Εταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών, profile picture
Uploaded byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
6,401 views

Τεύχος 45

Τεύχος 45

Embed presentation

79ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 ΤΕΤΡΑΜΗΝΙΑΊΟ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΌ ΠΕΡΙΟΔΙΚΌ ΜΑΪΟΣ - ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ 2016 Εκδίδεται από την Εταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών (ΕΝΣ) ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 Scientific Journal, 3 Issues per Year May-August 2016 Published by the Greek Nursing Studies Association (GNSA) Nursing Care AND Research AΠΟΔΕΛΤΙΏΝΕΤΑΙ ΣΤΙΣ ΒΆΣΕΙΣ SCOPUS, ΕΒSCO, CINAHL INDEXED IN SCOPUS, ΕΒSCO, CINAHL ΕΚΔΟΣΕΙΣ οσελότος ISSN 22413960 • Ηλεκτρονικά περιοδικά ελεύθερης πρόσβασης • Γνώσεις και αντιλήψεις προσωπικού σχολείων για τη σχολική ασφάλεια και υγιεινή • Ποιότητα ζωής γυναικών με οστεοπόρωση • Οι επιπτώσεις της περιβαλλοντικής κρίσης στις νοσοκομειακές και εξωνοσοκομειακές δαπάνες υγείας: Συστηματική ανασκόπηση • Προσδοκώμενη Γνώση, Προτιμήσεις για Ενημέρωση και Έλεγχο και Συναισθήματα Συγγενών Χειρουργικών Ορθοπαιδικών Ασθενών • Knowledge and perceptions of school staff on school safety and hygiene • Quality of life in female with osteoporosis • The effects of environmental crisis on hospital and outpatient health expenditures: A systematic review • Expected Knowledge, Information and Control Preferences, and Emotions of Surgical Orthopaedic Patients’Significant Others
80 ΓΝΩΣΤΟΠΟΙΗΣΗ ΠΡΟΣ ΑΝΑΓΝΩΣΤΕΣ Το τετραµηνιαίο επιστημονικό περιοδικό «Νοσηλεία και Έρευνα» είναι συνδρομητικό και δημοσιεύει -µετά από κρίση- ερ- γασίες αποκλειστικά των συνδρομητών του και μελών της Εταιρείας Νοσηλευτικών Σπουδών. Από το Τεύχος 34 το περι- οδικό εκδίδεται μόνο σε ηλεκτρονική έκδοση. Για την εγγραφή τους ως συνδρομητές, οι ενδιαφερόμενοι µπορούν να συ- μπληρώσουν τη φόρμα της προτελευταίας σελίδας και να την αποστείλουν στο fax: 210-7461462 ή στο e-mail: info@ nursingstudies.gr. Από το τεύχος 27 και εφεξής είναι διαθέσιμα στην ιστοσελίδα www.ncar.nursingstudies.gr. Τα τεύχη 18-26 είναι διαθέσιμα σε έντυπη μορφή στη γραμματεία νοσηλευτικών σπουδών: Παπαδιαμαντοπούλου 123, Αθήνα. νοσηλεία ΚΑΙ Έρευνα ΔΙΕΎΘΥΝΣΗ ΣΎΝΤΑΞΗΣ Χρυσούλα Λεμονίδου, Καθηγήτρια Νοσηλευτικής, ΕΚΠΑ ΣΥΝΔΙΕΥΘΥΝΤΈΣ ΣΎΝΤΑΞΗΣ Ελένη Αποστολοπούλου, Ομότιμη Καθηγήτρια Νοση- λευτικής, Τμήμα Νοσηλευτικής, ΕΚΠΑ Ιωάννης Ελευσινιώτης, Αναπλ. Καθηγητής, Τμήμα Νο- σηλευτικής, ΕΚΠΑ Παναγιώτα Σουρτζή, Καθηγήτρια Νοσηλευτικής, Τμή- μα Νοσηλευτικής, ΕΚΠΑ Όλγα Σίσκου, Νοσηλεύτρια ΠΕ, M.Sc., Ph.D., Επιστη- μονική Συνεργάτις Τμήματος Νοσηλευτικής ΕΚΠΑ, Πρόεδρος Εταιρείας Νοσηλευτικών Σπουδών. ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΉ ΕΠΙΤΡΟΠΉ Λάμπρος Ανθόπουλος, Ομότ. Καθηγητής, Τμήμα Νο- σηλευτικής, ΕΚΠΑ Μαργαρίτα Γιαννακοπούλου, Αναπλ. Καθηγήτρια Νο- σηλευτικής, Τμήμα Νοσηλευτικής, ΕΚΠΑ Λεωνίδας Γρηγοράκος, Αναπλ. Καθηγητής, Τμήμα Νο- σηλευτικής, ΕΚΠΑ ΜιχάληςΗγουμενίδης,RN, MA, Ph.D, Τμήμα Νοσηλευτι- κής, ΤΕΙ Δυτικής Ελλάδας Ελένη Θεοδοσοπούλου, Καθηγήτρια Νοσηλευτικής, Τμήμα Νοσηλευτικής, ΕΚΠΑ Δάφνη Καϊτελίδου, Αναπλ. Καθηγήτρια Νοσηλευτικής, Τμήμα Νοσηλευτικής, ΕΚΠΑ Ιωάννης Κακλαμάνος, Αναπλ. Καθηγητής, Τμήμα Νοση- λευτικής, ΕΚΠΑ Μαρία Καλαφάτη, Νοσηλεύτρια ΠΕ, MSc, PhD, ΕΔΙΠ Τμήματος Νοσηλευτικής, ΕΚΠΑ Αθηνά Καλοκαιρινού, Καθηγήτρια Νοσηλευτικής, Τμήμα Νοσηλευτικής, ΕΚΠΑ Ευάγγελος Κωνσταντίνου, Αναπλ. Καθηγητής Νοσηλευτικής, Τμήμα Νοσηλευτικής, ΕΚΠΑ Βασιλική Μάτζιου, Καθηγήτρια Νοσηλευτικής, Τμήμα Νοσηλευτικής, ΕΚΠΑ Γεώργιος Μπαλτόπουλος, Καθηγητής, Τμήμα Νοση- λευτικής, ΕΚΠΑ Τετραμηνιαίο Επιστημονικό Περιοδικό Εκδίδεται από την Εταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών (ΕΝΣ) Θάλεια Μπελλάλη, Αναπλ. Καθηγήτρια Νοσηλευτικής, ΤΕΙ Θεσσαλονίκης Κωνσταντίνος Μπίρμπας, Αναπλ. Καθηγητής, Τμήμα Νοσηλευτικής, ΕΚΠΑ Γεράσιμος Μπονάτσος, Καθηγητής, Τμήμα Νοσηλευ- τικής, ΕΚΠΑ Παύλος Μυριανθεύς, Καθηγητής, Τμήμα Νοσηλευτι- κής ΕΚΠΑ Χαράλαμπος Οικονόμου, Αναπλ. Καθηγητής, Πάντειο Πανεπιστήμιο, Τμήμα Κοινωνιολογίας Ελισσάβετ Πατηράκη, Καθηγήτρια Νοσηλευτικής, Τμή- μα Νοσηλευτικής, ΕΚΠΑ Σωτήρης Πλακάς, Νοσηλευτής, MSc, PhD, Γενικό Νοσο- κομείο Αττικής “Σισμανόγλειο” ΌλγαΣίσκου,Νοσηλεύτρια ΠΕ, MSc, PhD, Επιστημονική Συνεργάτις Τμήματος Νοσηλευτικής, ΕΚΠΑ, Πρόεδρος Εταιρείας Νοσηλευτικών Σπουδών ΔΙΕΘΝΉΣ ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΉ ΕΠΙΤΡΟΠΉ John Albarran, Principal Lecturer in Critical Care Nurs- ing, University of the West of England, Bristol, UK Maria Katopodi, Assistant Professor, University of Michigan, USA Κατερίνα Λαμπρινού, Επίκ. Καθηγήτρια Νοσηλευτι- κής, Τμήμα Νοσηλευτικής,Τεχνολογικό Πανεπιστή- μιο Κύπρου Anastasia Mallidou, RN, MSc, PhD, Assistant Professor, University of Victoria, Canada Αναστάσιος Μερκούρης, Αναπλ. Καθηγητής, Τμήμα Νοσηλευτικής,Τεχνολογικό Πανεπιστήμιο Κύπρου Ελισάβετ Δ.Ε Παπαθανάσογλου, Αναπλ. Καθηγήτρια, Τμήμα Νοσηλευτικής,Τεχνολογικό Πανεπιστήμιο Κύπρου Ευριδίκη Παπασταύρου, Επίκ. Καθηγήτρια Νοσηλευτικής, Τμήμα Νοσηλευτικής,Τεχνολογικό Πανεπιστήμιο Κύπρου Julie Scholes, Professor of Nursing, University of Brigh- ton, Brighton, UK Riita Suhonen, RN, PhD, Professor, University of Turku, Department of Nursing Science, Turku, Finland
81ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 Scientific Journal, 3 Issues per Year Published by the Greek Nursing Studies Association (GNSA) Nursing Care AND Research EDITOR-IN-CHIEF Chryssoula Lemonidou, RN, MSc, PhD, Professor of Nursing, University of Athens CO-EDITORS Eleni Apostolopoulou, RN, PhD, Emeritus Professor of Nursing, University of Athens Ioannis Elefsiniotis, PhD, Associate Professor, Faculty of Nursing, University of Athens Panagiota Sourtzi, RN, MSc, PhD, Professor, Faculty of Nursing, University of Athens Olga Siskou, RN, M.Sc. Ph.D, Faculty of Nursing, Univer- sity of Athens, President of the Greek Nursing Stud- ies Association EDITORIAL BOARD Lambros Anthopoulos, Emeritus Professor, Faculty of Nursing, University of Athens George Baltopoulos, PhD, Professor, Faculty of Nurs- ing, University of Athens Thalia Bellali, RN, MSc, PhD, Associate Professor of Nursing, Technological Educational Institute of Thes- saloniki Konstantinos Birbas, PhD, Associate Professor, Faculty of Nursing, University of Athens Gerasimos Bonatsos, PhD, Professor, Faculty of Nurs- ing, University of Athens Charalambos Economou, Associate Professor, Depart- ment of Sociology, Panteion University, Margarita Giannakopoulou, MSc, PhD, Associate Pro- fessor, Faculty of Nursing, University of Athens Leonidas Grigorakos, Associate Professor, Faculty of Nursing, University of Athens Michael Igoumenidis, Faculty of Nursing, Technologi- cal Educational Institute of Western Greece Dafni Kaitelidou, MSc, PhD, Associate Professor, Faculty of Nursing, University of Athens Ioannis Kaklamanos, PhD, Associate Professor, Faculty of Nursing, University of Athens Maria Kalafati, RN, MSc, PhD, Faculty of Nursing, Uni- versity of Athens Athina Kalokerinou, RN, PhD, Professor of Nursing, Faculty of Nursing, University of Athens Evangelos Konstantinou, RN, MSc, PhD, Associate Professor, Faculty of Nursing, University of Athens Vassiliki Matziou, RN, PhD, Professor, Faculty of Nurs- ing, University of Athens Pavlos Myrianthefs, PhD, Professor, Faculty of Nurs- ing, University of Athens Elisabeth Patiraki, RN, PhD, Professor, Faculty of Nursing, University of Athens Sotiris Plakas, RN, MSc, PhD, General Hospital of At- tika «Sismanoglion» Olga Siskou, RN, MSc, PhD, Faculty of Nursing, Uni- versity of Athens, President of the Greek Nursing Studies Association EleniTheodossopoulou, Professor, Faculty of Nurs- ing, University of Athens INTERNATIONAL EDITORIAL BOARD John Albarran, Principal Lecturer in Critical Care Nursing, University of the West of England, Bris- tol, UK Maria Katopodi, PhD, Assistant Professor, University of Michigan, USA Katerina Labrinou, PhD, Assistant Professor in Nurs- ing, Cyprus University of Technology Anastasia Mallidou, RN, MSc, PhD, Assistant Professor, University of Victoria, Canada Anastasios Merkouris, RN, MSc, PhD, Associate Professor of Nursing, Faculty of Nursing, Cyprus University of Technology Evridiki Papastavrou, PhD, Assistant Professor in Nursing, Cyprus University of Technology Elisabeth D.E. Papathanassoglou, RN, MSc, PhD, Associate Professor, Faculty of Nursing, Cyprus University of Technology Julie Scholes, Professor of Nursing, University of Brighton, Brighton, UK Riita Suhonen, RN, PhD, Profes sor, University of Turku, Department of Nursing Science, Turku, Finland
82 Εκδίδεται από την Εταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών (ΕΝΣ) Εκδότρια - Διευθύντρια Σύνταξης: Χρυσούλα Λεµονίδου Γραφεία: Παπαδιαµαντοπούλου 123, 115 27 - Αθήνα Τηλέφωνο: 210-7461485 e-mail: info@nursingstudies.gr Τεχνικός εκδότης: Εκδόσεις Οσελότος Ετήσια Συνδρομή της Ηλεκτρονικής Έκδοσης Δημόσιες Υπηρεσίες, Βιβλιοθήκες, Επιχειρήσεις, Σωματεία: € 30,00 Φυσικά Πρόσωπα : € 20,00 © Copyright 2007 - 2014: Απαγορεύεται η ολική ή μερική αναδημοσίευση χωρίς γραπτή άδεια του εκδό- τη και των συγγραφέων. Περιεχόμενα νοσηλεία ΚΑΙ Έρευνα Οδηγίες προς τους Συγγραφείς������������������������������������������������������84 ΆΡΘΡΟ ΣΎΝΤΑΞΗΣ: Ηλεκτρονικά περιοδικά ελεύθερης πρόσβασης����������������������������������������������������������������������� 96 Πέτρος Γαλάνης ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗ ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ Γνώσεις και αντιλήψεις προσωπικού σχολείων για τη σχολική ασφάλεια και υγιεινή��������������������������� 100 Νίκη Σύρου, Παναγιώτα Σουρτζή ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Ποιότητα ζωής γυναικών με οστεοπόρωση�����������������116 Γιακουμής Διακουμής, Πέτρος Γαλάνης, Χρυσούλα Γαλανάκη, Αναστασία Κριαρή, Ελισάβετ Φρεγγίδου, Αγγελική Μπιλάλη, Μάμας Θεοδώρου ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗ ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ Οι επιπτώσεις της περιβαλλοντικής κρίσης στις νοσοκομειακές και εξωνοσοκομειακές δαπάνες υγείας: Συστηματική ανασκόπηση��������������� 126 Ηλιάνα Καραγκούνη, Πέτρος Γαλάνης, Δάφνη Καϊτελίδου ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Προσδοκώμενη Γνώση, Προτιμήσεις για Ενημέρωση και Έλεγχο και Συναισθήματα Συγγενών Χειρουργικών Ορθοπαιδικών Ασθενών������144 Παναγιώτα Κοπανιτσάνου, Παναγιώτα Σουρτζή, Kirsi Valkeapaa, Χρυσούλα Λεμονίδου
83ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 Contents NursingCare AND Research Published by the Greek Nursing Studies Association (GNSA) Publisher and Editor-in-Chief: Chryssoula Lemonidou Address: 123, Papadiamantopoulou st., 115 27 - Athens, GREECE Tel.: +30 210-7461485 e-mail: info@nursingstudies.gr Technical publisher: Ocelotos publishing Annual Subscriptions 2012 for Εlectronic Version Public Services, Libraries, Companies, Organisations: € 30,00 Individual Subscriptions: € 20,00 © Copyright 2007 - 2014: All rights reserved. The reproduction of articles (or parts of them) is prohibited without permission of the publisher and the writers. Instructions to Authors���������������������������������������������������������������������90 REVIEW Knowledge and perceptions of school staff on school safety and hygiene�������������������������������������������� 101 Syrou N., Sourtzi P. ORIGINAL PAPER Quality of life in female with osteoporosis�������������������� 117 G. Diakoumis, P. Galanis, Ch. Galanaki, A. Kriari, E. Frengidou, A. Bilali, M. Theodorou REVIEW The effects of environmental crisis on hospital and outpatient health expenditures: A systematic review���������������������������������������������������������������127 Karagkouni I., Galanis P., Kaitelidou D. ORIGINAL PAPER Expected Knowledge, Information and Control Preferences, and Emotions of Surgical Orthopaedic Patients’Significant Others����������������������� 145 Copanitsanou P., Sourtzi P., Valkeapaa Kirsi, Lemonidou Ch.
84 ΓΕΝΙΚEΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡIΕΣ 1. Γλώσσα γραφής του άρθρου και ευρεί- ες θεματικές περιοχές Στο περιοδικό «Νοση- λεία και Έρευνα» δημοσιεύονται, ύστερα από κρίση, άρθρα στην ελληνική ή αγγλική γλώσ- σα, που συνεισφέρουν στην κατανόηση και εξέλιξη όλων των διαστάσεων της νοσηλευτι- κής φροντίδας. Η Διεύθυνση Σύνταξης αναμέ- νει άρθρα που αναφέρονται στη νοσηλευτική πρακτική, την έρευνα, την εκπαίδευση και τη διοίκηση, με επιστημονική, θεωρητική ή φιλο- σοφική βάση. 2. Είδη εργασιών Οι εργασίες που δημοσι- εύονται στο περιοδικό, εμπίπτουν σε μία από τις ακόλουθες κατηγορίες: α) ερευνητικές με- λέτες, β) βιβλιογραφικές ανασκοπήσεις και γ) άρθρα σχετικά με τις εξελίξεις στη νοσηλευ- τική πρακτική, την εκπαίδευση και τη διοίκη- ση. Επιπροσθέτως, δημοσιεύονται επιστολές (έκτασης μέχρι 500 λέξεων), που περιλαμβά- νουν κρίσεις ή σχόλια για ήδη δημοσιευμένες εργασίες, εφόσον υποβάλλονται μέσα σε δύο (2) μήνες από τη δημοσίευση των αντίστοιχων εργασιών. 3. Παράλληλη δημοσίευση εργασιών Οι ερ- γασίες πρέπει να υποβάλλονται αποκλειστι- κά στο περιοδικό «Νοσηλεία και Έρευνα», δεν πρέπει να έχουν ήδη δημοσιευθεί σε έντυπη ή Οδηγίες προς τους Συγγραφείς ηλεκτρονική μορφή, ούτε να βρίσκονται υπό κρίση από άλλο περιοδικό ή μέσο. Η Διεύθυν- ση Σύνταξης αποφασίζει για τον (ταχύτερο δυνατό) χρόνο δημοσίευσης των άρθρων και διατηρεί το δικαίωμα τροποποίησης της μορ- φής τους, ωστόσο μεγάλες ή ουσιώδεις τροπο- ποιήσεις γίνονται μόνο με τη σύμφωνη γνώμη των συγγραφέων. Οι συγγραφείς πρέπει να αποφεύγουν να υπο- βάλουν δύο (2) άρθρα προερχόμενα από την ίδια ερευνητική εργασία, χωρίς σαφή αιτιολό- γηση. Επίσης, πρέπει να μην περιλαμβάνουν σε νέες εργασίες, υλικό ανασκόπησης βιβλιο- γραφίας που έχει ήδη δημοσιευθεί (π.χ. απο- φυγή αυτο-λογοκλοπής). Όταν θεωρείται ότι προκύπτουν δύο(2) άρθρα από την ίδια ερευ- νητική εργασία, που παρουσιάζουν διαφορε- τικές διαστάσεις της έρευνας, πρέπει να υπο- βάλλονται στο περιοδικό «Νοσηλεία και Έρευ- να», ως ανεξάρτητα και όχι ως δύο(2) μέρη του ίδιου άρθρου. Κάθε άρθρο πρέπει να είναι αυ- τόνομο και να μην περιλαμβάνει το άλλο, αν και μπορεί να αναφέρεται σε αυτό, βιβλιο- γραφικά. Όταν γίνεται πλήρης περιγραφή της ερευνητικής μεθοδολογίας στο πρώτο άρθρο, επαρκεί μία σύντομη περιγραφή της στο δεύ- τερο (με παραπομπή). Γενικά, πρέπει να απο- φεύγεται η προσπάθεια δημοσίευσης πολλών ξεχωριστών άρθρων της ίδιας μελέτης («σαλα- Οι παρούσες οδηγίες του περιοδικού «Νοσηλεία και Έρευνα» έχουν εναρµονιστεί µε τις «Κοινές Απαι- τήσεις για τα Άρθρα τα οποία Υποβάλλονται σε Βιοϊατρικά Περιοδικά», σύμφωνα µε τη διεθνή επι- τροπή εκδοτών ιατρικών περιοδικών. Αποστολή, Σκοπός και Αναγνώριση του Περιοδικού Το Περιοδικό «Νοσηλεία και Έρευνα» δέχεται άρθρα από Έλληνες και ξένους ερευνητές και συγ- γραφείς και βασίζεται σε σύστημα κριτών. Αποστολή του περιοδικού είναι να συμβάλει στην εξέλιξη της νοσηλευτικής επιστήμης και πρακτικής στην Ελλάδα και διεθνώς. Στόχος είναι η προαγωγή και διάχυση νέων γνώσεων και ερευνητικών δεδομένων για εφαρμογή στην κλινική πρακτική. Προς το σκοπό αυτό καλούνται συνάδελφοι νοσηλευτές και συνεργάτες άλ- λων επιστημών να συνεισφέρουν υψηλού επιπέδου μελέτες στην Ελληνική ή στην Αγγλική γλώσσα. Στο περιοδικό δημοσιεύονται πρωτότυπες ερευνητικές μελέτες, ανασκοπήσεις, θεωρητικά ή φι- λοσοφικά άρθρα, ενδιαφέρουσες κλινικές περιπτώσεις και μεθοδολογικά άρθρα από ειδικούς. Το «Νοσηλεία και Έρευνα» συμπεριλαμβάνεται στα περιοδικά µε εθνική αναγνώριση (ΦΕΚ,Τεύχος Β’, 1961/23-9-2008). Επίσης, το περιοδικό έγινε δεκτό και αποδελτιώνεται στις Διεθνείς Βάσεις Δεδο- μένων SCOPUS, CINAHL και ΕΒSCO. 84
85ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 μοποίηση»), αντί της εμβάθυνσης των διαφο- ρετικών διαστάσεων και συμπερασμάτων μιας ερευνητικής προσπάθειας, σε μία ενιαία δημο- σίευση. Εφόσον το άρθρο γίνει δεκτό για δημοσίευση οι συγγραφείς θα πρέπει οπωσδήποτε να συ- μπληρώσουν και να στείλουν μέσω φαξ στο νούμερο 0030 210 7461462 τη Φόρμα Δήλω- σης μη Δημοσίευσης της Εργασίας σεΆλλο Πε- ριοδικό, η οποία βρίσκεται στα συνοδευτικά αρχεία στο κάτω μέρος αυτής της σελίδας. 4. Συμμετοχή συγγραφέων στην εκπόνηση της εργασίας. Όλοι οι συγγραφείς που αναφέ- ρονται σε ένα άρθρο, πρέπει να έχουν συνει- σφέρει ενεργά στη σύλληψη και στο σχεδια- σμό της μελέτης και/ή στην ανάλυση και ερμη- νεία των δεδομένων και/ή στη συγγραφή του άρθρου και όλοι πρέπει να έχουν μελετήσει το περιεχόμενο και εγκρίνει την τελική έκδοση που έχει υποβληθεί προς δημοσίευση. Η συμ- μετοχή μόνο στην αναζήτηση χρηματοδότη- σης μιας έρευνας ή στη συλλογή των δεδομέ- νων δεν δικαιολογεί την αναφορά μεταξύ των συγγραφέων, η οποία υποκαθίσταται με την έκφραση ευχαριστιών. Για το λόγο αυτό, όταν υπάρχουν περισσότεροι του ενός συγγραφείς, απαιτείται επιστολή στην οποία θα αναφέρε- ται ξεχωριστά η συμβολή του κάθε συγγρα- φέα στην εργασία (π.χ μεθοδολογικός σχεδια- σμός, στατιστική ανάλυση και ερμηνεία, συγ- γραφή του τελικού κειμένου, κριτική ανάγνω- ση και διόρθωση του τελικού κειμένου, βιβλι- ογραφική ανασκόπηση κ.λπ.). Η σύνταξη του περιοδικού διατηρεί το δικαίωμα επικοινωνίας με τους συγγραφείς προκειμένου να λάβει ορι- σμένες διευκρινίσεις επί των ιδιαίτερων θεμά- των που αφορούν στην εργασία 5. Τρόπος υποβολής των εργασιών Τα κεί- μενα προς δημοσίευση υποβάλλονται ηλε- κτρονικά, στο e-mail: info@nursingstudies. gr. Οι εργασίες υποβάλλονται σε ηλεκτρονι- κή μορφή, μέσω e-mail, γραμμένες σε αρχείο τύπου Word για Windows. Σχήματα, γραφι- κά και φωτογραφίες υποβάλλονται σε χωρι- στό αρχείο τύπου .JPEG, .GIF, .TIFF, Microsoft PowerPoint ή Excel. Οι συγγραφείς πρέπει να επιβεβαιώνουν την ορθή παραλαβή των εργα- σιών τους, επικοινωνώντας με τη Γραμματεία σύνταξης κατά τις εργάσιμες ημέρες και κατά τις ώρες 10.00-14.00, στο τηλέφωνο: 0030 210 7461485. Επίσης, πρέπει πάντα να διατηρούν αντίγραφο της εργασίας τους. 6. Περιοδικότητα έκδοσης του περιοδικού Το περιοδικό «Νοσηλεία και Έρευνα» εκδίδεται τρεις (3) φορές κάθε χρόνο (τετραμηνιαίο) και δημοσιεύονται σ’αυτό, εργασίες αποκλειστικά των συνδρομητών του. Ο συγγραφέας ή ένας τουλάχιστον από τους συγγραφείς οποιουδή- ποτε υποβαλλόμενου άρθρου πρέπει να είναι ήδη εγγεγραμμένος συνδρομητής του περιο- δικού ή ταμειακώς τακτοποιημένο μέλος της Εταιρείας Νοσηλευτικών Σπουδών για το τρέ- χον έτος. 7. Διατήρηση του υλικού Οι συγγραφείς ενη- μερώνονται ότι το υλικό που υποβάλλεται, δια- τηρείται για ένα μήνα, μετά τη δημοσίευση. Αν υπάρχειαίτημαεπιστροφήςυλικού,πρέπειναδι- ατυπώνεται κατά την υποβολή των εργασιών. ΔΟΜΉ ΚΑΙ ΜΟΡΦΉ ΥΠΟΒΑΛΛΌΜΕΝΩΝ ΕΡΓΑΣΙΏΝ 8. Δακτυλογράφηση: Τα άρθρα πρέπει να εί- ναι δακτυλογραφημένα σε διπλό διάστημα, με γράμματα μεγέθους 12΄΄ και με λευκό περιθώ- ριο 2,5 cm σε όλες τις πλευρές κάθε σελίδας Α4. Οι σελίδες πρέπει να είναι αριθμημένες στην κάτω δεξιά γωνία (κείμενο και πίνακες), και τα σχήματα, γραφικά και φωτογραφίες να υποβάλλονται σε ξεχωριστά αρχεία, με συνε- χή αρίθμηση. 9. Σελίδα Ταυτότητας: Η πρώτη σελίδα κάθε άρθρου περιλαμβάνει τον τίτλο της εργασίας (μέχρι 15 λέξεις) και τα ονοματεπώνυμα του/ των συγγραφέων, στην ελληνική και στην αγ- γλική γλώσσα. Κάθε ονοματεπώνυμο συνο- δεύεται από τα τυπικά προσόντα, τον τελευ- ταίο επαγγελματικό τίτλο, τον εργασιακό φο- ρέα, την ταχυδρομική και ηλεκτρονική διεύ- θυνση και τον αριθμό τηλεφώνου επικοινω- νίας του συγγραφέα. Σε περίπτωση περισσο- τέρων του ενός συγγραφέων, ορίζεται ποιός από αυτούς είναι υπεύθυνος για την επικοινω- νία με το περιοδικό. Οι συγγραφείς συστηματι- κών ανασκοπήσεων και ερευνητικών μελετών δεν μπορεί να είναι περισσότεροι των έξι (6), παρά μόνο κατ’ εξαίρεση, όταν πρόκειται για διεπιστημονικές, μεγάλης κλίμακας ή πολυκε- ντρικές μελέτες. Οι συγγραφείς περιγραφικών ανασκοπήσεων δεν μπορεί να είναι περισσότε- ροι των δύο (2). Η σελίδα ταυτότητας παραμέ- νει και φυλάσσεται στη Γραμματεία του περι- οδικού, μέχρι την ολοκλήρωση της ανώνυμης 85ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45
86 κρίσης κάθε εργασίας, λαμβάνοντας ένα κωδι- κό αριθμό που κοινοποιείται στον συγγραφέα, με e-mail. Με βάση αυτόν τον αριθμό μπορεί ο ενδιαφερόμενος να ζητεί πληροφορίες για την εργασία του, μετά την υποβολή της. 10. Σελίδα Τίτλου: Αμέσως μετά τη σελίδα ταυτότητας ακολουθεί η σελίδα τίτλου, που περιλαμβάνει ένα περιγραφικό και ένα σύντο- μο τίτλο της εργασίας. Ο σύντομος τίτλος δι- ατυπώνεται στην ελληνική και αγγλική γλώσ- σα και δεν μπορεί να περιλαμβάνει περισσότε- ρες από πέντε(5) λέξεις. Σ’αυτήν τη σελίδα δεν αναφέρονται τα ονοματεπώνυμα των συγγρα- φέων ή οποιοδήποτε άλλο στοιχείο που παρα- βιάζει την ανωνυμία τους, κατά τη διαδικασία της κρίσης. 11. Περιλήψεις και Λέξεις-Κλειδιά: Η σελίδα τίτλου ακολουθείται από δομημένες περιλή- ψεις (μέχρι 250 λέξεις) στην ελληνική και στην αγγλική γλώσσα, οι οποίες θα συνοψίζουν με ακρίβεια το περιεχόμενο της εργασίας. Η πε- ρίληψη περιλαμβάνει α) εισαγωγή, β) σκοπό ή σκοπούς, γ) μεθοδολογία, δ) αποτελέσμα- τα και ε) συμπέρασμα, ενώ δεν πρέπει να πε- ριλαμβάνει βιβλιογραφικές παραπομπές και συντομογραφίες. Κάθε περίληψη ακολουθεί- ται από, μέχρι έξι (6), λέξεις-κλειδιά, οι οποίες υποδεικνύουν το περιεχόμενο, το σκοπό και το επίκεντρο του άρθρου. 12. Κύριο Μέρος Εργασίας: Η έκταση του κυρίως μέρους του άρθρου πρέπει να είναι 2.000-5.000 λέξεις (εκτός των περιλήψεων, πι- νάκων και βιβλιογραφίας). Ενθαρρύνεται ιδιαί- τερα η υποβολή μικρών άρθρων (μέχρι 2.500 λέξεις κυρίως κειμένου και μέχρι δεκαπέ- ντε(15) βιβλιογραφικές παραπομπές). Η επιλο- γή αυτή προτείνεται για τη δημοσίευση μικρής έκτασης σημαντικών ερευνητικών δεδομένων, που δεν έχουν δυνατότητα επανάληψης ή γε- νίκευσης. Επιπλέον, οι εργασίες μικρής έκτα- σης έχουν αυξημένες πιθανότητες ταχύτερης δημοσίευσης. Μια εργασία πρέπει να περιλαμβάνει ενδιάμε- σους τίτλους (επικεφαλίδες) που να δομούν το κείμενο. Οι προτεινόμενοι προς χρήση ενδιά- μεσοι τίτλοι περιλαμβάνουν: α) εισαγωγή, β) βιβλιογραφική ανασκόπηση, γ) σκοπός-οί, δ) ερευνητικά ερωτήματα ή υποθέσεις της μελέ- της, ε) δείγμα, στ) μέθοδος συλλογής δεδομέ- νων, ζ) αξιοπιστία και εγκυρότητα, η) ηθικά θέ- ματα, θ) ανάλυση δεδομένων, ι) αποτελέσμα- τα/ευρήματα, ια) συζήτηση, ιβ) συμπεράσμα- τα και σημασία για τη νοσηλευτική πρακτική, ιγ) περιορισμοί της μελέτης, ιδ) ευχαριστίες κ.λπ. Οι ενδιάμεσοι τίτλοι πρέπει να επιλέγο- νται και να προσαρμόζονται, καθώς εξελίσσε- ται η συγγραφή του άρθρου και πρέπει να δια- κρίνεται η ιεραρχική σειρά τους. Π.χ. οι κύριοι ενδιάμεσοι τίτλοι θα αναγράφονται με κεφα- λαία γράμματα και bold, οι δευτερεύοντες με πεζοκεφαλαία και bold, οι τριτεύοντες με πλά- για κ.λπ. ΑΝΩΝΥΜΊΑ ΥΠΌ ΜΕΛΈΤΗ ΠΛΗΘΥΣΜΟΎ ΚΑΙ ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΜΈΝΗ ΣΥΓΚΑΤΆΘΕΣΗ Στην εργασία δεν πρέπει να αναφέρονται ονο- ματεπώνυμα συγκεκριμένων ατόμων, νοσοκο- μείων η άλλων φορέων, για τη διατήρηση της ανωνυμίας, εκτός αν υπάρχει ρητή αποδοχή εκ μέρους των αναφερομένων. Επίσης, οι ασθε- νείς έχουν το θεμελιώδες δικαίωμα σεβασμού της ιδιωτικότητας το οποίο δεν θα πρέπει να παραβιάζεται χωρίς την πληροφορημένη συ- γκατάθεσή τους. Ωστόσο, στις περιπτώσεις που οι συγγραφείς κρίνουν ότι κάποια προσω- πικά στοιχεία των ασθενών είναι απαραίτητα για επιστημονικούς σκοπούς (όπως τα αρχικά των ονομάτων των ασθενών ή φωτογραφίες τους ή στοιχεία του νοσοκομείου όπου νοση- λεύτηκαν), θα πρέπει να ζητούν την πληροφο- ρημένη συγκατάθεση των ασθενών προκειμέ- νου να τα δημοσιεύσουν. Αυτό, σημαίνει ότι οι συγγραφείς υποχρεώνονται να δείχνουν το τελικό κείμενο της εργασίας τους (με τα συνο- δευτικά αρχεία: Εικόνων και Παραρτημάτων) το οποίο είναι προς υποβολή στο περιοδικό και να λαμβάνουν εγγράφως τη συγκατάθεση των ασθενών. Σε κάθε περίπτωση οι συγγραφείς θα πρέπει να καταβάλουν προσπάθεια για την εξασφά- λιση του μεγαλύτερου δυνατού βαθμού ανω- νυμίας των ασθενών. Για παράδειγμα, η κάλυ- ψη των ματιών σε μία φωτογραφία, δεν εξα- σφαλίζει πλήρως την ανωνυμία του εικονιζό- μενου. Οι αλλαγές σε κάποια χαρακτηριστικά γνωρίσματα των ασθενών, είναι μία τεχνική που συστήνεται στους συγγραφείς, εφόσον βέβαια αυτές οι αλλαγές δεν παραποιούν- παρερμηνεύουν τα ερευνητικά αποτελέσμα- τα. Αλλαγές τέτοιου είδους θα πρέπει οπωσ- δήποτε να γνωστοποιούνται στον εκδότη του περιοδικού καθώς και να παρέχεται η διαβε- βαίωση ότι αυτές οι αλλαγές δεν επιφέρουν
87ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 καμία «αλλοίωση» επιστημονικής φύσεως. Η λήψη της έγγραφης πληροφορημένης συγκα- τάθεσης θα πρέπει να αναφέρεται στην ενότη- τα της μεθοδολογίας, στο τελικό κείμενο της προς υποβολή εργασίας. ΤΉΡΗΣΗ ΚΏΔΙΚΑ ΑΝΘΡΩΠΊΝΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΆΤΩΝ Σεπερίπτωσηπουοισυγγραφείςδημοσιεύουν αποτελέσματα πειραμάτων, τα οποία έγιναν σε ανθρώπους θα πρέπει να δηλώσουν στην ενότητα της μεθοδολογίας, το αν αυτά έγιναν βάσει των όσων αναφέρονται στη Διακήρυ- ξη για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα του Ελσίνκι του 1975, όπως αυτή αναθεωρήθηκε το 2004. Αν τυχόν υπάρχουν κάποιες παρεκκλίσεις στη μεθοδολογία υλοποίησης των πειραμάτων σε σχέση με τα όσα αναφέρονται στη Διακήρυξη του Ελσίνκι θα πρέπει οι συγγραφείς οπωσδή- ποτε να αιτιολογούν αυτές τις παρεκκλίσεις. Ιδιαίτερα, όσον αφορά την εκπόνηση κλινικών μελετών (παρεμβατικών και μη), θα πρέπει οι συγγραφείς να δηλώνουν, στην ενότητα της μεθοδολογίας αν αυτές διεξήχθησαν μετά από έγκριση του Εθνικού Οργανισμού Φαρμάκων (ΕΟΦ) σύμφωνα με την Υπουργική Απόφαση ΔΥΓ3/89292, ΦΕΚ Β1973/31-12-2003 (εναρμό- νιση με την Directive 2001/20/EC) Επιπλέον, πρέπει να λαμβάνεται υπόψη ότι τα δεδομένα είναι ιστορικά και πρέπει να αναφέ- ρονται στον αόριστο χρόνο. Ωστόσο, ο χρόνος συλλογής των δεδομένων πρέπει να αναφέρε- ται, τόσο στην περίληψη, όσο και στο κυρίως κείμενο. Για παράδειγμα, στην περίπτωση των εμπειρικών (ερευνητικών) μελετών, αυτό μπο- ρεί να διατυπωθεί ως εξής: «Η συλλογή των δε- δομένων έγινε κατά τη διάρκεια του 2007» ή «Η συλλογή των δεδομένων έγινε κατά τη δι- άρκεια 18 μηνών, στο χρονικό διάστημα 2006- 2007». Σημειώνεται ότι στο περιοδικό «Νο- σηλεία και Έρευνα» δεν δημοσιεύονται άρ- θρα που αναφέρονται σε δεδομένα παλαιό- τερα των πέντε(5) ετών, εκτός αν αιτιολογείται επαρκώς η τρέχουσα σχετικότητα και χρησι- μότητά τους. Στις ποιοτικές μελέτες, τα άτομα πρέπει να αναφέρονται με αριθμούς ή ψευδώ- νυμα (σε εισαγωγικά) και να υπάρχει ισορρο- πία των αναφορών σε όλο το φάσμα των απα- ντήσεων. Στην περίπτωση των ανασκοπήσεων, πρέπει να αναφέρεται το έτος που έγινε η ανασκόπη- ση και το εύρος των ετών δημοσίευσης των μελετών που ανασκοπήθηκαν. Ανάλογες λε- πτομέρειες πρέπει να αναφέρονται και στην περίπτωση ιστορικών μελετών. Οι στατιστικές δοκιμασίες που χρησιμοποιούνται, πρέπει να ορίζονται και, όπου είναι απαραίτητο, να τεκ- μηριώνονται με βιβλιογραφικές παραπομπές. Οι συντομογραφίες και τα σύμβολα πρέπει να χρησιμοποιούνται σπάνια και μόνον όταν επα- ναλαμβάνονται μεγάλα σε έκταση ονόματα ή εκφράσεις. Τα πλήρη ονόματα ή εκφράσεις θα αναφέρονται ολόκληρα κατά την πρώτη χρή- ση, ακολουθούμενα από τη συντομογραφία σε παρένθεση. Σε κάθε περίπτωση, θα ακολου- θούνται οι κανόνες που ισχύουν στις δημοσι- εύσεις του Royal Society of Medicine Press. 13. Αντικρουόμενα συμφέροντα: H εμπι- στοσύνη του κοινού στη διαδικασία κρίσης των υποβαλλόμενων άρθρων εξαρτάται εν μέ- ρει και από τον τρόπο διαχείρισης τυχόν αντι- κρουόμενων συμφερόντων κατά τη συγγρα- φή, την αξιολόγηση και τη λήψη της τελικής απόφασης εκ μέρους της διεύθυνσης σύντα- ξης για τη δημοσίευσή τους ή όχι. Αντικρου- όμενα συμφέροντα υφίστανται όταν κάποιος συγγραφέας (ή το ίδρυμα από το οποίο προ- έρχεται ο συγγραφέας), κάποιος κριτής ή ο δι- ευθυντής σύνταξης έχουν οικονομικές ή δια- προσωπικές σχέσεις που με αρνητικό τρόπο επηρεάζουν τις ενέργειές τους αναφορικά με το άρθρο που έχει υποβληθεί προς κρίση στο περιοδικό. Πιο συγκεκριμένα, σύμφωνα με τις κοινές απαιτήσεις που πρέπει να πληρούν τα άρθρα τα οποία υποβάλλονται σε βιοϊατρικά περιοδικά (όπως αυτές έχουν εκδοθεί το Φε- βρουάριο του 2006 από τη Διεθνή Επιτροπή Εκδοτών Ιατρικών Περιοδικών) αντικρουόμε- να συμφέροντα υφίστανται όταν υπάρχουν οι- κονομικές σχέσεις (π.χ σχέσεις εργοδότη - ερ- γαζόμενου, ιδιοκτησίας περιουσίας, οικονο- μικών τιμητικών επάθλων, και αμειβόμενων εμπειρογνωμοσυνών), οι οποίες είναι οι πιο εύκολα αναγνωρίσιμες και αυτές που πιο συ- χνά υπονομεύουν την αξιοπιστία του περιο- δικού, των εκδοτών, των συγγραφέων και της επιστήμης γενικότερα. Ωστόσο, αντικρουόμε- να συμφέροντα μπορεί να προκύψουν και για άλλους λόγους, όπως οι κακές διαπροσωπικές σχέσεις, ο ακαδημαϊκός ανταγωνισμός κ.α. Οι συγγραφείς θα πρέπει να δηλώσουν στο τέ- λος του κειμένου της εργασίας τους και πριν από τον κατάλογο της βιβλιογραφίας, αν θε- ωρούν ότι η κρίση –αξιολόγηση της εργασία
88 p.7). Όλες οι αναφορές πρέπει να γίνονται από τις πρωτογενείς πηγές. Ο κατάλογος της βιβλιογραφίας ακολουθεί το σύστημα Harvard, π.χ. γράφεται με αλφαβη- τική σειρά, με βάση το επώνυμο του πρώτου συγγραφέα. Ο κατάλογος της βιβλιογραφίας πρέπει να περιλαμβάνει τα επώνυμα των συγ- γραφέων και τα αρχικά, τη χρονολογία της δη- μοσίευσης, τον τίτλο του άρθρου, το πλήρες όνομα του περιοδικού, τον αριθμό του τόμου (και τον αριθμό του τεύχους, εάν οι σελίδες του τόμου δεν είναι συνεχόμενες) και την πρώ- τη και τελευταία σελίδα του άρθρου. Όταν η παραπομπή αφορά βιβλίο, αναφέρεται ο συγ- γραφέας, η χρονολογία, ο τίτλος, ακολουθείται από τον εκδότη και την πόλη. Όταν η παρα- πομπή αφορά κεφάλαιο σε βιβλίο, πρέπει να δίνονται λεπτομέρειες για το συγγραφέα (είς) του βιβλίου, τη χρονολογία, τον τόπο δημοσί- ευσης και τον εκδοτικό οίκο. Οι παραπομπές που αναφέρεται ότι είναι «υπό δημοσίευση» («in press»), γίνονται αποδεκτές μόνον εάν συ- νοδεύονται από επιστολή αποδοχής του αντί- στοιχου περιοδικού.   Παραδείγματα: Williams N. (2001). Patient resuscitation fol- lowing major thermal trauma. Nursing in Criti- cal Care: 6: 115-121 Muller D, Harns P, Watley L. (1986). Nursing Children: Psychology Research and Practice. London: Harper Row. Lewis T, Hell J. (1992). Rhabdomyolysis and Myoglobinuria. In: Hall J, Schmidt G, Wood L. (eds), Principles of Critical Care,Volume 2. New York: McGraw Hill. Οι ιστοσελίδες (websites) αναφέρονται ως ακολούθως: National Institute for Clinical Excellence (2000) Final appraisal determination: Drugs for early thrombolysis in the treatment of acute myo- cardial infarction, NICE, www.nice.org.uk/arti- cle.asp?a=36672.Πρόσβασηστις7Οκτωβρίου 2006. 17. Πίνακες,Σχήματα,Γραφικά,Φωτογραφίες: Οι πίνακες πρέπει να αναφέρονται στο κείμενο ως Πίνακες, να αριθμούνται με τη σειρά παρά- θεσής τους, π.χ. ως Πίνακας 1, Πίνακας 2 κλπ και να ενσωματώνονται στη σωστή θέση τους στοκείμενο.Όλεςοιεικόνες,συμπεριλαμβανο- τους, δύναται να επηρεαστεί ή όχι από την ύπαρξη τυχόν αντικρουόμενων συμφερόντων όπως αυτά περιγράφονται παραπάνω. 14. Πηγές χρηματοδότησης: Οι συγγραφείς θα πρέπει να αναφέρουν τα λεπτομερή στοι- χεία (επωνυμία φορέα, στοιχεία επικοινωνίας, χορηγούμενο ποσό) όλων των χρηματοδοτι- κών πηγών από τις οποίες ενισχύθηκε η εκ- πόνηση της εργασίας τους. Παραδείγματα τέ- τοιων πηγών είναι: χρηματοδοτήσεις από εται- ρείες ιατρικού ενδιαφέροντος ή μη, υποτροφί- ες, επιχορηγήσεις προερχόμενες από εθνικούς ή κοινοτικούς πόρους, ενισχύσεις από επιστη- μονικούς φορείς (π.χ. επιστημονικές εταιρείες, μη κερδοσκοπικά ιδρύματα κ.λπ.). Επίσης, θα πρέπει να αναφέρεται αν η εργασία εκπονήθη- κε στο πλαίσιο κάποιου προγράμματος εθνι- κού ή διακρατικού, το οποίο χρηματοδοτή- θηκε από πόρους εθνικούς ή της αλλοδαπής. Στην περίπτωση αυτή, θα πρέπει να αναφέ- ρονται τα πλήρη στοιχεία του προγράμματος (φορέας ανάθεσης, χρονική διάρκεια, ποσό χρηματοδότησης κλπ). Τα παραπάνω στοιχεία θα πρέπει να αναφέρονται σε ξεχωριστή ενό- τητα μετά την ενότητα όπου γίνονται οι δηλώ- σεις περί αντικρουόμενων συμφερόντων. 15. Ευχαριστίες Μετά την ενότητα των χρη- ματοδοτικών πηγών ακολουθεί η προαιρετι- κή ενότητα των ευχαριστιών, στην οποία ανα- φέρονται τα ονόματα και οι ιδιότητες ατόμων πουσυνέβαλαν(π.χ.μέσωτηςπαροχήςπρωτο- γενών στοιχείων, ή μέσω της κριτικής ανάγνω- σης του κειμένου προς δημοσίευση ή μέσω της γνωμοδότησής τους) στην εκπόνηση της εργασίας (πέραν από τους συγγραφείς). Στην ενότητα αυτή, θα πρέπει να αναφέρονται και τυχόν χορηγοί-δωρητές υλικών και μέσων που ήταν απαραίτητα για τη διεξαγωγή της έρευ- νας. 16. Βιβλιογραφικές Παραπομπές Οι βιβλιο- γραφικές παραπομπές μέσα στο κείμενο πρέ- πει να αναφέρουν τα επώνυμα των συγγρα- φέων, ακολουθούμενα από τη χρονολογία, με χρονολογική σειρά, π.χ. (Lewis 1975, Barnett 1992, Chalmers 1994). Όταν υπάρχουν περισ- σότεροι από δύο συγγραφείς, αναφέρεται το όνομα του πρώτου συγγραφέα και ακολουθεί- ται από et al., π.χ. (Barder et al. 1994), αλλά όλοι οι συγγραφείς πρέπει να αναφέρονται στον κατάλογο της βιβλιογραφίας. Όταν στο κεί- μενο υπάρχουν εισαγωγικά, πρέπει πάντα να αναφέρεται και η σελίδα, π.χ. (Chalmers 1994,
89ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 μένων των φωτογραφιών, πρέπει να αναφέρο- νται στο κείμενο ως Σχήματα και να αριθμού- νται με τη σειρά παράθεσής τους, π.χ. Σχήμα 1, Σχήμα 2 κλπ. Πίνακες και Σχήματα πρέπει να έχουν τίτλο και μπορούν να συνοδεύονται από επεξηγηματικό κείμενο (λεζάντα), που δεν θα υπερβαίνει τις τριάντα(30) λέξεις.Το περιοδικό διατηρεί το δικαίωμα προσαρμογής του μεγέ- θους των σχημάτων, για τεχνικούς λόγους. Σε περίπτωση χρησιμοποίησης υλικού (περι- λαμβανομένων των σχημάτων, πινάκων κ.λπ.) που έχει ήδη δημοσιευθεί αλλού, πρέπει να εξασφαλίζεται, πριν την υποβολή ενός άρ- θρου, η άδεια των αρχικών συγγραφέων ή αυ- τών που κατέχουν τα πνευματικά δικαιώματα του αναπαραγόμενου υλικού. Οι συγγραφείς των δημοσιευμένων άρθρων έχουν την ευθύ- νη για οποιαδήποτε επίπτωση από παραβίαση του copyright τρίτων. ΔΙΑΔΙΚΑΣΊΑ ΚΡΊΣΗΣ 18. Όλες οι υποβαλλόμενες εργασίες κρίνο- νται (ως ανώνυμες) από δύο(2) ανεξάρτητους Κριτές και, εφόσον περιλαμβάνουν σύνθετες στατιστικές δοκιμασίες, από στατιστικολόγο. Οι Κριτές αποφαίνονται αν ένα άρθρο είναι α) δημοσιεύσιμο ως έχει, β) δημοσιεύσιμο ύστε- ρα από διορθώσεις ή γ) μη δημοσιεύσιμο. Σε περίπτωση διαφωνίας των κριτών αποφαίνε- ται οριστικά η Διεύθυνση Σύνταξης, λαμβάνο- ντας υπόψη τις παρατηρήσεις και των δύο Κρι- τών. Αν οι κριτές υποδείξουν διορθώσεις, η εργα- σία επιστρέφεται από τη γραμματεία του περι- οδικού στον/στους συγγραφείς για επαναδια- τύπωση και επανυποβολή το αργότερο εντός 6 εβδομάδων από την ημερομηνία αποστολής των σχολίων του κριτή (η διάρκεια διόρθωσης των εργασιών από τους κριτές ανέρχεται συ- νήθως σε 6-8 εβδομάδες και σε κάποιες περι- πτώσεις μπορεί να φτάσει και τις 10 εβδομά- δες). Κατά την επανυποβολή ο/οι συγγραφείς θα πρέπει μέσω επιστολής προς το διευθυ- ντή σύνταξης να δηλώσει/ουν τις διορθώσεις που έχουν κάνει σύμφωνα με τις υποδείξεις των κριτών. Η διορθωμένη εργασία, εάν κριθεί αναγκαίο, ξαναστέλνεται στους Κριτές οι οποί- οι επιβεβαιώνουν ή όχι τη διόρθωση του κει- μένου σύμφωνα με τις συστάσεις τους, οπό- τε η διεύθυνση σύνταξης λαμβάνει την τελική της απόφαση για τη δημοσίευση του άρθρου Δοκίμιο, Ανάτυπο, Πρόσθετα Αντίτυπα 19. Ηλεκτρονικό Ανάτυπο Μετά τη δημοσί- ευση αποστέλλεται στο συγγραφέα που είναι υπεύθυνος για την επικοινωνία, η ηλεκτρονι- κή διεύθυνση της δημοσίευσης. Ηλεκτρονικά ανάτυπα διανέμονται από αυτόν, στους υπό- λοιπους συγγραφείς. Το περιοδικό δεν εκδίδει τυπογραφικά ανάτυπα των δημοσιευόμενων εργασιών. ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΆ ΔΙΚΑΙΏΜΑΤΑ 20.Προϋπόθεσηγιατηδημοσίευσηοποιασ- δήποτε εργασίας στο περιοδικό  «Νοσηλεία και Έρευνα» είναι η παραχώρηση από τους συγγραφείς αυτού του αποκλειστικού δικαιώ- ματος στην Εταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών. Μαζί με το δοκίμιο αποστέλλεται στους συγ- γραφείς ειδικό έντυπο παροχής άδειας απο- κλειστικής δημοσίευσης, το οποίο συμπλη- ρώνεται, υπογράφεται και επιστρέφεται ταχυ- δρομικά στο περιοδικό, μαζί με το διορθωμέ- νο δοκίμιο του άρθρου. Όταν ένα άρθρο προέρχεται από μεγάλη ερευ- νητική μελέτη και οι ίδιοι ή άλλοι συγγραφείς έχουν προετοιμάσει επιπλέον άρθρα (χωρι- στές παρουσιάσεις), τα οποία έχουν δημοσιευ- θεί ή υποβληθεί προς δημοσίευση σε αυτό ή άλλο περιοδικό, ο συγγραφέας που είναι υπεύ- θυνος για την επικοινωνία οφείλει να ενημε- ρώσει τη Διεύθυνση Σύνταξης, προκειμένου να διασφαλισθεί ότι δεν παραβιάζονται πνευ- ματικά δικαιώματα τρίτων. Οποιαδήποτε επί- πτωση από παραβίαση πνευματικών δικαιω- μάτων βαρύνει τους συγγραφείς των δημοσι- ευμένων άρθρων και το περιοδικό θα προβαί- νει στις ανάλογες ενέργειες. ΤΕΛΙΚΗ ΕΠΙΣΗΜΑΝΣΗ Παρακαλούνται οι συνδρομητές που προ- ετοιμάζουν εργασίες προς δημοσίευση στο περιοδικό «Νοσηλεία και Έρευνα», να τηρούν σχολαστικά τις παραπάνω Οδηγίες προς τους Συγγραφείς, προς αποφυγή κα- θυστερήσεων στη δημοσίευση των εργα- σιών τους και στην κυκλοφορία των τευ- χών.
90 GENERAL INFORMATION 1. “Nursing Care and Research” publishes, fol- lowing peer review, articles in Greek or English, contributing to the understanding and devel- opment of all aspects of nursing care. The Ed- itorial Department receives manuscripts relat- ing to nursing practice, research, education and management, with scientific, theoretical or philosophical basis. 2. Papers published in the journal belong to one of the following categories: a) research studies, b) literature reviews and c) articles re- lating to developments in nursing practice, education and management. Additionally, let- ters (no longer than 500 words), including re- views or comments on previously published work, are published if submitted within two (2) months from the publication of the research concerned. 3. Manuscripts must be submitted exclusive- ly to the “Nursing Care and Research” journal, they must not have been published in print or electronic form, or undergo peer review at an- other journal or medium at the time of sub- mission. The Editorial Director decides time of publication and reserves the right to change manuscript format; however, large or substan- tial changes are made only following author consent. Authors should avoid submitting two man- uscripts from the same study without clear justification. Also, they should not include in new work material from background litera- ture reviews that have already been published (eg avoidance of self-plagiarism). In the event that two papers emerge from the same re- search study, presenting different aspects of the work at hand, they must be submitted in- dependently and not as two parts of the same article. Each article should be autonomous and must not include the other, although cross - references can be made. When a com- plete description of the research methodology is made in the first article a brief description is sufficient in the the second provided the first is adequately referenced. Generally, one should avoid publishing numerous individual papers emanating from the same study (“salami slic- ing”) and instead should focus on the different aspects and research findings within a single publication. If the manuscript is accepted for publication, the authors must complete and send via fax at 00302107461485 the Non-Publication in An- other Medium Form, which forms part of the supporting files as required in the submission process. Instructions for Authors MISSION AND AIM OF THE JOURNAL “Nursing Care and Research” is a peer-reviewed journal accepting manuscripts from researchers from Greece and abroad. Its mission is to contribute to the development of nursing science and practice in Greece as well as internationally. The aim is to promote and disseminate new knowledge and research data for eventual application in clinical practice. To this end, nurses and other affiliated researchers are invited to submit high-calibre manuscripts in Greek or English. The journal welcomes original research papers, reviews, theoretical or philosophical articles, interesting clinical cases and methodological articles from experts. Nursing Care and Research is recognized at national level (FEK issue B 1961/23-9-2008) and is indexed at the CINHAL, EBSCO and SCOPUS International Databases.
91ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 4. Author participation in the drafting pro- cess All authors cited in a manuscript must have ac- tively contributed to the conception and de- sign of the study and/or the analysis and in- terpretation of data and/or in drafting the manuscript and all should have analysed and approved the content of the final version sub- mitted for publication. Participation only in the funding-seeking process or data collection does not justify listing among the authors, and can be acknowledged in the Acknowledge- ment section. For this reason, when several au- thors are cited, a separate letter is required ex- plaining in detail the contribution of each (eg methodological design, statistical analysis and interpretation, drafting of final text, reviewing and editing, literature review etc). The editori- al department reserves the right to contact au- thors to obtain clarifications on specific issues. 5. Submission process Manuscriptsforpublicationaresubmittedelec- tronically via e-mail: info@nursingstudies.gr in Word for Windows format. Figures, tables, graphics and images (only black white) are to be submitted in separate files in JPEG, GIF, TIFF, Microsoft PowerPoint and Excel formats. Authors are advised to confirm that their work has been received by contacting the Secre- tariat on weekdays between 10.00-16.00, tel: 00302106512282. In addition, authors should always maintain a copy of their work. 6. Periodicity The journal is published three (3) times per year (quarterly) and includes research pa- pers submitted exclusively by its subscribers. The author or at least one of the authors of any manuscripts submitted must already be a registered subscriber of the journal or a paid member of the Nursing Studies Society for the current year. 7. Retention of material Authors are advised that submitted manu- scripts are kept in record for one month af- ter publication. If there is a request for the re- turn of any material it should be clearly stated when manuscripts are being submitted. Organisation and format 8. Script: Texts should be double-spaced, with font size 12 and 2.5 cm white margin on all sides of each A4 page. All pages must be numbered in the lower right corner and the figures, tables, graphics and photos are to be submitted in separate pages, in continuous numbering. 9. Identification Page: The first page of each manuscript includes the title (up to 15 words) and the names of the authors in Greek and En- glish. Each author name is accompanied by qualifications, the last professional title, em- ployer, mailing and e-mail address and tele- phone number. In case of several authors, the name of the author to whom inquiries regard- ing the paper should be directed must be indi- cated (corresponding author). The authors of research studies cannot exceed six (6), apart from exceptional circumstanc- es when it comes to multi-disciplinary, large- scale multicenter studies. The authors of oth- er types of manuscripts cannot exceed two (2). All authors listed in the manuscript must have made an active contribution to the conception and design of the study and/or the analysis and interpretation of data and/or in the draft- ing of the manuscript and everyone should have studied and approved the final version submitted for publication. Participation only in the funding-seeking process or data collec- tion does not justify listing among the authors, and can be acknowledged in the Acknowledg- ment section. The identification page will be stored at the journal’s Secretariat office until the comple- tion of each anonymous peer review, receiv- ing a code number communicated to the au- thor via e-mail. With this number the author can request information on the progress of their manuscript following submission. 10. Title Page: Immediately after the identi- fication page, follows the title page, which in- cludes the title and the running title of the pa- per. The running title will appear in Greek and
92 English language and cannot exceed five (5) words. This page does not list names of au- thors or any other item that violates their ano- nymity during the peer-review process. 11. AbstractsandKeywords:The title page is followed by the abstracts (up to 250 words) in Greek and English, which will accurately sum- marize the content of the work. The abstract includes a) introduction, b) aim(s), c) method- ology, d) results and e) conclusion, and must not contain bibliographical references and ab- breviations. Each abstract is followed by up to six (6) keywords that indicate the content, pur- pose and focus of the manuscript. 12. Main body of work: The area of ​​the main body of the manuscript should be 2,000-5,000 words (excluding abstracts, tables and bibliog- raphy). Short manuscripts (up to 2,500 words in the main body and up to fifteen (15) refer- ences) are particularly welcome. This option is recommended for the dissemination of small- scale research studies of outstanding val- ue, without the possibility of extrapolations or repetition. In addition, smaller-scale man- uscripts are more likely to reach publication stage faster. The manuscript should include headings to further clarify text sections. Proposed head- ings include: a) introduction, b) literature re- view, c) aims, d) research questions and assumptions, e) sample f) data collection pro- cess, g) reliability and validity, h) ethical issues, i) data analysis, j) results, k) discussion, l) lim- itations of the study,m) conclusions and rel- evance to nursing practice, n) acknowledg- ments etc. Headings must be selected and adapted to content needs and their hierarchi- cal order should be clearly distinguishable; for example first level headings should appear in upper case and bold fonts, second level head- ings in lower case and bold fonts, third level headings in italics and so on and so forth. Study population anonymity and informed consent In order to ensure anonymity, the manuscript should not include the names of specific in- dividuals, hospitals or other entities, without their explicit consent. Furthermore, patients retain a fundamental right in regards to re- specting their privacy which should not be in- fringed without their informed consent. How- ever, in those cases where the authors consider that certain personal patient data are essen- tial for scientific purposes (such as patient ini- tials or photographs or names of hospitals) in- formed consent is necessary. This means that authors are required to show the final version of their work (with the accompanying files: Im- ages and Annexes) prior to submission to the journal and receive written consent from the patients. In each case, the authors should make an ef- fort to ensure the greatest possible degree of patient anonymity. For example, covering the eye area in photos does not fully ensure the anonymity of the depicted. Changes in some patient characteristics is the technique rec- ommended to authors, provided that these changes do not distort/misinterpret the re- search results. Such changes should always be communicated to the publisher along with as- surances that these changes will not result in any “alteration” of a scientific nature. Obtain- ing of the written informed consent should be stated in the methodology section, in the final text of the submitted manuscript. ADHERING TO THE HUMAN RIGHTS CODE OF CONDUCT Should authors publish results of studies con- ducted on humans, the methodology section should indicate whether they were conducted according to the principles of the Declaration of Human Rights, (Helsinki 1975) as revised in 2004. Should certain processes deviate from these principles, these must be methodolog- ically outlined and justified. Specifically, concerning clinical studies (in- vasive or not), authors should indicate, in the methodology section whether they were con- ducted upon approval of the National Agency
93ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 for Medicines (EOF) in accordance with Minis- terial Decision DYG 3/89292 Gazette V1973/31- 12-2003 (aligned with Directive 2001/20/EC). It should also be indicated that data is histori- cal and should be referred to in the past tense. The time of data collection should be reported in both the abstract and the main text. For ex- ample, in the case of empirical studies, this can be stated thus: “Data collection was carriedout during 2007” or “Data collection was performed over 18 months, in the 2006-2007 period.” Note that the “Nursing Care and Research” journal does not publish studies citing data older than five (5) years, unless current relevance is suffi- ciently justified. In qualitative studies, individu- als should refer to numbers or aliases (in quotes) and mentions should be balanced equally across the full range of responses. In the case of reviews, the year of the review should be reported and the range of publica- tion years of the studies reviewed should be reported. Such details should be mentioned in historical studies. The statistical tests used, ought to be defined and, where necessary, documented with references. Abbreviations and symbols should be used rarely and only in the case of names or expres- sions of extensive length. The full names or ex- pressions will be referred to during first use, followed by the abbreviation in parentheses. In any case, abbreviations will follow the rules set out by the Royal Society of Medicine Press. 13. Conficts of interest Public confidence in the peer-review process depends partly on the management of any conflicting interests arising in the writing, eval- uation and final publication decision as artic- ulated by the editorial department. Conflicts of interest arise when an author (or the institu- tion to which the author belongs to), a review- er or the Managing Editor maintain financial or personal relationships that can in a negative way affect their actions/judgment regarding the manuscript submitted to the journal. More specifically, according to the requirements for manuscripts submitted to biomedical journals (as issued in February 2006 by the Internation- al Committee of Medical Journals Publishers) conflicting interests arise when financial rela- tionships exist (eg employer – employee, own- ership of property, financial honorary prizes, and paid expert opinions) and these are the most easily identifiable cases and those that most often undermine the credibility of the journal, the publishers, the authors and the sci- entific endeavours in general. However, con- flicting interests may arise for other reasons as well such as poor interpersonal relationships, academic competition etc. Authors must indicate at the end of the text and prior to the references section if they con- sider that the peer review of their work may be affected or not by the existence of any conflict of interest as described above. 14. Sources of funding Authors should indicate details (entity name, contact information, amount awarded) of all funding sources from which their research benefitted. Examples of such sources in- clude: medical or non-medical interest com- pany funds, scholarships, national or Europe- an Community grants, support from scientific bodies (eg scientific societies, non -profit insti- tutions etc.). It should also be indicated if the work was carried out as part of a national or transnational program, financed by nation- al or international sources. In this case, full de- tails of the program (awarding body, duration, amount of funding, etc.) must be disclosed. This information should be listed in a separate section following the conflicts of interest sec- tion. 15. Acknowledgements The funding sources section is followed by the optional Acknowledgements section, stat- ing the names and affiliations of all those who contributed (eg through the provision of pri- mary data, or by reviewing the text or provid- ing their opinion) to the drafting of the man- uscript (apart from the authors). This section
94 should acknowledge any sponsors donating materials and tools required for the research. 16. Bibliographic References: Bibliograph- ic references in the text should indicate the names of the authors followed by the date in chronological order, eg. (Lewis 1975, Barnett 1992, Chalmers 1994). When there are more than two authors, the name of the first author followed by et al., eg. (Barder et al. 1994), is ref- erenced in the text but all authors should be listed in the bibliography. When quotes are used in the text, the page should be referred to eg. (Chalmers 1994, p.7). All references must be from primary sources. The literature list follows the Harvard system, written in alphabetical order based on the sur- name of the first author. The list should in- clude authors’ surnames and initials, the date of publication, article title, full name of journal, volume number (and issue number if the vol- ume pages are not consecutive) and the first and last page of the article. When the refer- ence applies to a book, the author, the date, the title, followed by the publisher and the city must be stated. When the reference applies to a chapter in a book, details on the author(s) of the book, the date, place of publication and publisher must be provided. These references that are said to be “in press”, shall be accepted only if accompanied by a letter of acceptance from the journal in question. Examples: Williams N. (2001). Patient resuscitation follow- ing major thermal trauma. Nursing in Critical Care: 6: 115-121 Muller D, Harns P, Watley L. (1986). Nursing Children: Psychology Research and Practice. London: Harper Row. Lewis T, Hell J. (1992). Rhabdomyolysis and Myoglobinuria. In: Hall J, Schmidt G, Wood L. (eds), Principles of Critical Care, Volume 2. New York: McGraw Hill. Websites are refencees as follows: National Institute for Clinical Excellence (2000) Final appraisal determination: Drugs for early thrombolysis in the treatment of acute myo- cardial infarction, NICE, www.nice.org.uk/ar- ticle.asp?a =36672. Last access on 7 October 2006. 17. Figures , Tables , Graphics , Photos : Tables must be referred to herein as Tables, numbered in the order they are presented, eg as Table 1, Table 2, etc. and incorporated in the correct place in the body of the text. All imag- es, including photos, must be referred to here- in as Figures and numbered in the order they are presented, eg Figure 1, Figure 2 etc. They must also be captioned and may be accom- panied by a legend not exceeding thirty (30) words. Figures of all forms will cover a single column (width 86mm) or two columns when needed (width 177mm). The journal reserves the right to adjust the size of figures for tech- nical reasons. When material (including figures, tables, etc.) that has already been published elsewhere ap- pears in the manuscript, the written permis- sion of the original authors (or those who own the copyright of said material) must be ob- tained. The authors of published papers are fully liable for any copyright infringement. Peer-review process 18. All submitted work is reviewed (anony- mously) by two (2) independent referees/re- viewers and, if they contain complex statistical methodologies by a statistician as well. Re- viewers decide whether an article is a) accept- ed, b) requires modifications or c) rejected. In case of disagreement among the reviewers, the Managing Editor will reach a final decision, taking into account all reviewer comments. If the reviewers suggest modifications, the manuscript is returned by the journal secretar- iat to the corresponding author for redrafting and resubmission within six weeks from the date the comments were made (the review process spans usually 6-8 weeks and in some cases can reach up to 10 weeks). During resub- mission, authors are required to indicate the modifications they have carried out in accor- dance to reviewer instructions in a letter to the Managing Editor. The modified manuscript is forwarded to the reviewers if deemed neces-
95ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 sary, and they confirm whether or not modi- fications comply with their recommendations. At that point the Managing Editor reaches the final decision to publish the article. 19. Electronic Reprint: Following publica- tion, the corresponding author will receive an electronic reprint of the article in PDF format. Electronic reprints will be distributed by him/ her to the other authors. The journal does not issue printed reprints of published work. COPYRIGHT 20. In order to publish any article in the “Nurs- ing Care and Research” journal, the authors are asked to grant this exclusive right to the Soci- ety for Nursing Studies. Along with the draft for modifications the authors receive an Au- thorization for Exclusive Publication form which must be filled, signed and returned by mail (or by email as a pdf file) to the journal, along with the modified manuscript. When a paper is derived from an extensive re- search study and the same or other authors have prepared additional papers, which have been published or submitted for publication in this or other journals, the corresponding author must notify the Managing Editor so as to ensure that third party copyright is not in- fringed. Any impact emanating from copyright infringement lies exclusively with the authors of published articles and the journal will pro- ceed with all necessary actions. FINAL NOTE Subscribers preparing manuscripts for publi- cation in the “Nursing Care and Research” jour- nal are requested to adhere to these Instruc- tions for Authors carefully in order to avoid delays in the publication of their work and the publication of new volumes of the journal. Εταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών Διοικητικό Συμβούλιο Εταιρείας Νοσηλευτικών Σπουδών Πρόεδρος: Όλγα Σίσκου Αντιπρόεδρος: Μαρία Καθαράκη Γενική Γραμματέας: Μαρία Χατζοπούλου Ειδική Γραμματέας: Ευανθία Κωνσταντάκη Ταμίας: Αργυρώ Ψυχογυιού Μέλη: Μαρία Χαρχαρίδου Στέλιος Κατσαραγάκης
96 Η τεράστια ανάπτυξη του διαδικτύου τα τελευ- ταία χρόνια διευκόλυνε σημαντικά την άμεση, απλή και σχετικά μικρή (ή και καθόλου) σε κό- στος πρόσβαση των επιστημόνων υγείας σε εξαι- ρετικά μεγάλο αριθμό περιοδικών, μέσω των δια- θέσιμων ηλεκτρονικών βιβλιοθηκών σε ιδρύματα τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, σε νοσοκομεία, σε βι- βλιοθήκες, στο Εθνικό Κέντρο Τεκμηρίωσης κ.ά. Σήμερα, σχεδόν όλα τα περιοδικά εκδίδονται και σε ηλεκτρονική μορφή, παρέχοντας τη δυνατό- τητα παραγγελίας, μέσω διαδικτύου, ακόμη και μεμονωμένων άρθρων και όχι απαραίτητα ολό- κληρων τευχών, κάτι που στην Ελλάδα επιτυγχά- νεται μέσω του Εθνικού Κέντρου Τεκμηρίωσης. Είναι γεγονός, εξάλλου, πως η πρόσβαση στο δι- αδίκτυο σήμερα είναι ευκολότερη και αμεσότερη από ποτέ, ακόμη και μέσω κινητών τηλεφώνων ή ταμπλέτων αφής. Επιπλέον, ακόμη και οι πιο αδα- είς σχετικά με τη χρήση υπολογιστών μπορούν σχετικά εύκολα και γρήγορα να αποκτήσουν τις βασικές γνώσεις περιήγησης στο διαδίκτυο. Δεν είναι τυχαίο λοιπόν το γεγονός ότι και τα περιο- δικά δίνουν πλέον τεράστια σημασία στην ηλε- κτρονική τους έκδοση, αποβλέποντας στο να προσελκύσουν το αναγνωστικό κοινό. Στην πλει- ονότητά τους, οι ηλεκτρονικές εκδόσεις των πε- ριοδικών είναι εξαιρετικά εύχρηστες και άμεσα προσπελάσιμες. Είναι σαφής πλέον η μετάβαση των περιοδικών από την έντυπη στην ηλεκτρο- νική μορφή. Στο πλαίσιο αυτό, τα τελευταία χρόνια, αναπτύ- χθηκε ραγδαία μια ιδιαίτερη κατηγορία περιοδι- κών που αφορούν στις επιστήμες υγείας. Πρό- κειται για τα ηλεκτρονικά περιοδικά ελεύθερης πρόσβασης (open access e-journals), τα οποία εκδίδονται αποκλειστικά σε ηλεκτρονική μορφή και διατίθενται δωρεάν για όλους στο διαδίκτυο. Χαρακτηριστικό είναι το γεγονός ότι οι περισσό- τεροι ερευνητές δέχονται καθημερινά πληθώρα προσκλήσεων στο ηλεκτρονικό τους ταχυδρο- μείο (e-mail) από τα ηλεκτρονικά περιοδικά ελεύ- θερης πρόσβασης για να γίνουν συνδρομητές (συνήθως χωρίς οικονομικό κόστος), να υποβάλ- λουν εργασίες προς κρίση, να γίνουν διευθυντές σύνταξης ή να γίνουν μέλη συντακτικών επιτρο- πών. Τα ηλεκτρονικά περιοδικά, όπως ακριβώς και τα παραδοσιακά περιοδικά, υποβάλλουν τα άρ- θρα σε διαδικασία κρίσης (review process) από δυο, τουλάχιστον, κριτές, έτσι ώστε να θεωρού- νται εξίσου αμερόληπτα και αξιόπιστα. Επιπλέ- ον, τα ηλεκτρονικά περιοδικά προσφέρουν γρη- γορότερη δημοσίευση των άρθρων, ανάγνωση των άρθρων από μεγαλύτερο αναγνωστικό κοι- νό και συνεπακόλουθα μεγαλύτερο αριθμό ανα- φορών (citations) από άλλους ερευνητές. Ποιος ερευνητής άραγε μπορεί να αντισταθεί στα πλε- ονεκτήματα αυτά; Επισημαίνεται, εξάλλου, πως συνεχώς αυξάνεται και ο αριθμός των ηλεκτρο- νικών περιοδικών που αποκτούν δείκτη απήχη- σης (impact factor), καθιστώντας τα ακόμη πιο ελκυστικά στους ερευνητές. Ενδεικτικά αναφέ- ρεται ότι ο εκδοτικός όμιλος BioMed Central εκ- δίδει 252 ηλεκτρονικά περιοδικά, εκ των οποίων τα 123 έχουν δείκτη απήχησης και τα 28 πρόκει- ται να λάβουν μέχρι το 2014. Επισημαίνεται ότι ο Ηλεκτρονικά περιοδικά ελεύθερης πρόσβασης Πέτρος Γαλάνης, Νοσηλευτής ΠΕ, MPH, PhD, Εργαστήριο Οργάνωσης και Αξιολόγησης Υπηρεσιών Υγείας, Τμήμα Νοσηλευτικής, Πανεπιστήμιο Αθηνών, Αθήνα ΆΡΘΡΟ ΣΎΝΤΑΞΗΣ
97ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 δείκτης απήχησης, παρά τα μειονεκτήματά του, εξακολουθεί να αποτελεί έναν απλό και ευρέως αποδεκτό δείκτη εκτίμησης της ποιότητας των περιοδικών (Jackson et al. 2009). Εκτός βεβαίως από τα σημαντικά πλεονεκτήμα- τα, τα ηλεκτρονικά περιοδικά παρουσιάζουν και ορισμένα σημαντικά μειονεκτήματα. Όπως προ- αναφέρθηκε, η συνδρομή και η πρόσβαση σε αυ- τά είναι δωρεάν και για τον λόγο αυτόν το κόστος λειτουργίας τους μεταφέρεται, συνήθως, στους συγγραφείς των άρθρων. Έτσι, συνήθως, η απο- δοχή για δημοσίευση ενός άρθρου συνεπάγε- ται άμεσα και μια συγκεκριμένη οικονομική επι- βάρυνση για τους συγγραφείς, η οποία ποικίλει σημαντικά μεταξύ των περιοδικών και φτάνει ακόμη και τα 2300€. Ένα εξαιρετικά σημαντικό μειονέκτημα των ηλεκτρονικών περιοδικών είναι το γεγονός ότι ορισμένα δεν συμπεριλαμβάνο- νται στις πλέον σημαντικές βάσεις αναζήτησης, όπως π.χ. PubMed, Cinahl, Embase, Scopus κ.ά., με αποτέλεσμα να είναι δύσκολη η εύρεση τους από τους ερευνητές. Επισημαίνεται, πάντως, ότι τουλάχιστον τα πιο ποιοτικά ηλεκτρονικά περιο- δικά συμπεριλαμβάνονται στις σημαντικότερες βάσεις αναζήτησης και επιπλέον συνεχώς αυξά- νεται η αποδελτίωση τους στις βάσεις αυτές. Εί- ναι χαρακτηριστικό το γεγονός ότι ο εκδοτικός όμιλος BioMed Central εκδίδει 252 ηλεκτρονικά περιοδικά, τα οποία αποδελτιώνονται όλα στο PubMed. Επιπλέον, ορισμένα ηλεκτρονικά περι- οδικά και ιδιαίτερα τα πιο πρόσφατα σε κυκλο- φορία υστερούν σε οργάνωση και ποιότητα, με αποτέλεσμα να ανακύπτουν σημαντικές δυσκο- λίες στη συνεργασία μεταξύ συγγραφέων και εκ- δοτών των περιοδικών. Σύμφωνα με συστηματική βιβλιογραφική ανα- σκόπηση των Watson et al. (2012) που αφορού- σε μέχρι και το 2011, βρέθηκαν 11 ηλεκτρονικά περιοδικά που εκδίδονται στην αγγλική γλώσ- σα και αφορούν άμεσα τη Νοσηλευτική επιστή- μη, συμπεριλαμβάνοντας στον τίτλο τους τον όρο “Nursing”. Σε επτά περιοδικά απαιτείται κα- ταβολή συγκεκριμένου ποσού από τους συγγρα- φείς ως απαραίτητη προϋπόθεση για τη δημοσί- ευση της εργασίας τους. Στην περίπτωση αυτή, από τα επτά περιοδικά, τα τέσσερα αποδελτιώ- νονται στο PubMed, τα τέσσερα αποδελτιώνο- νται στο Cinahl και τα τρία αποδελτιώνονται στο Scopus. Σημαντικά μικρότερη είναι η συχνότητα αποδελτίωσης για τα τέσσερα περιοδικά που δεν προϋποθέτουν οικονομικό κόστος για τους συγ- γραφείς, καθώς μόλις το ένα αποδελτιώνεται στο PubMed, τα τρία αποδελτιώνονται στο Cinahl και τα δυο αποδελτιώνονται στο Scopus. Φαίνεται λοιπόν πως το οικονομικό κόστος για τους συγ- γραφείς σχετίζεται με αυξημένη συχνότητα απο- δελτίωσης των περιοδικών, τουλάχιστον, στις πλέον σημαντικές βάσεις αναζήτησης, γεγονός βεβαίως που αυξάνει και την πιθανότητα υποβο- λής άρθρων σε περιοδικά με κόστος, καθώς ένας σαφής σκοπός των συγγραφέων είναι η διάχυση του έργου τους σε όσο το δυνατόν μεγαλύτερο αναγνωστικό κοινό. Επισημαίνεται ότι το πρώτο ηλεκτρονικό περιοδικό που αφορά τη Νοσηλευ- τική κυκλοφόρησε το 1996, ενώ πέντε από τα 11 ηλεκτρονικά περιοδικά που ανευρέθηκαν στην ανασκόπηση των Watson et al. (2012) έχουν ήδη δείκτη απήχησης, με τις τιμές να κυμαίνονται με- ταξύ 0,12-2. Επιπλέον, από τα έξι περιοδικά χωρίς δείκτη απήχησης, τα πέντε κυκλοφόρησαν για πρώτη φορά μόλις μετά το 2007. Είναι σαφές πως τα ηλεκτρονικά περιοδικά ελεύ- θερης πρόσβασης δεν αποτελούν ξεκάθαρα είτε ευχή είτε κατάρα, αλλά έχουν πλεονεκτήματα και μειονεκτήματαταοποίαπρέπεινασυνεκτιμώνται από τους ερευνητές πριν από την υποβολή των εργασιών τους. Εσφαλμένα, αρκετοί θεωρούν πως τα ηλεκτρονικά περιοδικά είναι υποδεέστε- ρης ποιότητας σε σχέση με τα παραδοσιακά πε- ριοδικά, καθώς πιστεύουν πως τα πρώτα απο- δέχονται για δημοσίευση ακόμη και χείριστης ποιότητας άρθρα, εφόσον οι συγγραφείς τους εί- ναι διατεθειμένοι να καταβάλλουν το αντίστοι- χο οικονομικό κόστος. Ευτυχώς, αυτό δεν αποτε- λεί τη συνήθη κατάσταση. Βεβαίως και υπάρχουν και ηλεκτρονικά περιοδικά χαμηλής ποιότητας που δημοσιεύουν αντιστοίχως και άρθρα χαμη- λής ποιότητας, αλλά σαφέστατα υπάρχουν και παραδοσιακά περιοδικά που ανήκουν στην κα- τηγορία αυτή. Το ζητούμενο για τους συγγρα- φείς δεν είναι η εύστοχη επιλογή «καλού» περιο- δικού, αλλά η πραγματοποίηση μελετών με όσο το δυνατόν μικρότερο σφάλμα και η συγγραφή άρθρων υψηλής ποιότητας. Στην περίπτωση αυ- τή, δεν θα απασχολεί πλέον τους συγγραφείς εάν το περιοδικό στο οποίο θα υποβάλλουν το άρ- θρο τους είναι ηλεκτρονικό ή όχι, αλλά εάν το πε- ριοδικό ανταποκρίνεται ή όχι στην ποιότητα του
98 άρθρου τους. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε πως τα τελευταία χρόνια αυξάνεται ολοένα και περισσό- τερο η απαίτηση αυτών που χρηματοδοτούν την έρευνα για δημοσίευση των άρθρων σε ηλεκτρο- νικά περιοδικά, συμπεριλαμβάνοντας μάλιστα στη χρηματοδότηση και το αντίστοιχο κόστος (Lyons 2010). Με τον τρόπο αυτόν, οι χρηματο- δότες της έρευνας φανερώνουν έμπρακτα πως θεωρούν καθοριστική τη διάχυση των αποτελε- σμάτων του ερευνητικού έργου στο ευρύ κοινό. Οι συγγραφείς καλούνται να συγγράψουν ποι- οτικά άρθρα και να τα δημοσιεύσουν σε ποιοτι- κά περιοδικά, ανεξάρτητα από το αν τα περιοδι- κά αυτά είναι ηλεκτρονικά ή έντυπα. Δεν πρέπει, εξάλλου, να παραβλέπεται το γεγονός ότι σήμε- ρα η διάχυση της πληροφορίας είναι απλούστε- ρη, φθηνότερη και γρηγορότερη από ποτέ, μέσω είτε των μέσων κοινωνικής δικτύωσης (προσωπι- κά ιστολόγια, Facebook, Twitter, Academia.edu, YouTube) είτε των μέσων μαζικής ενημέρωσης (διαδίκτυο, τηλεόραση, εφημερίδες), με αποτέ- λεσμα η καταβολή σημαντικής συνδρομής στα έντυπα περιοδικά να φαντάζει τουλάχιστον πα- ράδοξη. Προς αυτήν ακριβώς την κατεύθυνση, ολοένα και περισσότερα πανεπιστημιακά ιδρύ- ματα διεθνώς, όπως π.χ. το Princeton, το Harvard, το Massachusetts University of Technology κ.ά., απαιτούν από τους ερευνητές τους να δημοσιεύ- ουν το επιστημονικό τους έργο και στις βάσεις δεδομένων των πανεπιστημίων, στις οποίες η πρόσβαση είναι δωρεάν. Βιβλιογραφία Jackson D, Haigh C. Watson R. (2009). Nurses and publications: the impact of the impact factor. J Clin Nurs 18:2537-2538. Lyons MG. (2010). Open access is almost here: navi- gating through copyright, fair use, and the TEACH Act. J Contin Educ Nurs 41:57-64. Watson R, Cleary M, Jackson D, Hunt G. (2012). J Adv Nurs 68:1905-1908.
100 ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗ ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ ΠΕΡΊΛΗΨΗ ΕΙΣΑΓΩΓΗ: Μολονότι τα σχολεία έχουν αυξημέ- νη ευθύνη στην προαγωγή υγείας του σχολικού πληθυσμού, συχνά αποτελούν επικίνδυνο χώρο για ατυχήματα και μεταδοτικά νοσήματα. ΣΚΟΠΟΣ: Η διερεύνηση των γνώσεων και αντι- λήψεων προσωπικού σχολείων για δομές, ανάγκες, πρακτικές και πολιτικές διαμόρφω- σης ασφαλούς και υγιεινού φυσικού σχολικού περιβάλλοντος. ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: Η συστηματική ανασκόπηση πραγματοποιήθηκε σε βάσεις δεδομένων, εκδο- τικούς οίκους και μέσα από μηχανές αναζήτησης επιστημονικών άρθρων και σχετική γκρίζα βι- βλιογραφία. Σε δεύτερη φάση έγινε αναζήτηση μελετών από βιβλιογραφικές αναφορές άρθρων της αρχικής αναζήτησης. Τα κριτήρια ένταξης στην ανασκόπηση ήταν: η επιλογή ποσοτικών και ποιοτικών περιγραφικών μελετών, στην ελ- ληνική ή αγγλική γλώσσα, από δημοσιευμένα επιστημονικά άρθρα αξιόπιστων ιατρικών, νο- σηλευτικών και εκπαιδευτικών περιοδικών με κριτές, τα οποία αναφέρονταν σε προσωπικό σχολείων πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης τα έτη 2000-2015. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ: Η βιβλιογραφική αναζήτη- ση απέδωσε αρχικά 427 μελέτες, από τις οποί- ες μόνο οι 12 πληρούσαν τα κριτήρια ένταξης στην ανασκόπηση. Οι περισσότερες μελέτες δι- ερευνούσαν γνώσεις και αντιλήψεις γύρω από το βαθμό, που τα σχολεία διέθεταν δομές, προ- γράμματα, πρακτικές και πολιτικές διαμόρφω- σης ασφαλούς και υγιεινού φυσικού περιβάλλο- ντος μάθησης. Πολύ σημαντικές θεωρήθηκαν οι έννοιες της σχολικής ασφάλειας και υγιεινής από τους εκπαιδευτικούς. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ: Η παρούσα ανασκόπηση έδειξε ότι η σχολική ασφάλεια και υγιεινή είναι ζητήματα, που απασχολούν τους ερευνητές, με μικρή ωστόσο συμμετοχή των σχολικών νοσηλευτών ως κύριων ερευνητών. Στην πλει- οψηφία τους οι μελέτες ήταν καλά μεθοδολο- γικά σχεδιασμένες αλλά ποίκιλαν ως προς τις μετρήσεις και τα αποτελέσματά τους ανάλογα με τη χώρα, που διεξάγονταν. ΛΕΞΕΙΣ ΚΛΕΙΔΙΑ: «προσωπικό σχολείου», «γνώ- σεις», «αντιλήψεις», «σχολική ασφάλεια», «σχολι- κή υγιεινή», «φυσικό σχολικό περιβάλλον». Γνώσεις και αντιλήψεις προσωπικού σχολεί- ων για τη σχολική ασφάλεια και υγιεινή Νίκη Σύρου, Σχολική Νοσηλεύτρια ΠΕ, MPH, PhD Παναγιώτα Σουρτζή, Καθηγήτρια Τμήματος Νοσηλευτικής, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών ΥπεύθυνηΑλληλογραφίας: Νίκη Σύρου, Διογένους 37, Καλαμπάκα, Τηλ. 6947079625, e-mail: nikisir@gmail.com nikisir@nurs.uoa.gr
101ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 ABSTRACT INTRODUCTION: Although schools have a great responsibility in health promotion, they often become dangerous places for accidents and infectious diseases for the school popula- tion. PURPOSE: The investigation of research data on knowledge and perceptions of school staff about structures, needs, practices and policies for a safe and healthy physical school environ- ment. MATERIAL AND METHODS: A systematic re- view in the databases, in publishing houses, in Google Scholar and in relevant grey literature was conducted. A secondary search was con- ducted by investigating the reference lists of the gathered literature. The criteria for the sys- tematic review were: the selection of quantita- tive and qualitative descriptive studies, in Greek or English published scientific articles, which existed on reliable medical, nursing and edu- cational journals and referred to teachers and other staff of primary and secondary schools, the years 2000-2015. RESULTS: Initially the literature search result- ed 427 studies, from which only 12 met the inclusion criteria for the review. Most studies explored knowledge and perceptions about structures, programs, practices and policies for a safe and healthy physical school environment. The concepts of school safety and health were considered very important by the teachers. CONCLUSIONS:This review showed that school safety and hygiene are matters of concern to the researchers, but there is a low involvement of school nurses as principal investigators.The ma- jority of the studies were methodologically well designed but they ranged in terms of measure- ments and results depending on the country, in which were held. KEY-WORDS: “school staff”, “knowledge”, “per- ceptions”, “school safety”, “school hygiene”, “physical school environment”. REVIEW Knowledge and perceptions of school staff on school safety and hygiene Syrou N., School Nurse RN, MPH, PhD Sourtzi P., Professor, Faculty of Nursing, National and Kapodistrian University of Athens Corresponding Author: Syrou Niki, Diogenous 37, Kalampaka, nikisir@nurs.uoa.gr
102 ΕΙΣΑΓΩΓΉ Τα σχολεία έχουν ρόλο αυξημένης ευθύνης στην προαγωγή υγείας και στη διαμόρφωση ασφαλών και υγιεινών συνθηκών διδασκαλίας (Eaton et al. 2007,TabancaliBecta2009,GairínCastro2011). Σύμφωνα με την Αμερικανική Ακαδημία Παιδι- ατρικής “υγιεινό σχολικό περιβάλλον» είναι «αυτό που προστατεύει τους μαθητές και το προσωπικό από τραυματισμό ή ασθένεια, και προωθεί δράσεις πρόληψης και συμπεριφορές εναντία σε γνωστούς παράγοντες κινδύνου, που μπορεί να οδηγήσουν σε μελλοντική νόσο ή αναπηρία” (American Academy of Pediatrics 1993). Ένας από τους στόχους του Παγκόσμιου Οργανι- σμού Υγείας (ΠΟΥ) για τα σχολεία, αποτελεί και η διαμόρφωση ενός φυσικού σχολικού περιβάλλο- ντος, στο οποίο η ασφάλεια και η υγιεινή θα απο- τελούν σημαντικές προτεραιότητες (WHO 2000, WHO 1996). Το φυσικό περιβάλλον του σχολείου περιλαμβάνει τις κτιριακές υποδομές, τα έπιπλα, τη χρήση και παρουσία χημικών και βιολογικών παραγόντων, την περιοχή στην οποία βρίσκεται το σχολείο και το εξωτερικό του περιβάλλον συ- μπεριλαμβανομένου του αέρα, του νερού, του εδάφους και των υλικών, με τα οποία τα παιδιά μπορούν να έρθουν σε επαφή (WHO 2013). Ο όρος σχολική ασφάλεια, που αφορά στο φυσι- κό σχολικό περιβάλλον, αναφέρεται στη διαμόρ- φωση συνθηκών και στην τήρηση των προδια- γραφών ασφαλείας του σχολικού κτιρίου και του εξοπλισμού, ώστε να προλαμβάνεται ή να εξαλεί- φεται η παρουσία παραγόντων κινδύνου για την πρόκληση ατυχημάτων στον σχολικό πληθυσμό (Σύρου 2014). Κατ΄ αντιστοιχία, ο όρος σχολική υγιεινή, αναφέρεται στη δημιουργία συνθηκών και πρακτικών ως προς τις σχολικές κτιριακές εγκαταστάσεις και τον εξοπλισμό, ώστε να προ- λαμβάνεται ή να εμποδίζεται η εξάπλωση παθο- γόνων μικροοργανισμών και μεταδοτικών νοση- μάτων (Σύρου 2014). Σύμφωνα με ευρεία βιβλιογραφική ανασκόπηση των Liberal et al (2005) τα σχολεία φαίνεται ότι έχουν ρόλο αυξημένης ευθύνης στην προαγωγή υγείας και στην πρόληψη της ασθένειας και των ατυχημάτων. Σχετικά με τα σχολικά ατυχήματα, σύμφωνα με στοιχεία του Κέντρου Έρευνας και Πρόληψης Παιδικών Ατυχημάτων (ΚΕΠΠΑ), την εξαετία 1996-2001 σημειώθηκαν 23.000 σχολι- κά ατυχήματα εντός του σχολείου σε μαθητές 5-14 ετών, από τα οποία το 60% αφορούσε στην ηλικιακή ομάδα των 10-14 ετών και το 66% στα αγόρια. Το μεγαλύτερο ποσοστό των τραυματι- σμών (92%) συνέβη κατά τη διάρκεια λειτουργίας του σχολείου. Το 70% των τραυματισμών συνέβη στην αυλή του σχολείου, το 10% στην αίθουσα και το 7% στις σκάλες. Η βασικότερη αιτία ατυχή- ματος ήταν οι πτώσεις σε ποσοστό 56%. Το 20% των ατυχημάτων οδήγησε σε κάταγμα, ενώ σε ό, τι αφορά στην έκβαση, το 46% χρειάστηκε θε- ραπεία και επανεξέταση και το 4% νοσηλεύτη- κε (Τσαγκάρη 2007). Μέσα από άλλη έρευνα, που πραγματοποιήθηκε από το ΚΕΠΠΑ για τα σχολι- κά ατυχήματα σε 12 σχολεία της Δευτεροβάθμι- ας Εκπαίδευσης κατά το χρονικό διάστημα 2002 - 2003, καταγράφηκαν 123 σχολικά ατυχήματα, τα οποία σε ποσοστό 66,6% προέρχονταν από πτώ- ση και σε 11,4% από χτύπημα. Στην μελέτη αυτή το προαύλιο του σχολείου θεωρήθηκε ο πιο επι- κίνδυνος χώρος για ατύχημα (56%) και ακολού- θησαν οι αίθουσες και οι σκάλες (11%). Τα σοβα- ρότερα σχολικά ατυχήματα βρέθηκε ότι έλαβαν χώρα κατά τη διάρκεια του διαλείμματος (60%) και κατά τη γυμναστική (10,5%). Μεγάλης επικιν- δυνότητας για ατυχήματα στο σχολείο θεωρήθη- κε και η μετάβαση στο σχολείο (5,6%) (Παπάνης 2009). Στα σχολεία-εκτός από τα ατυχήματα-και οι λοι- μώξεις από άτομο σε άτομο είναι πολύ συχνές (Bergeson 2004) και η μετάδοσή τους ευνοεί- ται, καθώς οι μαθητές εκεί βρίσκονται σε στενή επαφή και μοιράζονται υλικά και εξοπλισμό (CDC 2013). Σύμφωνα με πληροφορίες του Centres for Disease Control and Prevention (CDC), τα λοιμώ- δη νοσήματα ευθύνονται για τα εκατομμύρια των σχολικών ημερών, που χάνονται κάθε χρόνο από το Νηπιαγωγείο μέχρι και το Λύκειο, σε δη- μόσια σχολεία στις ΗΠΑ (CDC 2013). Η έξοδος του παιδιού από το κλειστό οικογενειακό περιβάλλον και η πολύωρη συναναστροφή του με συνομήλι- κούς του σε παιδικούς σταθμούς, παιδότοπους και σχολεία, σε συνδυασμό με την ανωριμότη- τα του ανοσοποιητικού του συστήματος και την άγνοια των κανόνων υγιεινής, έχει ως συνέπεια την αυξημένη έκθεσή του σε παθογόνους μικρο- οργανισμούς, που οδηγούν συχνά σε πλήθος λοι- μώξεων, κυρίως αναπνευστικές, γαστρεντερικές και δέρματος/βλεννογόνων, οι οποίες κάποιες φο-
103ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 ρές λαμβάνουν και επιδημική έξαρση (Selekman 2006, Γαλανάκης 2009, Συριοπούλου 2013). ΣΚΟΠΟΣ Σκοπός της παρούσας συστηματικής ανασκόπη- σης ήταν η διερεύνηση των γνώσεων και αντιλή- ψεων εκπαιδευτικών και λοιπού προσωπικού για δομές, ανάγκες, πρακτικές και πολιτικές διαμόρ- φωσης ασφαλούς και υγιεινού φυσικού σχολικού περιβάλλοντος (κτιριακές εγκαταστάσεις -εξο- πλισμός). ΥΛΙΚΟ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΣ Η βιβλιογραφική ανασκόπηση πραγματοποιήθη- κεσεβάσειςδεδομένων(MEDLINE,Pubmed,Εθνι- κό Κέντρο Τεκμηρίωσης), σε εκδοτικούς οίκους (www.uk.sagepub.com και www.onlinelibrary. wiley.com) και μέσα από μηχανές αναζήτησης επιστημονικών άρθρων (Google Scholar) αλλά και σχετική γκρίζα βιβλιογραφία. Δευτερογενώς έγινε αναζήτηση μελετών από τις βιβλιογραφικές αναφορές των άρθρων της αρχικής αναζήτησης. Το «δείγμα» των παρατηρήσεων της συστημα- τικής ανασκόπησης αποτελούνταν από μελέ- τες, για τις οποίες εφαρμόστηκαν τα εξής κριτή- ρια ένταξης: Επιλογή ποσοτικών και ποιοτικών περιγραφικών μελετών, στην ελληνική ή αγγλι- κή γλώσσα, από δημοσιευμένα επιστημονικά άρ- θρα, άρτια μεθοδολογικά, που υπήρχαν σε αξι- όπιστα ιατρικά, νοσηλευτικά και εκπαιδευτικά περιοδικά με κριτές και αναφέρονταν σε εκπαι- δευτικούς και λοιπό προσωπικό σχολείων πρω- τοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, τα έτη 2000-2015. Οι Λέξεις-Κλειδιά που χρησιμοποιήθηκαν ήταν: School staff, Knowledge, Perceptions, School safety, School hygiene, Physical school environment, Προσωπικό σχολείου, Γνώσεις, Αντιλήψεις, Σχολική ασφάλεια, Σχολική υγιεινή, Φυσικό σχολικό περιβάλλον. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ Η αναζήτηση στη βιβλιογραφία απέδωσε αρχι- κά 427 μελέτες, από τις οποίες αποκλείστηκαν οι 373, βάσει τίτλου (244) και περίληψης (129). Με- τά τη μελέτη και αξιολόγηση του πλήρους κειμέ- νου αποκλείστηκαν 43 επιπλέον μελέτες, λόγω ελλιπούς σχεδιασμού, δείγματος και θεματολο- γίας. Τελικά μόνο 12 περιγραφικές μελέτες πλη- ρούσαν τα προαναφερθέντα κριτήρια ένταξης στην ανασκόπηση, όπως φαίνεται στο διάγραμ- μα ροής (Σχήμα 1) και οι οποίες παρουσιάζονται στον Πίνακα 1 ταξινομημένες ως προς το σκοπό, τη μέθοδο, το δείγμα, τις κύριες μετρήσεις και τα αποτελέσματά τους. Οι μελέτες αυτές προέρχο- νται από τις ΗΠΑ (4 μελέτες), την Ελλάδα (3 με- λέτες), την Ισπανία (2 μελέτες), τη Βραζιλία (1 με- λέτη), την Τουρκία (1 μελέτη) και το Χονγκ-Κονγκ (1 μελέτη). Η θεματολογία των μελετών αναφέρεται σε γνώ- σεις και αντιλήψεις, κυρίως εκπαιδευτικών αλ- λά και λοιπού προσωπικού, σχετικά με δομές, ανάγκες, πρακτικές και πολιτικές γύρω από τη σχολική ασφάλεια και υγιεινή. Ειδικότερα κά- ποιες μελέτες διερευνούσαν γνώσεις, στάσεις και αυτό-αναφερόμενες συμπεριφορές σε θέ- ματα ασφάλειας και υγιεινής σχολικών εγκατα- στάσεων και εξοπλισμού (Soares et al. 2012, Σύ- ρου και συν. 2013α, Σύρου και συν. 2013β), ενώ άλλες εστίαζαν στη σημαντικότητα, στους πα- ράγοντες επίτευξης της ασφάλειας των μαθη- τών (Tabancali Bekta 2009) αλλά και στην αξι- ολόγηση του βαθμού ολοκληρωμένης σχολικής ασφάλειας και σε προτάσεις μέτρων βελτίωσής της (Gairín Castro 2011). Επιπλέον κάποιες μελέ- τες αναφέρονταν σε αρμοδιότητες διευθυντών και απόψεις διευθυντών και εκπαιδευτικών για τη διαχείριση της ασφάλειας στα σχολεία (Vicario 2012) καθώς και σε εξειδικευμένα θέματα, όπως η αντίληψη του κινδύνου και η κατανόηση των προληπτικών μέτρων και των σχεδίων έκτακτης ανάγκης στα σχολεία για την αντιμετώπιση επι- δημίας λοιμωδών νοσημάτων (επικείμενη έκρηξη του ιού H1N1) (Wong et al 2010). Αξίζει τέλος να σημειωθεί ότι οι περισσότερες μελέτες της ανα- σκόπησης διερευνούσαν γνώσεις και αντιλήψεις γύρω από το βαθμό, που τα σχολεία διέθεταν δο- μές, προγράμματα, πρακτικές και πολιτικές δια- μόρφωσης ασφαλούς και υγιεινού φυσικού πε- ριβάλλοντος μάθησης (Jones et al. 2003, Jones et al. 2007a, Jones et al. 2007b, Kann et al. 2007, ΥΠΕΠΘ 2010).
104 Σχήμα 1. Διάγραμμα ροής συστηματικής ανασκόπησης της βιβλιογραφίας Μελέτη και αξιολόγηση πλήρους κειμένου βάσει κριτηρίων (n=54) Αποκλεισμός μελετών (n=373) βάσει: - τίτλου (n=244) - περίληψης (n=129) Αποκλεισμός μελετών (n=43) λόγω: - ελλιπούς σχεδιασμού (n=24) - ακατάλληλου δείγματος (n=3) - ακατάλληλης θεματολογίας (n=16)Μελέτες που συμπεριλήφθηκαν από αναζήτηση σε βάσεις δεδομένων (n=11) Μελέτες από την αναζήτηση σε βάσεις δεδομένων (n=427) Μελέτη που συμπεριλήφθηκε από αναζήτηση της βιβλιογραφίας των συμπεριλαμβανομένων μελετών (n=1) Μελέτες που συμπεριλήφθηκαν τελικά στην ανασκόπηση (n=12)
105ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 Πίνακας 1. Συνοπτική αναφορά μελετών σε γνώσεις και αντιλήψεις στη σχολική ασφάλεια και υγιεινή Συγγραφείς Χρονολογία Σκοπός Μέθοδος Δείγμα Κύριες μετρή- σεις Αποτελέσματα Jones et al/2003 Διερεύνηση του βαθμού, στον οποίο τα σχολεία δι- αθέτουν πο- λιτικές, προ- γράμματα και εγκαταστά- σειςπου προ- άγουν την υγεία. Ποσοτική μελέτη συγχρονι- κής επισκό- πησης. Προσωπικό εθνικού αντι- προσω-πευ- τικού δείγμα- τος σχολεί- ων όλων των βαθμίδων στις ΗΠΑ. Φυσική αγω- γή και δραστηριό- τητα, Υπηρεσίες υγείας και ψυ- χικής υγείας, Κοινωνικές υπηρεσίες, Υπηρεσία τροφίμων, Πολιτική του σχολείου, Σχολικό περι- βάλλον. -Το 35,7% των δημοτικών σχολείων είχε πραγ- ματοποιήσει όλη την κατάλληλη επιθεώρηση και συντήρηση εγκαταστάσεων και εξοπλισμού. -Το 84,8% των δημοτικών σχολείων διέθετε χώρο για άρρωστους μαθητές. -Τα σχολεία αστικού τύπου εφάρμοζαν περισσό- τερες περιβαλλοντικές πολιτικές και προγράμ- ματα και είχαν περισσότερες εγκαταστάσεις. - Τα δημοτικά σχολεία είχαν περισσότερες πι- θανότητες από τα γυμνάσια, τα δημόσια από τα ιδιωτικά και καθολικά, καθώς και τα σχολεία με τους περισσότερους μαθητές είχαν πιο πολλές πιθανότητες να υιοθετήσουν περισσότερες πο- λιτικές/ προγράμματα και να έχουν εγκαταστά- σεις προαγωγής υγείας. Jones et al/2007 a Διερεύνηση πολιτικών και πρακτικών διαμόρφω- σης υγιούς και ασφαλούς σχολικού πε- ριβάλλοντος Ποσοτική μελέτη συγχρονι- κής επισκό- πησης. Εθνικά αντι- προσω-πευ- τικό δείγμα 461 σχολείων και 1025 ατό- μων/ Προσωπι- κού σχολεί- ων όλων των βαθμίδων το 2006 στις ΗΠΑ. Πολιτικές και πρακτικές ασφάλειας και υγείας φυ- σικού σχολι- κού περιβάλ- λο-ντος. -Τα περισσότερα σχολεία είχαν υιοθετήσει πολι- τικές επιθεώρησης και συντήρησης των σχολι- κών υποδομών και του εξοπλισμού. - Το 67,8 % των σχολείων είχε κάποιον, που επόπτευε ή συντόνιζε δραστηριότητες για την υγεία. -Το 48,7% των δημοτικών σχολείων χρησιμοποι- ούσε τον κατάλογο ελέγχου και τις κατευθυντή- ριες γραμμές ασφάλειας του σχολικού χώρου. -Από το 97,1 % των σχολείων με σχέδιο ετοι- μότητας για την αντιμετώπιση κρίσεων και την απάντηση σε περίπτωση έκτακτων αναγκών το 87,1 % παρείχε κατάρτιση για το σχέδιο ετοιμό- τητας στο προσωπικό, το 71,5 % στους μαθητές και το 25,2 % στις οικογένειές τους. Jones et al/2007 b Διερεύνηση πολιτικών και πρακτικών δι- αμόρφωσης ασφαλούς και υγιεινού σχο- λικού περι- βάλλοντος Ποσοτική μελέτη συγχρονι- κής επισκό- πησης. Εθνικά αντι- προ-σωπευ- τικό δείγμα 424 σχολείων και 992 ατό- μων/ προσω- πι-κού σχο- λείων όλων των βαθμί- δων το 2006 στην Κολομ- βία. Πολιτικές και πρακτικές ασφάλειας και υγείας του φυσικού σχο- λικού περι- βάλλο-ντος. -Το 51,4% των σχολείων διέθετε πρόγραμμα δι- αχείρισης της ποιότητας του εσωτερικού αέρα. -Τα περισσότερα σχολεία είχαν πολιτικές μείω- σης της χρήσης των επιβλαβών υλικών. - Σε περισσότερα από τα τρία τέταρτα των σχο- λείων διενεργούνταν περιοδικοί έλεγχοι για τη μούχλα, τις εγκαταστάσεις του σχολικού κτιρί- ου, έλεγχος στα θεμέλια, τους τοίχους και την οροφή για ρωγμές ή διαρροές και έλεγχος των υδραυλικών εγκαταστάσεων. -Περισσότερα από τα μισά σχολεία πραγματο- ποιούσαν περιοδικές επιθεωρήσεις του πόσιμου νερού για μόλυβδο, βακτήρια και ιδίως κολοβα- κτηρίδια και άλλες επικίνδυνες προσμίξεις. -Το 93,9% των σχολείων είχε κάποιο υπεύθυνο άτομο επίβλεψης, φύλαξης, συντήρησης, ελέγ- χου του σχολικού περιβάλλοντος για επικίνδυνα υλικά και διαχείρισης επιβλαβών οργανισμών.
106 Συγγραφείς Χρονολογία Σκοπός Μέθοδος Δείγμα Κύριες μετρή- σεις Αποτελέσματα Kann et al/2007 Μελέτη των πολιτικών και προγραμμά- των υγείας στα σχολεία σε επίπεδο κρατικό, περι- φέρειας, σχο- λείου και τά- ξης. Ποσοτική συγχρονική μελέτη. Αντιπρο- σωπευτι- κό δείγμα 1103 σχολεί- ων και 2106 εκπαιδευτι- κών σχολεί- ων όλων των βαθμίδων το 2006 στις ΗΠΑ. Εκπαίδευση στη Φυσική Αγωγή, Υπηρεσίες υγείας, Ψυχική υγεία και κοινωνι- κές υπηρε- σίες, Υπηρεσίες δι- ατροφής/ σί- τισης, Υγιή και ασφαλή σχο- λικά περιβάλ- λοντα και Προα- γωγή υγείας προσωπικού σχολείων. -Σε ό, τι αφορά στην ασφάλεια και υγιεινή του φυσικού σχολικού περιβάλλοντος, οι περισσό- τερες περιφέρειες και τα σχολεία είχαν πολιτικές για τη χρησιμοποίηση, τη σήμανση, την αποθή- κευση και τη διάθεση των επικίνδυνων υλικών και πάνω από τα τρία τέταρτα των σχολείων δι- ατηρούσαν αρχεία απογραφής των επικίνδυνων υλικών. -Αρκετά σχολεία είχαν δραστηριότητες βελτίω- σης της ποιότητας του εσωτερικού αέρα. - Σχεδόν όλα τα σχολεία ανά τακτά χρονικά δι- αστήματα έκαναν έλεγχο της θέρμανσης, του εξαερισμού και του κλιματισμού. -Στα περισσότερα σχολεία γινόταν έλεγχος στον εξοπλισμό και στις κτιριακές εγκαταστά- σεις για ρωγμές, διαρροές και για μούχλα. -Περισσότερα από τα μισά σχολεία πραγματο- ποιούσαν περιοδικές επιθεωρήσεις πόσιμου νε- ρού για μόλυβδο και επιβλαβείς οργανισμούς (παράσιτα). - Παρά το γεγονός ότι σχεδόν σε όλα τα σχολεία προσφέρονταν τουλάχιστον μια δραστηριότητα προαγωγής υγείας για το προσωπικό, λίγα σχο- λεία παρείχαν συντονισμένες δραστηριότητες και υπηρεσίες εντός ενός ολοκληρωμένου προ- γράμματος ευεξίας των εργαζομένων. Tabancali Bekta/ 2009 Διερεύνηση της σημασίας της ασφάλει- ας των μαθη- τών και των τρόπων επί- τευξης αυτής. Ποσοτική μελέτη επι- σκόπησης. Διοικητές/ στελέχη (93) και εκπαι- δευτι-κοί (767) 30 σχο- λείων στο Büyükçek- mece στην Τουρκία. Σημαντικό- τητα και πα- ράγοντες επίτευξης της σχολικής ασφάλειας των μαθητών. - Πολύ σημαντική θεωρείται η ασφάλεια των μαθητών από τα στελέχη/διοικητές. - Η σχολική ασφάλεια έχει μεγαλύτερη σημασία στα ιδιωτικά από τα δημόσια σχολεία. - Οι περισσότερες αναφορές αφορούσαν στη σημαντικότητα της φυσικής ασφάλειας, στην πρόληψη ατυχημάτων και τραυματισμών και στην ασφαλή μετακίνηση μαθητών. -Απαιτούνται: (1) Πρόσληψη στα σχολεία ατό- μων που γνωρίζουν από Πρώτες Βοήθειες, (2) Ενεργός συμμετοχή των γονέων στα μέτρα ασφαλείας των μαθητών, (3) Ειδικά στα δημο- τικά σχολεία, όλα τα υλικά με τραχιές επιφάνει- ες, αιχμηρές ακμές κ.λ.π., να αντικατασταθούν με ασφαλή υλικά, (4) Όλα τα σχολεία να έχουν τα δικά τους σχέδια και τις πρακτικές έκτακτης ανάγκης, ( 5) Για τις μελλοντικές έρευνες, οι ερευνητές πρέπει να χειριστούν κάθε επιμέρους διάσταση της ασφάλειας των σχολείων χωρι- στά, προκειμένου να διεξάγουν πιο ακριβή συ- μπεράσματα.
107ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 Συγγραφείς Χρονολογία Σκοπός Μέθοδος Δείγμα Κύριες μετρή- σεις Αποτελέσματα Υπουργείο Εθνικής Παιδείας και Θρη- σκευμά- των/ 2010 Διερεύνηση των απόψε- ων εκπαιδευ- τικών για την επάρκεια σχο- λικών μονά- δων ως προς την πλήρη κάλυψη των αναγκών υγεί- ας των μαθη- τών. Ποσοτική μελέτη με χαρακτήρα επισκόπη- σης. Σχολεία Πρω- τοβάθ-μιας και Δευτερο- βάθμιας Εκ- παίδευ-σης στην Ελλάδα (761 διευθυ- ντές σχολεί- ων). Ποσοστά επάρκειας σχολείων στις υφιστάμενες δομές υγεί- ας και στα προγράμμα- τα υγείας σε μαθητές και εκπαιδευτι- κούς. -Ανεπάρκεια Υποδομών κατάλληλων Σχολικής Υγείας. -Ελλιπώς εξοπλισμένα σχολικά φαρμακεία. -Χαμηλό επίπεδο επάρκειας προγραμμάτων Αγωγής Υγείας και υπηρεσιών Πρόληψης. -Έλλειψη συνεργασίας μεταξύ των συναρμόδι- ων φορέων για την παροχή ενός ολοκληρωμέ- νου δικτύου υπηρεσιών Σχολικής Υγείας. Wong et al/ 2010 Διερεύνηση της αντίλη- ψης κινδύνου, της κατανό- ησης προλη- πτικών μέ- τρων, των σχεδίων έκτα- κτης ανάγκης και των ανα- γκών των εκ- παιδευ-τικών πριν την επι- κείμενη έκρη- ξη του ιού H1N1. Ποσοτική μελέτη συγ- χρονικής επισκόπη- σης και συ- σχέτισης. 1169 εκπαι- δευτι-κοί και διευθυντές 47 σχολεί- ων όλων των βαθμίδων στο Χονγκ Κονγκ. Η αντίληψη του κινδύνου και οι ανά- γκες των εκ- παιδευτι-κών για την αντιμετώπι- ση επιδημίας λοιμωδών νο- σημάτων. -Οι εκπαιδευτικοί θεωρούν σημαντική αφενός την ενημέρωση τους για τον ιό H1N1, για τα μέ- τρα πρόληψης-υγιεινής και για τα σχέδια έκτα- κτης ανάγκης και αφετέρου τη συμβολή της κυ- βέρνησης και των επαγγελματιών υγείας προς την κατεύθυνση αυτή. - Το επίπεδο ανησυχίας των εκπαιδευτικών του σχολείου σχετίζεται θετικά με την κατανόηση των μέτρων πρόληψης και των σχεδίων έκτακτης ανάγκης, τις γνώσεις για τα μολυσματικά νοσήματα και την επάρκεια των μέτρων ελέγχου τους. Gairín Castro /2011 Αξιολόγηση του βαθμού ολοκληρωμέ- νης ασφάλει- ας στα σχο- λεία. Πρόταση μέ- τρων βελτίω- σης των συ- στημάτων πρόληψης και ασφάλειας στα σχολεία. Προσδιο- ρι-σμός των χαρακτηρι- στι-κών της κουλτούρας ασφάλειας. Ποιοτική μελέτη. 3 ομάδες εστίασης που αποτε- λού-νταν από διευθυντές σχολείων, επιθεωρη-τές και επόπτες, εμπειρο-γνώ- μονες στον τομέα της ασφάλειας και στην πρό- ληψη, καθη- γητές πανε- πιστη-μίου και προσωπι- κό υπεύθυνο για τη σχολι- κή ασφάλεια, σε 20 σχο- λεία στη Βαρ- κελώνη το 2009. Βαθμός ολο- κληρω-μένης ασφάλειας στα σχολεία. Προτάσεις- μέτρα για τη βελτίωση των συστημάτων πρόληψης και ασφάλειας στα σχολεία. -Σε γενικές γραμμές τα σχολεία ήταν εξοπλισμέ- να με καλές εγκαταστάσεις, ενώ παρατηρήθη- κε υψηλός βαθμός τήρησης των πρωτοκόλλων επισκευής του σχολείου. -Το 80% των σχολείων διέθετε σχέδιο αντιμετώπισης πυρκαγιάς και άλ- λων εκτάκτων περιστατικών. -Σε όλα τα δημοτι- κά σχολεία πραγματοποιούνταν ασκήσεις εκκέ- νωσης σχολικού κτιρίου τους 3 πρώτους μήνες. -Το 75% των δημοτικών σχολείων διέθετε προ- σβασιμότητα στο σχολικό κτίριο για άτομα με κινητικά προβλήματα. - Πάνω από το ήμισυ των σχολείων δεν είχε μηχανισμούς για την απο- φυγή εξωτερικών θορύβων ή τη βελτίωση της ακουστικής στην τάξη. Προτείνεται: -Να διατηρείται στα σχολεία αρχείο συντήρη- σης των εγκαταστάσεων. -Να πραγματοποιούνται περιοδικοί εξωτερικοί έλεγχοι των εγκαταστάσεων.-Να εξαλειφθούν όλα τα αρχιτεκτονικά εμπόδια του σχολείου, για να διευκολυνθεί η προσβασιμότητα - Εκπαιδευτικοί και διευθυντές πιστεύουν ότι η ασφάλεια πρέπει να περιλαμβά- νει δράσεις για τη δημιουργία ενός ασφαλούς και άνετου σχολικού περιβάλλοντος για όλους. - Οι εκπαιδευτικοί πιστεύουν ότι ένα ασφα- λές σχολείο μπορεί να δημιουργηθεί μόνο εάν υπάρχει μια ηγετική ομάδα, που προωθεί την ασφάλεια και την υγεία όλων των μελών του.
108 Συγγραφείς Χρονολογία Σκοπός Μέθοδος Δείγμα Κύριες μετρή- σεις Αποτελέσματα Vicario/ 2012 Περιγραφή και ανάλυ- ση του ρόλου των Διευθυ- ντών στην ασφάλεια και υγεία στα σχολεία. Ποιοτική μελέτη. Ημιδομη-μέ- νες συνεντεύ- ξεις με 14 διευθυντές και 12 εκπαι- δευτι-κούς 14 δημόσι- ων σχολεί- ων όλων των βαθμίδων και με 1 ομά- δα εστίασης με 7 εμπει- ρο-γνώμονες στην Καταλο- νία. Αρμοδιότη- τες Διευθυ- ντών σε θέ- ματα σχολι- κής ασφάλει- ας και υγείας. Απόψεις δι- ευθυντών, εκ- παιδευτι-κών και εμπειρο- γνω-μόνων στη διαχείρι- ση της ασφά- λειας στα σχολεία. -Τα εκπαιδευτικά στελέχη είναι υπεύθυνα να προστατεύουν το σχολικό πληθυσμό από τους κινδύνους για τη σχολική ασφάλεια και υγεία, μέσω της πρόληψής τους. -Παρόλο που Διευθυντές, εκπαιδευτικοί και εμπειρογνώμονες θεωρούν ότι η ευθύνη της ασφάλειας του σχολείου ανήκει στα εκπαιδευτι- κά στελέχη, η διαχείριση της ασφάλειας δεν θε- ωρείται πλήρως ενσωματωμένη στη διοίκηση του σχολείου. -Ο βαθμός εμπλοκής σε θέματα διαχείρισης της ασφάλειας εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την ευαισθησία και την ανησυχία, που ο διευθυντής δείχνει προς το θέμα αυτό. - Όλοι οι διευθυντές είπαν ότι δεν έχουν συχνά αρκετούς οικονομικούς πόρους, για να αντα- ποκριθούν στις απαιτήσεις της σχολικής ασφα- λείας. - Σε νηπιαγωγεία και δημοτικά σχολεία η ευθύ- νη συντήρησης του κτιρίου και των εγκαταστά- σεων ανήκει στην Διεύθυνση Εκπαίδευσης, ενώ οι διευθυντές των σχολείων είναι υπεύθυνοι για την εποπτεία τους και για τη φροντίδα της άμε- σης αποκατάστασης των βλαβών. -Σε θέματα διαχείρισης της σχολικής ασφάλει- ας δίνεται έμφαση από τους εκπαιδευτικούς σε δραστηριότητες, που σχετίζονται με την κατα- σκευή και τη συντήρηση των σχολικών εγκατα- στάσεων και του εξοπλισμού και με την προε- τοιμασία σχεδίου έκτακτης ανάγκης και αντιμε- τώπιση πυρκαγιάς. - Τα περισσότερα σχολεία δεν έχουν ένα πραγ- ματικό σχέδιο δραστηριοτήτων πρόληψης (με εξαίρεση το σχέδιο έκτακτης ανάγκης , που έχουν όλα τα σχολεία). Soares et al/2012 Αξιολόγηση των στάσεων, γνώσεων και πρακτικών στον τομέα της ασφάλει- ας τροφίμων και της παρουσίας σταφυλόκοκ- κων θετικών στην κοα- γκουλάση στα χέρια χειρι- στών τροφί- μων. Συγχρονική επισκόπη- ση. 166 χειριστές τροφίμων σε 90 δημόσια σχολεία στη Camaçari , Bahia στη βο- ρειοανα-τολι- κή Βραζιλία. Ποσοστά στάσεων, γνώσεων και πρακτικών στον τομέα της ασφάλει- ας των τροφί- μων. Παρουσία σταφυλόκοκ- κων θετικών στην κοα- γκουλά-ση στα χέρια χει- ριστών τρο- φίμων. - Οι περισσότεροι από τους χειριστές τροφίμων (92,2 %) είχαν εκπαιδευτεί σε θέματα ασφάλειας τροφίμων αλλά το επίπεδο των γνώσεών τους ήταν ανεπαρκές. -Το σκόρ στάσεων σε θέματα ασφάλειας των τροφίμων ήταν υψηλότερο των γνώσεων. -Παρά την υψηλή συχνότητα της κατάρτισης και της θετικής στάσης για την ασφάλεια των τρο- φίμων, το 53,3 % των χεριών του δείγματος έδειξε την παρουσία θετικών στην κοαγκουλά- ση σταφυλόκοκκων.
109ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 Συγγραφείς Χρονολογία Σκοπός Μέθοδος Δείγμα Κύριες μετρή- σεις Αποτελέσματα Σύρου και συν/2013 α Διερεύνηση των γνώσε- ων, στάσεων και συμπε- ριφορών εκ- παιδευτικών πρωτοβάθμι- ας εκπαίδευ- σης στα θέμα- τα ασφάλειας στο σχολικό περιβάλλον (κτιριακές εγκαταστά- σεις-εξοπλι- σμός). Ποσοτική μελέτη επι- σκόπησης και συσχέ- τισης. 405 εκπαι- δευτι-κοί σε 42 δημοτι- κά σχολεία επαρχιακού νομού. - Μέτρηση των γνώσε- ων, στάσεων και συμπε- ριφο-ρών εκπαιδευτι- κών πρωτο- βάθ-μιας εκ- παίδευσης σε θέματα ασφάλειας του φυσικού σχολικού πε- ριβάλλο-ντος (εγκαταστά- σεις-εξοπλι- σμός). -Ελλείψεις στις γνώσεις εκπαιδευτικών στη σχο- λική ασφάλεια. -Ανάδειξη των πιστεύω τους για τον ρόλο αυ- ξημένης ευθύνης των σχολείων στην προαγωγή υγείας και την πρόληψη των ατυχημάτων και για την αναγκαιότητα σχεδιασμού και υλοποίησης στα σχολεία επιμορφωτικών προγραμμάτων για την ασφάλεια. -Θετική η συμπεριφορά τους ως προς τη δια- μόρφωση ασφαλούς σχολικού περιβάλλοντος, που όμως χρειάζεται περαιτέρω βελτίωση. - Σε ποσοστό 36,5% ήταν μέτρια ικανοποιημέ- νοι από τη συντήρηση των χώρων του σχολείου τους και το 42% αξιολόγησε ως καλό το σχολικό τους χώρο από άποψη ασφάλειας. -Οι διευθυντές των σχολείων, σε σχέση με τους λοιπούς εκπαιδευτικούς, φάνηκε πως ήταν πιο ευαισθητοποιημένοι και πως δραστηριοποιού- νταν περισσότερο για την εξάλειψη των παρα- γόντων κινδύνου για ατυχήματα στο σχολείο τους. -Διαπιστώθηκε θετική, αν και ασθενής, συσχέ- τιση ανάμεσα στη συνολική γνώση των εκπαι- δευτικών και στη στάση και συμπεριφορά τους, όπως επίσης ανάμεσα στη στάση και συμπερι- φορά τους στα θέματα σχολικής ασφάλειας. Σύρου και συν/2013 β Διερεύνηση από σχολικό νοσηλευτή των γνώσεων, στάσεων και της συμπε- ριφοράς εκ- παιδευτικών πρωτοβάθμι- ας εκπαίδευ- σης στα θέ- ματα υγιεινής σχολικού πε- ριβάλλοντος (κτιριακές εγκαταστά- σεις-εξοπλι- σμός). Ποσοτική μελέτη επι- σκόπησης και συσχέ- τισης. 405 εκπαι- δευτι-κοί σε 42 δημοτι- κά σχολεία επαρχιακού νομού. - Μέτρηση των γνώσε- ων, στάσεων και συμπερι- φο-ράς εκ- παιδευτι-κών πρωτοβά- θμιας εκπαί- δευσης στα θέματα υγιει- νής του φυσι- κού σχολικού περιβάλλο- ντος (εγκατα- στάσεις-εξο- πλισμός). -Ελλείψεις στις γνώσεις εκπαιδευτικών στη σχο- λική υγιεινή και την πρόληψη μεταδοτικών νο- σημάτων. -Ανάδειξη των πιστεύω τους για τον ρόλο αυξη- μένης ευθύνης των σχολείων στην προαγωγή υγείας και την πρόληψη των ασθενειών και για την αναγκαιότητα σχεδιασμού και υλοποίησης στα σχολεία προγραμμάτων για την υγεία. -Θετική η συμπεριφορά τους ως προς τη δια- μόρφωση υγιεινού σχολικού περιβάλλοντος, η οποία όμως χρειάζεται περαιτέρω βελτίωση. -Σχεδόν οι μισοί αξιολόγησαν ως καλό το σχολι- κό τους χώρο από άποψη υγιεινής. -Οι διευθυντές, σε σχέση με τους λοιπούς εκ- παιδευτικούς, φάνηκαν πιο ευαισθητοποιημέ- νοι και πως δραστηριοποιούνταν περισσότερο στην εξάλειψη των παραγόντων κινδύνου της υγιεινής του σχολείου τους. -Διαπιστώθηκε θετική, αν και ασθενής, συσχέ- τιση ανάμεσα στη συνολική γνώση των εκπαι- δευτικών και στη στάση και συμπεριφορά τους όπως επίσης ανάμεσα στη στάση και συμπερι- φορά τους στα θέματα σχολικής υγιεινής.
110 Στον Πίνακα 2 αναφέρονται οι περιγραφικές με- λέτες με βάση τη μεθοδολογία τους, δηλαδή παρουσιάζεται για κάθε μελέτη ο ερευνητικός σχεδιασμός, ο τρόπος δειγματοληψίας, τα μεθο- δολογικά εργαλεία και ο τρόπος ανάλυσης των ερευνητικών δεδομένων, ώστε να είναι μεταξύ τους συγκρίσιμα. Όλες οι μελέτες της ανασκόπησης, όπως ανα- φέρθηκε και στη μεθοδολογία, ήταν περιγρα- φικά σχέδια έρευνας. Από το σύνολο των 12 πε- ριγραφικών μελετών (Πίνακας 2), οι 10 ήταν ποσοτικές και 2 ποιοτικές, ενώ μόνο 2 διεξήχθη- σαν από σχολικό νοσηλευτή. Ιδίως σε ό, τι αφο- ρά στις ποσοτικές μελέτες, οι 5 εφάρμοζαν σχέ- διο συγχρονικής επισκόπησης (Jones et al. 2003, Jones et al. 2007a, Jones et al. 2007b, Kann et al. 2007, Soares et al. 2012), οι 2 απλά σχέδια επι- σκόπησης (Tabancali Bekta 2009, ΥΠΕΠΘ 2010), οι 2 σχέδιο επισκόπησης και συσχέτισης (Σύρου και συν. 2013α, Σύρου και συν. 2013β) και η μια σχέδιο συγχρονικής επισκόπησης και συσχέ- τισης (Wong et al. 2010). Πίνακας 2. Παρουσίαση των περιγραφικών μελετών με βάση τη μεθοδολογία τους Συγγραφείς Χρονολογία Ερευνητικός σχεδιασμός Δειγματοληψία Μεθοδολογικά εργαλεία Ανάλυση δεδομένων Jones et al/2003 Ποσοτική μελέτη συγχρονικής επι- σκόπησης Εθνικά αντιπρο- σωπευτικό δείγ- μα Ερωτηματολόγιο με έλεγχο της εγκυρότητας και αξιοπι- στίας του χωρίς να αναφέ- ρονται δείκτες. Ανάλυση λογιστικής παλινδρόμησης- x2 ανάλυση (με p0.01) Jones et al/ 2007a Ποσοτική μελέτη συγχρονικής επι- σκόπησης Εθνικά αντιπρο- σωπευτικό δείγ- μα Ερωτηματολόγιο που σταθ- μίστηκε χωρίς να αναφέρε- ται όμως ο έλεγχος εγκυ- ρότητας και αξιοπιστίας του (δείκτες). Χρησιμοποιήθηκε ο έλεγχος t-test (με p0.01) Jones et al/ 2007b Ποσοτική μελέτη συγχρονικής επι- σκόπησης Εθνικά αντιπρο- σωπευτικό δείγ- μα Ερωτηματολόγιο που σταθ- μίστηκε χωρίς να αναφέρε- ται όμως ο έλεγχος εγκυ- ρότητας και αξιοπιστίας του (δείκτες). Χρησιμοποιήθηκε ο έλεγχος t-test (με p0.01) Kann et al/2007 Ποσοτική μελέτη συγχρονικής επι- σκόπησης Εθνικά αντιπρο- σωπευτικό δείγ- μα Ερωτηματολόγιο που όμως δεν αναφέρεται πώς έγινε ο έλεγχος εγκυρότητας και αξιοπιστίας του. Χρησιμοποιήθηκε ο έλεγχος t-test για ανεξάρτητα δείγμα- τα σε επίπεδο στατι- στικής σημαντικότη- τας α=0,01 Tabancali Bekta/2009 Ποσοτική μελέτη επισκόπησης Δεν αναφέρε- ται πώς ακριβώς έγινε η δειγμα- τοληψία Ερωτηματολόγιο που όμως δεν αναφέρεται πώς έγινε ο έλεγχος εγκυρότητας και αξιοπιστίας του Μέτρα κεντρικής τάσης και t-test για ανεξάρτητα δείγ- ματα Υπουργείο Εθνικής Παι- δείας και Θρησκευμά- των/ 2010 Ποσοτική μελέτη επισκόπησης Αναλογική στρωματοποι- ημένη τυχαία δειγματοληψία Ερωτηματολόγιο με έλεγχο της αξιοπιστίας (Cronbach’s alpha 0,57-0,87) και εγκυρό- τητάς του (περιεχομένου και διαφοροποίησης). Περιγραφική ανάλυ- ση και διερευνητική παραγοντική ανά- λυση Wong et al/ 2010 Ποσοτική μελέτη συγχρονικής επι- σκόπησης και συσχέτισης Δεν αναφέρε- ται πώς ακριβώς έγινε η δειγμα- τοληψία Ερωτηματολόγιο με πιλοτι- κή στάθμιση και με έλεγχο της εγκυρότητάς του (φαινο- μενική-δομική). Δεν αναφέ- ρονται δείκτες αξιοπιστίας. Περιγραφική ανάλυ- ση - Πολλαπλή γραμ- μική παλινδρόμηση- Χρήση συντελεστή συσχέτισης (r) του Pearson
111ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 Συγγραφείς Χρονολογία Ερευνητικός σχεδιασμός Δειγματοληψία Μεθοδολογικά εργαλεία Ανάλυση δεδομένων Gairín Castro /2011 Ποιοτική μελέτη Δείγμα σκοπιμό- τητας Τριγωνοποιημένη μέθοδος με τη χρήση ομάδας εστία- σης και ερωτηματολογίου συνεντεύξεων- Δεν διευκρι- νίστηκε πως μελετήθηκε η αξιοπιστία και εγκυρότητά του. Δεν διευκρινίζεται πως ακριβώς έγινε η ποιοτική ανάλυση Vicario/2012 Ποιοτική μελέτη Δείγμα σκοπιμό- τητας Τριγωνοποιημένη μέθοδος με τη χρήση ομάδας εστία- σης και συνεντεύξεων- Δεν διευκρινίστηκε πως μελετή- θηκε η αξιοπιστία και εγκυ- ρότητά του. Δεν διευκρινίζεται πως ακριβώς έγινε η ποιοτική ανάλυση Soares et al/2012 Ποσοτική μελέτη συγχρονικής επι- σκόπησης Δεν αναφέρε- ται πως ακριβώς έγινε η δειγμα- τοληψία Τριγωνοποιημένη μέθοδος με εργαστηριακό έλεγχο και με ερωτηματολόγιο με πιλο- τική εφαρμογή χωρίς όμως να αναφέρονται δείκτες εγκυρότητας και αξιοπιστί- ας του. Ανάλυση πολλαπλής λογιστικής παλιν- δρόμησης- Pearson’s chi-square (x2) and Fisher’s tests με p0.05 Σύρου και συν/2013α Ποσοτική μελέτη επισκόπησης και συσχέτισης Αναλογική στρωματοποι- ημένη τυχαία δειγματοληψία Ερωτηματολόγιο με πιλοτι- κή εφαρμογή και με έλεγχο εγκυρότητας (φαινομενική, περιεχομένου) και αξιοπιστί- ας (Cronbach’s alpha 0,72- 0,93). Αναφέρεται ο συντε- λεστής συσχέτισης (r) του Pearson. Ποσοτική ανάλυ- ση-Περιγραφική και επαγωγική στατιστι- κή ανάλυση-Έλεγ- χος t-test για ανε- ξάρτητα δείγματα σε επίπεδο στατι- στικής σημαντικό- τητας α=0,05. Υπο- λογισμός του συ- ντελεστή συσχέτι- σης (r) του Pearson (r=0,146-0,199). Σύρου και συν/2013β Ποσοτική μελέτη επισκόπησης και συσχέτισης Αναλογική στρωματοποι- ημένη τυχαία δειγματοληψία Ερωτηματολόγιο με πιλοτι- κή εφαρμογή και με έλεγχο εγκυρότητας(φαινομενική, περιεχομένου) και αξιο- πιστίας (Cronbach’s alpha 0,81-0,89). Αναφέρεται ο συ- ντελεστής συσχέτισης (r) του Pearson. Ποσοτική ανάλυ- ση-Περιγραφική και επαγωγική στατιστι- κή ανάλυση-Έλεγ- χος t-test για ανε- ξάρτητα δείγματα σε επίπεδο στατι- στικής σημαντικό- τητας α=0,05. Υπο- λογισμός του συ- ντελεστή συσχέτι- σης (r) του Pearson (r=0,108-0,149).
112 ΣΥΖΗΤΗΣΗ Βασικός σκοπός της παρούσας συστηματικής ανασκόπησης ήταν η διερεύνηση των γνώσεων και αντιλήψεων εκπαιδευτικών και λοιπού προ- σωπικού για δομές, ανάγκες, πρακτικές και πο- λιτικές διαμόρφωσης ασφαλούς και υγιεινού φυσικού σχολικού περιβάλλοντος (κτιριακές εγκαταστάσεις - εξοπλισμός). Στην παρούσα ανα- σκόπηση συμπεριλήφθηκαν 12 μελέτες, οι οποί- ες όμως ποικίλλαν ως προς τις κύριες μετρήσεις τους και τα αποτελέσματά τους, ανάλογα τη χώ- ρα που διεξάγονταν. Τααποτελέσματατωνμελετώντηςανασκόπησης, έδειξαν ότι πολύ σημαντικές θεωρήθηκαν οι έν- νοιες της σχολικής ασφάλειας (Tabancali Bekta 2009, Σύρου και συν. 2013α) και υγιεινής (Σύρου και συν. 2013β) από τους εκπαιδευτικούς. Ιδιαίτε- ρη βαρύτητα στη διαμόρφωση ασφαλών και υγι- εινών συνθηκών διδασκαλίας δόθηκε στον ρόλο των διευθυντών σχολείων, οι οποίοι έχουν και την ευθύνη της εποπτείας των κτιριακών εγκαταστά- σεων και της φροντίδας για την άμεση αποκατά- σταση βλαβών (Vicario 2012). Οι διευθυντές σχο- λείων, σε σχέση με τους λοιπούς εκπαιδευτικούς, διαπιστώθηκε επίσης πως ήταν και πιο ευαισθη- τοποιημένοι και πως δραστηριοποιούνταν πε- ρισσότερο στην εξάλειψη των παραγόντων κιν- δύνου της ασφάλειας και υγιεινής του σχολείου τους(Σύρουκαισυν.2013α,Σύρουκαισυν.2013β). Τα ευρήματα επιβεβαιώνουν την υπουργική από- φαση (Υ.Α 2002) για τα καθήκοντα και τις αρμο- διότητες των διευθυντών σχολείων, που αναφέ- ρει ότι «ΟΔιευθυντήςτουσχολείουείναιυπεύθυνος μαζί με τους εκπαιδευτικούς για την καθαριότητα και αισθητική των χώρων του διδακτηρίου, καθώς και για την προστασία της υγείας και ασφάλειας των μαθητών» (άρθρο 29, παράγραφος 5) και επίσης ότι «Ο Σύλλογος Διδασκόντων έχει την ευθύνη για την ποιοτικήβελτίωσηκαιτηναξιοποίησητωνσχολικών εγκαταστάσεων, ιεραρχώντας και προτείνοντας στη σχολική επιτροπή, μέσω του Διευθυντή, την κάλυψη των αναγκών και αναθέτοντας στα μέλη του συγκεκριμένες αρμοδιότητες…» (άρθρο 39, παράγραφος 9). Μολονότι οι γνώσεις εκπαιδευτικών σε θέμα- τα ασφάλειας και υγιεινής αναφέρθηκαν ως ελλιπείς, οι εκπαιδευτικοί διατηρούσαν θετι- κές στάσεις αφενός ως προς το ρόλο αυξη- μένης ευθύνης των σχολείων στην προαγωγή υγείας και την πρόληψη ατυχημάτων και μετα- δοτικών νοσημάτων και αφετέρου ως προς την αναγκαιότητα ενημέρωσής τους στα θέματα αυ- τά (Wong et al. 2010, Σύρου και συν. 2013α, Σύρου και συν. 2013β). Ανεπαρκείς βρέθηκαν οι γνώσεις υγιεινής και σε χειριστές τροφίμων, παρά τη θετική τους στάση και την εκπαίδευσή τους σε θέματα ασφάλειας τροφίμων (Soares et al. 2012). Τέλος οι αντιλήψεις για τις σχολικές υποδο- μές, τα προγράμματα και τις πολιτικές υγεί- ας φάνηκε ότι ποίκιλαν ανάλογα με τη χώ- ρα, στην οποία διεξαγόταν η κάθε μελέτη. Στις ΗΠΑ για παράδειγμα, φάνηκε πως τα περισσότε- ρα σχολεία είχαν υιοθετήσει πολιτικές επιθεώρη- σης και συντήρησης των σχολικών υποδομών και του εξοπλισμού τους (Jones et al. 2003, Jones et al. 2007a, Jones et al. 2007b, Kann et al. 2007). Αντιθέτως στη χώρα μας σε πανελλαδική μελέτη, που έγινε σε διευθυντές σχολείων (ΥΠΕΠΘ 2010), αναφέρθηκε ανεπάρκεια κατάλ- ληλων υποδομών σχολικής υγείας, προγραμμά- των αγωγής υγείας και υπηρεσιών πρόληψης. Σε ό,τι αφορά στη μεθοδολογία των μελετών, τα ερευνητικά εργαλεία και η δειγματοληψία διέφε- ραν ανάλογα με το είδος της μελέτης. Ειδικότερα, όλες οι ποσοτικές μελέτες είχαν ως κύριο και μο- ναδικό ερευνητικό εργαλείο το ερωτηματολόγιο - εκτός από μια (Soares et al. 2012) που περι- λάμβανε επιπλέον και εργαστηριακό έλεγχο για επιβεβαίωση των αποτελεσμάτων της, μέσω της τριγωνοποίησης. Η τριγωνοποίηση χρησιμοποι- ήθηκε και στις 2 ποιοτικές μελέτες, οι οποίες εί- χαν ως ερευνητικά εργαλεία ερωτηματολόγια σε συνδυασμό με ομάδες εστίασης (Gairín Castro 2011, Vicario 2012). Δηλαδή από το σύνολο των 12 μελετών της ανασκόπησης μόνο στις 3 εφαρμό- στηκε η τριγωνοποίηση. Επιπρόσθετα, η αναφορά στις μεθόδους ελέγ- χου της αξιοπιστίας και εγκυρότητάς των ερευ- νητικών εργαλείων, που χρησιμοποιήθηκαν, υπολείπονταν σε περισσότερες από τις μισές με- λέτες. Οι δείκτες αξιοπιστίας αναφερόταν, μόνο σε 3 από τις 12 μελέτες (ΥΠΕΠΘ 2010, Σύρου και συν. 2013α, Σύρου και συν. 2013β), ενώ σε κάποιες άλλες γίνονταν αναφορά στην έν- νοια της «πιλοτικής στάθμισης» του ερευνη- τικού εργαλείου, χωρίς περαιτέρω διευκρινί- σεις ως προς την εγκυρότητα (Soares et al.
113ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 2012) και αξιοπιστία του (Wong et al. 2010, Soares et al. 2012 ). Αναφορικά με την επιλογή του δείγματος, στις ποσοτικές μελέτες ο αριθμός των συμμετεχό- ντων στο δείγμα ήταν μέτριος έως μεγάλος (166- 2.106 άτομα), ενώ στις ποιοτικές ήταν μικρό- τερος. Ειδικότερα για τις ποιοτικές μελέτες το δείγμα συνήθως είναι μικρό αλλά θα πρέπει να είναι το κατάλληλο για την ερμηνεία του φαινο- μένου και θα πρέπει να είναι επαρκές, όχι σε πο- σότητα αλλά σε παροχή ποιοτικών πληροφορι- ών, που θα επιτρέψουν να επιτευχθεί η έννοια του κορεσμού, αναφορικά με τις πληροφορίες για το υπό έρευνα φαινόμενο (Κυριαζή 2001). Το δείγμα στις 2 ποιοτικές μελέτες της ανασκόπησης ήταν δείγμα σκοπιμότητας -με βάση την υποκειμενι- κή γνώση των ερευνητών για τα χαρακτηριστι- κά του δείγματος- και προκειμένου να παρέχει τις πληροφορίες, που απαιτούσε η μελέτη μέσα από πιο ολοκληρωμένες και σε βάθος απαντή- σεις των ερωτώμενων. Αντιθέτως στην πλειοψη- φία (7/10) των ποσοτικών μελετών εφαρμόστηκε η τυχαία δειγματοληψία, η οποία εκφράστηκε εί- τε με την έννοια της αναλογικής στρωματοποι- ημένης τυχαίας δειγματοληψίας (Σύρου και συν. 2013α, Σύρου και συν. 2013β, ΥΠΕΠΘ 2010) είτε με την έννοια του «εθνικά αντιπροσωπευτικού δείγματος» (Jones et al. 2003, Jones et al. 2007a, Jones et al. 2007b, Kann et al. 2007). Ως προς τις μεθόδους ανάλυσης των δεδομέ- νων, στις 2 ποιοτικές μελέτες δεν διευκρινίζο- νταν ποια ακριβώς ήταν τα στάδια της ποιοτικής ανάλυσής τους (π.χ. κωδικοποίηση και οργάνω- ση των δεδομένων). Σε όλες τις ποσοτικές μελέ- τες όμως αναφέρθηκε πως πραγματοποιήθηκε περιγραφική (μονομεταβλητή-μέτρα κεντρικής τάσης) και επαγωγική (διμεταβλητή - πολυμε- ταβλητή) στατιστική ανάλυση. Στην επαγωγική ανάλυση αναφέρθηκε κυρίως η χρησιμοποίηση παραμετρικών διμεταβλητών στατιστικών δοκι- μασιών (t-test για ανεξάρτητα δείγματα) σε πε- ρισσότερες από τις μισές μελέτες (6/10), καθώς περιλάμβαναν μεγάλο αριθμό συμμετεχόντων (100), ενώ στις υπόλοιπες 4 αναφέρθηκε η χρη- σιμοποίηση πολυμεταβλητών στατιστικών δοκι- μασιών. Χρειάζεται, τέλος, να αναφερθεί ότι οι μελέτες στη χώρα μας γύρω από τις γνώσεις και αντιλή- ψεις προσωπικού σχολείων στην ασφάλεια και υγιεινή του φυσικού σχολικού περιβάλλοντος ήταν μόνο 2 για τα έτη 2000-2015. Επίσης στο σύ- νολο των μελετών της παρούσας ανασκόπησης η συμμετοχή των νοσηλευτών ως βασικών ερευ- νητών κρίνεται χαμηλή, δεδομένου ότι μόνο το ένα έκτο (1/6) των μελετών αυτών διεξήχθη από σχολικό νοσηλευτή (2 στις 12 μελέτες). Κύριος περιορισμός της παρούσας ανασκόπησης ήταν η αδυναμία να συμπεριλάβει μελέτες σε άλλες γλώσσες πλην της Ελληνικής και Αγγλικής. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ Η παρούσα ανασκόπηση έδειξε ότι η ασφάλεια και υγιεινή στο χώρο του σχολείου είναι ζητή- ματα, που απασχολούν τη βιβλιογραφία. Δηλα- δή βρέθηκε ότι υπάρχουν μελέτες, κυρίως ξενό- γλωσσες, που στην πλειοψηφία τους είναι καλά μεθοδολογικά σχεδιασμένες, που εξετάζουν γνώσεις και αντιλήψεις προσωπικού σχολείων για δομές, πρακτικές και πολιτικές ασφάλειας και υγιεινής του φυσικού σχολικού περιβάλλοντος και οι οποίες φάνηκε ότι ποίκιλαν ως προς τις με- τρήσεις και τα αποτελέσματά τους ανάλογα με τη χώρα, που διεξάγονταν. Στη χώρα μας ο αριθμός των προαναφερθέντων περιγραφικών μελετών ήταν μικρός. Επομένως απαιτείται επιπρόσθετη έρευνα προκειμένου, αφενός να εξαχθούν πιο ασφαλή συμπεράσμα- τα ως προς τις γνώσεις και αντιλήψεις εκπαιδευ- τικών και λοιπού προσωπικού στη σχολική ασφά- λεια και υγιεινή και αφετέρου να προσδιοριστούν οι ανάγκες ως προς τις κτιριακές υποδομές και τον εξοπλισμό των σχολείων, με σκοπό τη διατύ- πωση προτάσεων για τη διαμόρφωση συνθηκών διδασκαλίας απαλλαγμένων από κινδύνους για ατυχήματα και μεταδοτικά νοσήματα. ΣΗΜΑΣΙΑ ΓΙΑ ΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΠΡΑΚΤΙΚΗ Οι σχολικοί νοσηλευτές, ως ενεργά μέλη της ευ- ρύτερης κοινότητας του σχολείου και ως αρμόδι- οι σε θέματα αγωγής και προαγωγής υγείας, κα- λούνται να διαδραματίζουν το βασικό ρόλο της ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης του σχολι- κού πληθυσμού μέσα από προγράμματα αγωγής υγείας, με στόχο την παροχή γνώσεων και την ανάπτυξη στάσεων και συμπεριφορών, που συμ- βάλλουν στη δημιουργία ασφαλών και υγιεινών
114 συνθηκών διδασκαλίας (Σύρου 2014). Καλούνται επίσης να τεκμηριώνουν επιστημονικά το ρόλο αυτό με την ενεργό συμμετοχή τους σε ερευνη- τικές δραστηριότητες βασισμένες στον κατάλλη- λο ερευνητικό σχεδιασμό, ώστε να ενισχύεται η εγκυρότητα και η αξιοπιστία τους. Δηλαδή χρει- άζεται να είναι ενημερωμένοι για την έρευνα, να υποστηρίζουν την έρευνα και να συμμετέχουν ενεργά στη διεξαγωγή της έρευνας (Hootman 2002), καθώς είναι απαραίτητη για την πρόοδο της υγείας των παιδιών και για τη βελτίωση των πρακτικών νοσηλευτικής φροντίδας. Η έρευνα όμως από τη φύση της είναι πολύπλοκη διαδικασία, αφού απαιτεί τη συμμετοχή πολλών τομέων της γνώσης, όπως η ηθική, θεωρητικά και εννοιολογικά πλαίσια και ερευνητικό σχεδια- σμό. Αλλά και ο ρόλος των νοσηλευτών στα σχο- λεία είναι επίσης πολύπλοκος, αφού περιλαμβά- νει μια σωρεία καθηκόντων και αρμοδιοτήτων, που εκτείνονται από την παροχή υπηρεσιών υγείας έως τη συμβουλευτική (Υ.Α 2007, Σύρου Σουτζή 2015). Όπως προαναφέρθηκε η συμμετο- χή των νοσηλευτών ως βασικών ερευνητών στις μελέτες της παρούσας ανασκόπησης ήταν χαμη- λή-γεγονός που θέτει το ερώτημα αν η έλλειψη χρόνου, λόγω του φόρτου εργασίας, σε συνδυα- σμό με την ελλιπή χρηματοδότηση, αποτελούν κάποια από τα αίτια της υπολειπόμενης συμμε- τοχής σχολικών νοσηλευτών σε ερευνητικές με- λέτες για τη διαμόρφωση ασφαλών και υγιεινών συνθηκών διδασκαλίας. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ American Academy of Pediatrics (1993). Committee on School Health, School Health Policy and Prac- tice, Fifth Edition. Bergeson Τ. (2004). Infectious Disease Control Guide for School Staff. Διαθέσιμο από: http://www.k12. wa.us/healthservices/pubdocs/infectiousdis- easecontrolguide3-11-04.pdf. Πρόσβαση στις 06.08.2013. Γαλανάκης Ε. (2009). Λοιμώξεις στον παιδικό σταθμό/ παιδότοπο, σχολείο, χώρους παροχής υγείας: Λοιμώξεις γαστρεντερικού και άλλα λοιμώδη. Εισηγήσεις 12ου Σεμιναρίου Παιδιατρικών Λοιμώξεων «Θέματα Παιδιατρικών Λοιμώξεων», Θεσσαλονίκη: 21-28. CDC (2013). Adolescent and School Health Infec- tious Diseases at School. Διαθέσιμο από: http:// www.cdc.gov/healthyyouth/infectious/index.htm. Πρόσβαση στις 06.08.2013. Eaton D, Marx E, Bowie S. (2007). Faculty and Staff Health Promotion: Results from the School Health Policies and Programs Study 2006. Journal of School Health: Vol. 77(8):557-566. Gairín J, Castro D. (2011). Safety in schools: an integral approach. International Journal of Leadership in Education. Theory and Practice: 14(4): 457-474. Hootman J. (2002). The Importance of Research to School Nurses and School Nursing Practice. The Journal of School Nursing: 18(1):18-24. Jones S, Brener N, McManus T. (2003). Prevalence of School Policies, Programs and Facilities That Pro- mote a Healthy Physical School Environment. American Journal of Public Health: 93(9): 1570-1575. Jones S, Fisher C, Greene B, Hertz M, Pritzl J. (2007a). Healthy and Safe School Environment, Part I: Re- sults From the School Health Policies and Programs Study 2006. Journal of School Health: 77(8):522- 543. Jones S, Axelrad R, Wattigney W, Stat M. (2007b). Healthy and Safe School Environment, Part II, Phys- ical School Environment: Results from the School Health Policies and Programs Study 2006. Journal of School Health: 77(8):544-556. Kann L, Brener N, Wechsler H. (2007). Overview and Summary: School Health Policies and Programs Study 2006.J Sch Health:77 (8): 385-397. Κυριαζή N. (2001). Η κοινωνιολογική έρευνα: κριτική επισκόπηση των μεθόδων και των τεχνικών. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα. Liberal E.F, Aires R.T, Aires M.T, Osório A.C. (2005). Safe school. J Pediatr (Rio J): 81(5):155-63. Παπάνης E.(2009). Κίνδυνοι στα σχολεία. Διαθέσιμο από:http://www.healthview.gr/%CF%86%CE%AC %CE%BA%CE%B5%CE%BB%CE%BF%CE%B9-%CF %85%CE%B3%CE%B5%CE%AF%CE%B1%CF%82/ %CE%BA%CE%AF%CE%BD%CE%B4%CF%85%CE %BD%CE%BF%CE%B9-%CF%83%CF%84%CE%B1- %CF%83%CF%87%CE%BF%CE%BB%CE%B5%CE %AF%CE%B1. Πρόσβαση στις 20 .11.2011. Selekman P. (2006). School Nursing: A Comprehensive Text, 1st Edition. Philadelphia: F.A. Davis Company. Διαθέσιμο από: http://www.choa.org/Health-Pro- fessionals/Nurse-Resources/School-Nurses/~/me- dia/CHOA/Documents/Health-Professionals/2013- School-Health-Manual/Manual-Chapters/ Ch-4-Communicable-Diseases-and-Infection-Con- trol.pdf. Πρόσβαση στις 09.08.2013. Soares L, Almeida R, Cerqueira E, Carvalho J, Nunes I. (2012). Knowledge, attitudes and practices in food safety and the presence of coagulase pos- itive staphylococci on hands of food handlers in the schools of Camaçari, Brazil. Food Control: 27 (1): 206–213. Συριοπούλου Β. (2013). Οι «σχολικές» λοιμώξεις και η πρόληψη. Διαθέσιμο από: http://www.eumedline. eu/post/Oi-%C2%ABsxolikes%C2%BB-loimwkseis- kai-h- prolhpsh . Πρόσβαση στις 10.08.2013.
115ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 Σύρου Ν, Σουρτζή Π (2015). Η σχολική νοσηλευτική σε Μονάδες Ειδικής Αγωγής και Εκπαίδευσης. Δημοσίευση στα Πρακτικά με κριτές του Πανελλήνιου Συνεδρίου «Νέος Παιδαγωγός», Αθήνα: ISBN: 978-960-99435-7-4 (e-book/pdf). Σύρου Ν. (2014). Ανάπτυξη, εφαρμογή και αξιολόγηση προγράμματος τροποποίησης παραγόντων κινδύνου για την υγεία και ασφάλεια στα σχολεία. Διδακτορική Διατριβή, Τμήμα Νοσηλευτικής Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών (ΕΚΠΑ). Αθήνα. Σύρου Ν, Καλοκαιρινού Α, Ελευσινιώτης Ι, Τζιαφέρη Στ, Σουρτζή Π. (2013α). Γνώσεις, στάσεις και συμπεριφορές εκπαιδευτικών πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης για τη σχολική ασφάλεια. Νοσηλεία και Έρευνα: 36 (2): 148-164. Σύρου Ν, Καλοκαιρινού Α, Ελευσινιώτης Ι, Σουρτζή Π. (2013β). Διερεύνηση από Σχολικό Νοσηλευτή των Γνώσεων, Στάσεων και της Συμπεριφοράς των Εκπαιδευτικών για τη Σχολική Υγιεινή. ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ: 52: 333-345. Tabancalı E, Bektas T. (2009). Student safety in primary schools: A sample of Büyükçekmece County. Pro- cedia: social and behavioral sciences: 1 (1): 281–284. Τσαγκάρη Χ. (2007). Σχολικά ατυχήματα. Διαθέσιμο από:http://archive.enet.gr/11/09/2007. Πρόσβαση στις 11.08.2011. Vicario A.D. (2012). Safety management in Catalonia’s schools. Procedia: social and behavioral sciences: 46: 3324 – 3328. Wong Ε, Cheng Μ, Lo S.K. (2010). Teachers’ Risk Per- ception and Needs in Addressing Infectious Dis- ease Outbreak. J Sch Nurs: 26 (5): 398-406. World Health Organization (WHO) (1995). Glob- al school health initiative. Διαθέσιμο από:http:// www.who.int/school_youth_health/gshi/en/in- dex.html Πρόσβαση στις 19.07.2013. World Health Organization (WHO) (1996). Region- al guidelines: development of health-promoting schools: a framework for action. Manila, WHO Re- gional Office for the Western Pacific, (Health Promoting Schools, Series 5). Διαθέσιμο από: http://whqlibdoc.who.int/wpro/1994-99/a53203. pdf . Πρόσβαση στις 05.08.2013. World Health Organization (WHO) (2000). Local Ac- tion. Creating Health Promoting Schools, Informa- tion Series on School Health. Διαθέσιμο από: http:// www.who.int/school_youth_health/media/en/88. pdf. Πρόσβαση στις 05.08.2013. World Health Organization (WHO) (2013). The Physical School Environment. Διαθέσιμο από:http://www. who.int/school_youth_health/media/en/physical_ sch_environment.pdf. Πρόσβαση στις 18.07.2013. Υπουργική Απόφαση (Υ.Α.) Φ.353.1/324/105657/Δ1 (2002). Καθορισμός γενικότερων καθηκόντων και αρμοδιοτήτων των προϊστάμενων των περιφερει- ακών υπηρεσιών πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθ- μιας εκπαίδευσης, των διευθυντών και υποδιευ- θυντών των σχολικών μονάδων και ΣΕΚ και των συλλόγων διδασκόντων. Διαθέσιμο από: www. et.gr. Πρόσβαση στις 17.09.2013. Υπουργική Απόφαση Αριθμ. ΦΕΚ 449/ 27922/Γ6 (2007). Καθορισμός των ιδιαίτερων καθηκόντων και αρμοδιοτήτων του ειδικού εκπαιδευτικού προ- σωπικού και του ειδικού βοηθητικού προσωπικού, που υπηρετεί στις σχολικές μονάδες ειδικής αγω- γής, πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευ- σης. Διαθέσιμο από: www.et.gr. Πρόσβαση στις 30.09.2013. Υπουργείο Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων (ΥΠΕΠΘ) (2010). Αποτύπωση και εκτίμηση ανα- γκών της σχολικής υγείας στο Ελληνικό εκπαιδευ- τικό σύστημα. (2ο παραδοτέο). Πάτρα:153,212, 262- 263, 271.
116 ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΕΙΣΑΓΩΓΉ: Η οστεοπόρωση είναι η ποιοτική και ποσοτική υποβάθμιση του οστού και το χα- ρακτηριστικό της γνώρισμα είναι η απουσία συ- μπτωματολογίας έως ότου επέλθει ένα οστεοπο- ρωτικό κάταγμα. ΣΚΟΠΌΣ: Η διερεύνηση της ποιότητας ζωής γυ- ναικών με οστεοπόρωση, καθώς και των προσ- διοριστών που επηρεάζουν την ποιότητα αυτή. ΥΛΙΚΌ-ΜΈΘΟΔΟΣ: Πραγματοποιήθηκε μια συγ- χρονική μελέτη με δειγματοληψία ευκολίας. Ο μελετώμενος πληθυσμός περιλάμβανε 49 γυναί- κες με οστεοπόρωση, 57 γυναίκες με οστεοπενία και 45 γυναίκες με φυσιολογική οστική πυκνότη- τα σύμφωνα με την ποιότητα του οστού βάσει της μέτρησης οστικής πυκνότητας (DXA) ισχίου. Χρησιμοποιήθηκε το ερωτηματολόγιο SF-36v2 για τη μέτρηση της ποιότητας ζωής και το ερω- τηματολόγιο FRAX για τη δεκαετή πρόγνωση του κινδύνου εμφάνισης κατάγματος. ΑΠΟΤΕΛΈΣΜΑΤΑ: Σύμφωνα με τα αποτελέσμα- τα της πολυμεταβλητής ανάλυσης, η αύξηση της ηλικίας σχετίζονταν με αύξηση της πιθανότητας να ανήκουν στην ομάδα υψηλού κινδύνου για την εμφάνιση μείζονος οστεοπορωτικού κατάγ- ματος (p0,001) και την εμφάνιση κατάγματος του ισχίου (p0,001). Επιπλέον, οι οστεοπορω- τικές είχαν μεγαλύτερη πιθανότητα να ανήκουν στην ομάδα υψηλού κινδύνου για την εμφάνιση μείζονος οστεοπορωτικού κατάγματος (p=0,018) και κατάγματος του ισχίου (p=0,023) σε σχέση με τις φυσιολογικές. Η μείωση της ηλικίας σχετί- ζονταν με αύξηση της βαθμολογίας σωματικής υγείας (p0,001). Επιπλέον, οι φυσιολογικές γυ- ναίκες και οι οστεοπενικές, καθώς και οι γυναίκες χωρίς συνοσηρότητα είχαν μεγαλύτερη βαθμο- λογία σωματικής υγείας (p0,001 και p=0,005 αντιστοίχως) αλλά και βαθμολογία ψυχικής υγεί- ας (p0,001 και στις δυο περιπτώσεις). ΣΥΜΠΕΡΆΣΜΑΤΑ: Η έγκαιρη διάγνωση και η θε- ραπεία της οστεοπόρωσης μπορούν να συμβάλ- λουν καθοριστικά στη βελτίωση της ποιότητας ζωής των ασθενών με οστεοπόρωση. ΛΈΞΕΙΣ-ΚΛΕΙΔΙΆ: κάταγμα ισχίου, μείζον οστε- οπορωτικό κάταγμα, οστεοπόρωση, ποιότητα ζωής, προσδιοριστής, SF-36 Ποιότητα ζωής γυναικών με οστεοπόρωση Γιακουμής Διακουμής, Ορθοπαιδικός, MSc, Γενικό Αντικαρκινικό-Ογκολογικό Νοσοκομείο Αθηνών «Άγιος Σάββας», Ορθοπαιδική κλινική, Αθήνα Πέτρος Γαλάνης, Νοσηλευτής ΠΕ, MPH, PhD, Εργαστήριο Οργάνωσης και Αξιολόγησης Υπηρεσιών, Τμήμα Νοσηλευτικής, ΕΚΠΑ Χρυσούλα Γαλανάκη, Ρευματολόγος, Αθήνα Αναστασία Κριαρή, Νοσηλεύτρια ΠΕ, MSc, Γενικό Νοσοκομείο Λήμνου Ελισάβετ Φρεγγίδου, MSc, Εθνικός Οργανισμός Παροχής Υπηρεσιών Υγείας, Περιφερειακή Διεύθυνση Κιλκίς, Κιλκίς, Ελλάδα Αγγελική Μπιλάλη, Νοσηλεύτρια ΠΕ, MSc, PhD, Νοσοκομείο Παίδων «Π. Α. Κυριακού» Μάμας Θεοδώρου, Καθηγητής, Ανοικτό Πανεπιστήμιο Κύπρου Υπεύθυνοςαλληλογραφίας: Πέτρος Γαλάνης, Διεύθυνση: Μικράς Ασίας 67, Τ.Κ. 11527, Αθήνα, e-mail: pegalan@nurs.uoa.gr
117ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 ABSTRACT INTRODUCTION: Osteoporosis is characterized by decreased bone mass. The absence of symp- toms is characteristic for osteoporosis as it ap- pears after a fracture. AIM:To investigate quality of life in women with osteoporosis and the associated determinants. METHODOLOGY: A cross-sectional study was conducted and a convenience sampling method was used. Study population included 49 women with osteoporosis, 57 women with osteopenia and 45 women with normal bone mass according to bone quality as it was meas- ured with bone densitometry (DXA) method for hip. SF-36v2 was used to measure quality of life and FRAX questionnaire to predict the ten-years risk for fracture. RESULTS: According to multivariate analysis, increased age of women was associated with increased risk for the occurrence of major os- teoporotic fracture (p0.001) and hip fracture (p0.001). Moreover, patients with osteoporosis had higher risk to be in high level risk group for the occurrence of major osteoporotic fracture (p=0.018) and hip fracture (p=0.023) compared to women with normal bone mass. Decreased age of women was associated with increased physical component score (p0.001). Also, women with normal bone mass, patients with osteopenia and women without comorbidity had higher physical component score (p0.001 and p=0.005 respectively) and mental compo- nent score (p0.001 in both cases). CONCLUSION: Appropriate diagnosis and ther- apy of osteoporosis could promote in a great way the quality of life of patients with osteopo- rosis. KEYWORDS: determinants, hip fracture, major osteoporotic fracture, osteoporosis, quality of life, SF-36 ORIGINAL PAPER Quality of life in female with osteoporosis G. Diakoumis, Orthopedic, “Agios Savvas”, General Anticancer Hospital of Athens, Athens P. Galanis, RN, MPH, PhD, Center for Health Services Management and Evaluation, Department of Nursing, University of Athens Ch. Galanaki, Rheumatologist, Athens A. Kriari, RN, MSc, General Hospital of Limnos E. Frengidou, EOPYY, Regional Department of Kilkis, Kilkis A. Bilali, RN, MSc, PhD, Children’s Hospital “P. A. Kiriakou” M.Theodorou, Professor, Open University of Cyprus CorrespondingAuthor: Petros Galanis, Address: 67 Mikras Asias St., GR-11527, Athens, e-mail: pegalan@nurs.uoa.gr
