำงตอดเรียว หัวกลมและโต จะงอยปำกงุ้ม ปำกอยูดำนล่ำง ปำกล่ำงมีขอบเรียบเป็นสัน ปลำยจะลอยปำกมีตมเล็กๆ ครีบหลังมีกำน ่้ ุ้ ้ ครีบแข็งและเป็นขอบหยัก ครีบหำงเว้ำลึก ตัวสีเงินเหลือบสีเขียวอ่อน และมีสีชมพูข้ำง ล�ำตัว ครีบทุกครีบมีสีเหลืองอ่อน ถิ่นอาศัย : พบอำศัยอยู่ใกล้บริเวณน�้ำตก ซึ่งเป็นน�้ำสะอำด สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น ๗๓ บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 74. Famiry Channidae วงศ์ปลำช่อน มีรูปร่ำงเรียวทรงกระบอก ส่วนหัวโต จะงอยปำกยื่น ปำกกว้ำง ตำโต มีฟนเป็นเขี้ยวบนขำกรรไกร หัวด้ำนบนรำบ ถ้ำดูจำกตอนบนจะโค้งมนคล้ำย หัวงู ล�ำตัวค่อนข้ำงกลม ครีบหลังละครีบก้นยำว ครีบหำงปลำยมน ครีบอกใหญ่ ครีบ ท้องเล็ก เกล็ดใหญ่มีขอบเรียบ ๕. ปลาก้าง ชื่อวิทยาศาสตร : Channa limbata (Cuvier, 18๓1) ชื่อทองถิ่น : ปลำกั้ง ขนาด : 15-25 เซนติเมตร อาหาร : ปลำ กุ้ง และแมลง ลักษณะโดยทั่วไป ล�ำตัวค่อนข้ำงกลม มีเลก็ดที่หัวและล�ำตัว คล้ำยกับลักษณะของหัวงู จะงอยปำก สั้นทู่ ปำกกว้ำง มีฟนแหลมคม มีหนวดสั้น 1คู่ อยู่ริมจมูก บริเวณครีบหลัง ครีบหำง และครีบก้น มีสีแดงสด ตัวครีบเหล่ำนี้เป็นสีม่วง ด้ำนหลังเป็นสีเทำเข้ม ท้องสีน�้ำตำล และขำว ถิ่นอาศัย : อำศัยในแม่น�้ำ หนอง บึง คลอง ล�ำธำรที่อยู่บนภูเขำสูง ๗4 สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 75. ตำรำงที่ ๖ ชนิดของแพลงก์ตอนที่ส�ำรวจพบในแหล่งน�้ำธรรมชำติบ้ำนดงปำสัก จ�ำนวนแพลงก์ตอน ชนิดของแพลงก์ตอนที่พบ ที่พบในแต่ละสถำนี St. 1 St. 2 St. ๓ Phylum Cyanophyta (สีเขียวแกมนํ้าเงิน) Anabaena sp. + Lyngbya sp. ++ Phylum Chlorophyta (สาหร่ายสีเขียว) Cladophora spp. + ++ Closterium sp. + Eudorina sp. + Volvox sp. ++ Phylum Euglenophyta (ยูกลีนอยด) Euglena sp. + Phacus sp. + Phylum Bacillariophyta (ไดอะตอม) Navicula sp. + Phylum Pyrrophyta (ไดโนแฟลกเจลแลต) Gymnodinium sp. + Phylum Arthropoda Identified cyclopoid copepod + หมายเหตุ : + พบนอย, ++ พบปานกลาง, +++ พบมาก สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น ๗5 บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 76. ๓. ความหลากหลายของพรรณไมนํ้า ส�ำรวจพบพรรณไม้น�้ำทั้งหมด ๖ วงศ์ (Family) ๖ สกุล (Genus) และ ๖ ชนิด (Species) โดยชนิดของพรรณไม้ น�้ำที่พบทั้งหมดแสดงไว้ดังตำรำงที่ ๗ ตำรำงที่ ๗ ชนิดของพรรณไม้น�้ำที่ส�ำรวจพบในแหล่งน�้ำธรรมชำติบ้ำนดงปำสัก ลําดับ ชื่อวงศ ชื่อไทย ชื่อวิทยาศาสตร ที่ 1 POLYGONACEAE ผักไผ่น�้ำ Polygonum tomentosum Willd. 2 POACEAE หญ้ำไซ Leersia hexandra Sw. 3 ARACEAE บอน Colocasia esculenta (L.) Schott 4 ATHYRIACEAE ผักกูดขำว Diplazium esculentum (Retz.) Sw. 5 MIMOSACEAE ไมยรำบยักษ์ Mimosa pigra L. 6 Poaceae อ้อ Arundo donax L. ๔. ความหลากหลายสัตวหนาดิน พบควำมหลำกหลำยของสัตว์หน้ำดิน ๓ ไฟลัม ได้แก่ Phylum Annelida ประกอบด้วยสัตว์หน้ำดิน จ�ำนวน 1 Order และ 1 Family, Phylum Arthopoda ประกอบด้วยสัตว์หน้ำดิน 2 Order และ 2 Family และส�ำหรับ Phylum Mollusca ประกอบด้วยสัตว์หน้ำดิน 2 Order และ ๓ Family (ตำรำงที่ 8) กำรศึกษำครั้งนี้ได้ จ�ำแนกควำมหลำกหลำยปริมำณสัตว์หน้ำดินถึงระดับ ครอบครัว (Family) พบว่ำ ควำมหลำกหลำยของสัตว์หน้ำดินพบมำกที่สถำนีกำร เก็บตัวอย่ำงจุดที่ 1, ๓ และ 2 ตำมล�ำดับ ๗๖ สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 77. ตำรำงที่ 8 แสดงกำรจ�ำแนกทำงอนุกรมวิธำนสัตว์หน้ำดินบ้ำนดงปำสัก จํานวนสัตวหนาดินที่พบในแต่ละสถานี Phylum, Class, Order Family ๑ ๒ ๓ Phylum Annelida C. Clitallata O. Haplotaxida Naididae 4 Phylum Arthopoda C. Insecta O. Ephemeroptera Potamanthidae 1 O. Odonata Gomphidae 2 Phylum Mollusca C. Gastropoda O. Neogastropoda Buccinidae ๓ O. Mesogastropoda Thiaridae ๖ 2 ๓ Viviparidae ๓ Taxa richness ๓ ๓ 2 Sum of Total individual in each Family 12 5 ๗ ตำรำงที่ 8 แสดงกำรจ�ำแนกทำงอนุกรมวิธำนสัตว์หน้ำดินบ้ำนดงปำสัก แพลงก์ตอนพืชชนิดที่พบ Phylum Cyanophyta (สำหร่ำยสีเขียวแกมน�้ำเงิน) 1. Anabaena sp. 2. Lyngbia sp. Phylum Chlorophyta (สำหร่ำยสีเขียว) 3. Cladophora spp. 4. Closterium sp. 5. Eudorina sp. 6. Volvox sp. สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น ๗๗ บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 78. Phylum Euglenophyta (ยูกลีนอยด) 7. Euglenasp. 8. Phacus sp. Phylum Bacillariophyta (ไดอะตอม) 9. Navicula sp. แพลงก์ตอนพืชชนิดที่พบ Phylum Pyrrophyta (ไดโนแฟลกเจลแลต) 10. Gymnodinium sp. ชุดภำพที่ 1 แสดงชนิดแพลงก์ตอนพืช 5 ไฟลัม ที่พบในพื้นที่เก็บตัวอย่ำง 5 แห่ง Phylum Cyanophyta (สาหร่ายสีเขียวแกมนํ้าเงิน) Anabaena sp. Anabaena sp. Phylum Chlorophyta (สาหร่ายสีเขียว) Cladophora spp. Closterium sp. Eudorina sp. Volvox sp. Phylum Euglenophyta (ยูกลีนอยด) Cladophora spp. Closterium sp. ๗8 สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 79. Phylum Bacillariophyta (ไดอะตอม) Navicula sp. Phylum Pyrrophyta (ไดโนแฟลกเจลแลต) Gymnodinium sp. ตำรำงที่ 22 ชนิดของแพลงก์ตอนสัตว์ทั้งหมดที่พบในพื้นที่เก็บตัวอย่ำง 5 แห่ง แพลงกตอนสัตวชนิดที่พบ Phylum Arthropoda 1. Identified cyclopoid copepod ชุดภำพที่ 2 แสดงชนิดแพลงก์ตอนสัตว์ 2 ไฟลัม ที่พบในพื้นที่เก็บตัวอย่ำง 5 แห่ง Phylum Arthopoda Identified cyclopoid copepod สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น ๗๙ บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 80. ตำรำงที่ 2๓ ชนิดของสัตว์หน้ำดินทั้งหมดที่พบในพื้นที่เก็บตัวอย่ำง 5 แห่ง สัตวหนาดินที่พบ Phylum ,Class ,Order Family Phylum Annelida C. Clitallata O. Haplotaxida Naididae Phylum Arthopoda C. Insecta Potamanthidae O. Odonata Gomphidae Phylum Mollusca C. Gastropoda O. Neogastropoda Buccinidae O. Mesogastropoda Thiaridae Viviparidae ชุดภำพที่ ๓ แสดงชนิดสัตว์หน้ำดิน ๓ ไฟลัม ที่พบในพื้นที่เก็บตัวอย่ำง 5 แห่ง Phylum Class Order Family ภาพ Phylum Annelida Clitallata Haplotaxida Naididae Phylum Arthopoda Insecta Ephemeroptera Potamanthidae 80 สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 81. Phylum Class Order Family ภาพ Odonata Gomphidae Phylum Mollusca Gastropoda Neogastropoda Buccinidae Mesogastropoda Thiaridae Viviparidae สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น 81 บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 82. 82 สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 83.