118 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η οστεοπόρωση είναι η ποιοτική και ποσοτική υποβάθμιση του οστού και σήμερα είναι η συ- χνότερη πάθηση των οστών, κυρίως εξαιτίας της μεγάλης αύξησης του προσδόκιμου ζωής. Το χα- ρακτηριστικό γνώρισμα της νόσου είναι η απου- σία συμπτωματολογίας έως τη στιγμή που θα επέλθει ένα οστεοπορωτικό κάταγμα. Τα συμπτώματα της οστεοπόρωσης παρουσιά- ζονται αργά μετά την εγκατάστασή της, καθώς ο ασθενής μπορεί για χρόνια να είναι ασυμπτω- ματικός, να μην γνωρίζει ότι πάσχει από τη νόσο και το πρώτο σύμπτωμα να είναι ένας οξύς πόνος που συνοδεύει ένα κάταγμα χαμηλής ενέργειας (Λαμπίρης 2003). Τα οστεοπορωτικά κατάγματα εντοπίζονται κυρίως στο ισχίο, τους σπονδύλους και τον καρπό. Πολλαπλά σπονδυλικά κατάγμα- τα από οστεοπόρωση μπορούν να προκαλέσουν μεγάλη θωρακική κύφωση και απώλεια ύψους και να οδηγήσουν σε αυξημένη νοσηρότητα και θνησιμότητατωνασθενών,επηρεάζονταςταυτό- χρονα και την ποιότητα της ζωής τους. Τα κατάγ- ματα αυτά αφορούν κυρίως σε ασθενείς μεγάλης ηλικίας με συνοσηρότητα, με αποτέλεσμα η θνη- σιμότητα το πρώτο έτος μετά από ένα οστεοπο- ρωτικό κάταγμα ισχίου να είναι ιδιαίτερα αυξη- μένη, προσεγγίζοντας το 20% (Karagiannis et al. 2006, Sattui Saag 2014). Στην Ελλάδα, περίπου 507.000 γυναίκες νοσούν από οστεοπόρωση (το 22,3% των γυναικών ηλι- κίας μεγαλύτερης των 50 ετών, ενώ στους άντρες το αντίστοιχο ποσοστό είναι 6,9%), ενώ το 2010 καταγράφηκαν 9.942 κατάγματα ισχίου, 8.248 σπονδυλικά κατάγματα, 12.309 κατάγματα καρ- πού και 24.483 κατάγματα σε άλλα σημεία (Λυρί- της 2014). Η επίπτωση των καταγμάτων του ισχί- ου για γυναίκες 50 ετών ήταν 494 κατάγματα ανά 100.000 άτομα, ενώ η επίπτωση των σπον- δυλικών καταγμάτων ετών ήταν 392 ανά 100.000 άτομα (Λυρίτης 2014). Η ποιότητα ζωής συνδέεται με την υποκειμενι- κή αντίληψη των ατόμων για τη θέση τους μέ- σα στη ζωή, στο πλαίσιο των πολιτισμικών χα- ρακτηριστικών και του συστήματος αξιών της κοινωνίας στην οποία ζουν, αλλά και σε συνάρ- τηση με ατομικούς στόχους, προσδοκίες, πρό- τυπα και ανησυχίες (WHOQOL Group 1995). Η ποιοτική διάσταση της υγείας ερμηνεύεται και αποδίδεται από την ιατρική βάσει φυσικών χα- ρακτηριστικών, όπως ο πόνος και η λειτουργικό- τητα, και εμπεριέχει και την υποκειμενική εκτί- μηση του ατόμου σχετικά με τη σωματική και ψυχική του υγεία, αλλά και τη θέση του στο κοι- νωνικό γίγνεσθαι. Οι προσδιοριστές που επηρε- άζουν την υγεία είναι οικονομικοί, γενετικοί, πο- λιτικοί, πολιτισμικοί, περιβαλλοντικοί, κοινωνικοί και υγειονομικοί (Σαρρής 2001). Η μέτρηση της σχετιζόμενης με την υγεία ποιότητας ζωής πραγ- ματοποιείται με τη χρήση εργαλείων μέτρησης της ποιότητας ζωής, τα οποία καταγράφουν το επίπεδο υγείας με αξιόπιστο και έγκυρο τρόπο (Υφαντόπουλος Σαρρής 2001). Οι προσδιορι- στές της ποιότητας ζωής ασθενών με οστεοπό- ρωση είναι η σωματική και η ψυχική τους ευεξία, η έλλειψη σωματικού πόνου, η βαρύτητα της νό- σου και η συμμετοχή τους σε οικογενειακές και κοινωνικές δραστηριότητες (Cooper et al. 2008, Briggs et al. 2016). ΣΚΟΠΌΣ H διερεύνηση της ποιότητας ζωής γυναικών που πάσχουν από οστεοπόρωση, καθώς και των προσδιοριστών που επηρεάζουν την ποιότητα της ζωής τους. ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΊΑ Σχεδιασμός της μελέτης Διεξήχθη μια συγχρονική μελέτη και ο μελετώ- μενος πληθυσμός περιλάμβανε γυναίκες ελλη- νικής καταγωγής, ηλικίας 40-90 ετών. Οι γυναί- κες διαχωρίστηκαν σε τρεις ομάδες σύμφωνα με την ποιότητα του οστού τους, με βάση τη μέ- τρηση οστικής πυκνότητας (μέθοδος DXA, dual- energy X-ray absorptiometry) ισχίου: (α) γυναίκες με φυσιολογική οστική πυκνότητα (n=45), (β) γυ- ναίκες με οστεοπενία (n=57) και (γ) γυναίκες με εγκατεστημένη οστεοπόρωση (n=49). Πραγμα- τοποιήθηκε δειγματοληψία ευκολίας και το πο- σοστό απόκρισης ήταν 98% (=151/154). Τα δεδο- μένα συλλέχθηκαν από την 1η Δεκεμβρίου 2014 έως την 30η Μαΐου 2015 σε ιδιωτικό ορθοπαιδικό και ρευματολογικό ιατρείο της Αθήνας με τη βο- ήθεια των ερευνητών. Οι ανεξάρτητες μεταβλητές ήταν δημογραφικά και κλινικά χαρακτηριστικά των γυναικών, ενώ οι εξαρτημένες μεταβλητές ήταν (α) ο κίνδυνος για μείζον οστεοπορωτικό κάταγμα, (β) ο κίνδυ-
119ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 νος για κάταγμα του ισχίου, (γ) η βαθμολογία σω- ματικής υγείας στο SF-36v2 και (δ) η βαθμολογία ψυχικής υγείας στο SF-36v2. Ερωτηματολόγια Το ερωτηματολόγιο γενικής υγείας SF-36v2 (Gandek et al. 1998, Ware Gandek 1998) χρησι- μοποιήθηκε για τη μέτρηση της ποιότητας ζωής των γυναικών και το ερωτηματολόγιο FRAX (Στε- φανόπουλος και συν. 2012) για τη δεκαετή πρό- γνωση του κινδύνου εμφάνισης κατάγματος. Τα ερωτηματολόγια χρησιμοποιήθηκαν έπειτα από τη λήψη των σχετικών αδειών. Οι μελετώμενοι προσδιοριστές περιλάμβαναν την ηλικία, την οι- κογενειακή κατάσταση, το εκπαιδευτικό επίπε- δο, τον δείκτη μάζας σώματος και συνοσηρότη- τες (οστεοαρθρίτιδα γόνατος και ισχίου, χρόνια οσφυαλγία) σύμφωνα με τις προσωπικές δηλώ- σεις των γυναικών. Το SF-36v2 αποτελεί ένα γενικό εργαλείο πολ- λαπλών εφαρμογών που έχει χρησιμοποιηθεί σε πλήθος μελετών σε πολλές χώρες παρουσι- άζοντας εξαιρετική αξιοπιστία και εγκυρότητα (Gandek et al. 1998, Ware Gandek 1998). Έχει μεταφραστεί στην ελληνική γλώσσα παρουσι- άζοντας αρκετά καλή αξιοπιστία και εγκυρότη- τα σε αντιπροσωπευτικό δείγμα του ελληνικού αστικού πληθυσμού (Κοντοδημόπουλος και συν. 2004, Anagnostopoulos et al. 2005, Pappa et al. 2005). Περιλαμβάνει 36 ερωτήσεις, οι οποίες δο- μούνται σε 8 γενικές κατηγορίες: σωματική λει- τουργικότητα (10 ερωτήσεις), σωματικό ρόλο (4 ερωτήσεις), σωματικό πόνο (2 ερωτήσεις), γενική υγεία (5 ερωτήσεις), ζωτικότητα (4 ερωτήσεις), κοινωνική λειτουργικότητα (2 ερωτήσεις), συναι- σθηματικό ρόλο (3 ερωτήσεις) και ψυχική υγεία (5 ερωτήσεις). Οι 8 κλίμακες συνθέτουν 2 γενικές συνοπτικές κλίμακες για την απλούστερη αυτοε- κτίμηση της ποιότητας ζωής: (α) συνοπτική κλί- μακα σωματικής υγείας και (β) συνοπτική κλίμα- κα ψυχικής υγείας. Οι κλίμακες διαμορφώνονται κατά τέτοιο τρόπο, έτσι ώστε μεγαλύτερη βαθ- μολογία να υποδηλώνει καλύτερη υγεία και κα- λύτερη ποιότητα ζωής. Ο δείκτης πρόγνωσης του καταγματικού κινδύ- νου FRAX αναπτύχθηκε από το πανεπιστήμιο του Sheffield σε συνεργασία με τον WHO και την National Osteoporosis Foundation. Πρόκειται για έναν αλγόριθμο που υπολογίζει αξιόπιστα (και με εγκυρότητα;) τη δεκαετή πιθανότητα μείζονος οστεοπορωτικού κατάγματος και κατάγματος του ισχίου (Kanis et al. 2008). Είναι ένα εύχρηστο και απλό εργαλείο που απαιτεί τη συμπλήρωση των εξής 12 στοιχείων: (α) ηλικία (μεταξύ 40-90 ετών), (β) φύλο, (γ και δ) σωματομετρικά στοιχεία (βάρος σε kg και ύψος σε cm), (ε) προηγούμενο κάταγμα του ασθενούς, (στ) ιστορικό κατάγμα- τος ισχίου σε γονέα, (ζ) καπνιστική συνήθεια, (η) χρήση/κατανάλωση γλυκοκορτικοειδών, (θ) ρευ- ματοειδής αρθρίτιδα, (ι) δευτεροπαθής οστεο- πόρωση, (κ) ≥3 μονάδες οινοπνεύματος ημε- ρησίως και (λ) μέτρηση οστικής πυκνότητας αυχένα μηριαίου οστού. Το εργαλείο καταγματι- κού κινδύνου FRAX έχει μεταφραστεί στην ελλη- νική γλώσσα, ενώ πρόσφατα το Ελληνικό Ίδρυμα Οστεοπόρωσης εξέδωσε εγχειρίδιο χρήσης της ελληνικής έκδοσής του (Στεφανόπουλος και συν. 2012). Ηθικά θέματα Η παρούσα μελέτη δεν ενείχε κανένα κίνδυνο για την υγεία των συμμετεχουσών και βεβαίως δεν επηρέασε την πορεία της υγείας τους. Οι συμμε- τέχουσες ενημερώθηκαν για το σκοπό της μελέ- της και συναίνεσαν γραπτώς, ενώ δεν ελήφθη- σαν προσωπικά τους στοιχεία. Στατιστική ανάλυση Οι κατηγορικές μεταβλητές παρουσιάζονται ως απόλυτες (n) και σχετικές (%) συχνότητες, ενώ οι ποσοτικές μεταβλητές παρουσιάζονται ως μέ- ση τιμή, τυπική απόκλιση, διάμεσος, ελάχιστη τι- μή και μέγιστη τιμή. Ο έλεγχος των Kolmogorov- Smirnov και τα διαγράμματα κανονικότητας χρησιμοποιήθηκαν για τον έλεγχο της κανονικής κατανομής των ποσοτικών μεταβλητών. Για τη διερεύνηση της ύπαρξης σχέσης μεταξύ δυο κατηγορικών μεταβλητών χρησιμοποιήθη- κε ο έλεγχος x2 (chi-square test). Για τη διερεύνη- ση της ύπαρξης σχέσης μεταξύ μιας κατηγορικής μεταβλητής και μιας διατάξιμης χρησιμοποιήθη- κε ο έλεγχος x2 για τάση (chi-square trend test). Για τη διερεύνηση της ύπαρξης σχέσης μεταξύ μιας ποσοτικής μεταβλητής που ακολουθούσε την κανονική κατανομή και μιας διχοτόμου μετα- βλητής χρησιμοποιήθηκε ο έλεγχος t (student’s t-test). Για τη διερεύνηση της ύπαρξης σχέσης μεταξύ μιας ποσοτικής μεταβλητής που ακο- λουθούσε την κανονική κατανομή και μιας κα-
120 τηγορικής μεταβλητής με 2 κατηγορίες χρησι- μοποιήθηκε η ανάλυση διασποράς (analysis of variance). Για τη διερεύνηση της ύπαρξης σχέσης μεταξύ δυο ποσοτικών μεταβλητών που ακολου- θούσαν την κανονική κατανομή χρησιμοποιήθη- κε ο συντελεστής συσχέτισης Pearson (Pearson’s correlation coefficient). Για τη διερεύνηση της ύπαρξης σχέσης μεταξύ μιας ποσοτικής μετα- βλητής και μιας διατάξιμης μεταβλητής χρησιμο- ποιήθηκε ο συντελεστής συσχέτισης Spearman (Spearman’s correlation coefficient). Στην περίπτωση που η εξαρτημένη μεταβλητή ήταν ποσοτική μεταβλητή και 2 ανεξάρτητες μεταβλητές προέκυψαν σημαντικές στο επίπεδο του 0,2 (p0,2) στη διμεταβλητή ανάλυση, εφαρ- μόστηκε πολλαπλή γραμμική παλινδρόμηση (multivariate linear regression). Στην περίπτωση αυτή, εφαρμόστηκε η μέθοδος της πολλαπλής γραμμικής παλινδρόμησης με την προς τα πίσω διαγραφή των μεταβλητών (backward stepwise linear regression). Αναφορικά με την πολλαπλή γραμμική παλινδρόμηση, παρουσιάζονται οι συ- ντελεστές b (coefficients’ beta), τα αντίστοιχα 95% διαστήματα εμπιστοσύνης και οι τιμές p. Στην περίπτωση που η εξαρτημένη μεταβλη- τή ήταν διχοτόμος μεταβλητή και 2 ανεξάρτη- τες μεταβλητές προέκυψαν σημαντικές στο επί- πεδο του 0,2 (p0,2) στη διμεταβλητή ανάλυση, εφαρμόστηκε πολλαπλή λογιστική παλινδρόμη- ση (multivariate logistic regression). Στην περί- πτωση αυτή, εφαρμόστηκε η μέθοδος της πολ- λαπλής λογιστικής παλινδρόμησης με την προς τα πίσω διαγραφή των μεταβλητών (backward stepwise linear regression). Αναφορικά με την πολλαπλή λογιστική παλινδρόμηση, παρουσιά- ζονται οι λόγοι των odds (odds ratios), τα αντί- στοιχα 95% διαστήματα εμπιστοσύνης και οι τι- μές p. Το αμφίπλευρο επίπεδο στατιστικής σημαντικό- τητας ορίστηκε ίσο με 0,05. Η ανάλυση των δεδο- μένων πραγματοποιήθηκε με το IBM SPSS 21.0. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ Στον πίνακα 1 παρουσιάζονται τα δημογραφι- κά χαρακτηριστικά των γυναικών, ενώ στον πί- νακα 2 παρουσιάζονται τα κλινικά τους χαρα- κτηριστικά. Η μέση ηλικία των γυναικών ήταν 67,7 έτη (τυπική απόκλιση=9 έτη) και ο μέσος δείκτης μάζας σώματος ήταν 26,8 kg/m2 (τυπι- κή απόκλιση=4,4). Το 37,7% των γυναικών είχαν φυσιολογικό δείκτη μάζας σώματος, το 45,7% ήταν υπέρβαρες και το 16,6% ήταν παχύσαρκες. Το 29,8% των γυναικών είχαν φυσιολογική οστι- κή πυκνότητα, το 37,7% είχαν οστεοπενίακαι το 32,5% έπασχαν από οστεοπόρωση. Το 12,6% των γυναικών είχαν προηγούμενο κάταγμα στο ατο- μικό ιστορικό τους, ενώ το 17,9% είχαν οικογενει- ακό ιστορικό κατάγματος σε γονέα. Επιπλέον, το 21,9% των γυναικών είχαν βαριά οστεοαρθρίτι- δα γόνατος, το 15,9% είχαν βαριά οστεοαρθρίτι- δα ισχίου και το 17,9% είχαν χρόνια οσφυαλγία, έπειτα από την κατάλληλη κλινική εξέταση. Στον πίνακα 3 παρουσιάζονται οι πιθανότητες για μείζον οστεοπορωτικό κάταγμα και για κάταγμα του ισχίου, την επόμενη δεκαετία, σύμφωνα με τα δεδομένα των γυναικών αναφορικά με το ερω- τηματολόγιο FRAX. Η μέση πιθανότητα για μεί- ζον οστεοπορωτικό κάταγμα για τις γυναίκες με φυσιολογική οστική πυκνότητα ήταν 7,3%, για τις οστεοπενικές ήταν 10,6% και για τις οστεοπορωτι- κές ήταν 14,8%. To 13,2% (n=20) των γυναικών εί- χαν πιθανότητα για μείζον οστεοπορωτικό κάταγ- μα; 20%,γεγονός που τις κατατάσσει στην ομάδα υψηλού κινδύνου, ενώ το 86,8% (n=131) είχαν πι- θανότητα ≤20% γεγονός που τις κατατάσσει στην ομάδα χαμηλού κινδύνου. Το 28,6% των οστεοπο- ρωτικών γυναικών, το 5,3% των οστεοπενικών και το 6,7% των φυσιολογικών ανήκαν στην ομάδα υψηλού κινδύνου (p0,001). Η μέση πιθανότητα για κάταγμα του ισχίου για τις φυσιολογικές γυναίκες ήταν 2,2%, για τις οστεοπενικές ήταν 4,1% και για τις οστεοπορωτι- κές ήταν 7,1%. To 42,4% (n=64) των γυναικών εί- χαν πιθανότητα 3% γεγονός που τις κατατάσ- σει στην ομάδα υψηλού κινδύνου, ενώ το 57,6% (n=87) είχαν πιθανότητα ≤3% γεγονός που τις κατατάσσει στην ομάδα χαμηλού κινδύνου. Το 65,3% των οστεοπορωτικών γυναικών, το 40,4% των οστεοπενικών και το 20% των φυσιολογικών ανήκαν στην ομάδα υψηλού κινδύνου (p0,001). Στον πίνακα 4 παρουσιάζονται οι βαθμολογίες των γυναικών στο SF-36v2. Σε όλες τις κλίμακες του SF-36v2, οι βαθμολογίες των φυσιολογικών γυναικών ήταν οι υψηλότερες και ακολουθού- σαν οι βαθμολογίες των οστεοπενικών και έπει- τα οι βαθμολογίες των οστεοπορωτικών. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα της πολυμεταβλη- τής λογιστικής παλινδρόμησης, η αύξηση της ηλι- κίας σχετίζονταν με αύξηση της πιθανότητας να ανήκουν στην ομάδα υψηλού κινδύνου για την εμφάνιση μείζονος οστεοπορωτικού κατάγματος
121ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 (λόγος των odds=1,15, 95% διάστημα εμπιστοσύ- νης=1,06 έως 1,24, p0,001) και οι οστεοπορωτικές είχαν μεγαλύτερη πιθανότητα να ανήκουν στην ομάδα υψηλού κινδύνου για την εμφάνιση μείζο- νος οστεοπορωτικού κατάγματος σε σχέση με τις φυσιολογικές (λόγος των odds=5,35, 95% διάστη- μα εμπιστοσύνης=1,34 έως 21,28, p=0,018). Παρό- μοια ήταν τα αποτελέσματα και στην περίπτωση του κατάγματος του ισχίου. Πιο συγκεκριμένα, η αύξηση της ηλικίας των γυναικών σχετίζονταν με αύξηση της πιθανότητας να ανήκουν στην ομά- δα υψηλού κινδύνου για την εμφάνιση κατάγμα- τος του ισχίου (λόγος των odds=1,44, 95% διάστη- μα εμπιστοσύνης=1,26 έως 1,65, p0,001) και οι οστεοπορωτικές είχαν μεγαλύτερη πιθανότητα να ανήκουν στην ομάδα υψηλού κινδύνου για την εμ- φάνιση κατάγματος του ισχίου σε σχέση με τις φυ- σιολογικές (λόγος των odds=5,14, 95% διάστημα εμπιστοσύνης=1,26 έως 20,96, p=0,023). Σύμφωνα με τα αποτελέσματα της πολυμετα- βλητής γραμμικής παλινδρόμησης, η μείωση της ηλικίας σχετίζονταν με αύξηση της βαθμολογίας σωματικής υγείας (συντελεστής b=-0,34, 95% δι- άστημα εμπιστοσύνης=-0,43 έως -0,24, p0,001), oι φυσιολογικές (συντελεστής b=10,3, 95% διά- στημα εμπιστοσύνης=8,2 έως 12,4, p0,001) και οι οστεοπενικές (συντελεστής b=7,8, 95% διά- στημα εμπιστοσύνης=5,8 έως 9,7, p0,001) είχαν μεγαλύτερη βαθμολογία σε σχέση με τις οστε- οπορωτικές και οι γυναίκες χωρίς συνοσηρό- τητα είχαν μεγαλύτερη βαθμολογία σε σχέση με τις γυναίκες με συνοσηρότητα (συντελεστής b=2,6, 95% διάστημα εμπιστοσύνης=0,8 έως 4,3, p=0,005). Παρόμοια ήταν τα αποτελέσματα και στην περίπτωση της βαθμολογίας ψυχικής υγεί- ας. Πιο συγκεκριμένα, η μείωση της ηλικίας των γυναικών σχετίζονταν με αύξηση της βαθμολογί- ας ψυχικής υγείας (συντελεστής b=-0,27, 95% διά- στημα εμπιστοσύνης=-0,39 έως -0,14, p0,001), οι οστεοπενικές (συντελεστής b=5,5, 95% διάστημα εμπιστοσύνης=3,1 έως 7,9, p0,001) και οι φυσιο- λογικές (συντελεστής b=7,8, 95% διάστημα εμπι- Πίνακας 1. Δημογραφικά και συμπεριφορικά χαρακτηριστικά των γυναικών. α μέση τιμή (τυπική απόκλιση) Χαρακτηριστικό Ν (%) Ηλικία 67,7 (9,0)α Οικογενειακή κατάσταση Έγγαμες 103 (68,2) Άγαμες 3 (2,0) Χήρες 39 (25,8) Διαζευγμένες 6 (4,0) Εκπαιδευτικό επίπεδο Απόφοιτες δημοτικού 5 (3,3) Απόφοιτες γυμνασίου 94 (62,3) Απόφοιτες λυκείου 44 (29,1) Απόφοιτες ΑΕΙ/ΤΕΙ 8 (5,3) Βάρος (σε κιλά) 66,9 (11,3)α Ύψος (σε μέτρα) 1,6 (0,1)α Δείκτης μάζας σώματος (kg/m2) 26,8 (4,4)α Ταξινόμηση σύμφωνα με τον δείκτη μάζας σώματος Φυσιολογικές 57 (37,7) Υπέρβαρες 69 (45,7) Παχύσαρκες 25 (16,6) Καπνίστριες Όχι 106 (70,2) Ναι 45 (29,8) Κατανάλωση οινοπνεύματος ≥3 μονάδων ημερησίως Όχι 151 (100,0) Ναι 0 (0,0)
122 Πίνακας 2. Κλινικά χαρακτηριστικά των γυναικών. Πίνακας 3. Οι πιθανότητες για μείζον οστεοπορωτικό κάταγμα και για κάταγμα του ισχίου, την επόμενη δεκαετία, σύμφωνα με τα δεδομένα των γυναικών αναφορικά με το ερωτηματολόγιο FRAX. Χαρακτηριστικό Ν (%) Ταξινόμηση των γυναικών σύμφωνα με την ποιότητα του οστού βάσει της μέτρησης οστικής πυκνότητας (DXA) ισχίου Φυσιολογικές 45 (29,8) Οστεοπενικές 57 (37,7) Οστεοπορωτικές 49 (32,5) Προηγούμενο κάταγμα Όχι 132 (87,4) Ναι 19 (12,6) Ιστορικό κατάγματος σε γονέα Όχι 124 (82,1) Ναι 27 (17,9) Λήψη γλυκοκορτικοειδών Όχι 143 (94,7) Ναι 8 (5,3) Ρευματοειδής αρθρίτιδα Όχι 144 (95,4) Ναι 7 (4,6) Δευτεροπαθής οστεοπόρωση Όχι 148 (98,0) Ναι 3 (2,0) Βαριά οστεοαρθρίτιδα γόνατος Όχι 118 (78,1) Ναι 33 (21,9) Βαριά οστεοαρθρίτιδα ισχίου Όχι 127 (84,1) Ναι 24 (15,9) Χρόνια οσφυαλγία Όχι 124 (82,1) Ναι 27 (17,9) Πιθανότητα, την επόμενη δεκαετία για: Μέση τιμή Τυπική απόκλιση Διάμεση τιμή Ελάχιστη τιμή Μέγιστη τιμή Μείζον οστεοπορωτικό κάταγμα 11,0 7,6 8,4 1,7 39,0 Φυσιολογικές γυναίκες 7,3 5,7 5,8 1,7 25,0 Γυναίκες με οστεοπενία 10,6 6,6 9,4 2,2 39,0 Γυναίκες με οστεοπόρωση 14,8 8,7 15,0 2,7 37,0 Κάταγμα του ισχίου 4,5 5,4 2,2 0,1 28,0 Φυσιολογικές γυναίκες 2,2 2,9 1,2 0,1 13,0 Γυναίκες με οστεοπενία 4,1 4,9 2,5 0,2 28,0 Γυναίκες με οστεοπόρωση 7,1 6,5 6,0 0,3 27,0 Οι τιμές εκφράζονται ως ποσοστά.
123ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 στοσύνης=5,8 έως 9,7, p0,001) είχαν μεγαλύτερη βαθμολογία σε σχέση με τις οστεοπορωτικές γυ- ναίκες και οι γυναίκες χωρίς συνοσηρότητα είχαν μεγαλύτερη βαθμολογία σε σχέση με τις γυναίκες με συνοσηρότητα (συντελεστής b=2,5, 95% διά- στημα εμπιστοσύνης=0,3 έως 4,6, p=0,03). Συζήτηση Στην παρούσα μελέτη διερευνήθηκε η ποιότη- τα ζωής 151 μετεμμηνοπαυσιακών γυναικών, από τις οποίες το 29,8% είχαν φυσιολογική οστική πυ- κνότητα, το 37,7% είχαν οστεοπενία και το 32,5% έπασχαν από οστεοπόρωση. Βρήκαμε ότι η δεκαετής πιθανότητα για μείζον οστεοπορωτικό κάταγμα σε οστεοπορωτικές γυ- ναίκες μέσης ηλικίας 67,7 ετών ήταν 14,8%, ενώ στην ηλεκτρονική βάση δεδομένων FRAX ο κίν- δυνος για τις γυναίκες μέσης; ηλικίας 65 ετών ο κίνδυνος κυμαίνεται από 9,9%, όταν δεν συ- νυπάρχει κανένας επιβαρυντικός παράγοντας, έως 62% όταν όλοι οι επιβαρυντικοί παράγο- ντες είναι παρόντες (World Health Organization Collaborating Centre for Metabolic Bone Diseases , βρήκαμε ότι η δεκαετής πιθανότητα για κάταγμα ισχίου σε οστεοπορωτικές γυναίκες μέσης ηλικίας 67,7 ετών ήταν 7,1% (0,3-27 εύρος), ενώ στην ηλε- κτρονική βάση δεδομένων FRAX για τις γυναίκες ηλικίας 65 ετών ο κίνδυνος κυμαίνεται από 3,2%, όταν δεν συνυπάρχει κανένας επιβαρυντικός πα- ράγοντας, έως 32% όταν όλοι οι επιβαρυντικοί παράγοντες είναι παρόντες (www.shef.ac.uk/ FRAX/charts/Chart_GK_hip_wom_bmd.pdf ). Σύμφωνα με τα αποτελέσματα της πολυμεταβλη- τής ανάλυσης, η αύξηση της ηλικίας των γυναι- κών σχετίζονταν με αύξηση της πιθανότητας να ανήκουν στην ομάδα υψηλού κινδύνου για την εμφάνιση μείζονος οστεοπορωτικού κατάγματος και την εμφάνιση κατάγματος του ισχίου. Επιπλέ- ον, οι οστεοπορωτικές είχαν μεγαλύτερη πιθα- νότητα να ανήκουν στην ομάδα υψηλού κινδύ- νου για την εμφάνιση μείζονος οστεοπορωτικού κατάγματος και κατάγματος του ισχίου σε σχέ- ση με τις φυσιολογικές. Ανάλογα αποτελέσματα βρέθηκαν σε παρόμοιες μελέτες στην Ολλανδία, την Ελβετία και την Κίνα (Aubry-Rozier et al. 2013, Chen et al. 2014, Klop et al. 2015). Σε όλες τις κλίμακες του SF-36v2, οι βαθμολογίες των γυναικών με φυσιολογική οστική πυκνότη- τα ήταν οι υψηλότερες και ακολουθούσαν οι βαθ- μολογίες των γυναικών με οστεοπενία και έπειτα οι βαθμολογίες των γυναικών με οστεοπόρωση. Σύμφωνη με το εύρημα αυτό είναι και η συγχρο- νική μελέτη των Dallanezi et al. (2011) που συνέ- κριναν την ποιότητα ζωής 55 οστεοπορωτικών, 35 οστεοπενικών και 34 γυναικών με φυσιολογική οστική μάζα, η μελέτη κοόρτης των Adachi et al. (2010) που περιελάμβανε 57.141 μετεμμηνοπαυσι- ακές γυναίκες από 10 χώρες της Ευρώπης, η πο- λυκεντρική μελέτη των Adachi et al. (2001) στον Καναδά με 4.816 γυναίκες και άνδρες ηλικίας 50 ετών, η μελέτη κοόρτης των Barcenilla et al. (2015) Πίνακας 4. Οι βαθμολογίες των γυναικών στο SF-36v2. Κλίμακα Γυναίκες Φυσιολογικές Οστεοπενικές Οστεοπορωτικές Μέση τιμή Τυπική απόκλιση Μέση τιμή Τυπική απόκλιση Μέση τιμή Τυπική απόκλιση Σωματική λειτουργικότητα 81,6 19,4 75,2 17,8 45,0 22,7 Σωματικός ρόλος 87,6 21,3 75,2 22,1 45,4 25,6 Σωματικός πόνος 72,5 19,6 60,5 15,2 41,3 15,4 Γενική υγεία 56,4 8,1 50,8 9,7 42,4 11,3 Ζωτικότητα 65,7 16,0 59,2 14,2 39,5 18,1 Κοινωνική λειτουργικότητα 79,5 20,0 71,6 15,7 50,0 18,5 Συναισθηματικός ρόλος 83,7 22,5 74,7 23,2 47,4 26,2 Ψυχική υγεία 68,2 14,9 61,4 15,9 48,8 15,3 Συνοπτική κλίμακα σωματικής υγείας 48,5 6,0 45,0 5,4 35,6 6,8 Συνοπτική κλίμακα ψυχικής υγείας 48,9 7,6 45,8 6,1 39,0 6,6
124 με 2.872 γυναίκες στην Αυστραλία και η συγχρο- νική μελέτη των Jahelka et al. (2009) με 173 γυναί- κες ().Στην παρούσα μελέτη βρέθηκε ότι η μείωση της ηλικίας των γυναικών σχετίζονταν με αύξηση της βαθμολογίας σωματικής υγείας. Επιπλέον, οι φυσιολογικές και οι οστεοπενικές, καθώς και οι γυναίκες χωρίς συνοσηρότητα είχαν μεγαλύτερη βαθμολογία σωματικής υγείας. Παρόμοια ήταν τα αποτελέσματα και για τη βαθ- μολογία ψυχικής υγείας. Σε μελέτη κοόρτης στις ΗΠΑ με 75.198 ασθενείς βρέθηκε ότι οι γυναίκες χωρίς συνοσηρότητα είχαν υψηλότερη βαθμο- λογία σωματικής και ψυχικής υγείας σε σχέση με γυναίκες με συνοσηρότητα και επιπλέον η αυξη- μένη συνοσηρότητα σχετίζονταν με χαμηλότερη βαθμολογία σωματικής και ψυχικής υγείας (Luo et al. 2015). Σε συγχρονική μελέτη με 3.664 γυ- ναίκες στην Ολλανδία βρέθηκε ότι οι γυναίκες με συνυπάρχουσες παθήσεις του μυοσκελετικού εί- χαν σημαντικά μικρότερη βαθμολογία σε όλες τις κλίμακες του SF-36 σε σχέση με γυναίκες χωρίς συνυπάρχουσες παθήσεις (Picavet Hoeymans 2004). Συγχρονική μελέτη με 468 γυναίκες βρήκε ότι γυναίκες με μεγαλύτερη οστική πυκνότητα εί- χαν υψηλότερη βαθμολογία σωματικής και ψυχι- κής υγείας (Dennison et al. 2006), ενώ σε μελέτη με ανάλογο σχεδιασμό και συμμετοχή 303 γυναι- κών βρέθηκε ότι γυναίκες με σπονδυλικό κάταγ- μα και κάταγμα ισχίου είχαν σημαντική μείωση στη βαθμολογία σωματικής και ψυχικής υγείας του SF-36 (Hallberg et al. 2004). Σε άλλη συγχρο- νική μελέτη με 312 μετεμμηνοπαυσιακές γυναί- κες στη Μ. Βρετανία βρέθηκε ότι η χαμηλή οστι- κή πυκνότητα σε ασθενείς χωρίς οστεοπορωτικό κάταγμα σχετίζονταν με χαμηλή ποιότητα ζωής και πιο συγκεκριμένα με μείωση της βαθμολογίας σωματικής και ψυχικής υγείας (Wilson et al. 2015). Στην παρούσα μελέτη υπήρχαν ορισμένοι περι- ορισμοί. Πιο συγκεκριμένα, ο μελετώμενος πλη- θυσμός αποτελούνταν από γυναίκες που διαμέ- νουν μόνιμα στην Αθήνα και για τον λόγο αυτόν τα αποτελέσματα της παρούσας μελέτης δεν εί- ναι δυνατόν να γενικευτούν στον ελληνικό πλη- θυσμό. Επιπλέον, η μελέτη πραγματοποιήθηκε με δείγμα ευκολίας, το οποίο εισάγει συστηματι- κό σφάλμα επιλογής, αλλά στην προκειμένη πε- ρίπτωση αποτελούσε ουσιαστικά και τη μοναδι- κή επιλογή για πρακτικούς λόγους (οικονομικό κόστος, είδος του μελετώμενου πληθυσμού και χρονική διάρκεια διεξαγωγής της μελέτης). Η δι- άγνωση των συνυπάρχουσων παθήσεων δεν ήταν δυνατόν να διαπιστωθεί αντικειμενικά με κατάλληλες διαγνωστικές εξετάσεις εξαιτίας του εξαιρετικά αυξημένου κόστους και περιορίστη- κε στην αυτοαναφορά των συμμετεχουσών. Δι- ερευνήθηκαν, εξάλλου, ορισμένοι προσδιορι- στές που πιθανολογείται πως σχετίζονται με την ποιότητα ζωής, χωρίς όμως να έχουν εξαντλη- θεί, καθώς δεν αποκλείεται η ύπαρξη και άλλων προσδιοριστών όπως οικονομικών παραμέτρων, δυνατότητα πρόσβασης και χρήσης των υπηρε- σιών υγείας κ.ά. Επιπλέον, η μέτρηση της οστικής πυκνότητας των γυναικών πραγματοποιήθηκε σε διαφορετικά εργαστήρια, ενώ η μελετώμενη συνοσηρότητα περιλάμβανε μόνο τα νοσήματα του μυοσκελετικού συστήματος, ενώ άλλες συ- νοσηρότητες (και η επίδρασή τους στην ποιότη- τα ζωής) δεν μελετήθηκαν. Η οστεοπόρωση αποτελεί στις μέρες μας ένα ση- μαντικό πρόβλημα δημόσιας υγείας για όλες τις χώρες και η επίπτωσή της αυξάνει συνεχώς, κυ- ρίως λόγω της αύξησης του προσδόκιμου ζωής. Πρόκειται για μια νόσο που επηρεάζει σημαντι- κά την ποιότητα της ζωής των ασθενών, ενώ η θεραπεία της έχει μεγάλο οικονομικό κόστος για τα συστήματα υγείας, ειδικά μετά την εκδήλω- ση ενός οστεοπορωτικού κατάγματος. Στην πα- ρούσα εργασία καταδεικνύεται ότι η καλή οστική ποιότητα στις γυναίκες συνεπάγεται καλή ποιό- τητα ζωής και μικρότερο κίνδυνο κατάγματος, ενώ όταν η ποιότητα του οστού επιδεινώνεται, η ποιότητα ζωής υποβαθμίζεται και αυξάνεται ο καταγματικός κίνδυνος. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Adachi JD, Ioannidis G, Berger C, Joseph L, Papaio- annou A, Pickard L, et al. (2001). The influence of osteoporotic fractures on health-related quali- ty of life in community-dwelling men and women across Canada. Osteoporosis International: 12:903- 908. Adachi JD, Adami S, Gehlbach S, Anderson FA Jr, Boonen S, Chapulart RD, et al. (2010). Impact of prevalent fractures on quality of life: baseline re- sults from the global longitudinal study of os- teoporosis in women. Mayo Clinic Proceedings: 85:806-813. Anagnostopoulos F, Niakas D, Pappa E. (2005) Con- struct validation of the Greek SF-36 health survey. Quality of Life Research: 14:1959-1965. Aubry-Rozier B, Stoll D, Krieg MA, Lamy O, Hans D. (2013). What was your fracture risk evaluated by FRAX® the day before your osteoporotic fracture? Clinical Rheumatololy: 32:219-223.
125ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 Barcenilla-Wong AL, Chen JS, Cross MJ, March LM. (2015). The Impact of fracture incidence on health related quality of life among community-based postmenopausal women. Journal Osteoporosis: 717914. Briggs AM, Cross MJ, Hoy DG, Sanchez-Riera L, Blyth FM, Woolf AD et al. (2016). Musculoskeletal health conditions represent a global threat to healthy ag- ing: a report for the 2015 World Health Organiza- tion World Report on ageing and health. Gerontol- ogist: 56:S243-255. Chen XF, Li XL, Zhang H, Liu GJ. (2014). Were you iden- tified to be at high fracture risk by FRAX® before your osteoporotic fracture occurred? Clinical Rheu- matology: 33:693-698. Cooper C, Jacob F, Chinn C, Martin-Mola E, Fardel- lone P, Adami S et al. (2008). Fracture incidence and changes in quality of life in women with an inad- equate clinical outcome from osteoporosis thera- py: the Observational Study of Severe Osteoporo- sis (OSSO). Osteoporosis International: 19:493-501. Dallanezi G, Nahas EA, Freire BF, Nahas-Neto J, Cor- rente JE, Mazeto GM. (2011). Quality of life of wom- en with low bone mass in postmenopause. Revista Brasileira de Ginecologia e Obstetrícia: 33:133-138. Dennison EM, Syddall HE, Statham C, Aihie-Sayer A, Cooper C. (2006). Relationships between SF-36 health profile and bone mineral density: the Hert- fordshire Cohort Study. Osteoporosis Internation- al: 17:1435-1442. Gandek B, Ware JE, Aaronson NK, Alonso J, Apolone G, Bjorner J et al. Tests of data quality, scaling as- sumptions, and reliability of the SF-36 in eleven countries: Results from the IQOLA project. Journal of Clinical Epidemiology: 1998, 51:1149-1158. Hallberg I, Rosenqvist AM, Kartous L, Lofmann O, Wahlstrom O, Toss G. (2004). Health-related quali- ty of life after osteoporotic fractures. Osteoporosis International: 15:834-841. Jahelka B, Dorner T, Terkula R, Quittan M, Broll H, Er- lacher L. (2009). Health-related quality of life in pa- tients with osteopenia or osteoporosis with and without fractures in a geriatric rehabilitation de- partment. Wiener Medizinische Wochenschrift: 159:235-240. Kanis JA, Johnell O, Oden A, Johansson H, McCloskey E. (2008). Frax and the assessment of fracture prob- ability in men and women from the UK. Osteopo- rosis International: 19:385-397. Karagiannis A, Papakitsou E, Dretakis K, Galanos A, Megas P, Lampiris E, et al. (2006). Mortality rates of patients with a hip fracture in a southwestern dis- trict of Greece: ten-year follow-up with reference to the type of fracture. Calcified Tissue Internation- al: 78:72-77. Klop C, Welsing PM, Leufkens HG, Elders PJ, Overbbek JA, Van Den Bergh JP, et al. (2015). The epidemiol- ogy of hip and major osteoporotic fractures in a Dutch population of community-dwelling elderly: Implications for the Dutch FRAX® algorithm. PLoS One: 10:12. Κοντοδημόπουλος Ν, Φραγκούλη Δ, Παππά Ε, Νιάκας Δ. (2004). Στατιστικοί έλεγχοι εγκυρότητας και αξιοπιστίας του ελληνικού SF-36. Αρχεία Ελληνικής Ιατρικής: 21:451-462. Λαμπίρης Η. (2003). Ορθοπαιδική και Τραυματολογία. Εκδόσεις Πασχαλίδης, Αθήνα. Λυρίτης Γ. (2014). Επιδημιολογία και οικονομία οστεοπόρωσης τα τελευταία 30 έτη: η ελληνική εμπειρία. Περιοδικό Οστούν: 25:117. Luo J, Hendryx M, Safford MM, Wallace R, Rossom R, Eaton C et al. (2015). Newly developed chronic con- ditions and changes in health-related quality of life in postmenopausal women. Journal of American Geriatric Society: 63:2349-2357. Picavet HS Hoeymans N. (2004). Health related qual- ity of life in multiple musculoskeletal diseases: SF- 36 and EQ-5D in the DMC3 study. Annual of Rheu- matic Disease: 63:723-729. Pappa E, Kontodimopoulos N, Niakas D. (2005). Vali- dating and norming of the Greek SF-36 Health Sur- vey. Quality of Life Research: 14:1433-1438. Σαρρής Μ. (2001). Κοινωνιολογία της υγείας και ποιότητα ζωής. Εκδόσεις Παπαζήση, Αθήνα. Sattui SE Saag KG. (2014) Fracture mortality: associ- ations with epidemiology and osteoporosis treat- ment. National Reviews Endocrinology: 10:592- 602. ΣτεφανόπουλοςΔ,ΡίζουΣ,ΛυρίτηςΓ.(2012).Πρόβλεψη καταγματικού κινδύνου σε οστεοπορωτικούς ασθενείς-εγχειρίδιο χρήσης της ελληνικής έκδοσης του αλγόριθμου FRAX. Έκδοση του Ελληνικού Ιδρύματος Οστεοπόρωσης, Αθήνα. Ware JE Gandek B. (1998). Overview of the SF-36 Health Survey and the International Quality of Life Assessment (IQOLA) Project. Journal of Clinical Ep- idemiology: 51:903-912. WHOQOL Group. (1995). The world health organiza- tion quality of life assessment: Pozition paper from the Health Organization. Social Science and Medi- cine, 41:1403-1409. Wilson S, Sharp CA, Davie MW. (2015). Health-related quality of life in women referred for bone density assessment: relationships with bone mineral den- sity, fracture and co-morbidity. Quality of Life Re- search: 24:1235-1243. World Health Organization Collaborating Centre for Metabolic Bone Diseases, University of Shef- field, UK . (). FRAX- WHO fracture risk assessment tool, www.shef.ac.uk/FRAX/charts/Chart_GK_ost_ wom_bmd.pdf. Πρόσβαση στις 08/07/2016. World Health Organization Collaborating Centre for Metabolic Bone Diseases, University of Shef- field, UK . (). FRAX- WHO fracture risk assessment tool, www.shef.ac.uk/FRAX/charts/Chart_GK_hip_ wom_bmd.pdf. Πρόσβαση στις 08/07/2016. Υφαντόπουλος Γ Σαρρής Μ. (2001). Σχετιζόμενη με την υγεία ποιότητα ζωής. Αρχεία Ελληνικής Ιατρικής: 18:218-229.
126 ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗ ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ ΠΕΡΊΛΗΨΗ ΣΚΟΠΌΣ: H διερεύνηση των επιπτώσεων της περιβαλλοντικής κρίσης στις νοσοκομειακές και εξωνοσοκομειακές δαπάνες υγείας και πιο συ- γκεκριμένα, η εκτίμηση της επίδρασης της κλι- ματικής αλλαγής, της ατμοσφαιρικής, υδατικής, εδαφικής και ηχητικής ρύπανσης στις νοσοκο- μειακές και εξωνοσοκομειακές δαπάνες. ΥΛΙΚΌ-ΜΈΘΟΔΟΣ: Πραγματοποιήθηκε συ- στηματική βιβλιογραφική ανασκόπηση της διε- θνούς βιβλιογραφίας, η οποία περιλάμβανε την αναζήτηση άρθρων που δημοσιεύθηκαν μέχρι τον Ιούνιο του 2015 στην Αγγλική γλώσσα και στις βάσεις δεδομένων PubMed, Scopus, Cinahl και ScienceDirect. H ανασκόπηση περιελάμβα- νε τις εξής λέξεις-κλειδιά: climate change, air pollution, water pollution, ground pollution, noise pollution, health care expenditures, hospital health expenditures και outpatient health expenditures. ΑΠΟΤΕΛΈΣΜΑΤΑ: Από τις δημοσιευμένες μελέ- τες, οι 30 πληρούσαν τα κριτήρια ένταξης στην παρούσα ανασκόπηση. Οι 21 μελέτες εκτίμη- σαν την επίδραση της περιβαλλοντικής κρίσης στις νοσοκομειακές δαπάνες και οι 9 μελέτησαν τις επιπτώσεις της περιβαλλοντικής κρίσης στις εξωνοσοκομειακές δαπάνες. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα των μελετών βρέθηκε σημαντική σχέση ανάμεσα στις συνιστώσες της περιβαλλο- ντικής κρίσης και στην ανθρώπινη ζήτηση για υπηρεσίες πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας φροντίδας υγείας. ΣΥΜΠΕΡΆΣΜΑΤΑ: Η περιβαλλοντική κρίση επι- δρά στην ποσοτική διαμόρφωση των δαπανών υγείας σε παγκόσμιο επίπεδο, καθώς ευθύνεται για έναν σημαντικό αριθμό νοσοκομειακών ει- σαγωγών, επισκέψεων στα τμήματα επειγόντων περιστατικών (ΤΕΠ) των νοσοκομείων και επι- σκέψεων σε εξωτερικά ιατρεία. ΛΈΞΕΙΣ ΚΛΕΙΔΙΆ: δαπάνες υγείας, εξωνοσοκο- μειακές δαπάνες, κλιματική αλλαγή, νοσοκομει- ακές δαπάνες, περιβαλλοντική κρίση Οι επιπτώσεις της περιβαλλοντικής κρίσης στις νοσοκομειακές και εξωνοσοκομειακές δαπάνες υγείας: Συστηματική ανασκόπηση Ηλιάνα Καραγκούνη, Νοσηλεύτρια ΠΕ, MSc, Εργαστήριο Οργάνωσης και Αξιολόγησης Υπηρεσιών Υγείας, Τμήμα Νοσηλευτικής, Πανεπιστήμιο Αθηνών, Αθήνα Πέτρος Γαλάνης, Νοσηλευτής ΠΕ, MPH, PhD, Εργαστήριο Οργάνωσης και Αξιολόγησης Υπηρεσιών Υγείας, Τμήμα Νοσηλευτικής, Πανεπιστήμιο Αθηνών, Αθήνα Δάφνη Καϊτελίδου, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια, Εργαστήριο Οργάνωσης και Αξιολόγησης Υπηρεσιών Υγείας, Τμήμα Νοσηλευτικής, Πανεπιστήμιο Αθηνών, Αθήνα Υπεύθυνοςαλληλογραφίας: Πέτρος Γαλάνης , Μικράς Ασίας 67, Τ.Κ. 11527, Αθήνα
127ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 ABSTRACT AIM: To investigate the impact of environmental crisis on hospital and outpatient health expendi- tures and more specifically to estimate the effect of climate change, air pollution, water pollution, soil pollution and noise pollution in hospital health expenditures and outpatient health ex- penditures. MATERIAL AND METHOD: A systematic litera- ture review was conducted on PubMed, Scopus, Cinahl and Science Direct and included papers that have published until to June 2015 in Eng- lish. We used the following key-words: climate change, air pollution, water pollution, ground pollution, noise pollution, health care expendi- tures, hospital health expenditures and outpa- tient health expenditures. RESULTS: Only 30 of the published scientific pa- pers met the criteria for inclusion in this review. Twenty-one studies assessed the impact of the environmental crisis on hospital health expen- ditures and 9 assessed the impact on outpatient health expenditures. We found that components of the environmental crisis affect people’s de- mand for primary and secondary health care ser- vices. CONCLUSIONS: The environmental crisis affects greatly in a direct way the health care expendi- tures globally, since it is responsible for a great number of hospital admissions, visits in hospitals’ emergency departments and outpatient visits. KEYWORDS: climate change, environmental cri- sis, health care expenditures, hospital expendi- tures, outpatient expenditures REVIEW The effects of environmental crisis on hospital and outpatient health expenditures: A systematic review KaragkouniI., RN, MSc, Center for Health Services Management and Evaluation, Department of Nursing, National and Kapodistrian University of Athens, Athens, Greece Galanis P., RN, MPH, PhD, Center for Health Services Management and Evaluation, Department of Nursing, National and Kapodistrian University of Athens, Athens, Greece Kaitelidou D., Associate Professor, Center for Health Services Management and Evaluation, Department of Nursing, National and Kapodistrian University of Athens, Athens, Greece Correspondingauthor: Petros Galanis, 67 Mikras Asias St., GR-11527, Athens, e-mail: pegalan@nurs.uoa.gr
128 EIΣΑΓΩΓΗ Παγκοσμίως, οι συχνές και ακραίες μεταβολές της περιβαλλοντικής θερμοκρασίας, η τροπο- ποίηση των ποσοτικών και εποχικών προτύπων βροχόπτωσης και τα υψηλά επίπεδα ατμοσφαιρι- κής ρύπανσης αποτελούν αναφυόμενα περιβαλ- λοντικά γεγονότα υψηλής συχνότητας, τα οποία δυσχεραίνουν την ανθρώπινη διαβίωση. Στις σύγχρονες κοινωνίες του παγκόσμιου χάρτη, οι άνθρωποι στηρίζονται σε πρότυπα συμπερι- φοράς, που βασίζονται στην άκρατη κατανάλω- ση αγαθών και στη γενικότερη οικονομική ανά- πτυξη. Η λειτουργία περισσότερων βιομηχανιών, η μαζικότερη παραγωγή προϊόντων και η μανι- ώδης αξιοποίηση των φυσικών πόρων συντε- λούν στη διαμόρφωση του σύγχρονου κοινωνι- κοοικονομικού προτύπου διαβίωσης, οδηγώντας τον άνθρωπο σε αναζήτηση και προσπάθεια κα- τάκτησης του ιδανικότερου τρόπου ζωής. Το συ- γκεκριμένο πρότυπο διαβίωσης έχει οδηγήσει στην απορρύθμιση της περιβαλλοντικής ομοιό- στασης και στην επακόλουθη δημιουργία αρκε- τών προβλημάτων, τα οποία χαρακτηρίζονται ως μια γενικευμένη περιβαλλοντική κρίση από τα μέλη της παγκόσμιας επιστημονικής κοινότητας (Close 1999). Η περιβαλλοντική κρίση ορίζεται ως το σύνολο των περιβαλλοντικών προβλημάτων που διατα- ράσσει την ομοιόσταση του φυσικού περιβάλλο- ντος. Ειδικότερα, η κλιματική αλλαγή, που οφεί- λεται, κυρίως, στην ατμοσφαιρική ρύπανση, η ρύπανση των υδάτων, η ρύπανση του εδάφους και η ηχορύπανση αποτελούν τα βασικότερα αί- τια της υφιστάμενης περιβαλλοντικής κρίσης (WHO 2002). Οι δαπάνες υγείας συνιστούν το εννοιολογικά προσδιοριζόμενο αντίκρισμα της ανθρώπινης ζήτησης υπηρεσιών υγείας στο πλαίσιο της εθνι- κής οικονομίας μιας χώρας. Στις αναπτυγμένες χώρες, ο υγειονομικός τομέας αντιπροσωπεύ- ει προσεγγιστικά το 10% της συνολικής οικονο- μικής δραστηριότητας σε δημόσιους και ιδιωτι- κούς πόρους (Λιαρόπουλος 2007). Ειδικότερα, η δαπάνη υγείας αποτελείται από τα χρηματικά πο- σά που διατίθενται, τόσο από δημόσιους, όσο και από ιδιωτικούς φορείς, σε αγαθά και υπηρε- σίες και σε επενδύσεις για υλικές υποδομές και εξοπλισμό υγείας. Στις δαπάνες υγείας συμπερι- λαμβάνονται οι υπηρεσίες που παρέχονται από νοσοκομεία, μονάδες παροχής διαγνωστικών υπηρεσιών, μονάδες πρωτοβάθμιας φροντίδας, μεμονωμένους επαγγελματίες υγείας, οίκους φροντίδας ηλικιωμένων και χρονίως πασχό- ντων, μονάδες επείγουσας φροντίδας, υπηρεσί- ες κατ’ οίκον νοσηλείας, εργαστήρια, φαρμακεία και προμηθευτές άλλου θεραπευτικού υλικού και συσκευών. Ακόμη, περιλαμβάνονται οι διοικητι- κές δαπάνες και οι δαπάνες δημόσιας υγείας και πρόληψης (Λιαρόπουλος 2010). Ειδικότερα, οι νοσοκομειακές δαπάνες συνι- στούν τα χρηματικά ποσά, που δαπανώνται από δημόσιους και ιδιωτικούς φορείς για την παροχή υπηρεσιών νοσοκομειακής περίθαλψης. Οι υπη- ρεσίες νοσοκομειακής περίθαλψης αποτελούν την παρεχόμενη νοσοκομειακή φροντίδα υγεί- ας στους ανθρώπους με νοσοκομειακές εισα- γωγές, εισαγωγές σε μονάδες εντατικής φροντί- δας, εισαγωγές σε μονάδες βραχείας νοσηλείας και επισκέψεις στα τμήματα επειγόντων περιστα- τικών (ΤΕΠ). Από την άλλη πλευρά, οι εξωνοσο- κομειακές δαπάνες συνιστούν τα χρηματικά πο- σά που δαπανώνται για την παροχή υπηρεσιών εξωνοσοκομειακής περίθαλψης. Οι υπηρεσίες εξωνοσοκομειακής περίθαλψης αποτελούν την παρεχόμενη εξωνοσοκομειακή φροντίδα υγείας με διαγνωστικές, θεραπευτικές και προληπτικές υπηρεσίες υγείας εκτός των νοσοκομειακών χώ- ρων. Ακόμη, η εξωνοσοκομειακή φροντίδα υγεί- ας παρέχεται από τα εξωτερικά ιατρεία των νο- σοκομείων, τον οικογενειακό και γενικό ιατρό, το κέντρο υγείας, το ενισχυμένο ιατρείο, άλλα πολυ- ϊατρεία, τις κινητές μονάδες και την κατ’ οίκον νο- σηλεία (Λιαρόπουλος 2007). Kύρια μέτρα έκφρασης των υγειονομικών δαπα- νών αποτελούν το ποσοστό του ακαθάριστου εγ- χώριου προϊόντος (ΑΕΠ), που απορροφά ο υγει- ονομικός τομέας, και οι κατά κεφαλήν δαπάνες υγείας. Για τη διακρατική σύγκριση των κατά κε- φαλήν δαπανών υγείας χρησιμοποιούνται οι συ- ναλλαγματικές ισοτιμίες και τα ισοδύναμα αγο- ραστικής αξίας. Κατά την μέτρηση των δαπανών υγείας γίνεται χρήση και των δυο μέτρων έκφρα- σης. Κατά τη διάρκεια των τελευταίων δεκαετιών, οι υγειονομικές δαπάνες σημειώνουν αυξητική πο- ρεία στις περισσότερες χώρες του κόσμου, όχι μόνο σε απόλυτα ποσά, αλλά κυρίως σε σχέση με το ΑΕΠ της εκάστοτε χώρας. Πιο συγκεκριμέ- να, στο χρονικό διάστημα 1960-1980 το ποσοστό
129ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 του ΑΕΠ που διατίθενταν για τις υγειονομικές δα- πάνες αυξήθηκε κατά μέσον όρο, στις χώρες του ΟΟΣΑ, κατά περίπου 3%, φθάνοντας στο 7,3% (Υφαντόπουλος 2006). Μετά το 1980, οι δαπά- νες υγείας συνέχισαν την ανοδική τους πορεία με σταθερό ρυθμό, ενώ σε ορισμένες χώρες ξεπέ- ρασαν ακόμη και το 10% του ΑΕΠ (OECD 2014). Η αύξηση των δαπανών υγείας, παγκοσμίως, οφείλεται σε διάφορες αιτίες, όπως π.χ. η αύξηση του όγκου των κατά κεφαλήν υπηρεσιών υγείας, η αύξηση των τιμών των υγειονομικών υπηρεσι- ών, οι δημογραφικές αλλαγές, η ραγδαία πρόο- δος της τεχνολογίας, ο αριθμός των απασχολού- μενων στον υγειονομικό τομέα και ο ιατρικός πληθωρισμός (Λιαρόπουλος 2007). Σύμφωνα με τα αποτελέσματα μιας οικολογι- κής μελέτης (Jerrett et al. 2003), η τοξική ρύπαν- ση του περιβάλλοντος σχετίζεται με αύξηση των δαπανών υγείας, ενώ αντίθετα οι δημόσιες δαπά- νες για τον περιορισμό της περιβαλλοντικής ρύ- πανσης σχετίζονται με μείωση των υγειονομικών δαπανών. Επιπλέον, η ποσοτική αύξηση της πε- ριβαλλοντικής ρύπανσης σχετίζεται με αύξηση των κατά κεφαλήν δαπανών υγείας, ενώ αντίθε- τα, η αύξηση των δημοσίων δαπανών για τον πε- ριορισμό της περιβαλλοντικής ρύπανσης οδη- γεί σε μείωση των κατά κεφαλήν δαπανών υγείας (Jerrett et al. 2003). Οι συνιστώσες της κλιματικής αλλαγής (ατμοσφαιρική ρύπανση με όζον, καύ- σωνες, τυφώνες, αυξημένη εμφάνιση μολυσματι- κών ασθενειών, πλημμύρες, πυρκαγιές), εξάλλου, σχετίζονται με σημαντικό αριθμό νοσοκομεια- κών εισαγωγών, επισκέψεων στα τμήματα επει- γόντων περιστατικών (ΤΕΠ) των νοσοκομείων και επισκέψεων σε εξωτερικά ιατρεία (Knowlton et al. 2011). Η ατμοσφαιρική ρύπανση αποτελεί βασικό αιτι- ολογικό παράγοντα αύξησης των υγειονομικών δαπανών, καθώς η ρύπανση του ατμοσφαιρικού αέρα με όζον, αιωρούμενα σωματίδια, διοξείδιο του αζώτου και διοξείδιο του θείου σχετίζεται με αυξημένη χρήση των υπηρεσιών νοσοκομειακής περίθαλψης (Wilson et al. 2004, Fuchs and Sarah 2002). Ειδικότερα, η ατμοσφαιρική ρύπανση σχε- τίζεται με αύξηση των συνολικών δαπανών υγεί- ας, καθώς μείωση των ετήσιων επιπέδων της ατμοσφαιρικής συγκέντρωσης των αιωρούμε- νων σωματιδίων κατά 10μg/m3 μπορεί να οδη- γήσει σε συνακόλουθη μείωση των κατά κεφαλήν εξωνοσοκομειακών δαπανών κατά 100 δολάρια και των κατά κεφαλήν νοσοκομειακών δαπανών κατά 77 δολάρια (Fuchs and Sarah 2002). Σκοπός της παρούσας ανασκόπησης ήταν η διε- ρεύνηση των επιπτώσεων της περιβαλλοντικής κρίσης στις νοσοκομειακές και εξωνοσοκομεια- κές δαπάνες υγείας και πιο συγκεκριμένα η εκτί- μηση της επίδρασης της κλιματικής αλλαγής, της ατμοσφαιρικής, υδατικής, εδαφικής και ηχητικής ρύπανσης στις νοσοκομειακές και εξωνοσοκο- μειακές δαπάνες. ΥΛΙΚΟ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΣ Πραγματοποιήθηκε συστηματική βιβλιογραφι- κή αναζήτηση στις βάσεις δεδομένων PubMed, Scopus, Cinahl και ScienceDirect και περιλάμ- βανε μελέτες στην Αγγλική γλώσσα, δημοσι- ευμένες μέχρι και τον Ιούνιο του 2015. H ανα- σκόπηση περιελάμβανε τις εξής λέξεις-κλειδιά: climate change, air pollution, water pollution, ground pollution, noise pollution, health care expenditures, hospital health expenditures και outpatient health expenditures. Πιο συγκεκρι- μένα, ανασκοπήθηκαν οι τίτλοι και οι περιλή- ψεις προς αποκλεισμό των μη συναφών μελετών. Ακολούθως, έγινε καταγραφή των βασικότερων χαρακτηριστικών των μελετών σε μια προσχεδι- ασμένη φόρμα, ώστε να είναι εφικτή η σύγκρι- ση τους. Συγκεκριμένα, καταγράφονταν το όνο- μα του πρώτου συγγραφέα, τα χωροχρονικά στοιχεία, το αντικείμενο της μελέτης, ο μελετώ- μενος πληθυσμός, το είδος της μελέτης και τα σημαντικότερα ευρήματα. Οι περιλήψεις θεωρή- θηκαν επιλέξιμες για την πλήρη εξαγωγή δεδο- μένων, εφόσον υπήρχε σχέση ανάμεσα στην πε- ριβαλλοντική κρίση και τις νοσοκομειακές και εξωνοσοκομειακές δαπάνες υγείας. Στο γράφη- μα 1 παρουσιάζεται το διάγραμμα ροής της συ- στηματικής ανασκόπησης. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ Από την αρχική ηλεκτρονική αναζήτηση εντοπί- στηκαν 77 μελέτες, από τις οποίες οι 30 συμπε- ριλήφθηκαν στην ανασκόπηση, έπειτα από την εφαρμογή των κριτηρίων ένταξης και αποκλει- σμού. Μεταξύ των 30 μελετών, οι 21 διερεύνησαν τις επιπτώσεις της περιβαλλοντικής κρίσης στις νοσοκομειακές δαπάνες και πιο συγκεκριμέ-
130 να οι 9 διερεύνησαν τις επιπτώσεις της κλιμα- τικής αλλαγής (Galli et al. 2011, Lin et al. 2012a, Wang and Lin 2014, Bai et al. 2014, Lippmann et al. 2013, Eber et al. 2011, Sung et al. 2013, Wade et al. 2014, Bush et al. 2014), οι 9 την επίδραση της ατμοσφαιρικής ρύπανσης (Romley et al. 2010, Li et al. 2011, Maddison 2005, Zheng et al. 2013, Zhang et al. 2014, Kloog et al. 2012, Linares and Diaz 2010, Fung et al. 2005, Chan et al. 2006), η μια την επίδραση της υδατικής ρύπανσης (Hsieh et al. 2015) και οι 2 την επίδραση της ηχητικής ρύπανσης (Tobias et al. 2001, Correia et al. 2013). Επιπλέον, μεταξύ των 30 μελετών, οι 9 μελέτη- σαν τις επιπτώσεις της περιβαλλοντικής κρίσης στις εξωνοσοκομειακές δαπάνες υγείας και πιο συγκεκριμένα οι 6 εκτίμησαν τις επιπτώσεις της ατμοσφαιρικής ρύπανσης (Wang and Chau 2013, Zhang et al. 2011, Zhang et al. 2012, Tam et al. 2014, Sinclair et al. 2010, Wong et al. 2006) και οι 3 τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής (Guo et al. 2012, Lin et al. 2012b, Tornevi et al. 2015). Γράφημα 1. Διάγραμμα ροής της συστηματικής ανασκόπησης. Μελέτες που προέκυψαν από την ηλεκτρονική αναζήτηση (n=77) Μελέτες που απορρίφθηκαν έπειτα από την ανάγνωση του τίτλου (n=30) Μελέτες που προέκυψαν για περαιτέρω αξιολόγηση (n=47) Μελέτες που απορρίφθηκαν έπειτα από την ανάγνωση της περίληψης (n=9) Μελέτες που προέκυψαν για περαιτέρω αξιολόγηση (n=38) Μελέτες που επιλέχθηκαν για την ανασκόπηση (n=30) Μελέτες που απορρίφθηκαν έπειτα από την ανάγνωση ολόκληρου του άρθρου (n=8)
131ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 Νοσοκομειακές δαπάνες Στον πίνακα 1 παρουσιάζονται τα δεδομένα σχε- τικά με τις 21 μελέτες που διερεύνησαν τις επι- πτώσεις της περιβαλλοντικής κρίσης στις νο- σοκομειακές δαπάνες. Αναλυτικότερα, μια οικολογική μελέτη (Galli et al. 2011) διερεύνησε την επίδραση του κλίματος και ειδικότερα της θερμοκρασιακής μεταβλητότητας στον αριθ- μό των περιπτώσεων συγκοπής, που προσκομί- στηκαν στα ΤΕΠ των νοσοκομείων του Μιλάνου, στην Ιταλία, από τον Ιανουάριο έως και τον Ιού- λιο του 2004. Βρέθηκε ότι οι πολύ απότομες και υψηλές διακυμάνσεις της ατμοσφαιρικής θερ- μοκρασίας, κύριο χαρακτηριστικό της κλιματι- κής αλλαγής, οδήγησαν σε αύξηση του αριθμού των περιπτώσεων συγκοπής, που προσκομίστη- καν στα ΤΕΠ των νοσοκομείων. Σε άλλη μελέτη (Lin et al. 2012a) εκτιμήθηκε η υπάρχουσα σχέση ανάμεσα στις εξαιρετικά υψηλές ατμοσφαιρικές θερμοκρασίες και τον αριθμό των νοσοκομεια- κών εισαγωγών λόγω αναπνευστικών προβλημά- των και βρέθηκε ότι η αύξηση της περιβαλλοντι- κής θερμοκρασίας προκάλεσε 100 επιπρόσθετες νοσοκομειακές εισαγωγές, 616 επιπρόσθετες ημέρες νοσοκομειακής νοσηλείας και επιπλέον 644.069 χιλιάδες δολάρια ετησίως για νοσοκο- μειακές δαπάνες. Οι μελλοντικές εκτιμήσεις των ερευνητών αναφέρουν ότι οι νοσοκομειακές ει- σαγωγές, που σχετίζονται με αναπνευστικά προ- βλήματα αναμένεται να είναι 2-6 φορές περισσό- τερες κατά το διάστημα των ετών 2080-2099 σε σχέση με τις αντίστοιχες του χρονικού διαστήμα- τος 1991-2004, εξαιτίας της κλιματικής αλλαγής Πίνακας 1. Μελέτες που διερευνούν την επίδραση της περιβαλλοντικής κρίσης στις νοσοκομειακές δα- πάνες. Μελέτη Χωροχρονι- κά στοιχεία Αντικείμενο μελέτης Μετρήσεις Είδος μελέτης Αποτελέσματα Επίδραση της κλιματικής αλλαγής Galli et al. 201111 Μιλάνο, Ιτα- λία: Ιανουάρι- ος – Ιούλιος 2004 Η επίδραση του κλί- ματος και ειδικότε- ρα της θερμοκρα- σιακής μεταβλητό- τητας στον αριθμό των περιπτώσεων συγκοπής που προ- σκομίζονται στα ΤΕΠ Δεδομένα για την ατμοσφαιρι- κή θερμοκρασία και 770 περιστατι- κά (άτομα ηλικίας 18 ετών) συγκο- πής, που προσκο- μίστηκαν σε ΤΕΠ Οικολο- γική με- λέτη Οι πολύ απότομες και υψηλές διακυ- μάνσεις της ατμο- σφαιρικής θερμο- κρασίας σχετίζο- νταν με αύξηση του αριθμού των περι- πτώσεων συγκοπής που προσκομίζο- νται στα ΤΕΠ Lin et al. 201212 Νέα Υόρκη, ΗΠΑ: 1991- 2004 Σχέση ανάμεσα στις εξαιρετικά υψηλές ατμοσφαιρικές θερ- μοκρασίες και στις νοσοκομειακές εισα- γωγές, που σχετίζο- νται με αναπνευστι- κά προβλήματα Αριθμός νοσοκο- μειακών εισαγω- γών, που σχετίζο- νται με αναπνευ- στικά προβλήμα- τα, και μετεωρο- λογικά δεδομένα για την περιβαλ- λοντική θερμο- κρασία και υγρα- σία Οικολο- γική με- λέτη Ετησίως, η αύξηση της περιβαλλοντι- κής θερμοκρασίας σχετίζονταν με 100 επιπρόσθετες νοσο- κομειακές εισαγω- γές, 616 επιπρόσθε- τες ημέρες νοσηλεί- ας και 644.069 επι- πλέον δολάρια για νοσοκομειακές δα- πάνες, ετησίως
132 Μελέτη Χωροχρονι- κά στοιχεία Αντικείμενο μελέτης Μετρήσεις Είδος μελέτης Αποτελέσματα Wang and Lin 201413 Ταϊπέι, Ταϊ- βάν: 2000- 2009 Σχέση ανάμεσα στην περιβαλλοντι- κή θερμοκρασία και τον αριθμό των επι- σκέψεων στα ΤΕΠ για καρδιοαναπνευ- στικά νοσήματα, νο- σήματα σχετιζόμενα με μεταβολικό σύν- δρομο και ατυχή- ματα Επισκέψεις στα ΤΕΠ εξαιτίας καρ- διοαναπνευστι- κών νοσημάτων, νοσημάτων σχετι- ζόμενων με μετα- βολικό σύνδρομο και ατυχημάτων, και μετεωρολογι- κά δεδομένα Οικολο- γική με- λέτη Οι υψηλές ατμο- σφαιρικές θερμο- κρασίες σχετίζονταν με αύξηση των επι- σκέψεων στα ΤΕΠ Bai et al. 201414 Λάσα, Θιβέτ: 2005-2012 Επίδραση της ατμο- σφαιρικής θερμο- κρασίας στον αριθ- μό των νοσοκομεια- κών εισαγωγών και των επισκέψεων στα ΤΕΠ Δεδομένα για τις νοσοκομειακές ει- σαγωγές και τις επισκέψεις στα ΤΕΠ, καθώς και με- τεωρολογικά δε- δομένα Οικολο- γική με- λέτη Οι αυξημένες περι- βαλλοντικές θερ- μοκρασίες, κυρίως κατά τους θερινούς μήνες, σχετίζονταν με αύξηση των νο- σοκομειακών εισα- γωγών και των επι- σκέψεων στα ΤΕΠ Lippmann et al. 201315 Βόρεια Καρο- λίνα, Η.Π.Α.: 2007-2008 Σχέση ανάμεσα στις υψηλές ατμοσφαι- ρικές θερμοκρασί- ες και τις επισκέψεις στα ΤΕΠ Επισκέψεις στα ΤΕΠ και μέση ημε- ρήσια θερμοκρα- σία Οικολο- γική με- λέτη Η αύξηση της μέ- σης περιβαλλοντι- κής θερμοκρασίας 15,6οC σχετίζο- νταν με εκθετική αύξηση των επισκέ- ψεων στα ΤΕΠ Eber et al. 201116 132 νοσο- κομεία των ΗΠΑ: 1999- 2006 Επίδραση της αυξη- μένης περιβαλλοντι- κής θερμοκρασίας στις Gram-αρνητικές βακτηριακές λοιμώ- ξεις του αίματος σε νοσηλευόμενους ασθενείς Καλλιέργειες αίμα- τος στους ασθε- νείς και μετεωρο- λογικά δεδομένα Οικολο- γική με- λέτη Η μεγάλη αύξηση της περιβαλλοντι- κής θερμοκρασί- ας σχετίζονταν με αύξηση των Gram- αρνητικών βακτη- ριακών λοιμώξε- ων του αίματος, με αποτέλεσμα την πα- ράταση των ημερών νοσηλείας και την ανάγκη επιπρόσθε- της φαρμακευτικής αγωγής Sung et al. 201317 352 δήμοι της Ταϊβάν: 1996-2007 Σχέση ανάμεσα στην ημερήσια περι- βαλλοντική θερμο- κρασία και τη διπο- λική διαταραχή Μέσες ημερήσιες θερμοκρασίες και ψυχιατρικές νο- σοκομειακές εισα- γωγές Μελέτη κοόρτης Η αύξηση του σχε- τικού κινδύνου νο- σοκομειακής εισα- γωγής για διπολική διαταραχή σχετίζο- νταν με την αύξη- ση της ατμοσφαιρι- κής θερμοκρασίας 24οC
133ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 Μελέτη Χωροχρονι- κά στοιχεία Αντικείμενο μελέτης Μετρήσεις Είδος μελέτης Αποτελέσματα Wade et al. 201418 Μασαχου- σέτη, ΗΠΑ: 2003-2007 Επίδραση των πλημ- μυρών στον αριθ- μό των επισκέψεων στα ΤΕΠ, λόγω γα- στρεντερικών νοση- μάτων Επισκέψεις στα ΤΕΠ, λόγω γαστρε- ντερικών νοσημά- των και καταγε- γραμμένες πλημ- μύρες Οικολο- γική με- λέτη Η αύξηση των πλημ- μυρών σχετίζονταν με αύξηση των επι- σκέψεων στα ΤΕΠ Bush et al. 201419 Τσεννάι, Ιν- δία: 2004 - 2007 Σχέση ανάμεσα στις ακραίες βροχοπτώ- σεις και στον αριθμό των νοσοκομειακών εισαγωγών, λόγω γαστρεντερικών νο- σημάτων Νοσοκομειακές ει- σαγωγές, λόγω γα- στρεντερικών νο- σημάτων, αριθμός και ένταση των βροχοπτώσεων και μετεωρολογι- κά δεδομένα Οικολο- γική με- λέτη Οι ακραίες βροχο- πτώσεις σχετίζο- νταν με τον αριθμό των ατόμων, που έπασχαν από γα- στρεντερικό νόση- μα και έχρηζαν νο- σοκομειακής εισα- γωγής Επίδραση της ατμοσφαιρικής ρύπανσης Romley et al. 2010 20 Καλιφόρνια, ΗΠΑ: 2005- 2007 Οι επιπτώσεις της ατμοσφαιρικής ρύ- πανσης στις νοσο- κομειακές δαπάνες υγείας Περιπτώσεις άσθματος στα ΤΕΠ, νοσοκομει- ακές εισαγωγές περιστατικών με καρδιοαναπνευ- στικά προβλή- ματα, οικονομικά δεδομένα για τις υγειονομικές δα- πάνες και δεδομέ- να για τα επίπεδα ατμοσφαιρικής ρύπανσης Οικολο- γική με- λέτη Η αδυναμία τήρη- σης χαμηλών ατμο- σφαιρικών συγκε- ντρώσεων αιωρού- μενων σωματιδίων και όζοντος οδή- γησε συνολικά σε 29.808 νοσοκομει- ακές εισαγωγές και επισκέψεις σε ΤΕΠ Li et al. 201121 Ντιτρόιτ, Μί- σιγκαν, ΗΠΑ: 2004-2006 Σχέση ανάμεσα στις υψηλές συγκεντρώ- σεις ατμοσφαιρικών αέριων ρυπαντών και στον αριθμό των επισκέψεων στα ΤΕΠ και των νοσοκομει- ακών εισαγωγών εξαιτίας άσθματος σε άτομα νεαρής ηλικίας Ασθματική νοση- ρότητα των κατοί- κων ηλικίας 2 - 18 ετών και ατμο- σφαιρικές συγκε- ντρώσεις των αι- ωρούμενων σω- ματιδίων, του CO, του NO2 και του SO2 Οικολο- γική με- λέτη Οι αυξημένες ατμο- σφαιρικές συγκε- ντρώσεις των αιω- ρούμενων σωμα- τιδίων και του SO2 σχετίζονταν με αύ- ξηση του αριθμού των επισκέψεων στα ΤΕΠ και τις νο- σοκομειακές εισα- γωγές, λόγω οξέων ασθματικών εκδη- λώσεων Maddison 200522 Λονδίνο, Αγ- γλία: 1992- 1994 Η επίδραση της ατμοσφαιρικής ρύ- πανσης στη ποσοτι- κή διαμόρφωση των νοσοκομειακών ει- σαγωγών Δεδομένα για τις νοσοκομειακές ει- σαγωγές, που σχε- τίζονται με καρ- διοναναπνευστι- κά προβλήματα, και για τα επίπεδα ατμοσφαιρικής ρύπανσης Οικολο- γική με- λέτη Tα υψηλά επίπεδα ατμοσφαιρικής ρύ- πανσης σχετίζονταν με αύξηση των νο- σοκομειακών εισα- γωγών
134 Μελέτη Χωροχρονι- κά στοιχεία Αντικείμενο μελέτης Μετρήσεις Είδος μελέτης Αποτελέσματα Zheng et al. 201323 Lanzhou, Κίνα: 2001- 2005 Διερεύνηση των βραχυπρόθεσμων επιπτώσεων των ατμοσφαιρικών ρυ- παντών στον αριθμό των ημερήσιων νο- σοκομειακών εισα- γωγών για καρδιαγ- γειακά- εγκεφαλικά νοσήματα Δεδομένα για τις ατμοσφαιρικές συγκεντρώσεις αι- ωρούμενων σω- ματιδίων, SO2 και NO2 και για τις νο- σοκομειακές εισα- γωγές, που σχετί- ζονται με καρδι- αγγειακά-εγκεφα- λικά νοσήματα Οικολο- γική με- λέτη Οι υψηλές ατμο- σφαιρικές συγκε- ντρώσεις αιωρού- μενων σωματιδίων, SO2 και NO2 σχετί- ζονταν με αύξηση των νοσοκομειακών εισαγωγών για καρ- διακά νοσήματα, ενώ οι αντίστοιχες συγκεντρώσεις SO2 και NO2 σχετίζο- νταν με αύξηση των νοσοκομειακών ει- σαγωγών για αγγει- οεγκεφαλική νόσο Zhang et al. 201424 Guangzhou, Kίνα: 2008- 2011 Επίδρασης της ομί- χλης και της ατμο- σφαιρικής ρύπαν- σης στον αριθμό των νοσοκομειακών εισαγωγών Νοσοκομειακές εισαγωγές, ατμο- σφαιρικές συγκε- ντρώσεις αέριων ρυπαντών και με- τεωρολογικά δε- δομένα Οικολο- γική με- λέτη Αύξηση των νοσο- κομειακών εισαγω- γών λόγω καρδιαγ- γειακών και ανα- πνευστικών νοση- μάτων με ταυτόχρο- νη ποσοτική αύξη- ση της ομίχλης και των ατμοσφαιρικών συγκεντρώσεων των μελετώμενων αέριων ρυπαντών Kloog et al. 201225 Νέα Αγγλία, ΗΠΑ: 2000- 2008 Βραχυπρόθεσμες και μακροπρόθε- σμες επιπτώσεις των αιωρούμενων σω- ματιδίων στον αριθ- μό των νοσοκομεια- κών εισαγωγών Συγκεντρώσεις των αιωρούμενων σωματιδίων, νο- σοκομειακές εισα- γωγές για άτομα ηλικίας ≥65 ετών και μετεωρολογι- κά δεδομένα Οικολο- γική με- λέτη Η βραχυπρόθεσμη και η μακροπρόθε- σμη έκθεση σε υψη- λές ατμοσφαιρικές συγκεντρώσεις αιω- ρούμενων σωματι- δίων σχετίζονταν με αύξηση του αριθ- μού των νοσοκομει- ακών εισαγωγών Linares and Diaz 201026 Μαδρί- τη, Ισπανία: 2003-2005 Η επίδραση της μέσης ημερήσιας ατμοσφαιρικής συ- γκέντρωσης των αι- ωρούμενων σωμα- τιδίων στον αριθμό των νοσοκομειακών εισαγωγών, λόγω καρδιαγγειακών και αναπνευστικών νο- σημάτων σε ηλικιω- μένα άτομα Νοσοκομειακές ει- σαγωγές ατόμων ηλικίας ≥75 ετών λόγω καρδιαγ- γειακών και ανα- πνευστικών νοση- μάτων και μέση ατμοσφαιρική συ- γκέντρωση αέρι- ων ρυπαντών Οικολο- γική με- λέτη Η αύξηση της μέσης ατμοσφαιρικής συ- γκέντρωσης των αι- ωρούμενων σωμα- τιδίων κατά 10 μg/ m3 σχετίζονταν με αύξηση του κινδύ- νου νοσοκομειακής εισαγωγής
135ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 Μελέτη Χωροχρονι- κά στοιχεία Αντικείμενο μελέτης Μετρήσεις Είδος μελέτης Αποτελέσματα Fung et al. 200527 Οντάριο, Κα- ναδάς: 1995- 2000 Η επίδραση της ατμοσφαιρικής ρύ- πανσης στον αριθ- μό των ημερήσιων νοσοκομειακών ει- σαγωγών λόγω καρ- διαγγειακών νοση- μάτων Νοσοκομειακές εισαγωγές λόγω καρδιαγγειακών νοσημάτων, ατμο- σφαιρικές συγκε- ντρώσεις των αέ- ριων ρυπαντών και μετεωρολογι- κά δεδομένα Οικολο- γική με- λέτη Η αύξηση της ατμο- σφαιρικής συγκέ- ντρωσης SO2 σχε- τίζονταν με αύξηση των νοσοκομειακών εισαγωγών Chan et al. 200628 Ταϊπέι, Ταϊβάν: 1997-2002 Η επίδραση της ατμοσφαιρικής ρύ- πανσης στον αριθμό των επισκέψεων στα ΤΕΠ λόγω αγγειοε- γκεφαλικών νοση- μάτων Επισκέψεις στα ΤΕΠ λόγω αγγειοε- γκεφαλικών νοση- μάτων (περιστα- τικά ηλικίας 50 ετών) και ατμο- σφαιρικές συγκε- ντρώσεις αέριων ρυπαντών Οικολο- γική με- λέτη Οι αυξημένες ατμο- σφαιρικές συγκε- ντρώσεις των αέρι- ων ρυπαντών σχε- τίζονταν με αύξη- ση των επισκέψεων στα ΤΕΠ Επίδραση της υδατικής ρύπανσης Hsieh et al. 201529 Νέα Υόρκη, ΗΠΑ: 2002- 2009 Σχέση ανάμεσα στη θολερότητα του πόσιμου νερού και στον αριθμό των επισκέψεων στα ΤΕΠ λόγω γαστρεντερι- κών νοσημάτων Επισκέψεις στα ΤΕΠ λόγω γαστρε- ντερικών νοση- μάτων, επίπεδα θολερότητας των υδάτων και μετε- ωρολογικά δεδο- μένα Οικολο- γική με- λέτη Σημαντική συσχέ- τιση ανάμεσα στις επισκέψεις στα ΤΕΠ, λόγω διαρροϊκών κενώσεων, και στην αυξημένη θολερό- τητα του νερού, ει- δικά κατά την άνοι- ξη Επίδραση της ηχητικής ρύπανσης Tobias et al. 200130 Μαδρί- τη, Ισπανία: 1995-1997 Εκτίμηση των βρα- χυπρόθεσμων επι- πτώσεων της ηχητι- κής ρύπανσης στον ημερήσιο αριθμό επισκέψεων στα ΤΕΠ Επισκέψεις στα ΤΕΠ, επίπεδα ηχη- τικής και ατμο- σφαιρικής ρύπαν- σης και μετεωρο- λογικά δεδομένα Οικολο- γική με- λέτη Τα αυξημένα επίπε- δα ηχητικής ρύπαν- σης ευθύνονταν για μεγάλο αριθμό επει- γουσών νοσοκομει- ακών εισαγωγών Correia et al. 201331 89 αεροδρό- μια πολιτει- ών των ΗΠΑ: 2009 Σχέση ανάμεσα στην έκθεση στο θό- ρυβο των αεροσκα- φών και τον αριθμό των νοσοκομειακών εισαγωγών λόγω καρδιαγγειακών νο- σημάτων 6.027.363 άτομα ≥65 ετών σε 2218 περιοχές κοντά σε αεροδρόμια, επί- πεδα έκθεσης των κατοίκων στο θό- ρυβο των αερο- σκαφών και νοσο- κομειακές εισα- γωγές Οικολο- γική με- λέτη Η έκθεση σε υψη- λής έντασης ηχητι- κά κύματα, εξαιτίας της κίνησης των αε- ροσκαφών, σχετίζο- νταν με αύξηση του αριθμού νοσοκομει- ακών εισαγωγών
136 που οδηγεί σε αύξηση της περιβαλλοντικής θερ- μοκρασίας (Lin et al. 2012a). Έχει βρεθεί, εξάλλου, ότι οι υψηλές ατμοσφαιρικές θερμοκρασίες σχε- τίζονται σε μεγάλο βαθμό με αύξηση των επισκέ- ψεων στα ΤΕΠ των νοσοκομείων για καρδιοανα- πνευστικά νοσήματα, νοσήματα σχετιζόμενα με μεταβολικό σύνδρομο και ατυχήματα (Wang and Lin 2014, Bai et al. 2014, Lippmann et al. 2013). Σύμφωνα με μια οικολογική μελέτη (Eber et al. 2011) που εκτίμησε την επίδραση της περιβαλ- λοντικής θερμοκρασίας στις Gram-αρνητικές βακτηριακές λοιμώξεις του αίματος στο νοση- λευόμενο πληθυσμό, οι υψηλές περιβαλλοντι- κές θερμοκρασίες, εξαιτίας της κλιματικής αλ- λαγής, οδηγούν σε αύξηση των νοσοκομειακών εισαγωγών, αλλά και σε αύξηση των ημερών νο- σηλείας. Η μελέτη αυτή βασίστηκε στη συλλογή δεδομένων για καλλιέργειες αίματος από νοση- λευόμενους ασθενείς 132 νοσοκομείων των ΗΠΑ και η βάση των μικροβιολογικών δεδομένων πε- ριελάμβανε τις μηνιαίες καταγραφές των θετι- κών αιματικών καλλιεργειών για διάφορα Gram- αρνητικά και θετικά βακτήρια. Σύμφωνα με μια μελέτη κοόρτης (Sung et al. 2013), η αύξηση της ατμοσφαιρικής θερμοκρασί- ας πάνω από 24oC σχετίζεται με αύξηση του σχε- τικού κινδύνου νοσοκομειακής εισαγωγής για δι- πολική διαταραχή, ειδικά για τους ενήλικες και τις γυναίκες. Θερμοκρασίες 30,7οC σχετίστηκαν με αυξημένο σχετικό κίνδυνο νοσοκομειακών εισα- γωγών λόγω διπολικής διαταραχής. Η επίδραση των ακραίων βροχοπτώσεων στον αριθμό των επισκέψεων στα ΤΕΠ και των νοσο- κομειακών εισαγωγών, λόγω γαστρεντερικών νοσημάτων, αποτέλεσε ερευνητικό αντικείμε- νο δυο οικολογικών μελετών (Wade et al. 2014, Bush et al. 2014). Πιο συγκεκριμένα, η αύξηση των πλημμυρών σχετίστηκε με αύξηση του κιν- δύνου επίσκεψης στα ΤΕΠ, λόγω γαστρεντερικού νοσήματος, ενώ σε διάστημα 0-4 ημερών μετά τις πλημμύρες το 7% των επισκέψεων στα ΤΕΠ, λόγω γαστρεντερικών νοσημάτων, αποδόθηκε σε αυτές (Wade et al. 2014). Επιπλέον, οι αυξημέ- νες βροχοπτώσεις σχετίστηκαν στατιστικώς ση- μαντικά με τον αριθμό των νοσοκομειακών εισα- γωγών, λόγω γαστρεντερικών νοσημάτων (Bush et al. 2014). Αναφορικά με τις οικονομικές επιπτώσεις της ατμοσφαιρικής ρύπανσης στις νοσοκομειακές δαπάνες, μια οικολογική μελέτη (Romley et al. 2010) βρήκε ότι η αδυναμία τήρησης χαμηλών ατμοσφαιρικών συγκεντρώσεων αιωρούμενων σωματιδίων αεροδυναμικής διαμέτρου μικρότε- ρης των 2,5μm και όζοντος οδήγησε συνολικά σε 29.808 νοσοκομειακές εισαγωγές και επισκέ- ψεις σε ΤΕΠ των νοσοκομείων της Καλιφόρνιας, στο χρονικό διάστημα 2005-2007. Επιπλέον, οι συνολικές νοσοκομειακές δαπάνες της Καλιφόρ- νιας αυξήθηκαν κατά 193$ εκατομμύρια, εξαιτίας της ατμοσφαιρικής ρύπανσης, ενώ παράλληλα βρέθηκε ότι η λήψη κατάλληλων μέτρων περιο- ρισμού της ατμοσφαιρικής ρύπανσης θα συντε- λούσε σε μείωση των νοσοκομειακών δαπανών κατά 204$ εκατομμύρια. Σε παρόμοια συμπε- ράσματα κατέληξε μια ακόμη οικολογική μελέ- τη (Li et al. 2011), η οποία βρήκε ότι η αυξημένη ατμοσφαιρική συγκέντρωση διοξειδίου του θεί- ου αυξάνει σε σημαντικό βαθμό τον αριθμό των επισκέψεων στα ΤΕΠ και τις νοσοκομειακές εισα- γωγές, λόγω οξέων ασθματικών εκδηλώσεων σε άτομα ηλικίας 2-18 ετών. Οι ερευνητές επισήμα- ναν ότι οι αυξημένες ατμοσφαιρικές συγκεντρώ- σεις των αέριων ρυπαντών αυξάνουν σε μεγάλο βαθμό την ασθματική νοσηρότητα του παιδια- τρικού πληθυσμού, με αποτέλεσμα να αυξάνουν την ανάγκη των παιδιών και των εφήβων για πα- ροχή νοσοκομειακής φροντίδας (Li et al. 2011). Τα υψηλά επίπεδα ατμοσφαιρικής ρύπανσης οδηγούν σε ποσοτική αύξηση των νοσοκομει- ακών εισαγωγών (Maddison 2005, Zhang et al. 2014, Kloog et al. 2012). Πιο συγκεκριμένα, μείω- ση των ατμοσφαιρικών συγκεντρώσεων των αι- ωρούμενων σωματιδίων αεροδυναμικής διαμέ- τρου μικρότερης των 10 μm κατά 1% μπορεί να αποφέρει, μακροπρόθεσμα, μείωση του αριθμού των νοσοκομειακών εισαγωγών, που σχετίζο- νται με αναπνευστικά προβλήματα, κατά 0,14% (Maddison 2005). Το διοξείδιο του αζώτου βρέ- θηκε ως ο μοναδικός ατμοσφαιρικός ρυπαντής με τον υψηλότερο κίνδυνο νοσοκομειακής ει- σαγωγής, ανεξαρτήτως αιτιολογίας (Zhang et al. 2014). Οι νοσοκομειακές εισαγωγές, λόγω καρδι- αγγειακών και αναπνευστικών νοσημάτων, φαί- νεται πως, αυξάνονται με ταυτόχρονη αύξηση των ατμοσφαιρικών συγκεντρώσεων ορισμένων αέριων ρυπαντών (Zhang et al. 2014, Kloog et al. 2012). Ακόμη παρατηρήθηκε ότι η αύξηση της βραχυπρόθεσμης έκθεσης των ατόμων σε ατμο- σφαιρικές συγκεντρώσεις αιωρούμενων σωμα- τιδίων αεροδυναμικής διαμέτρου μικρότερης
137ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 των 2,5 μm κατά 10μg/m3 οδηγεί σε συνακόλου- θη αύξηση των νοσοκομειακών εισαγωγών, λό- γω αναπνευστικών νοσημάτων, καρδιαγγειακών νοσημάτων, εγκεφαλικών επεισοδίων και διαβή- τη κατά 0,7%, 1,03%, 0,24% και 0,96%, αντίστοιχα (Kloog et al. 2012). Σύμφωνα με 3 οικολογικές μελέτες (Zheng et al. 2013, Linares and Diaz 2010, Fung et al. 2005), η έκθεση των ατόμων σε υψηλά επίπεδα ατμο- σφαιρικής ρύπανσης οδηγεί σε ποσοτική αύξηση των νοσοκομειακών εισαγωγών, εξαιτίας καρδι- αγγειακών, εγκεφαλικών και αναπνευστικών νο- σημάτων. Ειδικότερα, οι υψηλές ατμοσφαιρικές συγκεντρώσεις διοξειδίου του θείου και διοξει- δίου του αζώτου σχετίζονται με αύξηση των νο- σοκομειακών εισαγωγών για καρδιακά νοσήματα και αγγειοεγκεφαλική νόσο. Επιπλέον, οι ηλικιω- μένοι καθίστανται πιο ευάλωτοι στις επιπτώσεις της ατμοσφαιρικής ρύπανσης, καθώς οι περισ- σότερες νοσοκομειακές εισαγωγές για καρδιαγ- γειακά και εγκεφαλικά νοσήματα εξαιτίας των ατμοσφαιρικών ρυπαντών (Zheng et al. 2013). Οι αυξημένες ατμοσφαιρικές συγκεντρώσεις αέ- ριων ρυπαντών οδηγούν σε ταυτόχρονη αύξηση των επισκέψεων στα ΤΕΠ λόγω αγγειοεγκεφα- λικών νοσημάτων. Πιο συγκεκριμένα, οι αέριοι ατμοσφαιρικοί ρυπαντές, που σχετίζονται με τις εκπομπές των οχημάτων και το φωτοχημικό νέ- φος σχετίζονται σε μεγαλύτερο βαθμό με αύξη- ση των επισκέψεων στα ΤΕΠ λόγω αγγειοεγκεφα- λικών νοσημάτων (Chan et al. 2006). Αναφορικά με την επίδραση της υδατικής ρύπαν- σης στις νοσοκομειακές δαπάνες, μια οικολογική μελέτη (Hsieh et al. 2015) βρήκε σημαντική συ- σχέτιση ανάμεσα στις επισκέψεις στα ΤΕΠ, λόγω διαρροϊκών κενώσεων, και στην αυξημένη θο- λερότητα του πόσιμου νερού, το οποίο κατανά- λωναν οι κάτοικοι της Νέας Υόρκης, κυρίως κατά την εποχή της άνοιξης. Σχετικά με την επίδραση της ηχητικής ρύπαν- σης στις νοσοκομειακές δαπάνες, μια οικολογική μελέτη (Tobias et al. 2001) βρήκε ότι το 5% των επειγουσών νοσοκομειακών εισαγωγών σε νο- σοκομείο της Μαδρίτης στο διάστημα 1995-1997 αποδόθηκε στα υψηλά επίπεδα ηχητικής ρύπαν- σης. Ειδικότερα, βρέθηκε ότι η αύξηση της έντα- σης των ηχητικών κυμάτων κατά 1dB, πάνω από το όριο των 65dB, οδηγεί σε αύξηση του αριθμού των επειγουσών νοσοκομειακών εισαγωγών κα- τά 5% ημερησίως. Το προαναφερόμενο ποσοστό παραμένει ίδιο (5%) για τις επείγουσες νοσοκο- μειακές εισαγωγές καρδιαγγειακής αιτιολογίας, ενώ μειώνεται σε 2% για τις επείγουσες νοσο- κομειακές εισαγωγές αναπνευστικής αιτιολογίας (Tobias et al. 2001). Επιπλέον, η ανθρώπινη έκθε- ση σε υψηλής έντασης ηχητικά κύματα, λόγω της κίνησης των αεροσκαφών, συνοδεύεται από αύ- ξηση των νοσοκομειακών εισαγωγών καρδιαγ- γειακής αιτιολογίας (Correia et al. 2013). Πιο συ- γκεκριμένα, αύξηση της έντασης των ηχητικών κυμάτων κατά 10dB σχετίστηκε με αύξηση του ρυθμού νοσοκομειακών εισαγωγών λόγω καρδι- αγγειακών νοσημάτων κατά 3,5%. Εξωνοσοκομειακές δαπάνες Στον πίνακα 2 παρουσιάζονται συνοπτικά οι 9 μελέτες που διερεύνησαν τις επιπτώσεις της πε- ριβαλλοντικής κρίσης στις εξωνοσοκομειακές δαπάνες. Αναφορικά με την επίδραση της ατμο- σφαιρικής ρύπανσης στην ποσοτική διαμόρφω- ση των εξωνοσοκομειακών δαπανών, μια οικο- λογική μελέτη (Wang and Chau 2013) βρήκε ότι, υπάρχει σημαντική συσχέτιση ανάμεσα στις υψη- λές συγκεντρώσεις ατμοσφαιρικών ρυπαντών, και ιδιαίτερα του μονοξειδίου και του διοξειδίου του αζώτου, και την αύξηση των επισκέψεων σε εξωτερικά ιατρεία εξαιτίας αναπνευστικών προ- βλημάτων. Επιπλέον, τα παιδιά ηλικίας 0-15 ετών και οι ηλικιωμένοι 66 ετών είναι περισσότερο ευάλωτοι στα αυξημένα επίπεδα ατμοσφαιρι- κών ρυπαντών και σε διάφορους κλιματικούς πα- ράγοντες. Παράλληλα, τα άτομα με χρόνια απο- φρακτική πνευμονοπάθεια, αλλεργική ρινίτιδα, άσθμα και πνευμονία είναι ιδιαίτερα ευάλωτα στα υψηλά επίπεδα ατμοσφαιρικής ρύπανσης, με αποτέλεσμα τον αυξημένο αριθμό επισκέ- ψεων σε εξωτερικά ιατρεία νοσοκομείων (Wang and Chau 2013). Δυο μελέτες βρήκαν ότι τα υψη- λά επίπεδα ατμοσφαιρικών συγκεντρώσεων αέ- ριων ρυπαντών και γύρης σχετίζονται με αύξηση των επισκέψεων στα εξωτερικά ιατρεία των νο- σοκομείων, λόγω αλλεργικής ρινίτιδας (Zhang et al. 2011, Zhang et al. 2012). Η αυξημένη ατμοσφαιρική συγκέντρωση αέριων ρυπαντών σχετίζεται σημαντικά με αύξηση των επισκέψεων στα γενικά εξωτερικά ιατρεία των νοσοκομείων, καθώς μεγάλος αριθμός ατόμων αναζητά ιατρικές συμβουλές για λοιμώξεις του ανωτέρου αναπνευστικού συστήματος (Tam et
138 Πίνακας 2. Μελέτες που διερευνούν την επίδραση της περιβαλλοντικής κρίσης στις εξωνοσοκομειακές δαπάνες. Μελέτη Χωροχρονικά στοιχεία Αντικείμενο μελέτης Μετρήσεις Είδος μελέτης Αποτελέσματα Επίδραση της ατμοσφαιρικής ρύπανσης Wang and Chau 201332 Taoyuan County, Ταϊ- βάν: 2007-2011 Σχέση ανάμεσα στην ατμοσφαιρική ρύπανση και στον αριθμό των καθημερινών επι- σκέψεων στα εξωτερικά ιατρεία Επίπεδα ατμο- σφαιρικής ρύπαν- σης και επισκέ- ψεις στα εξωτερικά ια- τρεία Οικολο- γική μελέτη Συσχέτιση ανάμεσα στις υψηλές συγκε- ντρώσεις των ατμο- σφαιρικών ρυπα- ντών (ιδιαίτερα ΝΟ και ΝΟ2) και αναπνευστικών προβλημάτων Zhang et al. 201133 Πεκίνο, Κίνα: 2009- –2010 Σχέση ανάμεσα στην ατμοσφαιρική ρύ- πανση και την αλ- λεργική ρινίτιδα Ατμοσφαιρικές συγκεντρώσεις ορισμένων αέρι- ων ρυπαντών και περιπτώσεις αλ- λεργικής ρινίτιδας Οικολο- γική μελέτη Συσχέτιση ανάμεσα στα υψηλά επίπεδα ατμοσφαιρικών συγκεντρώσεων αι- ωρούμενων σωματιδίων και τις επισκέψεις σε εξωτερικά ια- τρεία Zhang et al. 201234 Πεκίνο, Κίνα: 2009 – Σχέση ανάμεσα στις ατμοσφαιρικές συ- γκεντρώσεις γύρης και τις επισκέψεις στα εξω- τερικά ιατρεία λόγω αλλεργικής ρι- νίτιδας Περιπτώσεις αλ- λεργικής ρινίτι- δας, ατμοσφαιρι- κές συγκεντρώ- σεις γύρης και αέ- ριων ρυπαντών και μετεωρολογι- κά δεδομένα Οικολο- γική μελέτη Σχέση ανάμεσα στις ατμοσφαιρικές συ- γκεντρώσεις γύρης και του αριθ- μού των επισκέψε- ων στα εξωτερικά ιατρεία των νοσο- κομείων Tam et al. 201435 Χονγκ Κονγκ, Κίνα: 2008- 2010 Επιπτώσεις της ατμοσφαιρικής ρύπανσης στη ζή- τηση ιατρικών συμ- βουλών για λοιμώ- ξεις του ανωτέρου αναπνευ- στικού συστήματος στα γε- νικά εξωτερικά ια- τρεία Ατμοσφαιρικές συγκεντρώσεις των αέριων ρυπα- ντών, μέσες τιμές διάφορων μετεωρολογικών μεταβλητών και περιπτώσεις λοι- μώξεων του ανωτέρου αναπνευστικού Οικολο- γική μελέτη Αύξηση της ατμο- σφαιρικής συγκέ- ντρωσης των αέρι- ων ρυπαντών σχετί- ζονταν με αύξηση του αριθ- μού των ατόμων με λοιμώ- ξεις του ανωτέρου αναπνευ- στικού συστήματος που αναζητούν ιατρικές
139ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 Μελέτη Χωροχρονικά στοιχεία Αντικείμενο μελέτης Μετρήσεις Είδος μελέτης Αποτελέσματα Sinclair et al. 201036 Ατλάντα, ΗΠΑ:1998- 2002 Σχέση ανάμεσα στους ατμοσφαιρικούς ρυπαντές και τις επι- σκέψεις στα εξωτερικά ια- τρεία για αναπνευστικά προ- βλήματα Επισκέψεις σε εξωτερικά ιατρεία για αναπνευστικά προβλήματα και ατμοσφαιρικές συγκεντρώσεις αέριων ρυπαντών Οικολο- γική μελέτη Η μείωση των συ- γκεντρώσεων των αέριων ρυπα- ντών της ατμόσφαι- ρας συνοδοιπορεί με ταυτόχρονη μεί- ωση του αριθμού των ατό- μων που επισκέπτο- νται τα εξωτερικά ιατρεία της περιο- χής, εξαιτίας αναπνευστικών προβλημάτων Wong et al. 200637 Χονγκ Κονγκ, Κίνα: 2000-2002 Οι επιπτώσεις της ατμοσφαιρικής ρύ- πανσης στις επισκέ- ψεις σε γενικούς ιατρούς λόγω ανα- πνευστικών νοσημάτων Επισκέψεις σε γε- νικούς ιατρούς και ατμοσφαιρικές συγκεντρώσεις των αέριων ρυπαντών Οικολο- γική μελέτη Συσχέτιση ανάμεσα στον αριθμό των ατόμων που επισκέφθηκαν πρώτη φορά τον γε- νικό ιατρό για λοί- μωξη του ανωτέρου αναπνευ- στικού συστήματος και τις ατμοσφαιρικές συγκεντρώσεων των αέριων ρυπα- ντών Επίδραση της κλιματικής αλλαγής Guo et al. 201238 Σαγκάη, Κίνα: 2007-2009 Σχέση ανάμεσα στις πολικές θερμοκρασίες και τον αριθμό παιδιών με άσθμα, που επισκέφθηκαν εξω- τερικά ιατρεία Παιδιά με άσθμα που επισκέφθη- καν εξωτερικά ια- τρεία, μέση ημε- ρήσια θερμο- κρασία, σχετική υγρασία και ατμοσφαιρικές συγκεντρώσεις όζοντος Οικολο- γική μελέτη Η μείωση της περι- βαλλοντικής θερ- μοκρασίες σχετίζο- νταν με αύξηση του κινδύνου ασθματικών εκδη- λώσεων στα παιδιά Lin et al. 201239 Ταϊπέι, Ταϊ- βάν:2012 Σχέση μεταξύ υψη- λής θερμοκρασί- ας κα και θνησιμότητας και επισκέψεων στα εξωτερικά ια- τρεία Περιβαλλοντική θερμοκρασίας, θνησιμότητα και επισκέψεις στα εξωτερικά ιατρεία Οικολο- γική μελέτη Η αύξηση της περι- βαλλοντικής θερ- μοκρασίες σχετίζο- νταν με αύξηση του αριθμού των επι- σκέψεων στα εξω- τερικά ιατρεία και αύξηση της θνησιμότητας
140 al. 2014). Επιπλέον, η μείωση των συγκεντρώσε- ων των αέριων ρυπαντών της ατμόσφαιρας ακο- λουθείται από ταυτόχρονη μείωση του αριθμού των ατόμων, που επισκέπτονται τα εξωτερικά ια- τρεία λόγω αναπνευστικών προβλημάτων και, κυρίως, νοσημάτων του κατώτερου αναπνευστι- κού συστήματος (Sinclair et al. 2010). Η ατμοσφαιρική ρύπανση σχετίζεται με αύξηση του αριθμού των ατόμων που επισκέπτονται το γενικό ιατρό για κάποιο αναπνευστικό νόσημα (Wong et al. 2006). Πιο συγκεκριμένα, η αύξηση των ατμοσφαιρικών συγκεντρώσεων ορισμένων αέριων ρυπαντών (διοξειδίου του θείου, διοξει- δίου του αζώτου, όζοντος κ.ά.) σχετίζεται με αύ- ξηση του αριθμού των ατόμων, που επισκέφθη- καν πρώτη φορά τον γενικό ιατρό για λοίμωξη του ανωτέρου αναπνευστικού συστήματος. Επι- σημαίνεται ότι η πιθανότητα ενός ατόμου να επι- σκεφθεί τον γενικό ιατρό, εξαιτίας κάποιου ανα- πνευστικού νοσήματος, αυξάνεται ιδιαίτερα σε μεγάλες ατμοσφαιρικές συγκεντρώσεις του διο- ξειδίου του αζώτου και ακολούθως του όζοντος. Έχει βρεθεί στατιστικά σημαντική συσχέτιση ανάμεσα στις εξαιρετικά χαμηλές περιβαλλοντι- κές θερμοκρασίες και στην αύξηση των παιδια- τρικών επισκέψεων, λόγω άσθματος, στα εξω- τερικά ιατρεία (Guo et al. 2012). Ειδικότερα, όσο χαμηλότερη είναι η περιβαλλοντική θερμοκρα- σία τόσο μεγαλύτερος είναι ο κίνδυνος ασθμα- τικών εκδηλώσεων στον παιδικό πληθυσμό, με αποτέλεσμα την αύξηση της παρεχόμενης εξω- νοσοκομειακής φροντίδας υγείας και κατ’ επέ- κταση και των εξωνοσοκομειακών δαπανών (Guo et al. 2012). Επιπλέον, η υπερβολικά υψηλή θερμοκρασία σχετίζεται με αύξηση της θνησιμό- τητας (Lin et al. 2012b). Τέλος, υπάρχει σημαντική συσχέτιση ανάμεσα στο υγρό κλίμα παρατεταμένης χρονικής διάρ- κειας και στην αύξηση του αριθμού των κλήσεων και των επισκέψεων στα κέντρα παροχής πρωτο- βάθμιας φροντίδας υγείας, λόγω προβλημάτων του γαστρεντερικού συστήματος (Tornevi et al. 2015). ΣΥΖΉΤΗΣΗ Στην παρούσα ανασκόπηση βρέθηκε ότι η περι- βαλλοντική κρίση συντελεί στην αύξηση των νο- σοκομειακών και εξωνοσοκομειακών δαπανών και πιο συγκεκριμένα οδηγεί σε αύξηση των νο- σοκομειακών εισαγωγών και των επισκέψεων σε τμήματα επειγόντων περιστατικών, εξωτερικά ια- τρεία και γενικούς ιατρούς. Ειδικότερα, η κλιματική αλλαγή, η ατμοσφαιρι- κή, υδατική και ηχητική ρύπανση αναδείχθηκαν ως οι κυριότερες συνιστώσες της περιβαλλοντι- κής κρίσης, που οδηγούν σε αύξηση των νοσο- κομειακών δαπανών με αύξηση του αριθμού των νοσοκομειακών εισαγωγών και των επισκέψεων σε τμήματα επειγόντων περιστατικών. Δεν βρέ- Μελέτη Χωροχρονικά στοιχεία Αντικείμενο μελέτης Μετρήσεις Είδος μελέτης Αποτελέσματα Tornevi et al. 201540 Γκέτεμποργκ, Σουηδία: 2007-2012 Επίδραση των βρο- χοπτώσεων στον αριθμό των επισκέ- ψεων στα κέντρα παροχής πρωτοβάθ- μιας φροντίδας υγείας λόγω γαστρε- ντερικών νοσημάτων Επισκέψεις στα κέντρα παροχής πρωτο- βάθμιας φροντίδας υγείας λόγω γαστρεντε- ρικών νοσημάτων, ποιότητα του πό- σιμου νερού και αριθ- μό και ένταση των βροχοπτώσεων Οικολο- γική μελέτη Ο υγρός καιρός πα- ρατεταμένης χρονι- κής διάρκειας σχετί- ζονταν με αύξηση του αριθμού των επι- σκέψεων στα κέ- ντρα παροχής πρωτο- βάθμιας φροντίδας υγείας
141ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 θηκαν μελέτες σχετικά με την επίδραση της εδα- φικής ρύπανσης στον αριθμό των νοσοκομεια- κών εισαγωγών και των επισκέψεων σε τμήματα επειγόντων περιστατικών. Οι υψηλές περιβαλ- λοντικές θερμοκρασίες οδηγούν σε αύξηση των νοσοκομειακών δαπανών με αύξηση των νοσο- κομειακών εισαγωγών και των επισκέψεων σε τμήματα επειγόντων περιστατικών, ανεξαρτή- τως αιτιολογίας (Bai et al. 2014). Τα καρδιαγγεια- κά και τα αναπνευστικά νοσήματα ήταν τα κύρια αίτια των νοσοκομειακών εισαγωγών και των επι- σκέψεων σε τμήματα επειγόντων περιστατικών σε περιπτώσεις υψηλής περιβαλλοντικής θερμο- κρασίας (Galli et al. 2011, Lin et al. 2012a, Wang and Lin 2014, Lippmann et al. 2013). Επιπλέον, τα ψυχιατρικά νοσήματα και ιδιαίτερα η διπολική δι- αταραχή και η σχιζοφρένεια αποτελούν σημαντι- κή αίτια νοσοκομειακών εισαγωγών που σχετί- ζονται με υψηλή περιβαλλοντική θερμοκρασία (Sung et al. 2013). Η αύξηση, εξάλλου, της περι- βαλλοντικής θερμοκρασίας σχετίζεται, όχι μόνο με αύξηση του αριθμού των νοσοκομειακών ει- σαγωγών, λόγω αναπνευστικών νοσημάτων, αλ- λά και με αύξηση της διάρκειας νοσηλείας (Lin et al. 2012a, Eber et al. 2011). Η έκθεση σε υψηλές συγκεντρώσεις αέριων ατμοσφαιρικών ρυπαντών συνοδεύεται από αύ- ξηση των νοσοκομειακών εισαγωγών και των επι- σκέψεων στα επειγόντων περιστατικών ανεξαρ- τήτως αιτιολογίας (Romley 2010, Maddison 2005, Kloog et al. 2012). Σημειώνεται ότι τα καρδιαγγει- ακά, τα αγγειοεγκεφαλικά και τα αναπνευστικά νοσήματα είναι τα κύρια αίτια των νοσοκομεια- κών εισαγωγών και των επισκέψεων στα επειγό- ντων περιστατικών που σχετίζονται με τα υψηλά επίπεδα ατμοσφαιρικής ρύπανσης (Li et al. 2011, Zheng et al. 2013, Zhang et al. 2014, Linares and Diaz 2010, Fung et al. 2005, Chan et al. 2006). Επι- πλέον, υπάρχει σημαντική συσχέτιση ανάμεσα στην έκθεση σε υψηλής έντασης ηχητικά κύμα- τα και στην αύξηση των νοσοκομειακών εισαγω- γών (Tobias et al. 2001, Correia et al. 2013, Linares et al. 2006). Η ατμοσφαιρική ρύπανση και η κλιματική αλλα- γή αποτελούν τις κυριότερες συνιστώσες της πε- ριβαλλοντικής κρίσης, που αυξάνουν τη ζήτηση για εξωνοσοκομειακές υπηρεσίες υγείας. Οι υψη- λές συγκεντρώσεις αέριων ατμοσφαιρικών ρυ- παντών σχετίζονται με αύξηση των επισκέψεων στα εξωτερικά ιατρεία εξαιτίας αναπνευστικών προβλημάτων, με σημαντικότερο την αλλεργική ρινίτιδα (Wang and Chau 2013, Zhang et al. 2011, Zhang et al. 2012, Tam et al. 2014, Sinclair et al. 2010). Οι ακραίες αυξομειώσεις της περιβαλλο- ντικής θερμοκρασίας αποτελούν γενεσιουργούς παράγοντες αύξησης της ζήτησης για παροχή εξωνοσοκομειακής φροντίδας υγείας (Guo et al. 2012, Lin et al. 2012b). Είναι σαφές ότι η περιβαλλοντική κρίση έχει ση- μαντικές οικονομικές επιπτώσεις στο υγειονομι- κό σύστημα των χωρών σε παγκόσμιο επίπεδο. Επομένως, κρίνεται απαραίτητη η επιπλέον δι- εξαγωγή μελετών με μεγαλύτερη ακρίβεια και εγκυρότητα, έτσι ώστε να εξαχθούν ασφαλέστε- ρα συμπεράσματα σχετικά με τις επιπτώσεις της περιβαλλοντικής κρίσης στις νοσοκομειακές και εξωνοσοκομειακές δαπάνες. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΊΑ Bai L., Cirendunzhu K., Woodward A., Chen B., Liu Q. (2014). Temperature, hospital admissions and emergency room visits in Lhasa, Tibet: A time-se- ries analysis. Science of The Total Environment: 490: 838–848. Bush K.F., O’Neill M.S., Li S., Mukherjee B., Hu H., Ghosh S., Balakrishnan, K. (2014). Associations be- tween extreme Precipitation and gastrointestinal- related hospital admissions in Chennai, India. Envi- ronmental Health Perspectives: 122: 249-254. Chan C.C., Chuang K.J., Chien L.C., Chen W.J., Chang W.T. (2006). Urban air pollution and emergency ad- missions for cerebrovascular diseases in Taipei, Tai- wan. European Heart Journal: 27: 1238-1244. Close D. (1999). Environmental crisis in Greece and re- cent challenges to centralized state authority. Jour- nal of Modern Greek Studies: 17: 325–352. Correia A.W., Peters J.L., Levy J.I., Melly S., Domini- ci F. (2013). Residential exposure to aircraft noise and hospital admissions for cardiovascular diseas- es: multi-airport retrospective study. BMJ: 347: 1-11. Eber M.R., Shardell M., Schweizer M.L., Laxminarayan R., Perencevich E.N. (2011). Seasonal and temper- ature-associated increases in gram-negative bac- terial bloodstream infections among hospitalized patients. PLoS ONE: 6: e25298. Fuchs V.R., Frank, S.R. (2002). Air pollution and medi- cal care use by older Americans: A cross-area anal- ysis. Health Affairs: 21: 207–214. Fung K.Y., Luginaah I., Gorey K.M., Webster G. (2005). Air pollution and daily hospital admissions for car- diovascular diseases in Windsor, Ontario. Canadian Journal of Public Health: 96: 29-33. Galli A., Barbic F., Borella M., Costantino G., Perego F., Dipaola F., Casella F., Duca P.G., Diedrich A., Raj S.,
142 Robertson D., Porta A., Furlan, R. (2011). Influence of climate on emergency department visits for Synco- pe: Role of air temperature variability. PLoS ONE: 6: e22719. Guo Y., Jiang F., Peng L., Zhang J., Geng F., Xu J., Zhen C., Shen X., Tong, S. (2012). The association be- tween cold spells and pediatric outpatient visits for asthma in Shanghai, china. PLoS ONE: 7: e42232. Hsieh J.L., Nguyen T.Q., Matte T., Ito K. (2015). Drinking water turbidity and emergency department visits for gastrointestinal illness in New York City, 2002- 2009. PLoS One: 10: 1-16. Jerrett M. (2003). Environmental influences on health- care expenditures: An exploratory analysis from Ontario, Canada. Journal of Epidemiology Com- munity Health: 57: 334-338. Kloog Ι., Coull B.A., Zanobetti A., Koutrakis P., Schwartz J.D. (2012). Acute and chronic effects of particles on hospital admissions in New-England. PLoS One: 7:1-8. Knowlton K., Rotkin-Ellman M., Geballe L., Max W., Solomon G.M. (2011). Six climate change-related events in the United States accounted for about $14 Billion in lost lives and health costs. Health Af- fairs: 30: 2167–2176. Li S., Batterman S., Wasilevich E., Wahl R., Wirth J., Su F.C., Mukherjee B. (2011). Association of daily asth- ma emergency department visits and hospital ad- missions with ambient air pollutants among the pediatric Medicaid population in Detroit: Time- series and time-stratified case-crossover analyses with threshold effects. Environmental Research: 111: 1137–1147. Λιαρόπουλος Λ. (2007). Οργάνωση υπηρεσιών συστημάτων υγείας. Α’ τόμος. ΒΗΤΑ Ιατρικές Εκδόσεις, Αθήνα. Λιαρόπουλος Λ. (2010). Οργάνωση υπηρεσιών συστημάτων υγείας. Διεθνή συστήματα υγείας. Β’ τόμος. ΒΗΤΑ Ιατρικές Εκδόσεις, Αθήνα. Lin S., Hsu W.-H., Van Zutphen A.R., Saha S., Luber G., Hwang, S.-A. (2012a). Excessive heat and respirato- ry hospitalizations in New York state: Estimating current and future public health burden related to climate change. Environmental Health Perspec- tives: 120: 1571–1577. Lin Y.K., Chang C.K., Li M.H., Wu Y.C., Wang Y.C. (2012b). High-temperature indices associated with mortali- ty and outpatient visits: Characterizing the associa- tion with elevated temperature. Science of The To- tal Environment: 427-428: 41–49. Linares C., Diaz J., Tobias A., De Miguel J.M., Otero A. (2006). Impact of urban air pollutants and noise levels over daily hospital admissions in children in Madrid: a time series analysis. International Ar- chives of Occupational and Environmental Health: 79: 143–152. Linares C., Diaz J. (2010). Short-term effect of concen- trations of fine particulate matter on hospital ad- missions due to cardiovascular and respiratory causes among the over-75 age group in Madrid, Spain. Public health: 124: 28-36. Lippmann S.J., Fuhrmann C.M., Waller A.E., Richard- son D.B. (2013). Ambient temperature and emer- gency department visits for heat-related illness in north Carolina, 2007–2008. Environmental Re- search: 124: 35–42. Maddison D. (2005). Air pollution and hospital admis- sions. Journal of Environmental Economics and Management: 49: 116–131. OECD.(2014).OECDdatabases.Availableat:http://stats. oecd.org/index.aspx?DataSetCode=HEALTH_ STAT. Romley J., Hackbarth A., Goldman D. (2010). The im- pact of air quality on hospital spending. RAND Cor- poration, Arlington. Sinclair A.H., Edgerton E.S., Wyzga R., Tolsma, D. (2010). A Two-Time-Period comparison of the ef- fects of Ambient air pollution on outpatient visits for acute respiratory illnesses. Journal of the Air Waste Management Association: 60: 163–175. Sung T.I., Chen M.J., Lin C.Y., Lung S.C., Su H.J. (2011). Relationship between mean daily ambient tem- perature range and hospital admissions for schizo- phrenia: Results from a national cohort of psychi- atric inpatients. Science of The Total Environment: 410: 41-46. Sung T.I., Chen M.J., Su H.J. (2013). A positive relation- ship between ambient temperature and bipolar disorder identified using a national cohort of psy- chiatric inpatients. Social Psychiatry and Psychiat- ric Epidemiology: 48:295–302. Tam W.W.S., Wong T.W., Ng L., Wong S.Y.S., Kung K.K.L., Wong A.H.S. (2014). Association between air pollu- tion and general outpatient clinic consultations for upper respiratory tract infections in Hong Kong. PLoS ONE: 9: e86913. Tobias A., Diaz J., Saez M., Alberdi J.C. (2001). Use of Poisson regression and Box–Jenkins models to evaluate the short-term effects of environmental noise levels on daily emergency admissions in Ma- drid, Spain. European Journal of Epidemiology: 17: 765-771. Tornevi A., Barregard L., Forsberg B. (2015). Precipita- tion and primary health care visits for gastrointes- tinal illness in Gothenburg, Sweden. PLoS One: 10: 1-12. Wade T.J., Lin C.J., Jagai J.S., Hilborn E.D. (2014). Flood- ing and emergency room visits for gastrointestinal illness in Massachusetts: A case-crossover study. PLoS ONE: 9: e110474. Wang K., Chau T. (2013). An Association between air pollution and daily outpatient visits for respiratory disease in a heavy industry area. PLoS One: 8: 1-25. Wang Y.C., Lin Y.K. (2014). Association between tem- perature and emergency room visits for Cardio- respiratory diseases, metabolic syndrome-relat-
143ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 ed diseases, and accidents in metropolitan Taipei. PLoS ONE: 9: e99599. WHO. (2002). Brundtland starts new movement to address environmental crisis affecting children’s health. Available at: http://www.who.int/media- centre/news/releases/who66/en/. Wilson A.M., Salloway J.C., Wake C.P., Kelly T. (2004). Air pollution and the demand for hospital services: A review. Environment International: 30: 1109–1118. Wong T.W., Tam W., Yu I.T.S., Wun Y.T., Wong A.H., Wong C.M. (2006). Association between air pollu- tion and general practitioner visits for respiratory diseases in Hong Kong. Thorax: 61: 585-591. Υφαντόπουλος Γ. (2006). Οικονομικά της υγείας. Τυπωθήτω, Αθήνα. Zhang F., Wang W., Lv J., Krafft T., Xu, J. (2011). Time- series studies on air pollution and daily outpatient visits for allergic rhinitis in Beijing, China. Science of the Total Environment: 409: 2486-2492. Zhang F., Krafft T., Zhang D., Xu J., Wang W. (2012). The association between daily outpatient visits for al- lergic rhinitis and pollen levels in Beijing. Science of the Total Environment: 417-418. Zhang Z., Wang J., Chen L., Chen X., Sun G., Zhong N., Kan H., Lu, W. (2014). Impact of haze and air pol- lution-related hazards on hospital admissions in Guangzhou, china. Environmental Science and Pol- lution Research: 21: 4236–4244. Zheng S., Wang M., Wang S., Tao Y., Shang, K. (2013). Short-term effects of gaseous pollutants and par- ticulate matter on daily hospital admissions for Cardio-Cerebrovascular disease in Lanzhou: Evi- dence from a heavily polluted city in China. Inter- national Journal of Environmental Research and Public Health: 10: 462–477.
144 ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΠΕΡΊΛΗΨΗ ΕΙΣΑΓΩΓΉ: Με την εκπαίδευση ενδυνάμωσης οι ασθενείς και οι συγγενείς τους μπορούν να υπο- στηριχθούν ώστε να αυτοδιαχειρίζονται την κατά- στασή τους καλύτερα. ΣΚΟΠΌΣ: Διερεύνηση των γνώσεων που προσ- δοκούν να λάβουν οι συγγενείς των ασθενών που υποβάλλονται σε Ολική Αρθροπλαστική, των προτιμήσεών τους σχετικά με την ενημέρωση και τον έλεγχο, των προεγχειρητικών συναισθημάτων τους, καθώς και της συσχέτισής τους με τα χαρα- κτηριστικά των συγγενών. ΥΛΙΚΌ ΚΑΙ ΜΈΘΟΔΟΣ: Περιγραφική μελέτη συ- σχέτισης. Τα δεδομένα συλλέχθηκαν από 106 συγ- γενείς ασθενών (δείγμα ευκολίας) που υποβάλλο- νταν σε Ολική Αρθροπλαστική σε τρία νοσοκομεία της Αττικής, με το Ερωτηματολόγιο Προσδοκώμε- νης Γνώσης του Συγγενή του Ασθενή, το Ερωτημα- τολόγιο για τα Συναισθήματα των Συγγενών και το Ερωτηματολόγιο Απόψεων για την Υγεία Krantz. Ακολουθήθηκαν οι αρχές της Διακήρυξης του Ελ- σίνκι (2008). Πραγματοποιήθηκε ανάλυση των δε- δομένων με μεθόδους περιγραφικής στατιστικής και κατάλληλες στατιστικές δοκιμασίες. ΑΠΟΤΕΛΈΣΜΑΤΑ: Οι 106 συγγενείς είχαν μέση ηλικία 51,99 έτη και ήταν κυρίως παιδιά των ασθε- νών (53,8%). Οι συγγενείς είχαν υψηλές προσδοκί- ες για γνώση (μέσος όρος ≥3,85), ενώ βίωναν συ- χνά άγχος, ανησυχία και ανυπομονησία. Σχετικά με τις προτιμήσεις τους για ενημέρωση, οι συγγενείς προτιμούσαν να έχουν ενεργητικό ρόλο. Όσο λιγό- τερα αρνητικά συναισθήματα βίωναν οι συγγενείς, τόσο υψηλότερες προσδοκίες είχαν για γνώση. ΣΥΜΠΕΡΆΣΜΑΤΑ: Η εκπαίδευση του ασθενή και της οικογένειάς του, καθώς και η συναισθηματική υποστήριξη κατά τη διάρκεια της νοσηλείας για χειρουργική επέμβαση, είναι σημαντική. Χρειάζε- ται περαιτέρω έρευνα σχετικά με τις προσδοκίες και τις προτιμήσεις των συγγενών για την εκπαί- δευσή τους κατά τη διάρκεια της νοσηλείας, καθώς και για τους παράγοντες που επηρεάζουν αυτές τους τις προτιμήσεις. ΛΈΞΕΙΣ ΕΥΡΕΤΗΡΊΟΥ: «εκπαίδευση ασθενούς», «συγγενείς ασθενών», «εκπαίδευση συγγενών», «εκπαίδευση οικογένειας» Προσδοκώμενη Γνώση, Προτιμήσεις για Ενημέρωση και Έλεγχο και Συναισθήμα- τα Συγγενών Χειρουργικών Ορθοπαιδικών Ασθενών Παναγιώτα Κοπανιτσάνου, Νοσηλεύτρια ΠΕ, MSc, PhD, Γενικό Νοσοκομείο Πειραιά «Τζάνειο» Παναγιώτα Σουρτζή, Καθηγήτρια Τμήματος Νοσηλευτικής, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών KirsiValkeapaa, Adjunct professor, University of Turku, Department of Nursing Science, Turku, Finland Χρυσούλα Λεμονίδου, Καθηγήτρια Τμήματος Νοσηλευτικής, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών Υπεύθυνηαλληλογραφίας: Κοπανιτσάνου Παναγιώτα, Πετροπουλάκη 19, Τ.Κ. 10445, Αθήνα, email: giwta_c@hotmail.com
145ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 ABSTRACT INTRODUCTION: With empowering patient education, patients and their significant others can be supported to self-manage their condition better. PURPOSE: The investigation of knowledge that significant others of patients undergoing total arthroplasty expect to receive, their preferences about information and control, and their preop- erative emotions, as well as their correlation to significant others’background factors. MATERIAL AND METHODS: Descriptive and correlative survey. Data were collected from 106 significant others (convenience sample) of pa- tients who were undergoing total arthroplasty in three hospitals in Attica, using the Expected Knowledge of Significant Others Scale, ques- tions about significant others’emotions, and the Krantz Health Opinion Survey. The principles of the Declaration of Helsinki (2008) were followed. Data were analyzed with descriptive statistics and the appropriate statistical tests. RESULTS: The 106 significant others had mean age of 51.99 years and were mainly patients’chil- dren (53.8%). Significant others had high knowl- edge expectations (mean score ≥3.85), while they were experiencing anxiety, concern, and impatience frequently. Regarding their informa- tion preferences, they preferred an active role. The less significant others experienced negative emotions, the higher knowledge expectations they had. CONCLUSIONS: The education of patient and her/his significant others, as well as the emotion- al support during hospitalization for a surgery are important. Further research is needed on the significant others’ expectations and preferences about their education during hospitalization, and the factors influencing these preferences. KEY WORDS: “patient education”, “significant others of patients”, “education of significant oth- ers”,“family education” Expected Knowledge, Information and Control Preferences, and Emotions of Surgical Orthopaedic Patients’ Significant Others Copanitsanou P., RN, BSc, MSc, PhD, General Hospital of Piraeus “Tzaneio” Sourtzi P., Professor, Faculty of Nursing, National and Kapodistrian University of Athens Valkeapaa Kirsi, Adjunct professor, University of Turku, Department of Nursing Science, Turku, Finland Lemonidou Ch., Professor, Faculty of Nursing, National and Kapodistrian University of Athens Corresponding author: Copanitsanou Panagiota, Petropoulaki 19, 10445, Athens, Greece, Email: giwta_c@hotmail.com ORIGINAL PAPER
146 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η εκπαίδευση αποτελεί δικαίωμα του ασθενή (Merriman 2008), καθώς και σημαντική, ανεξάρ- τητη και εξατομικευμένη νοσηλευτική παρέμβα- ση (Leino-Kilpi et al. 2005, Ryhanen et al. 2010). Στη διαδικασία του σχεδιασμού ενός προγράμ- ματος εκπαίδευσης σε σχέση με θέματα υγείας είναι απαραίτητες τόσο η συμμετοχή του ασθε- νή, όσο και η εκπαίδευση της οικογένειάς του (Merriman 2008). Η εκπαίδευση τους βοηθά ση- μαντικά στην κατανόηση των εμπειριών που θα βιώσουν τόσο κατά τη διάρκεια της νοσηλείας όσο και μετά από αυτήν, αλλά και δίνει την ευκαι- ρία γνωριμίας με το προσωπικό και με το περι- βάλλον του νοσοκομείου (Spalding 2003). Οι διαδικασίες εκπαίδευσης των ασθενών και των συγγενών τους μπορούν να κατηγοριοποιηθούν σε δύο μεγάλες ομάδες, αναλόγως με τον τρόπο πουπροσφέρονται/πραγματοποιούνται:τιςαπο- λυταρχικές/πατριαρχικές, στις οποίες ο νοσηλευ- τής κατευθύνει τη συζήτηση και την εκπαίδευση, και τις διευκολυντικές, στις οποίες ο εκπαιδευό- μενοςσυμμετέχειενεργά(Rana 2010). Στηνεκπαί- δευση ενδυνάμωσης ο ασθενής και οι συγγενείς του συμμετέχουν ουσιαστικά στην εκπαίδευση και διατηρούν τον έλεγχο της κατάστασής τους, αναλόγως με τις ανάγκες τους (Johansson et al. 2007, Ryhanen et al. 2010). Σύμφωνα με τη θε- ωρία της ενδυνάμωσης, η γνώση σχετικά με τις προσδοκίες των συγγενών των ασθενών για την εκπαίδευση που θα λάβουν είναι απαραίτητη για την ενδυνάμωσή τους (Rankinen et al. 2007). Αυ- τό σημαίνει ότι δεν είναι δυνατό να βελτιωθεί η εκπαίδευση των συγγενών μόνο με τη χρήση τυ- ποποιημένων προγραμμάτων παροχής πληρο- φοριών, αλλά, είναι απαραίτητο να δημιουργη- θούν εργαλεία για την αξιολόγηση της γνώσης που προσδοκούν να λάβουν, ώστε η εκπαίδευ- ση να προσφέρεται εξατομικευμένα (Johansson et al. 2006). Με την εκπαίδευση μέσω της ενδυνάμωσης οι ασθενείς και οι συγγενείς τους μπορούν να μά- θουν να ελέγχουν και να αυτοδιαχειρίζονται την κατάσταση σε έξι διαστάσεις: τη βιοσωματική, τη λειτουργική, την εμπειρική, την ηθική, την κοινω- νική και την οικονομική (Leino-Kilpi et al. 1998). Η βιοσωματική διάσταση περιλαμβάνει γνώσεις σχετικές με τα σημεία και τα συμπτώματα, την ασθένεια, τις διαγνωστικές εξετάσεις, τις εναλ- λακτικές επιλογές θεραπείας και τη φροντίδα. Η λειτουργική διάσταση αφορά στην ενδυνάμω- ση στην καθημερινή ζωή, όπως τη συμμετοχή του ασθενή στη φροντίδα και την κινητοποίηση, ενώ η κοινωνική στην επικοινωνία με την οικογέ- νεια και τους φίλους. Η εμπειρική διάσταση αφο- ρά σε γνώσεις σχετικές με τα συναισθήματα, τις εμπειρίες, τις προσδοκίες και τις ελπίδες. Η ηθι- κή διάσταση περιλαμβάνει γνώσεις σχετικές με τα δικαιώματα του ασθενή και το απόρρητο των πληροφοριών και, τέλος, η οικονομική αφορά στο κόστος της θεραπείας και των φαρμάκων, τα επιδόματα ασθένειας και τα ασφαλιστικά ζητή- ματα (Leino-Kilpi et al. 1998). Από την ανασκόπηση της βιβλιογραφίας προκύ- πτει ότι υπάρχει κενό σε ό,τι αφορά στις προσ- δοκίες και τις προτιμήσεις για ενημέρωση και έλεγχο των συγγενών των ασθενών, και, ιδιαίτε- ρα, των συγγενών των ορθοπαιδικών ασθενών. Ο σκοπός της παρούσας μελέτης ήταν η διερεύ- νηση των γνώσεων που προσδοκούν να λάβουν οι συγγενείς των ασθενών που υποβάλλονται σε ορθοπαιδικές επεμβάσεις επιλογής (Ολική Αρ- θροπλαστική-ΟΑ) και των προτιμήσεών τους σχετικά με την ενημέρωση και τον έλεγχο σχετι- κά με την υγεία του συγγενή τους. Επίσης, ο σκο- πός της μελέτης περιελάμβανε τη διερεύνηση των προεγχειρητικών συναισθημάτων των συγ- γενών. Ερευνητικά ερωτήματα Τα ερευνητικά ερωτήματα της μελέτης ήταν τα εξής: 1. Ποια γνώση αναμένουν να λάβουν οι συγγε- νείς των ορθοπαιδικών ασθενών προεγχειρη- τικά; 2. Ποιες οι προτιμήσεις τους σχετικά με την ενη- μέρωση και τον έλεγχο της κατάστασης της υγείας του συγγενή τους; 3. Ποια τα συναισθήματα των συγγενών των ορ- θοπαιδικών ασθενών προεγχειρητικά; 4. Ποια χαρακτηριστικά των συγγενών συσχετί- ζονται με τις προσδοκίες τους για γνώση, τις προτιμήσεις τους σχετικά με την ενημέρωση και τον έλεγχο και τα συναισθήματά τους; 5. Υπάρχει συσχέτιση μεταξύ της προσδοκώμε- νης γνώσης, των προτιμήσεων για ενημέρω- ση και έλεγχο και των συναισθημάτων των συγγενών;
147ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 ΜΈΘΟΔΟΣ Σχεδιασμός της Μελέτης- Δείγμα Πρόκειται για περιγραφική μελέτη επισκόπησης και συσχέτισης. Οι συγγενείς συμπλήρωσαν τα ερωτηματολόγια κατά την εισαγωγή του ασθενή συγγενή τους στο νοσοκομείο, πριν από τη χει- ρουργική επέμβαση. Από τον Μάρτιο του 2009 έως τον Οκτώβριο του 2011, συνολικά 106 συγ- γενείς ασθενών συμμετείχαν στη μελέτη. Όλοι οι ασθενείς τους νοσηλεύονταν προκειμένου να υποβληθούν σε ΟΑ γόνατος ή ισχίου σε τρία Γενι- κά Νοσοκομεία της Αττικής. Τα κριτήρια εισαγωγής των συγγενών περιελάμ- βαναν τη δυνατότητα επικοινωνίας στην ελλη- νική γλώσσα, την ικανότητα συμπλήρωσης των ερωτηματολογίων, ηλικία μεγαλύτερη των 18 ετών, την απουσία εμφανών γνωσιακών διατα- ραχών, τον προγραμματισμό του συγγενή τους για ΟΑ ισχίου ή γόνατος για την αντιμετώπιση της αρθρίτιδας, την εθελοντική συμμετοχή στη μελέτη και τη σύμφωνη γνώμη του ασθενή συγ- γενή τους. Εργαλεία Μέτρησης Τα εργαλεία συλλογής των δεδομένων περιελάμ- βαναν: •• Το Ερωτηματολόγιο Προσδοκώμενης Γνώ- σης του Συγγενή του Ασθενή (Knowledge Expectations of Hospital Patients’ Significant OtherScale-KEhpso) (Leino-Kilpietal.1998), το οποίο αποτελείται από 40 ερωτήσεις σχε- τικές με τις έξι διαστάσεις της εκπαίδευσης ενδυνάμωσης [8 ερωτήσεις για τη βιοσωμα- τική διάσταση (ασθένεια, συμπτώματα, εξε- τάσεις, θεραπεία, επιπλοκές), 8 ερωτήσεις για τη λειτουργική διάσταση (κινητικότητα, ανά- παυση, θρέψη, υγιεινή), 3 ερωτήσεις για την εμπειρική διάσταση (συναισθήματα, εμπει- ρίες), 9 ερωτήσεις για την ηθική διάσταση (δικαιώματα, υποχρεώσεις, συμμετοχή στη λήψη αποφάσεων, εμπιστευτικότητα), 6 ερω- τήσεις για την κοινωνική διάσταση (συμμετο- χή των συγγενών στη φροντίδα, υποστήριξη, οργανώσεις των ασθενών), και 6 ερωτήσεις για την οικονομική διάσταση (κόστος, ασφα- λιστικά ζητήματα)]. Οι απαντήσεις των συγ- γενών δίνονται σε μία τετράβαθμη κλίμακα Likert, από το βαθμό 1 (=διαφωνώ απόλυτα) έως το βαθμό 4 (=συμφωνώ απόλυτα), ενώ ο βαθμός 0 αντιστοιχεί στην επιλογή «Δεν ισχύει στην περίπτωσή μου». Επομένως, όσο υψηλότερος ο μέσος όρος των απαντήσεων στο ερωτηματολόγιο, τόσο υψηλότερες και οι προσδοκίες των συγγενών για γνώση. •• Το Ερωτηματολόγιο για τα Συναισθήμα- τα (Leino-Kilpi et al. 1998), με 10 ερωτήσεις σχετικά με τα συναισθήματα των συγγενών σε σχέση με την κατάστασή τους και τη συ- χνότητα με την οποία τα συναισθήματα αυτά βιώνονται (1= πολύ συχνά, 4= ποτέ), επομέ- νως, όσο μικρότερος ο συνοπτικός δείκτης των απαντήσεων τόσο συχνότερα βιώνονται τα συναισθήματα. •• Το Ερωτηματολόγιο Απόψεων για την Υγεία του Krantz (Krantz Health Opinion Survey, (KHOS, Krantz 1980). Το Ερωτηματολόγιο Απόψεων για την Υγεία του Krantz απαρτίζε- ται από 7 ερωτήσεις (ερωτήσεις 1, 3, 4, 8, 10, 15, 16) σχετικές με τις επιθυμίες των συγγε- νών να κάνουν ερωτήσεις και να ενημερώνο- νται σχετικά με τις αποφάσεις που αφορούν στην υγεία (υποκλίμακα Πληροφόρησης, KHOS-I) και από 9 ερωτήσεις (2, 5, 6, 7, 9, 11, 12, 13, 14) σχετικές με τις προτιμήσεις τους για τον έλεγχο και την αυτοφροντίδα (Συμπε- ριφορική υποκλίμακα KHOS-B). Οι συγγενείς απαντούν ανάμεσα σε δύο επιλογές (ναι=1 / όχι= 0). •• Για την προσαρμογή των εργαλείων στην ελ- ληνική γλώσσα - μετά από άδεια των συγ- γραφέων- εφαρμόσθηκε η διεθνής πρακτι- κή (Jones 1987), δηλαδή πραγματοποιήθηκε μετάφραση των εργαλείων από την αγγλική στην ελληνική γλώσσα και κατόπιν αντιστρό- φως από την ελληνική στην αγγλική, ενώ στη συνέχεια έγινε σύγκριση και συζητήθηκε από ομάδα ειδικών. Συλλογή Δεδομένων- Πιλοτική Μελέτη Η συλλογή των δεδομένων από τους συγγε- νείς πραγματοποιήθηκε κατά την εισαγωγή του ασθενή στο νοσοκομείο, πριν από τη χειρουρ- γική επέμβαση και πριν από οποιαδήποτε συμ- βουλευτική-διδασκαλία. Η πιλοτική μελέτη ολοκληρώθηκε με τη συμπλήρωση των ερωτη-
148 ματολογίων από 30 συγγενείς ασθενών. Κατά τη συμπλήρωση και ανάλυση των δεδομένων δεν παρατηρήθηκαν προβλήματα και, επομένως, δεν απαιτήθηκαν τροποποιήσεις των εργαλείων προκειμένου να χρησιμοποιηθούν στην κύρια μελέτη. Ηθικά Θέματα Σε όλη τη διάρκεια της μελέτης ακολουθήθηκαν οι αρχές της Διακήρυξης του Ελσίνκι για την έρευ- να στον άνθρωπο (World Medical Association 2008). Ελήφθησαν άδειες για τη συλλογή των δε- δομένων από τα επιστημονικά συμβούλια των τριών γενικών νοσοκομείων της Αττικής. Όλοι οι ασθενείς και οι συγγενείς τους, μετά από τη γρα- πτή και προφορική ενημέρωση σχετικά με το σκοπό της μελέτης και τον τρόπο συλλογής των δεδομένων, έδωσαν τη συναίνεσή τους. Ενημε- ρώθηκαν ότι η συμμετοχή σε όλα τα στάδια ήταν εθελοντική και ότι οι συγγενείς των ασθενών εί- χαν τη δυνατότητα να αποχωρήσουν σε οποιο- δήποτε στάδιο της μελέτης. Το απόρρητο των προσωπικών δεδομένων διασφαλίσθηκε και δια- τηρήθηκε καθ’ όλη τη διάρκεια της μελέτης και μόνο η ερευνητική ομάδα είχε πρόσβαση σε αυ- τά. Στατιστική Ανάλυση Πραγματοποιήθηκε ανάλυση των δεδομένων με μεθόδους περιγραφικής στατιστικής, και επι- λέχθηκαν οι κατάλληλες μη- παραμετρικές (μη- παραμετρικόςέλεγχοςSpearman,Mann-Whitney U test, Pearson Chi-Square, Kruskal-Wallis Test) δοκιμασίες, καθώς τα δεδομένα δεν ακολουθού- σαν κανονική κατανομή. Τα ψυχομετρικά χαρα- κτηριστικά των εργαλείων αξιολογήθηκαν με το συντελεστή Cronbach’s alpha. Τα ερωτηματο- λόγια παρουσίασαν καλό έως εξαιρετικό δείκτη αξιοπιστίας, καθώς ο Cronbach’s α υπολογίσθη- κε ίσος με 0,908 για το Ερωτηματολόγιο Προσδο- κώμενης Γνώσης του Συγγενή, 0,872 για το Ερω- τηματολόγιο για τα Συναισθήματα, και 0,780 για το Ερωτηματολόγιο Απόψεων για την Υγεία του Krantz. Για τη στατιστική ανάλυση χρησιμοποιή- θηκε το στατιστικό πακέτο SPSS 22.0. ΑΠΟΤΕΛΈΣΜΑΤΑ Περιγραφικά Αποτελέσματα Συνολικά 106 συγγενείς ασθενών συμμετείχαν στη μελέτη. Η μέση ηλικία των συγγενών ήταν 51,99 έτη (Τυπική Απόκλιση-Τ.Α. 14,37, εύρος 20- 90 ετών). Στην πλειονότητά τους ήταν παιδιά των ασθενών (53,8%), γυναίκες (77,4%), απόφοιτοι λυ- κείου (57,5%), χωρίς επαγγελματική εκπαίδευση (44,3%) και εργαζόμενοι (50,9%). Τα χαρακτηρι- στικά των συγγενών των ασθενών παρουσιάζο- νται στον Πίνακα 1. Προσδοκώμενη Γνώση των Συγγενών Οι συγγενείς των ασθενών είχαν υψηλές προσδο- κίες για γνώση (συνολικός μέσος όρος=3,90), ιδι- αίτερα στη βιοσωματική και τη λειτουργική διά- σταση (=3,94) και λιγότερο στην ηθική διάσταση (3,85) (Πίνακας 2). Συναισθήματα των Συγγενών Οι συγγενείς των ασθενών βίωναν συχνά ελπίδα (με μέσο όρο 1,18), αλλά και άγχος (=1,67), ανη- συχία (=1,66) και ανυπομονησία (=1,83). Λιγότε- ρο συχνά οι συγγενείς βίωναν κατάθλιψη (=3,31), απόγνωση/ απελπισία και θλίψη (=2,60, Πίνακας 3). Προτιμήσεις των Συγγενών Σχετικά με την Ενημέρωση και τον Έλεγχο Στις ερωτήσεις του ερωτηματολογίου σχετικά με τις προτιμήσεις τους για ενημέρωση (KHOS-I), οι συγγενείς έδειξαν ότι προτιμούν να έχουν ενερ- γό ρόλο στην ενημέρωσή τους, για παράδειγμα στην ερώτηση «προτιμώ να αποφασίζουν οι για- τροί και οι νοσηλευτές τι είναι καλύτερο για μένα από το να μου δίνουν πολλές επιλογές» το 41,1% των συγγενών απάντησε πως συμφωνεί και το 58,9% πως διαφωνεί. Επίσης, σχετικά με τις προ- τιμήσεις τους για τον έλεγχο και την αυτοφροντί- δα (KHOS-B), οι συγγενείς στην ερώτηση «είναι καλύτερο να βασίζεσαι στην κρίση των γιατρών (που είναι ειδικοί) από το να βασίζεσαι στην κοι- νή λογική για τη φροντίδα της υγείας σου» μόνο σε ποσοστό 9,4% απάντησαν πως συμφωνούν.
149ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 Πίνακας 1. Χαρακτηριστικά των συγγενών των ασθενών (N=106). Πίνακας 2. Αποτελέσματα στο Ερωτηματολόγιο Προσδοκώμενης Γνώσης του Συγγενή του Ασθενή. Χαρακτηριστικά N % Σχέση Σύζυγος Παιδί Άλλο Απολεσθέντες 24 57 22 3 22,6 53,8 20,8 2,8 Φύλο Γυναίκες Άνδρες Απολεσθέντες 82 21 3 77,4 19,8 2,8 Βασική εκπαίδευση Δημοτικό Γυμνάσιο Λύκειο Απολεσθέντες 28 15 61 2 26,4 14,2 57,5 1,9 Επαγγελματική εκπαίδευση Καμία επαγγελματική εκπαίδευση Δευτεροβάθμια επαγγελματική εκπαίδευση Τεχνολογική εκπαίδευση Πανεπιστημιακή εκπαίδευση Απολεσθέντες 47 20 13 16 10 44,3 18,9 12,3 15,1 9,4 Επαγγελματική κατάσταση Εργαζόμενος/η Συνταξιούχος Οικιακά Φοιτητής Άνεργος Απολεσθέντες 54 17 23 3 4 5 50,9 16,0 21,7 2,8 3,8 4,7 Έχει εργαστεί σε νοσοκομείο Ναι Όχι Απολεσθέντες 7 97 2 6,6 91,5 1,9 Χρόνια νοσήματα Ναι Όχι Απολεσθέντες 28 76 2 26,4 71,7 1,9 Διάσταση εκπαίδευσης ενδυνάμωσης Ν Μέσος όρος Τ.Α. Βιοσωματική 102 3,94 0,19 Λειτουργική 100 3,94 0,18 Εμπειρική 98 3,87 0,42 Ηθική 99 3,85 0,37 Κοινωνική 99 3,89 0,29 Οικονομική 97 3,90 0,37 Σύνολο 99 3,90 0,23
150 Πίνακας 3. Αποτελέσματα στο Ερωτηματολόγιο για τα Συναισθήματα των Συγγενών. N Μέσος όρος Τ.Α. Φόβος 98 2,35 1,18 Ανησυχία 99 1,66 0,94 Ελπίδα 97 1,18 0,46 Απόγνωση ή απελπισία 96 2,80 1,20 Ανυπομονησία 94 1,83 1,16 Θλίψη 96 2,60 1,24 Κατάθλιψη 94 3,31 1,02 Άγχος 100 1,67 0,96 Ανασφάλεια 96 2,38 1,15 Άλλο 5 3,40 1,34 Τέλος, στην ερώτηση «είναι καλύτερο να βασίζε- σαι λιγότερο στο γιατρό και περισσότερο στη δι- κή σου κοινή λογική σε ό,τι αφορά στη φροντίδα της υγείας σου», μόνο το 17,9% των συγγενών δή- λωσε πως συμφωνεί (Πίνακας 4). Συσχέτιση των Χαρακτηριστικών των Συγγενών με την Προσδοκώμενη Γνώ- ση, τα Συναισθήματα και τις Προτιμήσεις για την Ενημέρωση και τον Έλεγχο H ηλικία των συγγενών δεν συσχετίστηκε με την προσδοκώμενη γνώση (p=0,053, μη- παραμετρικός έλεγχος Spearman), ούτε και με τα συναισθήματα (p0,082, μη-παραμετρικός έλεγ- χος Spearman). Το φύλο δεν συσχετίσθηκε με τις προτιμήσεις των συγγενών για την ενημέρωση (p=0,993, μη-παραμετρικός έλεγχος Spearman) και τον έλεγχο (p=0,119, Mann-Whitney U test), καθώς επίσης δεν συσχετίσθηκε με την προσ- δοκώμενη γνώση (συνολικά για το ερωτημα- τολόγιο, αλλά και για κάθε διάσταση της εκ- παίδευσης ενδυνάμωσης ξεχωριστά) (p0,142, Mann-Whitney U test). Το φύλο συσχετίσθηκε στατιστικά σημαντικά μόνο με κάποια από τα συ- ναισθήματα, καθώς οι γυναίκες είχαν χαμηλότε- ρους μέσους όρους στο ερωτηματολόγιο των συναισθημάτων, και άρα βίωναν συχνότερα συ- ναισθήματα, όμως η διαφορά ήταν στατιστικά σημαντική μόνο για τον φόβο, τη θλίψη και το άγχος (p= 0,033, p= 0,033, p= 0,011 αντίστοιχα, έλεγχος Spearman). Το εάν ο συγγενής είχε εργασθεί σε υπηρεσία υγείας ή όχι δεν συσχετίσθηκε με τις προτιμή- σεις για την ενημέρωση και τον έλεγχο, ούτε με την προσδοκώμενη γνώση και με τα συναισθή- ματα (p0,244, Mann-Whitney U test). Η βασική και επαγγελματική εκπαίδευση δεν συσχετίσθη- κε με την προσδοκώμενη γνώση (p= 0,013 και p= 0,512, αντίστοιχα, Kruskal-Wallis Test). Οι απόφοι- τοι δημοτικού ανέφεραν συχνότερα θλίψη (p= 0,042, Pearson Chi-Square) και οι συγγενείς χω- ρίς επαγγελματική εκπαίδευση ανέφεραν συχνό- τερα κατάθλιψη (p=0,042, Pearson Chi-Square). Η επαγγελματική κατάσταση δεν συσχετίσθηκε με τις απαντήσεις στο Ερωτηματολόγιο Προσδο- κώμενης Γνώσης του Συγγενή (p0,230, Kruskal- Wallis Test). Τέλος, η επαγγελματική κατάσταση συσχετίσθηκε με τα προεγχειρητικά συναισθή- ματα (p0,329, Kruskal-Wallis Test).
151ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 Πίνακας 4. Προτιμήσεις των Συγγενών των Ορθοπαιδικών Ασθενών Σχετικά με την Ενημέρωση, τον Έλεγχο και την Αυτοφροντίδα (*KHOS-I, ** KHOS-B) Ερωτηματολόγιο Απόψεων για την Υγεία Krantz Ναι (%) Όχι (%) 1. Συνήθως δεν κάνω πολλές ερωτήσεις στο γιατρό ή το νοσηλευτή σχετικά με το τι κάνει κατά τη διάρκεια μίας εξέτασης* 46 (48,4) 49 (51,6) 2. Γενικά είναι καλύτερο να φροντίζεις ο ίδιος την υγεία σου από το να ζητάς επαγ- γελματική βοήθεια, εκτός εάν πρόκειται για σοβαρή ασθένεια ** 55 (58,5) 39 (41,5) 3. Προτιμώ να αποφασίζουν οι γιατροί και οι νοσηλευτές τι είναι καλύτερο για μένα από το να μου δίνουν πολλές επιλογές* 39 (41,1) 56 (58,9) 4. Αντί να περιμένω το γιατρό ή το νοσηλευτή να με πληροφορήσει για την υγεία μου συνήθως τους ρωτάω ο ίδιος αμέσως μετά από μία εξέταση* 60 (62,5) 36 (37,5) 5. Είναι καλύτερο να βασίζεσαι στην κρίση των γιατρών (που είναι ειδικοί) από το να βασίζεσαι στην «κοινή λογική» για τη φροντίδα της υγείας σου** 9 (9,4) 87 (90,6) 6. Τα ιατρεία και τα νοσοκομεία είναι κατάλληλοι χώροι όταν χρειάζεσαι βοήθεια, αφού είναι καλύτερο να αναλαμβάνουν οι ειδικοί την ευθύνη για τη φροντίδα της υγείας σου** 92 (96,8) 3 (3,2) 7. Είναι καλή ιδέα να μάθεις να θεραπεύεις κάποιες από τις ασθένειές σου χωρίς να απευθύνεσαι σε γιατρό** 59 (61,5) 37 (38,5) 8. Συνήθως κάνω πολλές ερωτήσεις στο γιατρό ή το νοσηλευτή για τη διαδικασία κατά τη διάρκεια μίας εξέτασης* 44 (45,4) 53 (54,6) 9. Σχεδόν πάντα είναι καλύτερο να ζητάς επαγγελματική βοήθεια από το να προ- σπαθείς να γίνεις καλά μόνος σου** 19 (19,8) 77 (80,2) 10.Είναι καλύτερο να εμπιστεύεσαι το γιατρό ή τον υπεύθυνο νοσηλευτή για μία ιατρική διαδικασία, παρά να κάνεις ερωτήσεις για το τι κάνουν* 15 (15,6) 81 (84,4) 11. Το να μάθεις να θεραπεύεις κάποιες από τις ασθένειές σου χωρίς να απευθύ- νεσαι σε γιατρό μπορεί να προκαλέσει μεγαλύτερο κακό παρά καλό** 15 (15,8) 80 (84,2) 12. Η ανάρρωση είναι συνήθως ταχύτερη με τη φροντίδα του γιατρού ή του νοση- λευτή παρά όταν οι ασθενείς φροντίζουν τους εαυτούς τους** 6 (6,2) 91 (93,8) 13. Εάν κοστίζει το ίδιο προτιμώ τις θεραπείες να μου τις δίνει ο γιατρός ή ο νοση- λευτής παρά να κάνω τις ίδιες θεραπείες μόνος μου** 10 (10,4) 86 (89,6) 14. Είναι καλύτερο να βασίζεσαι λιγότερο στο γιατρό και περισσότερο στη δική σου κοινή λογική σε ό,τι αφορά στη φροντίδα της υγείας σου** 17 (17,9) 78 (82,1) 15. Συνήθως περιμένω το γιατρό ή το νοσηλευτή να με πληροφορήσει για τα απο- τελέσματα μίας εξέτασης παρά να τους ρωτήσω αμέσως μετά την εξέταση* 43 (44,8) 53 (55,2) 16. Προτιμώ να μου δίνονται πολλές επιλογές για το τι είναι καλύτερο για την υγεία μου παρά να αποφασίζει ο γιατρός για μένα* 54 (55,7) 43 (44,3)
152 Συσχέτιση μεταξύ της Προσδοκώμενης Γνώσης, των Προτιμήσεων για Ενημέ- ρωση και Έλεγχο, και των Συναισθημά- των Η υποκλίμακα Πληροφόρησης και η Συμπερι- φορική υποκλίμακα συσχετίσθηκαν θετικά με- ταξύ τους (r=0,200, p=0,048, μη-παραμετρικός έλεγχος Spearman), αλλά δεν συσχετίσθηκαν με την προσδοκώμενη γνώση (p0,503, μη- παραμετρικός έλεγχος Spearman) και με τα συ- ναισθήματα (p0,340, Kruskal-Wallis Test). Η συνολική προσδοκώμενη γνώση σχετίσθηκε θε- τικά με τα συναισθήματα (p=0,003 για τον φόβο, p=0,008 για την ανυπομονησία, p=0,004 για τη θλίψη, p=0,013 για το άγχος, Kruskal-Wallis Test). ΣΥΖΉΤΗΣΗ Ο σκοπός της παρούσας μελέτης ήταν η διερεύ- νηση των γνώσεων που προσδοκούν να λάβουν οι συγγενείς των ασθενών που υποβάλλονται σε ΟΑ, των προτιμήσεών τους σχετικά με την ενη- μέρωση, τον έλεγχο και την αυτοφροντίδα, κα- θώς και των συναισθημάτων τους. Το νοσηλευτι- κό προσωπικό, λόγω της συμμετοχής του σε όλα τα στάδια της φροντίδας του ασθενή, από την αρχική διάγνωση και την εισαγωγή στο νοσο- κομείο έως και την έξοδο (Rana 2010), αποτελεί μία ομάδα-κλειδί για την εκπαίδευση του ασθε- νή και των συγγενών του. Η εκπαίδευση ιδανικά ξεκινά με την εισαγωγή του ασθενή στο νοσοκο- μείο και την αξιολόγηση των εκπαιδευτικών ανα- γκών του ίδιου και της οικογένειάς του και συνε- χίζεται έως και την έξοδο από το νοσοκομείο και την προετοιμασία για την ανάρρωση (Johansson et al. 2007). Οι συγγενείς των ασθενών στην παρούσα με- λέτη είχαν υψηλές προσδοκίες για γνώση, ιδιαί- τερα στη βιοσωματική και τη λειτουργική διά- σταση και λιγότερο στην ηθική διάσταση. Αυτό, πιθανόν, εξηγείται από το γεγονός ότι οι ανάγκες των ασθενών που αποφασίζουν να υποβληθούν σε ΟΑ αφορούν κυρίως σε ζητήματα της πρακτι- κής φροντίδας άμεσα κατά τη μετεγχειρητική πε- ρίοδο, όπως το πώς μπορούν να αυτοεξυπηρετη- θούν, ποια συμπτώματα πρέπει να αναγνωρίζουν και να αναφέρουν κλπ, και οι συγγενείς τους δια- δραματίζουν σημαντικότατο ρόλο στην κάλυψη αυτών των αναγκών. Ωστόσο, απαιτείται περαι- τέρω έρευνα σχετικά με τις επιθυμίες και τις προ- τιμήσεις των συγγενών των ασθενών για την εκ- παίδευσή τους κατά τη διάρκεια της νοσηλείας. Ένα άλλο σημαντικό εύρημα είναι ότι οι συγγε- νείς των ασθενών βίωναν συχνά ελπίδα, αλλά και αρνητικά συναισθήματα, όπως άγχος, ανη- συχία και ανυπομονησία, αλλά δεν ήταν απόντα και πολύ αρνητικά συναισθήματα όπως η κατά- θλιψη, η απόγνωση, η απελπισία και η θλίψη. Και σε άλλες μελέτες αναφέρεται ότι οι συγγενείς των χειρουργικών ασθενών χρειάζονται υποστή- ριξη και μπορούν να ωφεληθούν από την εκπαί- δευση (Raleigh et al. 1990, Muldoon et al. 2011). Επομένως, ο ρόλος του νοσηλευτή είναι ιδιαίτε- ρα σημαντικός στην παροχή συναισθηματικής υποστήριξης τόσο στον ασθενή όσο και στην οι- κογένειά του κατά τη διάρκεια της στρεσσογό- νου κατάστασης μίας χειρουργικής επέμβασης. Τα αποτελέσματα σχετικά με τις προτιμήσεις των συγγενών των ασθενών για πληροφόρηση και αυτοφροντίδα δείχνουν ότι οι συγγενείς τείνουν να λαμβάνουν την πληροφόρηση μάλλον ενερ- γά και όχι παθητικά, δηλαδή τείνουν να κάνουν ερωτήσεις στους επαγγελματίες υγείας, να κρί- νουν και να αποφασίζουν μόνοι τους για θέμα- τα υγείας κλπ. Οι προτιμήσεις των συγγενών για πληροφόρηση και αυτοφροντίδα δεν συσχετί- σθηκαν με την προσδοκώμενη γνώση και με τα συναισθήματά τους. Αυτό ίσως σημαίνει ότι ανε- ξάρτητα από τις προτιμήσεις τους για πληροφό- ρηση και αυτοφροντίδα, οι προσδοκίες τους για γνώσεις είναι υψηλές. Σε άλλη μελέτη έχει βρε- θεί ότι οι συμμετέχοντες με χαμηλές προτιμήσεις σχετικά με την πληροφόρηση έτειναν να διατυ- πώνουν λεπτομερέστερες ερωτήσεις, ώστε να λαμβάνουν τη σωστή απάντηση το συντομότε- ρο δυνατό και να μην χάνουν χρόνο ακούγοντας πράγματα που δεν τους ενδιέφεραν, ενώ, αντιθέ- τως, οι συμμετέχοντες με υψηλές προτιμήσεις για πληροφόρηση ήταν πρόθυμοι να ρωτήσουν πε- ρισσότερα πράγματα και να κάνουν πιο γενικές ερωτήσεις. Επίσης, οι συμμετέχοντες με υψηλές προτιμήσεις για πληροφόρηση έτειναν να ενδια- φέρονται για τις σχέσεις μεταξύ διάφορων εννοι- ών, σε αντίθεση με τους συμμετέχοντες χαμηλών προτιμήσεων που προτιμούσαν να εξερευνούν τις έννοιες μία - μία. Τέλος, οι συμμετέχοντες με τις υψηλές προτιμήσεις για πληροφόρηση έτει- ναν να είναι πιο απαιτητικοί σε ό,τι αφορά στην ενημέρωσή τους. Αυτά τα ευρήματα που τονί-
153ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 ζουν τη σημασία της εξατομικευμένης εκπαίδευ- σης (Zhang 2013). Σε άλλη μελέτη επισημαίνεται ότι περισσότερη ενημέρωση είναι προτιμότερη, ανεξάρτητα από τις προτιμήσεις για πληροφόρη- ση και συμμετοχή στη φροντίδα (van Wijk et al. 2010). Αξίζει να συζητηθούν τα αποτελέσματα της πα- ρούσας μελέτης σχετικά με τους συγγενείς που είχαν εργασθεί ή εργάζονταν σε υπηρεσία υγεί- ας, καθώς δεν εμφάνιζαν ουσιαστικά χαμηλό- τερο μέσο όρο στην Προσδοκώμενη Γνώση σε σύγκριση με όσους δεν είχαν εργασθεί σε υπη- ρεσία υγείας (3,88 έναντι 3,90). Φαίνεται πως οι συγγενείς που είχαν εργασθεί σε υπηρεσία υγεί- ας δεν ανέφεραν χαμηλότερες προτιμήσεις για ενημέρωση και αυτοφροντίδα, ούτε μικρότερη προσδοκώμενη γνώση και λιγότερα αρνητικά συναισθήματα, όπως ίσως αναμενόταν. Αυτό εν- δεχομένως δεν σημαίνει ότι ακόμη και οι επαγ- γελματίες υγείας είναι φορτισμένοι συναισθη- ματικά και άρα χρειάζονται ενημέρωση (αφού τα συναισθήματά τους δεν συσχετίσθηκαν με τη γνώση), αλλά ότι έχουν ίσως έλλειμμα γνώσης σε ό,τι αφορά στην εξειδικευμένη φροντίδα των ορ- θοπαιδικών ασθενών. Αυτό σημαίνει ότι δεν πρέ- πει να υποτιμώνται οι εκπαιδευτικές ανάγκες των συγγενών, ακόμη και αν αυτοί είναι επαγγελμα- τίες υγείας. Όσον αφορά στις γυναίκες συγγενείς των ασθε- νών, αυτές είχαν χαμηλότερους μέσους όρους στο ερωτηματολόγιο των συναισθημάτων, που σημαίνει ότι βίωναν σημαντικά συχνότερα συ- ναισθήματα όπως άγχος, ανησυχία και ανυπο- μονησία. Αυτό ίσως οφείλεται στο γεγονός ότι οι γυναίκες, που συνήθως επιβαρύνονται με τη φροντίδα του συγγενή τους (Reinhard et al. 2008, Nogueira et al. 2016), υφίστανται συχνότερα αρ- νητικές ψυχικές συνέπειες λόγω του ρόλου του φροντιστή (Reinhard et al., 2008). Το εύρημα αυ- τό συμφωνεί με εκείνο της μελέτης των Nillson et al. (2013), στην οποία βρέθηκε ότι οι γυναίκες συγγενείς ανέφεραν περισσότερο άγχος σε σύ- γκριση με τους άνδρες. Συγκεκριμένα, μελέτη- σαν ασθενείς με έμφραγμα του μυοκαρδίου και τους συγγενείς τους και βρήκαν ότι περισσότερο ενεργητικό ρόλο σε ότι αφορά στην πληροφόρη- ση και τη συμμετοχή στη λήψη των αποφάσεων κατείχαν οι γυναίκες, οι νεότεροι συγγενείς και οι συγγενείς με υψηλότερο εκπαιδευτικό επίπεδο. Παρόλα αυτά, για τον προγραμματισμό της εκ- παίδευσης χρειάζεται περαιτέρω μελέτη σχετικά με το πώς τα χαρακτηριστικά των συγγενών επη- ρεάζουν τις προτιμήσεις τους για πληροφόρηση, αυτοφροντίδα και εκπαίδευση, καθώς και τα συ- ναισθήματά τους, ιδιαίτερα σε ό,τι αφορά στους ορθοπαιδικούς ασθενείς, για τους οποίους υπάρ- χει ακόμη πιο περιορισμένη βιβλιογραφία. Στην παρούσα μελέτη, η συνολική προσδοκώ- μενη γνώση των συγγενών ήταν υψηλή και σχε- τίσθηκε θετικά με τα προεγχειρητικά συναισθή- ματα, που σημαίνει ότι όσο λιγότερα αρνητικά συναισθήματα βίωναν, τόσο υψηλότερες προσ- δοκίες είχαν για γνώση. Αυτό ενδεχομένως μπο- ρεί να ερμηνευθεί από το γεγονός ότι οι συγγε- νείς που νοιώθουν άγχος, φόβο, ανασφάλεια και άλλα αρνητικά συναισθήματα, δεν έχουν τη συ- ναισθηματική ετοιμότητα και το κίνητρο για μά- θηση (EuroMed Info 2016). Σε άλλη μελέτη ανα- φέρεται ότι τα συναισθήματα των ασθενών και των συγγενών προέρχονται από την απώλεια του ελέγχου και ότι οι συγγενείς υιοθετούν μία προ- στατευτική στάση απέναντι στους ασθενείς. Μά- λιστα,επηρεάζονταιεντονότεραότανοιασθενείς χρειάζονται περισσότερη βοήθεια και υποστήρι- ξη ή όταν χρειάζονται περαιτέρω υπηρεσίες, ενώ το να αποκτούν γνώσεις και δεξιότητες κατά τη διάρκεια της παραμονής στο νοσοκομείο τους βοηθά να διαχειρισθούν την κατάσταση στο μέλ- λον (Boudioni et al. 2015), αναδεικνύοντας τη ση- μασία της εκπαίδευσης. Ωστόσο, οι οικογένειες των ασθενών, παρά το σημαντικό ρόλο τους στο θεραπευτικό πλάνο, ενδεχομένως θεωρούν ότι δεν λαμβάνουν επαρκείς γνώσεις σχετικά με την ασθένεια, τη θεραπεία και τις πιθανές παρενέρ- γειες, αν και τις θεωρούν απαραίτητες (Διαμαντο- πούλου 2009, Lewis Newell 2009). Οι ασθενείς εμπιστεύονται την οικογένεια, η οποία τους πα- ρέχει και τη μεγαλύτερη υποστήριξη στη διάρ- κεια της θεραπείας. Συχνά, ωστόσο, οι συγγενείς δεν μπορούν να βοηθήσουν τους ασθενείς τους, γιατί δεν κατανοούν την ασθένεια και, επομένως, τον τρόπο με τον οποίο μπορούν να συμβάλουν στην αντιμετώπισή της (Lewis Newell 2009). Επομένως, ο ρόλος του νοσηλευτικού προσωπι- κού είναι κρίσιμος στο να παρέχεται εξατομικευ- μένη και ολιστική εκπαίδευση, τόσο στον ασθενή όσο και στους συγγενείς του. Οι περιορισμοί της μελέτης αφορούσαν κυρίως στο Ερωτηματολόγιο Προσδοκώμενης Γνώσης του Συγγενή του Ασθενή, το οποίο έχει χρησι-
154 μοποιηθεί σε Ευρωπαϊκές μελέτες, αλλά όχι στην αγγλική του εκδοχή, από την οποία και μεταφρά- στηκε, ούτε και στην Ελληνική γλώσσα. Επίσης, το γεγονός ότι τα δεδομένα συλλέχθηκαν από συγγενείς ασθενών που νοσηλεύθηκαν μόνο σε νοσοκομεία της Αττικής περιορίζει την αντιπρο- σωπευτικότητα του δείγματος και, επομένως, τη δυνατότητα γενίκευσης των αποτελεσμάτων. Σε κάθε περίπτωση, ωστόσο, η μελέτη αυτή αποτε- λεί μία πρώτη προσπάθεια προσδιορισμού των εκπαιδευτικών αναγκών και των προτιμήσεων των συγγενών των ορθοπαιδικών ασθενών στην Ελλάδα. Στο μέλλον χρειάζεται περισσότερη έρευνα σε ό,τι αφορά στις εκπαιδευτικές ανάγκες, προσ- δοκίες και προτιμήσεις των συγγενών, αλλά και στην αποτελεσματικότητα των προγραμμάτων εκπαίδευσης των συγγενών, καθώς και στην απο- τελεσματικότερη μέθοδο εκπαίδευσης. Η έρευνα μπορεί να αφορά όχι μόνο στους ορθοπαιδικούς ασθενείς,αλλάκαισεασθενείςμεάλλανοσήματα. Επίσης, είναι σημαντικό να πραγματοποιηθούν μελέτες στις οποίες θα αξιολογούνται ως θερα- πευτικές εκβάσεις, εκτός από τις εκβάσεις υγείας οι οποίες αξιολογούνται συνήθως, η αυτονομία, η ανεξαρτησία, η αυτo-αποτελεσματικότητα, τα συναισθήματα και η ενδυνάμωση των συγγενών, παράμετροι στις οποίες βασίζεται και θεωρεί πο- λύ σημαντικές η θεωρία της ενδυνάμωσης. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Boudioni M, Hallett N, Lora C, Couchman W. (2015). More than what the eye can see: the emotional journey and experience of powerlessness of inte- grated care service users and their carers. Patient Preference and Adherence: 9: 529-540 Διαμαντοπούλου Ε.  (2009). Ανάγκες Πληροφόρησης των Γονέων σχετικά με την Αντιμετώπιση της Χρόνιας Ασθένειας των Παιδιών τους. ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ: 48(3): 317–324 EuroMed Info (2016) Patient Education: Learning read- iness, http://www.euromedinfo.eu/patient-educa- tion-learning-readiness.html/ Πρόσβαση στις 18 Ιουλίου 2016 Johansson K, Salantera S, Katajisto J. (2007). Empow- ering orthopaedic patients through preadmission education: Results from a clinical study. Patient Ed- ucation and Counselling: 66(1): 84-91 Jones E. (1987). Translation of quantitative measures for use in cross-cultural research. Nursing Research: 36: 324-327 Krantz DS, Baum A, v. Wideman M. (1980). Assessment of Preferences for Self-Treatment and Information in Health Care. Journal of Personality and Social Psychology: 39: 977-990 Leino-Kilpi H, Luoto E, Katajisto J. (1998). Elements of empowerment and MS patients. The Journal of Neuroscience Nursing: journal of the Association of the Neuroscience nurses: 30: 116–123 Leino-Kilpi H, Johansson K, Heikkinen K, Kaljonen A, Virtanen H, Salantera S. (2005). Patient education and health-related quality of life. Surgical hospital patients as a case in point. Journal of Nursing Care Quality: 20(4): 307–316 Lewis CP, Newell JN. (2009). Improving tuberculosis care in low income countries – a qualitative study of patients’ understanding of “patient support” in Nepal. BMC Public Health: 9: 190 Merriman ML. (2008). Pre-Hospital Discharge Plan- ning: Empowering Elderly Patients Through Choice. Critical Care Nursing Quarterly: 31(1): 52–58 Muldoon M, Cheng D, Vish N, Dejong S, Adams J. (2011). Implementation of an informational card to reduce family members’ anxiety. AORN Journal: 94(3): 246-253 Nilsson UG, Ivarsson B, Alm-Roijer C, Svedberg P; SAMMI-study group. (2013). Desire for involvement in healthcare, anxiety and coping in patients and their partners after a myocardial infarction. Euro- pean Journal of Cardiovascular Nursing: 12(5): 461- 467 Nogueira PC, Rabeh SA, Caliri MH, Dantas RA. (2016). Health-Related Quality of Life Among Caregivers of Individuals with Spinal Cord Injury. The Journal of Neuroscience Nursing: 48(1): 28-34 Raleigh EH, Lepczyk M, Rowley C. (1990). Significant others benefit from preoperative information. Journal of Advanced Nursing: 15: 941–945 Rana D. (2010). Psychology for Nurses - Η Ψυχολογία στη Νοσηλευτική Επιστήμη. Broken Hill Publishers Ltd, Πασχαλίδης, Αθήνα. Rankinen S, Salanterä S, Heikkinen K, Johansson K, Kaljonen A, Virtanen H, Leino-Kilpi H. (2007). Ex- pectations and received knowledge by surgical pa- tients. International Journal for Quality in Health Care: 19(2): 113-119 Reinhard SC, Given B, Petlick NH, Bemis A. (2008). Sup- porting Family Caregivers in Providing Care. In: RG Hughes (ed), Patient Safety and Quality: An Evi- dence-Based Handbook for Nurses. Rockville (MD): Agency for Healthcare Research and Quality (US). Ryhanen AM, Siekkinen M, Rankinen S, Korvenranta H, Leino-Kilpi H. (2010). The effects of Internet or in- teractive computer-based patient education in the field of breast cancer: A systematic literature re- view. Patient Education and Counselling: 79(1): 5-13 Spalding NJ. (2003). Reducing anxiety by pre-opera- tive education: make the future familiar. Occupa- tional Therapy International: 10(4): 278- 293
155ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 van Wijk AJ, Buchanan H, Coulson N, Hoogstraten J. (2010). Preparatory information for third molar ex- traction: does preference for information and be- havioral involvement matter? Patient Education and Counselling: 79(1): 94-99 World Medical Association. (2004). WMA Declaration of Helsinki - Ethical Principles for Medical Research Involving Human Subjects, http://www.wma. net/en/30publications/10policies/b3/ Πρόσβαση Ιανουάριος 2015. Zhang Y. (2013). The effects of preference for infor- mation on consumers’ online health information search behavior. Journal of Medical Internet Re- search: 15(11): e234
156 Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα ΤΗΛ. : 210 6431108 E-MAIL: ekdoseis.ocelotos@gmail.com www. ocelotos. gr ΕΚΔΟΣΕΙΣ οσελότος

More Related Content

PDF
Νοσηλεία και Έρευνα - Τεύχος 35
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
PDF
Τεύχος 43
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
PDF
Τεύχος 46
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
PDF
Νοσηλεία και Έρευνα - Τεύχος 38
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
PDF
Τεύχος 41
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
PDF
Τεύχος 39
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
PDF
Νοσηλεία και Έρευνα - Τεύχος 37
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
PDF
Teyxos 42
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
Νοσηλεία και Έρευνα - Τεύχος 35
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
Τεύχος 43
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
Τεύχος 46
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
Νοσηλεία και Έρευνα - Τεύχος 38
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
Τεύχος 41
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
Τεύχος 39
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
Νοσηλεία και Έρευνα - Τεύχος 37
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
Teyxos 42
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 

What's hot

PDF
Νοσηλεία και Έρευνα - Τεύχος 36
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
PDF
Νοσηλεία και Έρευνα - Τεύχος 31
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
PDF
Νοσηλεία και Έρευνα - Τεύχος 34
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
PDF
Τεύχος 40
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
PDF
Τεύχος 44
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
PDF
Νοσηλεία και Έρευνα - Τεύχος 32
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
PDF
Νοσηλεία και Έρευνα - Τεύχος 33
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
PDF
Νοσηλεία και Έρευνα - Τεύχος 29
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
PDF
Nosilia teyxos 53_new
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
PDF
Νοσηλεία και Έρευνα Τεύχος 48
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
PDF
Teyxos54
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
PDF
Τεύχος 49 | Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2017
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
PDF
Νοσηλεία και Έρευνα-Τεύχος 52
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
PDF
Τεύχος 48 | Μάϊος - Αύγουστος 2017
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
PDF
Τεύχος 47
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
PDF
Teyxos55
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
PDF
Νοσηλεία και Έρευνα-Teyxos51
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
PDF
Teuxos 56
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
PDF
22 - 24/11/2013: 4ο Πανελλήνιο Συνέδριο του Φόρουμ Δημόσιας Υγείας & Κοινωνικ...
byParaskevi Koufopoulou
 
PDF
Kids
byEffie Droumpaki
 
Νοσηλεία και Έρευνα - Τεύχος 36
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
Νοσηλεία και Έρευνα - Τεύχος 31
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
Νοσηλεία και Έρευνα - Τεύχος 34
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
Τεύχος 40
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
Τεύχος 44
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
Νοσηλεία και Έρευνα - Τεύχος 32
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
Νοσηλεία και Έρευνα - Τεύχος 33
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
Νοσηλεία και Έρευνα - Τεύχος 29
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
Nosilia teyxos 53_new
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
Νοσηλεία και Έρευνα Τεύχος 48
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
Teyxos54
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
Τεύχος 49 | Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2017
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
Νοσηλεία και Έρευνα-Τεύχος 52
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
Τεύχος 48 | Μάϊος - Αύγουστος 2017
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
Τεύχος 47
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
Teyxos55
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
Νοσηλεία και Έρευνα-Teyxos51
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
Teuxos 56
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
22 - 24/11/2013: 4ο Πανελλήνιο Συνέδριο του Φόρουμ Δημόσιας Υγείας & Κοινωνικ...
byParaskevi Koufopoulou
 
Kids
byEffie Droumpaki
 

Similar to Τεύχος 45

PDF
Teyxos 47
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
PDF
Patient satisfaction in a health care unit in greece
byYannis Markovits
 
PDF
ο ρόλος των επαγγελματιών υγείας
byYannis Markovits
 
PPTX
ΤΟΜΕΑΣ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑΣ
byΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΤΡΑΓΟΥΛΙΑ
 
PDF
program
byΓΕΩΡΓΙΟΣ ΣΑΚΑΓΙΑΝΝΗΣ - GEORGIOS SAKAGIANNIS
 
PDF
Ελληνική Επιθεώρηση Αθηροσκλήρωσης - Τόμος 5ος, Τεύχος 3ο
byMedicalWeb.gr
 
PDF
η γλώσσα της θεραπείας
byEva Krokidi
 
PPT
ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΑ ΜΕΤΑΔΙΔΟΜΕΝΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΤΑΞΗ Β
bylyknikai
 
PPTX
Τμήμα Νοσηλευτικής ΤΕΙ Κρήτης
byΤΕΙ Κρήτης - Technological Educational Institute of Crete
 
PDF
ODIGIES_EPAL.pdf
byDoraPapanikolaou
 
PDF
Σακχαρώδης Διαβήτης - Τεύχος 34 (ΟΚΤ - ΔΕΚ 2013)
byMedicalWeb.gr
 
PPT
ΜΕΛΕΤΗ ΤΟΥ ΚΥΤΤΑΡΙΚΟΥ ΠΟΛΛΑΠΛΑΣΙΑΣΜΟΥ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΕΚΦΥΛΙΣΗ ΤΟΥ ΜΕΣΟΣΠΟΝΔΥΛΙΟΥ ΔΙ...
byAlexander Bardis
 
PPTX
ICT in Medical Education: Educating and Empowering the Patient
byCARRE project
 
Teyxos 47
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
Patient satisfaction in a health care unit in greece
byYannis Markovits
 
ο ρόλος των επαγγελματιών υγείας
byYannis Markovits
 
ΤΟΜΕΑΣ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑΣ
byΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΤΡΑΓΟΥΛΙΑ
 
program
byΓΕΩΡΓΙΟΣ ΣΑΚΑΓΙΑΝΝΗΣ - GEORGIOS SAKAGIANNIS
 
Ελληνική Επιθεώρηση Αθηροσκλήρωσης - Τόμος 5ος, Τεύχος 3ο
byMedicalWeb.gr
 
η γλώσσα της θεραπείας
byEva Krokidi
 
ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΑ ΜΕΤΑΔΙΔΟΜΕΝΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΤΑΞΗ Β
bylyknikai
 
Τμήμα Νοσηλευτικής ΤΕΙ Κρήτης
byΤΕΙ Κρήτης - Technological Educational Institute of Crete
 
ODIGIES_EPAL.pdf
byDoraPapanikolaou
 
Σακχαρώδης Διαβήτης - Τεύχος 34 (ΟΚΤ - ΔΕΚ 2013)
byMedicalWeb.gr
 
ΜΕΛΕΤΗ ΤΟΥ ΚΥΤΤΑΡΙΚΟΥ ΠΟΛΛΑΠΛΑΣΙΑΣΜΟΥ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΕΚΦΥΛΙΣΗ ΤΟΥ ΜΕΣΟΣΠΟΝΔΥΛΙΟΥ ΔΙ...
byAlexander Bardis
 
ICT in Medical Education: Educating and Empowering the Patient
byCARRE project
 

More from Εταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών

PDF
Issue 55 nursing care and research
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
PDF
Nosilia teyxos 53_eng
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
PDF
Issue 52 Nursing Care and Research
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
PDF
Issue 51 nursing care and research
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
PDF
Issue 48 | May - September 2017
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
PDF
Issue 47
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
PDF
Issue 46
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
PDF
Issue 44
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
PDF
Issue 43
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
PDF
Issue 41
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
PDF
Issue 40
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
PDF
Issue 39
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
PDF
Issue 38
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
Issue 55 nursing care and research
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
Nosilia teyxos 53_eng
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
Issue 52 Nursing Care and Research
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
Issue 51 nursing care and research
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
Issue 48 | May - September 2017
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
Issue 47
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
Issue 46
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
Issue 44
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
Issue 43
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
Issue 41
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
Issue 40
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
Issue 39
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 
Issue 38
byΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών
 