- 84. 84 สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 85. สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น 85 บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 86. 8๖ สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 87.
- 88. ภาพแสดงที่ตั้งของชุมชนบานดงปาสัก ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียงจังหวัดนาน ภาพแสดงปายของชุมชนที่มีการดําเนินการปองกันการตัดไมในพื้นที่ปาชุมชน 88 สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 89. ภาพแสดงปายของชุมชนที่มีการดําเนินการปองกันการตัดไมในพื้นที่ปาชุมชน สภาพทั่วไปของปาชุมชนบริเวณแปลงสํารวจ สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น 8๙ บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 90. ภาพแสดงไรขาวโพดเลี้ยงสัตว ซึ่งปจจุบันถือวาเปนพืชเศรษฐกิจที่สําคัญที่สุด ๙0 สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 91. ภาพแสดงการเปลี่ยนพื้นที่ปลูกขาวโพดเลี้ยงสัตว เพื่อเตรียมปลูกยางพารา ภาพตัวอยางการปลูกยางพาราในพื้นที่ลาดเอียงสูง สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น ๙1 บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 92. แสดงการชะลางพังทลายของดิน ซึ่งเปนผลมาจากการใชที่ดินลาดชันสูงทําการเกษตร รองรอยการหาอาหาร (หนอไม) ภาพการเก็บขอมูลของอาสาสมัครรวมสํารวจ ในบริเวณปาชุมชนบานดงปาสัก ๙2 สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 93. ดัชนี ก ต ม ส ก่อตำหมู ตะคร้อ มอน ส้มเสี้ยน ก่อแพะ ตะแบกกนำ มะกอก ส้ำนหิ่ง กระเจียว ตะเพียนน�้ำตก มะกอกปำ สำบเสือ กระชำย ตำเสือ มะขำมปอม สำหร่ำยสีเขียว กระท่อมเนิน ตำลเหลือง มะจิ้ม สำหร่ำยสีเขียวแกมน�้ำเงิน กระท่อมหมู ติ้ว มะเย้ย แสลงใจ กระพี้จั่น ตีนนก มะแตง ก้ำง เต็ง มันเหลี่ยม ห ก�ำบี้(แมลงปอ) เต็งหนำม ไม้ติ้ว หญ้ำกอนหมำ ไมยรำบยักษ์ (ขึงหำงม้ำ) ข บ โมก หญ้ำคมบำง ข้ำวโพด บวบลม หญ้ำคอตุง บอน ย หญ้ำยุง ค บุก ยำงพำรำ หญ้ำสำมเหลี่ยม แคทรำย ยำบ หญ้ำไซ ค�ำมอก ป ยูกลีนอยด์ หนอนตำย ปอลำย หัวข้ำวเย็น ง ปีพงษ์ ร เห็ด งิ้วปำ ประดู่ปำ รำชพฤกษ์ เห็ดด่ำน เปลวปล่องฟำ รักใหญ่ เห็ดแดง ซ เปำหลวง รัง เหียง ซิวควำย เหมือดจี้ ผ ล เหมือดหอม จ ผักกูด เลียง จำด ผักกูดง้อง อ ผัก กูด ขำว ว อ้อ ด ผักไผ่น�้ำ ว่ำนเข้ำพรรษำ อินทนิลบก ดอกก้ำน ไผ่ไร่ ว่ำนแผ่นดินเย็น เอื้องหมำยนำ แดง ว่ำนหัวข้ำวเย็น ไดโนแฟลกเจลแลต พ ไดอะตอม พลวง พฤกษ์ สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น ๙๓ บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 94. ๙4 สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 95. เอกสารอ้างอิง ...................... กรมอทยำนแหงชำต สตวปำและพนธพช,(2548) พชถ่นเดยวและพชหำยำกของประเทศไทย. ุ ่ ิ ั ์ ั ์ุ ื ื ิ ี ื (พิมพ์ครั้งที่ 2) โรงพิมพ์กำรศำสนำ กรมอุทยำนแห่งชำติ สัตว์ปำและพันธุ์พืช.(ไม่ปรำกฏวันที่ เดือน ปีที่เผยแพร่). ควำมรู้เรื่องปำไม้. สืบค้นเมื่อวันที่ 12 สิงหำคม 2554. จำก http://www.dnp.go.th/ กรมปำไม้.(ไม่ปรำกฏวันที่ เดือน ปีท่เผยแพร่). ควำมรูเรื่องปำไม้. สืบค้นเมื่อวันที่1๖ สิงหำคม ี ้ 2554. จำก http://www.forest.go.th/Research/Knowledge/B_forest1.html กรมพัฒนำแพทย์แผนไทยและแพทย์ทำงเลือก.(ไม่ปรำกฏวันที่ เดือน ปีท่เี ผยแพร่).สมุนไพรไทย. สืบค้นเมื่อวันที่ 11 สิงหำคม 2554. จำก http://www.dtam.moph.go.th/ เกษม จันทร์แก้ว,(2545) กำรจัดกำรสิ่งแวดล้อมแบบผสมผสำน.(พิมพ์ครั้งที่ 1) ส�ำนักพิมพ์มหำวิทยำลัยเกษตรศำสตร์ เกษม จันทร์แก้ว . (25๓0). วิทยำศำสตร์สิ่งแวดล้อม. กรุงเทพฯ : อักษรสยำมพิมพ์. ไซมอนด์ กำร์ดเนอร์,พินดำ สิทธิสุนทรและวิไลวรรณ อนุสำรสุนทร, (2542). ต้นไม้เมืองเหนือ คู่มือศึกษำพรรณไม้ยืนต้นในปำภำคเหนือ ประเทศไทย. ภำควิชำชีววิทยำ คณะวิทยำศำสตร์ มหำวิทยำลัยเชียงใหม่. ภำควชำชววทยำปำไม คณะวนศำสตร มหำวทยำลยเกษตรศำสตร .นเวศวทยำปำไม.้ (ไมปรำกฏ ิ ี ิ ้ ์ ิ ั ์ ิ ิ ่ วันที่ เดือน ปีที่เผยแพร่).สืบค้นเมื่อวันที่ 10 สิงหำคม 2554 จำก http://www.forest.ku.ac.th/forestbiology/ecology_homepage/ สถำบนวจยและพฒนำพ้นท่สง(องคกรมหำชน).มปพ. พืชอาหารและสมุนไพรทองถิ่นบนพื้นที่สง ั ิั ั ื ีู ์ ู บานโปงคํา ต.ดู่พงษ อ.สันติสุข จ.น่าน. สมศักดิ์ สุขวงศ์. (ไม่ปรำกฏวันที่ เดือน ปีที่เผยแพร่). ปำเขตร้อนคุณค่ำควำมหลำกหลำยของ สรรพชีวิต. สืบค้นเมื่อวันที่ 5 สิงหำคม 2554. จำก http://www.seub.or.th/datacenter/ สมุนไพรไทยและสมุนไพรพื้นบ้ำนล้ำนนำ. (ไม่ปรำกฏวันที่ เดือน ปีที่เผยแพร่). ควำมรู้เรื่องสมุนไพรพื้นบ้ำนล้ำนนำ.สืบค้นเมื่อวันที่ 1๖ สิงหำคม 2554. จำก http://www.thaimedicinalplant.com/Lanna1.html สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น ๙5 บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน
- 96. เสวียน เปรมประสิทธิ์,(25๓8) กำรศึกษำเชิงนิเวศวิทยำเกี่ยวกับควำมสัมพันธ์ระหว่ำง สังคมพืชในปำเต็งรังกับคุณสมบัติดิน บริเวณอุทยำนแห่งชำติดอยอินทนนท์ จงหวดเชยงใหม.่ วทยำนพนธหลกสตรปรญญำวทยำศำสตรมหำบณฑต(เกษตรศำสตร) ั ั ี ิ ิ ์ ั ู ิ ิ ั ิ ์ สำขำปฐพีศำสตร์ บัณฑิตวิทยำลัย มหำวิทยำลัยเชียงใหม่ เสวียน เปรมประสิทธิ์,(2545) นิเวศวิทยำสิ่งแวดล้อม. ภำควิชำทรัพยำกรธรรมชำติและสิ่งแวดล้อม คณะเกษตรศำสตร์ ทรัพยำกรธรรมชำติและสิ่งแวดล้อม มหำวิทยำลัยนเรศวร กรุงเทพมหำนคร : แผนกธรรมชำติวิทยำ สยำมสมำคม, หน้ำ 22๗-254. National Park, Wildlife and Plant Conservation Department.2005. A Prelimimary Check-list of Threatened Plants in Thailand. Bangkok,Thailand Soontorn Khamyong. (1๙๙๙) Final Report: Ecology of the Mixed Deciduous and Dry Dipterocarp Forest in Kaeng Sua Ten Dam Project Area, Phare Province. Centre of Ecological Economics (CEE) Faculty of Economics Chulalongkorn University. ......................................................... ๙๖ สารานุกรมทรัพยากรชีวภาพและภูมิปญญาทองถิ่น บานดงปาสัก หมูที่ ๑๐ ตําบลฝายแกว อําเภอภูเพียง จังหวัดนาน