Τεύχος 45

  • 1.
    79ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 ΤΕΤΡΑΜΗΝΙΑΊΟ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΌΠΕΡΙΟΔΙΚΌ ΜΑΪΟΣ - ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ 2016 Εκδίδεται από την Εταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών (ΕΝΣ) ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 Scientific Journal, 3 Issues per Year May-August 2016 Published by the Greek Nursing Studies Association (GNSA) Nursing Care AND Research AΠΟΔΕΛΤΙΏΝΕΤΑΙ ΣΤΙΣ ΒΆΣΕΙΣ SCOPUS, ΕΒSCO, CINAHL INDEXED IN SCOPUS, ΕΒSCO, CINAHL ΕΚΔΟΣΕΙΣ οσελότος ISSN 22413960 • Ηλεκτρονικά περιοδικά ελεύθερης πρόσβασης • Γνώσεις και αντιλήψεις προσωπικού σχολείων για τη σχολική ασφάλεια και υγιεινή • Ποιότητα ζωής γυναικών με οστεοπόρωση • Οι επιπτώσεις της περιβαλλοντικής κρίσης στις νοσοκομειακές και εξωνοσοκομειακές δαπάνες υγείας: Συστηματική ανασκόπηση • Προσδοκώμενη Γνώση, Προτιμήσεις για Ενημέρωση και Έλεγχο και Συναισθήματα Συγγενών Χειρουργικών Ορθοπαιδικών Ασθενών • Knowledge and perceptions of school staff on school safety and hygiene • Quality of life in female with osteoporosis • The effects of environmental crisis on hospital and outpatient health expenditures: A systematic review • Expected Knowledge, Information and Control Preferences, and Emotions of Surgical Orthopaedic Patients’Significant Others
  • 2.
    80 ΓΝΩΣΤΟΠΟΙΗΣΗ ΠΡΟΣ ΑΝΑΓΝΩΣΤΕΣ Τοτετραµηνιαίο επιστημονικό περιοδικό «Νοσηλεία και Έρευνα» είναι συνδρομητικό και δημοσιεύει -µετά από κρίση- ερ- γασίες αποκλειστικά των συνδρομητών του και μελών της Εταιρείας Νοσηλευτικών Σπουδών. Από το Τεύχος 34 το περι- οδικό εκδίδεται μόνο σε ηλεκτρονική έκδοση. Για την εγγραφή τους ως συνδρομητές, οι ενδιαφερόμενοι µπορούν να συ- μπληρώσουν τη φόρμα της προτελευταίας σελίδας και να την αποστείλουν στο fax: 210-7461462 ή στο e-mail: info@ nursingstudies.gr. Από το τεύχος 27 και εφεξής είναι διαθέσιμα στην ιστοσελίδα www.ncar.nursingstudies.gr. Τα τεύχη 18-26 είναι διαθέσιμα σε έντυπη μορφή στη γραμματεία νοσηλευτικών σπουδών: Παπαδιαμαντοπούλου 123, Αθήνα. νοσηλεία ΚΑΙ Έρευνα ΔΙΕΎΘΥΝΣΗ ΣΎΝΤΑΞΗΣ Χρυσούλα Λεμονίδου, Καθηγήτρια Νοσηλευτικής, ΕΚΠΑ ΣΥΝΔΙΕΥΘΥΝΤΈΣ ΣΎΝΤΑΞΗΣ Ελένη Αποστολοπούλου, Ομότιμη Καθηγήτρια Νοση- λευτικής, Τμήμα Νοσηλευτικής, ΕΚΠΑ Ιωάννης Ελευσινιώτης, Αναπλ. Καθηγητής, Τμήμα Νο- σηλευτικής, ΕΚΠΑ Παναγιώτα Σουρτζή, Καθηγήτρια Νοσηλευτικής, Τμή- μα Νοσηλευτικής, ΕΚΠΑ Όλγα Σίσκου, Νοσηλεύτρια ΠΕ, M.Sc., Ph.D., Επιστη- μονική Συνεργάτις Τμήματος Νοσηλευτικής ΕΚΠΑ, Πρόεδρος Εταιρείας Νοσηλευτικών Σπουδών. ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΉ ΕΠΙΤΡΟΠΉ Λάμπρος Ανθόπουλος, Ομότ. Καθηγητής, Τμήμα Νο- σηλευτικής, ΕΚΠΑ Μαργαρίτα Γιαννακοπούλου, Αναπλ. Καθηγήτρια Νο- σηλευτικής, Τμήμα Νοσηλευτικής, ΕΚΠΑ Λεωνίδας Γρηγοράκος, Αναπλ. Καθηγητής, Τμήμα Νο- σηλευτικής, ΕΚΠΑ ΜιχάληςΗγουμενίδης,RN, MA, Ph.D, Τμήμα Νοσηλευτι- κής, ΤΕΙ Δυτικής Ελλάδας Ελένη Θεοδοσοπούλου, Καθηγήτρια Νοσηλευτικής, Τμήμα Νοσηλευτικής, ΕΚΠΑ Δάφνη Καϊτελίδου, Αναπλ. Καθηγήτρια Νοσηλευτικής, Τμήμα Νοσηλευτικής, ΕΚΠΑ Ιωάννης Κακλαμάνος, Αναπλ. Καθηγητής, Τμήμα Νοση- λευτικής, ΕΚΠΑ Μαρία Καλαφάτη, Νοσηλεύτρια ΠΕ, MSc, PhD, ΕΔΙΠ Τμήματος Νοσηλευτικής, ΕΚΠΑ Αθηνά Καλοκαιρινού, Καθηγήτρια Νοσηλευτικής, Τμήμα Νοσηλευτικής, ΕΚΠΑ Ευάγγελος Κωνσταντίνου, Αναπλ. Καθηγητής Νοσηλευτικής, Τμήμα Νοσηλευτικής, ΕΚΠΑ Βασιλική Μάτζιου, Καθηγήτρια Νοσηλευτικής, Τμήμα Νοσηλευτικής, ΕΚΠΑ Γεώργιος Μπαλτόπουλος, Καθηγητής, Τμήμα Νοση- λευτικής, ΕΚΠΑ Τετραμηνιαίο Επιστημονικό Περιοδικό Εκδίδεται από την Εταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών (ΕΝΣ) Θάλεια Μπελλάλη, Αναπλ. Καθηγήτρια Νοσηλευτικής, ΤΕΙ Θεσσαλονίκης Κωνσταντίνος Μπίρμπας, Αναπλ. Καθηγητής, Τμήμα Νοσηλευτικής, ΕΚΠΑ Γεράσιμος Μπονάτσος, Καθηγητής, Τμήμα Νοσηλευ- τικής, ΕΚΠΑ Παύλος Μυριανθεύς, Καθηγητής, Τμήμα Νοσηλευτι- κής ΕΚΠΑ Χαράλαμπος Οικονόμου, Αναπλ. Καθηγητής, Πάντειο Πανεπιστήμιο, Τμήμα Κοινωνιολογίας Ελισσάβετ Πατηράκη, Καθηγήτρια Νοσηλευτικής, Τμή- μα Νοσηλευτικής, ΕΚΠΑ Σωτήρης Πλακάς, Νοσηλευτής, MSc, PhD, Γενικό Νοσο- κομείο Αττικής “Σισμανόγλειο” ΌλγαΣίσκου,Νοσηλεύτρια ΠΕ, MSc, PhD, Επιστημονική Συνεργάτις Τμήματος Νοσηλευτικής, ΕΚΠΑ, Πρόεδρος Εταιρείας Νοσηλευτικών Σπουδών ΔΙΕΘΝΉΣ ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΉ ΕΠΙΤΡΟΠΉ John Albarran, Principal Lecturer in Critical Care Nurs- ing, University of the West of England, Bristol, UK Maria Katopodi, Assistant Professor, University of Michigan, USA Κατερίνα Λαμπρινού, Επίκ. Καθηγήτρια Νοσηλευτι- κής, Τμήμα Νοσηλευτικής,Τεχνολογικό Πανεπιστή- μιο Κύπρου Anastasia Mallidou, RN, MSc, PhD, Assistant Professor, University of Victoria, Canada Αναστάσιος Μερκούρης, Αναπλ. Καθηγητής, Τμήμα Νοσηλευτικής,Τεχνολογικό Πανεπιστήμιο Κύπρου Ελισάβετ Δ.Ε Παπαθανάσογλου, Αναπλ. Καθηγήτρια, Τμήμα Νοσηλευτικής,Τεχνολογικό Πανεπιστήμιο Κύπρου Ευριδίκη Παπασταύρου, Επίκ. Καθηγήτρια Νοσηλευτικής, Τμήμα Νοσηλευτικής,Τεχνολογικό Πανεπιστήμιο Κύπρου Julie Scholes, Professor of Nursing, University of Brigh- ton, Brighton, UK Riita Suhonen, RN, PhD, Professor, University of Turku, Department of Nursing Science, Turku, Finland
  • 3.
    81ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 Scientific Journal,3 Issues per Year Published by the Greek Nursing Studies Association (GNSA) Nursing Care AND Research EDITOR-IN-CHIEF Chryssoula Lemonidou, RN, MSc, PhD, Professor of Nursing, University of Athens CO-EDITORS Eleni Apostolopoulou, RN, PhD, Emeritus Professor of Nursing, University of Athens Ioannis Elefsiniotis, PhD, Associate Professor, Faculty of Nursing, University of Athens Panagiota Sourtzi, RN, MSc, PhD, Professor, Faculty of Nursing, University of Athens Olga Siskou, RN, M.Sc. Ph.D, Faculty of Nursing, Univer- sity of Athens, President of the Greek Nursing Stud- ies Association EDITORIAL BOARD Lambros Anthopoulos, Emeritus Professor, Faculty of Nursing, University of Athens George Baltopoulos, PhD, Professor, Faculty of Nurs- ing, University of Athens Thalia Bellali, RN, MSc, PhD, Associate Professor of Nursing, Technological Educational Institute of Thes- saloniki Konstantinos Birbas, PhD, Associate Professor, Faculty of Nursing, University of Athens Gerasimos Bonatsos, PhD, Professor, Faculty of Nurs- ing, University of Athens Charalambos Economou, Associate Professor, Depart- ment of Sociology, Panteion University, Margarita Giannakopoulou, MSc, PhD, Associate Pro- fessor, Faculty of Nursing, University of Athens Leonidas Grigorakos, Associate Professor, Faculty of Nursing, University of Athens Michael Igoumenidis, Faculty of Nursing, Technologi- cal Educational Institute of Western Greece Dafni Kaitelidou, MSc, PhD, Associate Professor, Faculty of Nursing, University of Athens Ioannis Kaklamanos, PhD, Associate Professor, Faculty of Nursing, University of Athens Maria Kalafati, RN, MSc, PhD, Faculty of Nursing, Uni- versity of Athens Athina Kalokerinou, RN, PhD, Professor of Nursing, Faculty of Nursing, University of Athens Evangelos Konstantinou, RN, MSc, PhD, Associate Professor, Faculty of Nursing, University of Athens Vassiliki Matziou, RN, PhD, Professor, Faculty of Nurs- ing, University of Athens Pavlos Myrianthefs, PhD, Professor, Faculty of Nurs- ing, University of Athens Elisabeth Patiraki, RN, PhD, Professor, Faculty of Nursing, University of Athens Sotiris Plakas, RN, MSc, PhD, General Hospital of At- tika «Sismanoglion» Olga Siskou, RN, MSc, PhD, Faculty of Nursing, Uni- versity of Athens, President of the Greek Nursing Studies Association EleniTheodossopoulou, Professor, Faculty of Nurs- ing, University of Athens INTERNATIONAL EDITORIAL BOARD John Albarran, Principal Lecturer in Critical Care Nursing, University of the West of England, Bris- tol, UK Maria Katopodi, PhD, Assistant Professor, University of Michigan, USA Katerina Labrinou, PhD, Assistant Professor in Nurs- ing, Cyprus University of Technology Anastasia Mallidou, RN, MSc, PhD, Assistant Professor, University of Victoria, Canada Anastasios Merkouris, RN, MSc, PhD, Associate Professor of Nursing, Faculty of Nursing, Cyprus University of Technology Evridiki Papastavrou, PhD, Assistant Professor in Nursing, Cyprus University of Technology Elisabeth D.E. Papathanassoglou, RN, MSc, PhD, Associate Professor, Faculty of Nursing, Cyprus University of Technology Julie Scholes, Professor of Nursing, University of Brighton, Brighton, UK Riita Suhonen, RN, PhD, Profes sor, University of Turku, Department of Nursing Science, Turku, Finland
  • 4.
    82 Εκδίδεται από τηνΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών (ΕΝΣ) Εκδότρια - Διευθύντρια Σύνταξης: Χρυσούλα Λεµονίδου Γραφεία: Παπαδιαµαντοπούλου 123, 115 27 - Αθήνα Τηλέφωνο: 210-7461485 e-mail: info@nursingstudies.gr Τεχνικός εκδότης: Εκδόσεις Οσελότος Ετήσια Συνδρομή της Ηλεκτρονικής Έκδοσης Δημόσιες Υπηρεσίες, Βιβλιοθήκες, Επιχειρήσεις, Σωματεία: € 30,00 Φυσικά Πρόσωπα : € 20,00 © Copyright 2007 - 2014: Απαγορεύεται η ολική ή μερική αναδημοσίευση χωρίς γραπτή άδεια του εκδό- τη και των συγγραφέων. Περιεχόμενα νοσηλεία ΚΑΙ Έρευνα Οδηγίες προς τους Συγγραφείς������������������������������������������������������84 ΆΡΘΡΟ ΣΎΝΤΑΞΗΣ: Ηλεκτρονικά περιοδικά ελεύθερης πρόσβασης����������������������������������������������������������������������� 96 Πέτρος Γαλάνης ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗ ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ Γνώσεις και αντιλήψεις προσωπικού σχολείων για τη σχολική ασφάλεια και υγιεινή��������������������������� 100 Νίκη Σύρου, Παναγιώτα Σουρτζή ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Ποιότητα ζωής γυναικών με οστεοπόρωση�����������������116 Γιακουμής Διακουμής, Πέτρος Γαλάνης, Χρυσούλα Γαλανάκη, Αναστασία Κριαρή, Ελισάβετ Φρεγγίδου, Αγγελική Μπιλάλη, Μάμας Θεοδώρου ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗ ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ Οι επιπτώσεις της περιβαλλοντικής κρίσης στις νοσοκομειακές και εξωνοσοκομειακές δαπάνες υγείας: Συστηματική ανασκόπηση��������������� 126 Ηλιάνα Καραγκούνη, Πέτρος Γαλάνης, Δάφνη Καϊτελίδου ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Προσδοκώμενη Γνώση, Προτιμήσεις για Ενημέρωση και Έλεγχο και Συναισθήματα Συγγενών Χειρουργικών Ορθοπαιδικών Ασθενών������144 Παναγιώτα Κοπανιτσάνου, Παναγιώτα Σουρτζή, Kirsi Valkeapaa, Χρυσούλα Λεμονίδου
  • 5.
    83ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 Contents NursingCare ANDResearch Published by the Greek Nursing Studies Association (GNSA) Publisher and Editor-in-Chief: Chryssoula Lemonidou Address: 123, Papadiamantopoulou st., 115 27 - Athens, GREECE Tel.: +30 210-7461485 e-mail: info@nursingstudies.gr Technical publisher: Ocelotos publishing Annual Subscriptions 2012 for Εlectronic Version Public Services, Libraries, Companies, Organisations: € 30,00 Individual Subscriptions: € 20,00 © Copyright 2007 - 2014: All rights reserved. The reproduction of articles (or parts of them) is prohibited without permission of the publisher and the writers. Instructions to Authors���������������������������������������������������������������������90 REVIEW Knowledge and perceptions of school staff on school safety and hygiene�������������������������������������������� 101 Syrou N., Sourtzi P. ORIGINAL PAPER Quality of life in female with osteoporosis�������������������� 117 G. Diakoumis, P. Galanis, Ch. Galanaki, A. Kriari, E. Frengidou, A. Bilali, M. Theodorou REVIEW The effects of environmental crisis on hospital and outpatient health expenditures: A systematic review���������������������������������������������������������������127 Karagkouni I., Galanis P., Kaitelidou D. ORIGINAL PAPER Expected Knowledge, Information and Control Preferences, and Emotions of Surgical Orthopaedic Patients’Significant Others����������������������� 145 Copanitsanou P., Sourtzi P., Valkeapaa Kirsi, Lemonidou Ch.
  • 6.
    84 ΓΕΝΙΚEΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡIΕΣ 1. Γλώσσαγραφής του άρθρου και ευρεί- ες θεματικές περιοχές Στο περιοδικό «Νοση- λεία και Έρευνα» δημοσιεύονται, ύστερα από κρίση, άρθρα στην ελληνική ή αγγλική γλώσ- σα, που συνεισφέρουν στην κατανόηση και εξέλιξη όλων των διαστάσεων της νοσηλευτι- κής φροντίδας. Η Διεύθυνση Σύνταξης αναμέ- νει άρθρα που αναφέρονται στη νοσηλευτική πρακτική, την έρευνα, την εκπαίδευση και τη διοίκηση, με επιστημονική, θεωρητική ή φιλο- σοφική βάση. 2. Είδη εργασιών Οι εργασίες που δημοσι- εύονται στο περιοδικό, εμπίπτουν σε μία από τις ακόλουθες κατηγορίες: α) ερευνητικές με- λέτες, β) βιβλιογραφικές ανασκοπήσεις και γ) άρθρα σχετικά με τις εξελίξεις στη νοσηλευ- τική πρακτική, την εκπαίδευση και τη διοίκη- ση. Επιπροσθέτως, δημοσιεύονται επιστολές (έκτασης μέχρι 500 λέξεων), που περιλαμβά- νουν κρίσεις ή σχόλια για ήδη δημοσιευμένες εργασίες, εφόσον υποβάλλονται μέσα σε δύο (2) μήνες από τη δημοσίευση των αντίστοιχων εργασιών. 3. Παράλληλη δημοσίευση εργασιών Οι ερ- γασίες πρέπει να υποβάλλονται αποκλειστι- κά στο περιοδικό «Νοσηλεία και Έρευνα», δεν πρέπει να έχουν ήδη δημοσιευθεί σε έντυπη ή Οδηγίες προς τους Συγγραφείς ηλεκτρονική μορφή, ούτε να βρίσκονται υπό κρίση από άλλο περιοδικό ή μέσο. Η Διεύθυν- ση Σύνταξης αποφασίζει για τον (ταχύτερο δυνατό) χρόνο δημοσίευσης των άρθρων και διατηρεί το δικαίωμα τροποποίησης της μορ- φής τους, ωστόσο μεγάλες ή ουσιώδεις τροπο- ποιήσεις γίνονται μόνο με τη σύμφωνη γνώμη των συγγραφέων. Οι συγγραφείς πρέπει να αποφεύγουν να υπο- βάλουν δύο (2) άρθρα προερχόμενα από την ίδια ερευνητική εργασία, χωρίς σαφή αιτιολό- γηση. Επίσης, πρέπει να μην περιλαμβάνουν σε νέες εργασίες, υλικό ανασκόπησης βιβλιο- γραφίας που έχει ήδη δημοσιευθεί (π.χ. απο- φυγή αυτο-λογοκλοπής). Όταν θεωρείται ότι προκύπτουν δύο(2) άρθρα από την ίδια ερευ- νητική εργασία, που παρουσιάζουν διαφορε- τικές διαστάσεις της έρευνας, πρέπει να υπο- βάλλονται στο περιοδικό «Νοσηλεία και Έρευ- να», ως ανεξάρτητα και όχι ως δύο(2) μέρη του ίδιου άρθρου. Κάθε άρθρο πρέπει να είναι αυ- τόνομο και να μην περιλαμβάνει το άλλο, αν και μπορεί να αναφέρεται σε αυτό, βιβλιο- γραφικά. Όταν γίνεται πλήρης περιγραφή της ερευνητικής μεθοδολογίας στο πρώτο άρθρο, επαρκεί μία σύντομη περιγραφή της στο δεύ- τερο (με παραπομπή). Γενικά, πρέπει να απο- φεύγεται η προσπάθεια δημοσίευσης πολλών ξεχωριστών άρθρων της ίδιας μελέτης («σαλα- Οι παρούσες οδηγίες του περιοδικού «Νοσηλεία και Έρευνα» έχουν εναρµονιστεί µε τις «Κοινές Απαι- τήσεις για τα Άρθρα τα οποία Υποβάλλονται σε Βιοϊατρικά Περιοδικά», σύμφωνα µε τη διεθνή επι- τροπή εκδοτών ιατρικών περιοδικών. Αποστολή, Σκοπός και Αναγνώριση του Περιοδικού Το Περιοδικό «Νοσηλεία και Έρευνα» δέχεται άρθρα από Έλληνες και ξένους ερευνητές και συγ- γραφείς και βασίζεται σε σύστημα κριτών. Αποστολή του περιοδικού είναι να συμβάλει στην εξέλιξη της νοσηλευτικής επιστήμης και πρακτικής στην Ελλάδα και διεθνώς. Στόχος είναι η προαγωγή και διάχυση νέων γνώσεων και ερευνητικών δεδομένων για εφαρμογή στην κλινική πρακτική. Προς το σκοπό αυτό καλούνται συνάδελφοι νοσηλευτές και συνεργάτες άλ- λων επιστημών να συνεισφέρουν υψηλού επιπέδου μελέτες στην Ελληνική ή στην Αγγλική γλώσσα. Στο περιοδικό δημοσιεύονται πρωτότυπες ερευνητικές μελέτες, ανασκοπήσεις, θεωρητικά ή φι- λοσοφικά άρθρα, ενδιαφέρουσες κλινικές περιπτώσεις και μεθοδολογικά άρθρα από ειδικούς. Το «Νοσηλεία και Έρευνα» συμπεριλαμβάνεται στα περιοδικά µε εθνική αναγνώριση (ΦΕΚ,Τεύχος Β’, 1961/23-9-2008). Επίσης, το περιοδικό έγινε δεκτό και αποδελτιώνεται στις Διεθνείς Βάσεις Δεδο- μένων SCOPUS, CINAHL και ΕΒSCO. 84
  • 7.
    85ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 μοποίηση»), αντίτης εμβάθυνσης των διαφο- ρετικών διαστάσεων και συμπερασμάτων μιας ερευνητικής προσπάθειας, σε μία ενιαία δημο- σίευση. Εφόσον το άρθρο γίνει δεκτό για δημοσίευση οι συγγραφείς θα πρέπει οπωσδήποτε να συ- μπληρώσουν και να στείλουν μέσω φαξ στο νούμερο 0030 210 7461462 τη Φόρμα Δήλω- σης μη Δημοσίευσης της Εργασίας σεΆλλο Πε- ριοδικό, η οποία βρίσκεται στα συνοδευτικά αρχεία στο κάτω μέρος αυτής της σελίδας. 4. Συμμετοχή συγγραφέων στην εκπόνηση της εργασίας. Όλοι οι συγγραφείς που αναφέ- ρονται σε ένα άρθρο, πρέπει να έχουν συνει- σφέρει ενεργά στη σύλληψη και στο σχεδια- σμό της μελέτης και/ή στην ανάλυση και ερμη- νεία των δεδομένων και/ή στη συγγραφή του άρθρου και όλοι πρέπει να έχουν μελετήσει το περιεχόμενο και εγκρίνει την τελική έκδοση που έχει υποβληθεί προς δημοσίευση. Η συμ- μετοχή μόνο στην αναζήτηση χρηματοδότη- σης μιας έρευνας ή στη συλλογή των δεδομέ- νων δεν δικαιολογεί την αναφορά μεταξύ των συγγραφέων, η οποία υποκαθίσταται με την έκφραση ευχαριστιών. Για το λόγο αυτό, όταν υπάρχουν περισσότεροι του ενός συγγραφείς, απαιτείται επιστολή στην οποία θα αναφέρε- ται ξεχωριστά η συμβολή του κάθε συγγρα- φέα στην εργασία (π.χ μεθοδολογικός σχεδια- σμός, στατιστική ανάλυση και ερμηνεία, συγ- γραφή του τελικού κειμένου, κριτική ανάγνω- ση και διόρθωση του τελικού κειμένου, βιβλι- ογραφική ανασκόπηση κ.λπ.). Η σύνταξη του περιοδικού διατηρεί το δικαίωμα επικοινωνίας με τους συγγραφείς προκειμένου να λάβει ορι- σμένες διευκρινίσεις επί των ιδιαίτερων θεμά- των που αφορούν στην εργασία 5. Τρόπος υποβολής των εργασιών Τα κεί- μενα προς δημοσίευση υποβάλλονται ηλε- κτρονικά, στο e-mail: info@nursingstudies. gr. Οι εργασίες υποβάλλονται σε ηλεκτρονι- κή μορφή, μέσω e-mail, γραμμένες σε αρχείο τύπου Word για Windows. Σχήματα, γραφι- κά και φωτογραφίες υποβάλλονται σε χωρι- στό αρχείο τύπου .JPEG, .GIF, .TIFF, Microsoft PowerPoint ή Excel. Οι συγγραφείς πρέπει να επιβεβαιώνουν την ορθή παραλαβή των εργα- σιών τους, επικοινωνώντας με τη Γραμματεία σύνταξης κατά τις εργάσιμες ημέρες και κατά τις ώρες 10.00-14.00, στο τηλέφωνο: 0030 210 7461485. Επίσης, πρέπει πάντα να διατηρούν αντίγραφο της εργασίας τους. 6. Περιοδικότητα έκδοσης του περιοδικού Το περιοδικό «Νοσηλεία και Έρευνα» εκδίδεται τρεις (3) φορές κάθε χρόνο (τετραμηνιαίο) και δημοσιεύονται σ’αυτό, εργασίες αποκλειστικά των συνδρομητών του. Ο συγγραφέας ή ένας τουλάχιστον από τους συγγραφείς οποιουδή- ποτε υποβαλλόμενου άρθρου πρέπει να είναι ήδη εγγεγραμμένος συνδρομητής του περιο- δικού ή ταμειακώς τακτοποιημένο μέλος της Εταιρείας Νοσηλευτικών Σπουδών για το τρέ- χον έτος. 7. Διατήρηση του υλικού Οι συγγραφείς ενη- μερώνονται ότι το υλικό που υποβάλλεται, δια- τηρείται για ένα μήνα, μετά τη δημοσίευση. Αν υπάρχειαίτημαεπιστροφήςυλικού,πρέπειναδι- ατυπώνεται κατά την υποβολή των εργασιών. ΔΟΜΉ ΚΑΙ ΜΟΡΦΉ ΥΠΟΒΑΛΛΌΜΕΝΩΝ ΕΡΓΑΣΙΏΝ 8. Δακτυλογράφηση: Τα άρθρα πρέπει να εί- ναι δακτυλογραφημένα σε διπλό διάστημα, με γράμματα μεγέθους 12΄΄ και με λευκό περιθώ- ριο 2,5 cm σε όλες τις πλευρές κάθε σελίδας Α4. Οι σελίδες πρέπει να είναι αριθμημένες στην κάτω δεξιά γωνία (κείμενο και πίνακες), και τα σχήματα, γραφικά και φωτογραφίες να υποβάλλονται σε ξεχωριστά αρχεία, με συνε- χή αρίθμηση. 9. Σελίδα Ταυτότητας: Η πρώτη σελίδα κάθε άρθρου περιλαμβάνει τον τίτλο της εργασίας (μέχρι 15 λέξεις) και τα ονοματεπώνυμα του/ των συγγραφέων, στην ελληνική και στην αγ- γλική γλώσσα. Κάθε ονοματεπώνυμο συνο- δεύεται από τα τυπικά προσόντα, τον τελευ- ταίο επαγγελματικό τίτλο, τον εργασιακό φο- ρέα, την ταχυδρομική και ηλεκτρονική διεύ- θυνση και τον αριθμό τηλεφώνου επικοινω- νίας του συγγραφέα. Σε περίπτωση περισσο- τέρων του ενός συγγραφέων, ορίζεται ποιός από αυτούς είναι υπεύθυνος για την επικοινω- νία με το περιοδικό. Οι συγγραφείς συστηματι- κών ανασκοπήσεων και ερευνητικών μελετών δεν μπορεί να είναι περισσότεροι των έξι (6), παρά μόνο κατ’ εξαίρεση, όταν πρόκειται για διεπιστημονικές, μεγάλης κλίμακας ή πολυκε- ντρικές μελέτες. Οι συγγραφείς περιγραφικών ανασκοπήσεων δεν μπορεί να είναι περισσότε- ροι των δύο (2). Η σελίδα ταυτότητας παραμέ- νει και φυλάσσεται στη Γραμματεία του περι- οδικού, μέχρι την ολοκλήρωση της ανώνυμης 85ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45
  • 8.
    86 κρίσης κάθε εργασίας,λαμβάνοντας ένα κωδι- κό αριθμό που κοινοποιείται στον συγγραφέα, με e-mail. Με βάση αυτόν τον αριθμό μπορεί ο ενδιαφερόμενος να ζητεί πληροφορίες για την εργασία του, μετά την υποβολή της. 10. Σελίδα Τίτλου: Αμέσως μετά τη σελίδα ταυτότητας ακολουθεί η σελίδα τίτλου, που περιλαμβάνει ένα περιγραφικό και ένα σύντο- μο τίτλο της εργασίας. Ο σύντομος τίτλος δι- ατυπώνεται στην ελληνική και αγγλική γλώσ- σα και δεν μπορεί να περιλαμβάνει περισσότε- ρες από πέντε(5) λέξεις. Σ’αυτήν τη σελίδα δεν αναφέρονται τα ονοματεπώνυμα των συγγρα- φέων ή οποιοδήποτε άλλο στοιχείο που παρα- βιάζει την ανωνυμία τους, κατά τη διαδικασία της κρίσης. 11. Περιλήψεις και Λέξεις-Κλειδιά: Η σελίδα τίτλου ακολουθείται από δομημένες περιλή- ψεις (μέχρι 250 λέξεις) στην ελληνική και στην αγγλική γλώσσα, οι οποίες θα συνοψίζουν με ακρίβεια το περιεχόμενο της εργασίας. Η πε- ρίληψη περιλαμβάνει α) εισαγωγή, β) σκοπό ή σκοπούς, γ) μεθοδολογία, δ) αποτελέσμα- τα και ε) συμπέρασμα, ενώ δεν πρέπει να πε- ριλαμβάνει βιβλιογραφικές παραπομπές και συντομογραφίες. Κάθε περίληψη ακολουθεί- ται από, μέχρι έξι (6), λέξεις-κλειδιά, οι οποίες υποδεικνύουν το περιεχόμενο, το σκοπό και το επίκεντρο του άρθρου. 12. Κύριο Μέρος Εργασίας: Η έκταση του κυρίως μέρους του άρθρου πρέπει να είναι 2.000-5.000 λέξεις (εκτός των περιλήψεων, πι- νάκων και βιβλιογραφίας). Ενθαρρύνεται ιδιαί- τερα η υποβολή μικρών άρθρων (μέχρι 2.500 λέξεις κυρίως κειμένου και μέχρι δεκαπέ- ντε(15) βιβλιογραφικές παραπομπές). Η επιλο- γή αυτή προτείνεται για τη δημοσίευση μικρής έκτασης σημαντικών ερευνητικών δεδομένων, που δεν έχουν δυνατότητα επανάληψης ή γε- νίκευσης. Επιπλέον, οι εργασίες μικρής έκτα- σης έχουν αυξημένες πιθανότητες ταχύτερης δημοσίευσης. Μια εργασία πρέπει να περιλαμβάνει ενδιάμε- σους τίτλους (επικεφαλίδες) που να δομούν το κείμενο. Οι προτεινόμενοι προς χρήση ενδιά- μεσοι τίτλοι περιλαμβάνουν: α) εισαγωγή, β) βιβλιογραφική ανασκόπηση, γ) σκοπός-οί, δ) ερευνητικά ερωτήματα ή υποθέσεις της μελέ- της, ε) δείγμα, στ) μέθοδος συλλογής δεδομέ- νων, ζ) αξιοπιστία και εγκυρότητα, η) ηθικά θέ- ματα, θ) ανάλυση δεδομένων, ι) αποτελέσμα- τα/ευρήματα, ια) συζήτηση, ιβ) συμπεράσμα- τα και σημασία για τη νοσηλευτική πρακτική, ιγ) περιορισμοί της μελέτης, ιδ) ευχαριστίες κ.λπ. Οι ενδιάμεσοι τίτλοι πρέπει να επιλέγο- νται και να προσαρμόζονται, καθώς εξελίσσε- ται η συγγραφή του άρθρου και πρέπει να δια- κρίνεται η ιεραρχική σειρά τους. Π.χ. οι κύριοι ενδιάμεσοι τίτλοι θα αναγράφονται με κεφα- λαία γράμματα και bold, οι δευτερεύοντες με πεζοκεφαλαία και bold, οι τριτεύοντες με πλά- για κ.λπ. ΑΝΩΝΥΜΊΑ ΥΠΌ ΜΕΛΈΤΗ ΠΛΗΘΥΣΜΟΎ ΚΑΙ ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΜΈΝΗ ΣΥΓΚΑΤΆΘΕΣΗ Στην εργασία δεν πρέπει να αναφέρονται ονο- ματεπώνυμα συγκεκριμένων ατόμων, νοσοκο- μείων η άλλων φορέων, για τη διατήρηση της ανωνυμίας, εκτός αν υπάρχει ρητή αποδοχή εκ μέρους των αναφερομένων. Επίσης, οι ασθε- νείς έχουν το θεμελιώδες δικαίωμα σεβασμού της ιδιωτικότητας το οποίο δεν θα πρέπει να παραβιάζεται χωρίς την πληροφορημένη συ- γκατάθεσή τους. Ωστόσο, στις περιπτώσεις που οι συγγραφείς κρίνουν ότι κάποια προσω- πικά στοιχεία των ασθενών είναι απαραίτητα για επιστημονικούς σκοπούς (όπως τα αρχικά των ονομάτων των ασθενών ή φωτογραφίες τους ή στοιχεία του νοσοκομείου όπου νοση- λεύτηκαν), θα πρέπει να ζητούν την πληροφο- ρημένη συγκατάθεση των ασθενών προκειμέ- νου να τα δημοσιεύσουν. Αυτό, σημαίνει ότι οι συγγραφείς υποχρεώνονται να δείχνουν το τελικό κείμενο της εργασίας τους (με τα συνο- δευτικά αρχεία: Εικόνων και Παραρτημάτων) το οποίο είναι προς υποβολή στο περιοδικό και να λαμβάνουν εγγράφως τη συγκατάθεση των ασθενών. Σε κάθε περίπτωση οι συγγραφείς θα πρέπει να καταβάλουν προσπάθεια για την εξασφά- λιση του μεγαλύτερου δυνατού βαθμού ανω- νυμίας των ασθενών. Για παράδειγμα, η κάλυ- ψη των ματιών σε μία φωτογραφία, δεν εξα- σφαλίζει πλήρως την ανωνυμία του εικονιζό- μενου. Οι αλλαγές σε κάποια χαρακτηριστικά γνωρίσματα των ασθενών, είναι μία τεχνική που συστήνεται στους συγγραφείς, εφόσον βέβαια αυτές οι αλλαγές δεν παραποιούν- παρερμηνεύουν τα ερευνητικά αποτελέσμα- τα. Αλλαγές τέτοιου είδους θα πρέπει οπωσ- δήποτε να γνωστοποιούνται στον εκδότη του περιοδικού καθώς και να παρέχεται η διαβε- βαίωση ότι αυτές οι αλλαγές δεν επιφέρουν
  • 9.
    87ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 καμία «αλλοίωση»επιστημονικής φύσεως. Η λήψη της έγγραφης πληροφορημένης συγκα- τάθεσης θα πρέπει να αναφέρεται στην ενότη- τα της μεθοδολογίας, στο τελικό κείμενο της προς υποβολή εργασίας. ΤΉΡΗΣΗ ΚΏΔΙΚΑ ΑΝΘΡΩΠΊΝΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΆΤΩΝ Σεπερίπτωσηπουοισυγγραφείςδημοσιεύουν αποτελέσματα πειραμάτων, τα οποία έγιναν σε ανθρώπους θα πρέπει να δηλώσουν στην ενότητα της μεθοδολογίας, το αν αυτά έγιναν βάσει των όσων αναφέρονται στη Διακήρυ- ξη για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα του Ελσίνκι του 1975, όπως αυτή αναθεωρήθηκε το 2004. Αν τυχόν υπάρχουν κάποιες παρεκκλίσεις στη μεθοδολογία υλοποίησης των πειραμάτων σε σχέση με τα όσα αναφέρονται στη Διακήρυξη του Ελσίνκι θα πρέπει οι συγγραφείς οπωσδή- ποτε να αιτιολογούν αυτές τις παρεκκλίσεις. Ιδιαίτερα, όσον αφορά την εκπόνηση κλινικών μελετών (παρεμβατικών και μη), θα πρέπει οι συγγραφείς να δηλώνουν, στην ενότητα της μεθοδολογίας αν αυτές διεξήχθησαν μετά από έγκριση του Εθνικού Οργανισμού Φαρμάκων (ΕΟΦ) σύμφωνα με την Υπουργική Απόφαση ΔΥΓ3/89292, ΦΕΚ Β1973/31-12-2003 (εναρμό- νιση με την Directive 2001/20/EC) Επιπλέον, πρέπει να λαμβάνεται υπόψη ότι τα δεδομένα είναι ιστορικά και πρέπει να αναφέ- ρονται στον αόριστο χρόνο. Ωστόσο, ο χρόνος συλλογής των δεδομένων πρέπει να αναφέρε- ται, τόσο στην περίληψη, όσο και στο κυρίως κείμενο. Για παράδειγμα, στην περίπτωση των εμπειρικών (ερευνητικών) μελετών, αυτό μπο- ρεί να διατυπωθεί ως εξής: «Η συλλογή των δε- δομένων έγινε κατά τη διάρκεια του 2007» ή «Η συλλογή των δεδομένων έγινε κατά τη δι- άρκεια 18 μηνών, στο χρονικό διάστημα 2006- 2007». Σημειώνεται ότι στο περιοδικό «Νο- σηλεία και Έρευνα» δεν δημοσιεύονται άρ- θρα που αναφέρονται σε δεδομένα παλαιό- τερα των πέντε(5) ετών, εκτός αν αιτιολογείται επαρκώς η τρέχουσα σχετικότητα και χρησι- μότητά τους. Στις ποιοτικές μελέτες, τα άτομα πρέπει να αναφέρονται με αριθμούς ή ψευδώ- νυμα (σε εισαγωγικά) και να υπάρχει ισορρο- πία των αναφορών σε όλο το φάσμα των απα- ντήσεων. Στην περίπτωση των ανασκοπήσεων, πρέπει να αναφέρεται το έτος που έγινε η ανασκόπη- ση και το εύρος των ετών δημοσίευσης των μελετών που ανασκοπήθηκαν. Ανάλογες λε- πτομέρειες πρέπει να αναφέρονται και στην περίπτωση ιστορικών μελετών. Οι στατιστικές δοκιμασίες που χρησιμοποιούνται, πρέπει να ορίζονται και, όπου είναι απαραίτητο, να τεκ- μηριώνονται με βιβλιογραφικές παραπομπές. Οι συντομογραφίες και τα σύμβολα πρέπει να χρησιμοποιούνται σπάνια και μόνον όταν επα- ναλαμβάνονται μεγάλα σε έκταση ονόματα ή εκφράσεις. Τα πλήρη ονόματα ή εκφράσεις θα αναφέρονται ολόκληρα κατά την πρώτη χρή- ση, ακολουθούμενα από τη συντομογραφία σε παρένθεση. Σε κάθε περίπτωση, θα ακολου- θούνται οι κανόνες που ισχύουν στις δημοσι- εύσεις του Royal Society of Medicine Press. 13. Αντικρουόμενα συμφέροντα: H εμπι- στοσύνη του κοινού στη διαδικασία κρίσης των υποβαλλόμενων άρθρων εξαρτάται εν μέ- ρει και από τον τρόπο διαχείρισης τυχόν αντι- κρουόμενων συμφερόντων κατά τη συγγρα- φή, την αξιολόγηση και τη λήψη της τελικής απόφασης εκ μέρους της διεύθυνσης σύντα- ξης για τη δημοσίευσή τους ή όχι. Αντικρου- όμενα συμφέροντα υφίστανται όταν κάποιος συγγραφέας (ή το ίδρυμα από το οποίο προ- έρχεται ο συγγραφέας), κάποιος κριτής ή ο δι- ευθυντής σύνταξης έχουν οικονομικές ή δια- προσωπικές σχέσεις που με αρνητικό τρόπο επηρεάζουν τις ενέργειές τους αναφορικά με το άρθρο που έχει υποβληθεί προς κρίση στο περιοδικό. Πιο συγκεκριμένα, σύμφωνα με τις κοινές απαιτήσεις που πρέπει να πληρούν τα άρθρα τα οποία υποβάλλονται σε βιοϊατρικά περιοδικά (όπως αυτές έχουν εκδοθεί το Φε- βρουάριο του 2006 από τη Διεθνή Επιτροπή Εκδοτών Ιατρικών Περιοδικών) αντικρουόμε- να συμφέροντα υφίστανται όταν υπάρχουν οι- κονομικές σχέσεις (π.χ σχέσεις εργοδότη - ερ- γαζόμενου, ιδιοκτησίας περιουσίας, οικονο- μικών τιμητικών επάθλων, και αμειβόμενων εμπειρογνωμοσυνών), οι οποίες είναι οι πιο εύκολα αναγνωρίσιμες και αυτές που πιο συ- χνά υπονομεύουν την αξιοπιστία του περιο- δικού, των εκδοτών, των συγγραφέων και της επιστήμης γενικότερα. Ωστόσο, αντικρουόμε- να συμφέροντα μπορεί να προκύψουν και για άλλους λόγους, όπως οι κακές διαπροσωπικές σχέσεις, ο ακαδημαϊκός ανταγωνισμός κ.α. Οι συγγραφείς θα πρέπει να δηλώσουν στο τέ- λος του κειμένου της εργασίας τους και πριν από τον κατάλογο της βιβλιογραφίας, αν θε- ωρούν ότι η κρίση –αξιολόγηση της εργασία
  • 10.
    88 p.7). Όλες οιαναφορές πρέπει να γίνονται από τις πρωτογενείς πηγές. Ο κατάλογος της βιβλιογραφίας ακολουθεί το σύστημα Harvard, π.χ. γράφεται με αλφαβη- τική σειρά, με βάση το επώνυμο του πρώτου συγγραφέα. Ο κατάλογος της βιβλιογραφίας πρέπει να περιλαμβάνει τα επώνυμα των συγ- γραφέων και τα αρχικά, τη χρονολογία της δη- μοσίευσης, τον τίτλο του άρθρου, το πλήρες όνομα του περιοδικού, τον αριθμό του τόμου (και τον αριθμό του τεύχους, εάν οι σελίδες του τόμου δεν είναι συνεχόμενες) και την πρώ- τη και τελευταία σελίδα του άρθρου. Όταν η παραπομπή αφορά βιβλίο, αναφέρεται ο συγ- γραφέας, η χρονολογία, ο τίτλος, ακολουθείται από τον εκδότη και την πόλη. Όταν η παρα- πομπή αφορά κεφάλαιο σε βιβλίο, πρέπει να δίνονται λεπτομέρειες για το συγγραφέα (είς) του βιβλίου, τη χρονολογία, τον τόπο δημοσί- ευσης και τον εκδοτικό οίκο. Οι παραπομπές που αναφέρεται ότι είναι «υπό δημοσίευση» («in press»), γίνονται αποδεκτές μόνον εάν συ- νοδεύονται από επιστολή αποδοχής του αντί- στοιχου περιοδικού.   Παραδείγματα: Williams N. (2001). Patient resuscitation fol- lowing major thermal trauma. Nursing in Criti- cal Care: 6: 115-121 Muller D, Harns P, Watley L. (1986). Nursing Children: Psychology Research and Practice. London: Harper Row. Lewis T, Hell J. (1992). Rhabdomyolysis and Myoglobinuria. In: Hall J, Schmidt G, Wood L. (eds), Principles of Critical Care,Volume 2. New York: McGraw Hill. Οι ιστοσελίδες (websites) αναφέρονται ως ακολούθως: National Institute for Clinical Excellence (2000) Final appraisal determination: Drugs for early thrombolysis in the treatment of acute myo- cardial infarction, NICE, www.nice.org.uk/arti- cle.asp?a=36672.Πρόσβασηστις7Οκτωβρίου 2006. 17. Πίνακες,Σχήματα,Γραφικά,Φωτογραφίες: Οι πίνακες πρέπει να αναφέρονται στο κείμενο ως Πίνακες, να αριθμούνται με τη σειρά παρά- θεσής τους, π.χ. ως Πίνακας 1, Πίνακας 2 κλπ και να ενσωματώνονται στη σωστή θέση τους στοκείμενο.Όλεςοιεικόνες,συμπεριλαμβανο- τους, δύναται να επηρεαστεί ή όχι από την ύπαρξη τυχόν αντικρουόμενων συμφερόντων όπως αυτά περιγράφονται παραπάνω. 14. Πηγές χρηματοδότησης: Οι συγγραφείς θα πρέπει να αναφέρουν τα λεπτομερή στοι- χεία (επωνυμία φορέα, στοιχεία επικοινωνίας, χορηγούμενο ποσό) όλων των χρηματοδοτι- κών πηγών από τις οποίες ενισχύθηκε η εκ- πόνηση της εργασίας τους. Παραδείγματα τέ- τοιων πηγών είναι: χρηματοδοτήσεις από εται- ρείες ιατρικού ενδιαφέροντος ή μη, υποτροφί- ες, επιχορηγήσεις προερχόμενες από εθνικούς ή κοινοτικούς πόρους, ενισχύσεις από επιστη- μονικούς φορείς (π.χ. επιστημονικές εταιρείες, μη κερδοσκοπικά ιδρύματα κ.λπ.). Επίσης, θα πρέπει να αναφέρεται αν η εργασία εκπονήθη- κε στο πλαίσιο κάποιου προγράμματος εθνι- κού ή διακρατικού, το οποίο χρηματοδοτή- θηκε από πόρους εθνικούς ή της αλλοδαπής. Στην περίπτωση αυτή, θα πρέπει να αναφέ- ρονται τα πλήρη στοιχεία του προγράμματος (φορέας ανάθεσης, χρονική διάρκεια, ποσό χρηματοδότησης κλπ). Τα παραπάνω στοιχεία θα πρέπει να αναφέρονται σε ξεχωριστή ενό- τητα μετά την ενότητα όπου γίνονται οι δηλώ- σεις περί αντικρουόμενων συμφερόντων. 15. Ευχαριστίες Μετά την ενότητα των χρη- ματοδοτικών πηγών ακολουθεί η προαιρετι- κή ενότητα των ευχαριστιών, στην οποία ανα- φέρονται τα ονόματα και οι ιδιότητες ατόμων πουσυνέβαλαν(π.χ.μέσωτηςπαροχήςπρωτο- γενών στοιχείων, ή μέσω της κριτικής ανάγνω- σης του κειμένου προς δημοσίευση ή μέσω της γνωμοδότησής τους) στην εκπόνηση της εργασίας (πέραν από τους συγγραφείς). Στην ενότητα αυτή, θα πρέπει να αναφέρονται και τυχόν χορηγοί-δωρητές υλικών και μέσων που ήταν απαραίτητα για τη διεξαγωγή της έρευ- νας. 16. Βιβλιογραφικές Παραπομπές Οι βιβλιο- γραφικές παραπομπές μέσα στο κείμενο πρέ- πει να αναφέρουν τα επώνυμα των συγγρα- φέων, ακολουθούμενα από τη χρονολογία, με χρονολογική σειρά, π.χ. (Lewis 1975, Barnett 1992, Chalmers 1994). Όταν υπάρχουν περισ- σότεροι από δύο συγγραφείς, αναφέρεται το όνομα του πρώτου συγγραφέα και ακολουθεί- ται από et al., π.χ. (Barder et al. 1994), αλλά όλοι οι συγγραφείς πρέπει να αναφέρονται στον κατάλογο της βιβλιογραφίας. Όταν στο κεί- μενο υπάρχουν εισαγωγικά, πρέπει πάντα να αναφέρεται και η σελίδα, π.χ. (Chalmers 1994,
  • 11.
    89ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 μένων τωνφωτογραφιών, πρέπει να αναφέρο- νται στο κείμενο ως Σχήματα και να αριθμού- νται με τη σειρά παράθεσής τους, π.χ. Σχήμα 1, Σχήμα 2 κλπ. Πίνακες και Σχήματα πρέπει να έχουν τίτλο και μπορούν να συνοδεύονται από επεξηγηματικό κείμενο (λεζάντα), που δεν θα υπερβαίνει τις τριάντα(30) λέξεις.Το περιοδικό διατηρεί το δικαίωμα προσαρμογής του μεγέ- θους των σχημάτων, για τεχνικούς λόγους. Σε περίπτωση χρησιμοποίησης υλικού (περι- λαμβανομένων των σχημάτων, πινάκων κ.λπ.) που έχει ήδη δημοσιευθεί αλλού, πρέπει να εξασφαλίζεται, πριν την υποβολή ενός άρ- θρου, η άδεια των αρχικών συγγραφέων ή αυ- τών που κατέχουν τα πνευματικά δικαιώματα του αναπαραγόμενου υλικού. Οι συγγραφείς των δημοσιευμένων άρθρων έχουν την ευθύ- νη για οποιαδήποτε επίπτωση από παραβίαση του copyright τρίτων. ΔΙΑΔΙΚΑΣΊΑ ΚΡΊΣΗΣ 18. Όλες οι υποβαλλόμενες εργασίες κρίνο- νται (ως ανώνυμες) από δύο(2) ανεξάρτητους Κριτές και, εφόσον περιλαμβάνουν σύνθετες στατιστικές δοκιμασίες, από στατιστικολόγο. Οι Κριτές αποφαίνονται αν ένα άρθρο είναι α) δημοσιεύσιμο ως έχει, β) δημοσιεύσιμο ύστε- ρα από διορθώσεις ή γ) μη δημοσιεύσιμο. Σε περίπτωση διαφωνίας των κριτών αποφαίνε- ται οριστικά η Διεύθυνση Σύνταξης, λαμβάνο- ντας υπόψη τις παρατηρήσεις και των δύο Κρι- τών. Αν οι κριτές υποδείξουν διορθώσεις, η εργα- σία επιστρέφεται από τη γραμματεία του περι- οδικού στον/στους συγγραφείς για επαναδια- τύπωση και επανυποβολή το αργότερο εντός 6 εβδομάδων από την ημερομηνία αποστολής των σχολίων του κριτή (η διάρκεια διόρθωσης των εργασιών από τους κριτές ανέρχεται συ- νήθως σε 6-8 εβδομάδες και σε κάποιες περι- πτώσεις μπορεί να φτάσει και τις 10 εβδομά- δες). Κατά την επανυποβολή ο/οι συγγραφείς θα πρέπει μέσω επιστολής προς το διευθυ- ντή σύνταξης να δηλώσει/ουν τις διορθώσεις που έχουν κάνει σύμφωνα με τις υποδείξεις των κριτών. Η διορθωμένη εργασία, εάν κριθεί αναγκαίο, ξαναστέλνεται στους Κριτές οι οποί- οι επιβεβαιώνουν ή όχι τη διόρθωση του κει- μένου σύμφωνα με τις συστάσεις τους, οπό- τε η διεύθυνση σύνταξης λαμβάνει την τελική της απόφαση για τη δημοσίευση του άρθρου Δοκίμιο, Ανάτυπο, Πρόσθετα Αντίτυπα 19. Ηλεκτρονικό Ανάτυπο Μετά τη δημοσί- ευση αποστέλλεται στο συγγραφέα που είναι υπεύθυνος για την επικοινωνία, η ηλεκτρονι- κή διεύθυνση της δημοσίευσης. Ηλεκτρονικά ανάτυπα διανέμονται από αυτόν, στους υπό- λοιπους συγγραφείς. Το περιοδικό δεν εκδίδει τυπογραφικά ανάτυπα των δημοσιευόμενων εργασιών. ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΆ ΔΙΚΑΙΏΜΑΤΑ 20.Προϋπόθεσηγιατηδημοσίευσηοποιασ- δήποτε εργασίας στο περιοδικό  «Νοσηλεία και Έρευνα» είναι η παραχώρηση από τους συγγραφείς αυτού του αποκλειστικού δικαιώ- ματος στην Εταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών. Μαζί με το δοκίμιο αποστέλλεται στους συγ- γραφείς ειδικό έντυπο παροχής άδειας απο- κλειστικής δημοσίευσης, το οποίο συμπλη- ρώνεται, υπογράφεται και επιστρέφεται ταχυ- δρομικά στο περιοδικό, μαζί με το διορθωμέ- νο δοκίμιο του άρθρου. Όταν ένα άρθρο προέρχεται από μεγάλη ερευ- νητική μελέτη και οι ίδιοι ή άλλοι συγγραφείς έχουν προετοιμάσει επιπλέον άρθρα (χωρι- στές παρουσιάσεις), τα οποία έχουν δημοσιευ- θεί ή υποβληθεί προς δημοσίευση σε αυτό ή άλλο περιοδικό, ο συγγραφέας που είναι υπεύ- θυνος για την επικοινωνία οφείλει να ενημε- ρώσει τη Διεύθυνση Σύνταξης, προκειμένου να διασφαλισθεί ότι δεν παραβιάζονται πνευ- ματικά δικαιώματα τρίτων. Οποιαδήποτε επί- πτωση από παραβίαση πνευματικών δικαιω- μάτων βαρύνει τους συγγραφείς των δημοσι- ευμένων άρθρων και το περιοδικό θα προβαί- νει στις ανάλογες ενέργειες. ΤΕΛΙΚΗ ΕΠΙΣΗΜΑΝΣΗ Παρακαλούνται οι συνδρομητές που προ- ετοιμάζουν εργασίες προς δημοσίευση στο περιοδικό «Νοσηλεία και Έρευνα», να τηρούν σχολαστικά τις παραπάνω Οδηγίες προς τους Συγγραφείς, προς αποφυγή κα- θυστερήσεων στη δημοσίευση των εργα- σιών τους και στην κυκλοφορία των τευ- χών.
  • 12.
    90 GENERAL INFORMATION 1. “NursingCare and Research” publishes, fol- lowing peer review, articles in Greek or English, contributing to the understanding and devel- opment of all aspects of nursing care. The Ed- itorial Department receives manuscripts relat- ing to nursing practice, research, education and management, with scientific, theoretical or philosophical basis. 2. Papers published in the journal belong to one of the following categories: a) research studies, b) literature reviews and c) articles re- lating to developments in nursing practice, education and management. Additionally, let- ters (no longer than 500 words), including re- views or comments on previously published work, are published if submitted within two (2) months from the publication of the research concerned. 3. Manuscripts must be submitted exclusive- ly to the “Nursing Care and Research” journal, they must not have been published in print or electronic form, or undergo peer review at an- other journal or medium at the time of sub- mission. The Editorial Director decides time of publication and reserves the right to change manuscript format; however, large or substan- tial changes are made only following author consent. Authors should avoid submitting two man- uscripts from the same study without clear justification. Also, they should not include in new work material from background litera- ture reviews that have already been published (eg avoidance of self-plagiarism). In the event that two papers emerge from the same re- search study, presenting different aspects of the work at hand, they must be submitted in- dependently and not as two parts of the same article. Each article should be autonomous and must not include the other, although cross - references can be made. When a com- plete description of the research methodology is made in the first article a brief description is sufficient in the the second provided the first is adequately referenced. Generally, one should avoid publishing numerous individual papers emanating from the same study (“salami slic- ing”) and instead should focus on the different aspects and research findings within a single publication. If the manuscript is accepted for publication, the authors must complete and send via fax at 00302107461485 the Non-Publication in An- other Medium Form, which forms part of the supporting files as required in the submission process. Instructions for Authors MISSION AND AIM OF THE JOURNAL “Nursing Care and Research” is a peer-reviewed journal accepting manuscripts from researchers from Greece and abroad. Its mission is to contribute to the development of nursing science and practice in Greece as well as internationally. The aim is to promote and disseminate new knowledge and research data for eventual application in clinical practice. To this end, nurses and other affiliated researchers are invited to submit high-calibre manuscripts in Greek or English. The journal welcomes original research papers, reviews, theoretical or philosophical articles, interesting clinical cases and methodological articles from experts. Nursing Care and Research is recognized at national level (FEK issue B 1961/23-9-2008) and is indexed at the CINHAL, EBSCO and SCOPUS International Databases.
  • 13.
    91ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 4. Authorparticipation in the drafting pro- cess All authors cited in a manuscript must have ac- tively contributed to the conception and de- sign of the study and/or the analysis and in- terpretation of data and/or in drafting the manuscript and all should have analysed and approved the content of the final version sub- mitted for publication. Participation only in the funding-seeking process or data collection does not justify listing among the authors, and can be acknowledged in the Acknowledge- ment section. For this reason, when several au- thors are cited, a separate letter is required ex- plaining in detail the contribution of each (eg methodological design, statistical analysis and interpretation, drafting of final text, reviewing and editing, literature review etc). The editori- al department reserves the right to contact au- thors to obtain clarifications on specific issues. 5. Submission process Manuscriptsforpublicationaresubmittedelec- tronically via e-mail: info@nursingstudies.gr in Word for Windows format. Figures, tables, graphics and images (only black white) are to be submitted in separate files in JPEG, GIF, TIFF, Microsoft PowerPoint and Excel formats. Authors are advised to confirm that their work has been received by contacting the Secre- tariat on weekdays between 10.00-16.00, tel: 00302106512282. In addition, authors should always maintain a copy of their work. 6. Periodicity The journal is published three (3) times per year (quarterly) and includes research pa- pers submitted exclusively by its subscribers. The author or at least one of the authors of any manuscripts submitted must already be a registered subscriber of the journal or a paid member of the Nursing Studies Society for the current year. 7. Retention of material Authors are advised that submitted manu- scripts are kept in record for one month af- ter publication. If there is a request for the re- turn of any material it should be clearly stated when manuscripts are being submitted. Organisation and format 8. Script: Texts should be double-spaced, with font size 12 and 2.5 cm white margin on all sides of each A4 page. All pages must be numbered in the lower right corner and the figures, tables, graphics and photos are to be submitted in separate pages, in continuous numbering. 9. Identification Page: The first page of each manuscript includes the title (up to 15 words) and the names of the authors in Greek and En- glish. Each author name is accompanied by qualifications, the last professional title, em- ployer, mailing and e-mail address and tele- phone number. In case of several authors, the name of the author to whom inquiries regard- ing the paper should be directed must be indi- cated (corresponding author). The authors of research studies cannot exceed six (6), apart from exceptional circumstanc- es when it comes to multi-disciplinary, large- scale multicenter studies. The authors of oth- er types of manuscripts cannot exceed two (2). All authors listed in the manuscript must have made an active contribution to the conception and design of the study and/or the analysis and interpretation of data and/or in the draft- ing of the manuscript and everyone should have studied and approved the final version submitted for publication. Participation only in the funding-seeking process or data collec- tion does not justify listing among the authors, and can be acknowledged in the Acknowledg- ment section. The identification page will be stored at the journal’s Secretariat office until the comple- tion of each anonymous peer review, receiv- ing a code number communicated to the au- thor via e-mail. With this number the author can request information on the progress of their manuscript following submission. 10. Title Page: Immediately after the identi- fication page, follows the title page, which in- cludes the title and the running title of the pa- per. The running title will appear in Greek and
  • 14.
    92 English language andcannot exceed five (5) words. This page does not list names of au- thors or any other item that violates their ano- nymity during the peer-review process. 11. AbstractsandKeywords:The title page is followed by the abstracts (up to 250 words) in Greek and English, which will accurately sum- marize the content of the work. The abstract includes a) introduction, b) aim(s), c) method- ology, d) results and e) conclusion, and must not contain bibliographical references and ab- breviations. Each abstract is followed by up to six (6) keywords that indicate the content, pur- pose and focus of the manuscript. 12. Main body of work: The area of ​​the main body of the manuscript should be 2,000-5,000 words (excluding abstracts, tables and bibliog- raphy). Short manuscripts (up to 2,500 words in the main body and up to fifteen (15) refer- ences) are particularly welcome. This option is recommended for the dissemination of small- scale research studies of outstanding val- ue, without the possibility of extrapolations or repetition. In addition, smaller-scale man- uscripts are more likely to reach publication stage faster. The manuscript should include headings to further clarify text sections. Proposed head- ings include: a) introduction, b) literature re- view, c) aims, d) research questions and assumptions, e) sample f) data collection pro- cess, g) reliability and validity, h) ethical issues, i) data analysis, j) results, k) discussion, l) lim- itations of the study,m) conclusions and rel- evance to nursing practice, n) acknowledg- ments etc. Headings must be selected and adapted to content needs and their hierarchi- cal order should be clearly distinguishable; for example first level headings should appear in upper case and bold fonts, second level head- ings in lower case and bold fonts, third level headings in italics and so on and so forth. Study population anonymity and informed consent In order to ensure anonymity, the manuscript should not include the names of specific in- dividuals, hospitals or other entities, without their explicit consent. Furthermore, patients retain a fundamental right in regards to re- specting their privacy which should not be in- fringed without their informed consent. How- ever, in those cases where the authors consider that certain personal patient data are essen- tial for scientific purposes (such as patient ini- tials or photographs or names of hospitals) in- formed consent is necessary. This means that authors are required to show the final version of their work (with the accompanying files: Im- ages and Annexes) prior to submission to the journal and receive written consent from the patients. In each case, the authors should make an ef- fort to ensure the greatest possible degree of patient anonymity. For example, covering the eye area in photos does not fully ensure the anonymity of the depicted. Changes in some patient characteristics is the technique rec- ommended to authors, provided that these changes do not distort/misinterpret the re- search results. Such changes should always be communicated to the publisher along with as- surances that these changes will not result in any “alteration” of a scientific nature. Obtain- ing of the written informed consent should be stated in the methodology section, in the final text of the submitted manuscript. ADHERING TO THE HUMAN RIGHTS CODE OF CONDUCT Should authors publish results of studies con- ducted on humans, the methodology section should indicate whether they were conducted according to the principles of the Declaration of Human Rights, (Helsinki 1975) as revised in 2004. Should certain processes deviate from these principles, these must be methodolog- ically outlined and justified. Specifically, concerning clinical studies (in- vasive or not), authors should indicate, in the methodology section whether they were con- ducted upon approval of the National Agency
  • 15.
    93ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 for Medicines(EOF) in accordance with Minis- terial Decision DYG 3/89292 Gazette V1973/31- 12-2003 (aligned with Directive 2001/20/EC). It should also be indicated that data is histori- cal and should be referred to in the past tense. The time of data collection should be reported in both the abstract and the main text. For ex- ample, in the case of empirical studies, this can be stated thus: “Data collection was carriedout during 2007” or “Data collection was performed over 18 months, in the 2006-2007 period.” Note that the “Nursing Care and Research” journal does not publish studies citing data older than five (5) years, unless current relevance is suffi- ciently justified. In qualitative studies, individu- als should refer to numbers or aliases (in quotes) and mentions should be balanced equally across the full range of responses. In the case of reviews, the year of the review should be reported and the range of publica- tion years of the studies reviewed should be reported. Such details should be mentioned in historical studies. The statistical tests used, ought to be defined and, where necessary, documented with references. Abbreviations and symbols should be used rarely and only in the case of names or expres- sions of extensive length. The full names or ex- pressions will be referred to during first use, followed by the abbreviation in parentheses. In any case, abbreviations will follow the rules set out by the Royal Society of Medicine Press. 13. Conficts of interest Public confidence in the peer-review process depends partly on the management of any conflicting interests arising in the writing, eval- uation and final publication decision as artic- ulated by the editorial department. Conflicts of interest arise when an author (or the institu- tion to which the author belongs to), a review- er or the Managing Editor maintain financial or personal relationships that can in a negative way affect their actions/judgment regarding the manuscript submitted to the journal. More specifically, according to the requirements for manuscripts submitted to biomedical journals (as issued in February 2006 by the Internation- al Committee of Medical Journals Publishers) conflicting interests arise when financial rela- tionships exist (eg employer – employee, own- ership of property, financial honorary prizes, and paid expert opinions) and these are the most easily identifiable cases and those that most often undermine the credibility of the journal, the publishers, the authors and the sci- entific endeavours in general. However, con- flicting interests may arise for other reasons as well such as poor interpersonal relationships, academic competition etc. Authors must indicate at the end of the text and prior to the references section if they con- sider that the peer review of their work may be affected or not by the existence of any conflict of interest as described above. 14. Sources of funding Authors should indicate details (entity name, contact information, amount awarded) of all funding sources from which their research benefitted. Examples of such sources in- clude: medical or non-medical interest com- pany funds, scholarships, national or Europe- an Community grants, support from scientific bodies (eg scientific societies, non -profit insti- tutions etc.). It should also be indicated if the work was carried out as part of a national or transnational program, financed by nation- al or international sources. In this case, full de- tails of the program (awarding body, duration, amount of funding, etc.) must be disclosed. This information should be listed in a separate section following the conflicts of interest sec- tion. 15. Acknowledgements The funding sources section is followed by the optional Acknowledgements section, stat- ing the names and affiliations of all those who contributed (eg through the provision of pri- mary data, or by reviewing the text or provid- ing their opinion) to the drafting of the man- uscript (apart from the authors). This section
  • 16.
    94 should acknowledge anysponsors donating materials and tools required for the research. 16. Bibliographic References: Bibliograph- ic references in the text should indicate the names of the authors followed by the date in chronological order, eg. (Lewis 1975, Barnett 1992, Chalmers 1994). When there are more than two authors, the name of the first author followed by et al., eg. (Barder et al. 1994), is ref- erenced in the text but all authors should be listed in the bibliography. When quotes are used in the text, the page should be referred to eg. (Chalmers 1994, p.7). All references must be from primary sources. The literature list follows the Harvard system, written in alphabetical order based on the sur- name of the first author. The list should in- clude authors’ surnames and initials, the date of publication, article title, full name of journal, volume number (and issue number if the vol- ume pages are not consecutive) and the first and last page of the article. When the refer- ence applies to a book, the author, the date, the title, followed by the publisher and the city must be stated. When the reference applies to a chapter in a book, details on the author(s) of the book, the date, place of publication and publisher must be provided. These references that are said to be “in press”, shall be accepted only if accompanied by a letter of acceptance from the journal in question. Examples: Williams N. (2001). Patient resuscitation follow- ing major thermal trauma. Nursing in Critical Care: 6: 115-121 Muller D, Harns P, Watley L. (1986). Nursing Children: Psychology Research and Practice. London: Harper Row. Lewis T, Hell J. (1992). Rhabdomyolysis and Myoglobinuria. In: Hall J, Schmidt G, Wood L. (eds), Principles of Critical Care, Volume 2. New York: McGraw Hill. Websites are refencees as follows: National Institute for Clinical Excellence (2000) Final appraisal determination: Drugs for early thrombolysis in the treatment of acute myo- cardial infarction, NICE, www.nice.org.uk/ar- ticle.asp?a =36672. Last access on 7 October 2006. 17. Figures , Tables , Graphics , Photos : Tables must be referred to herein as Tables, numbered in the order they are presented, eg as Table 1, Table 2, etc. and incorporated in the correct place in the body of the text. All imag- es, including photos, must be referred to here- in as Figures and numbered in the order they are presented, eg Figure 1, Figure 2 etc. They must also be captioned and may be accom- panied by a legend not exceeding thirty (30) words. Figures of all forms will cover a single column (width 86mm) or two columns when needed (width 177mm). The journal reserves the right to adjust the size of figures for tech- nical reasons. When material (including figures, tables, etc.) that has already been published elsewhere ap- pears in the manuscript, the written permis- sion of the original authors (or those who own the copyright of said material) must be ob- tained. The authors of published papers are fully liable for any copyright infringement. Peer-review process 18. All submitted work is reviewed (anony- mously) by two (2) independent referees/re- viewers and, if they contain complex statistical methodologies by a statistician as well. Re- viewers decide whether an article is a) accept- ed, b) requires modifications or c) rejected. In case of disagreement among the reviewers, the Managing Editor will reach a final decision, taking into account all reviewer comments. If the reviewers suggest modifications, the manuscript is returned by the journal secretar- iat to the corresponding author for redrafting and resubmission within six weeks from the date the comments were made (the review process spans usually 6-8 weeks and in some cases can reach up to 10 weeks). During resub- mission, authors are required to indicate the modifications they have carried out in accor- dance to reviewer instructions in a letter to the Managing Editor. The modified manuscript is forwarded to the reviewers if deemed neces-
  • 17.
    95ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 sary, andthey confirm whether or not modi- fications comply with their recommendations. At that point the Managing Editor reaches the final decision to publish the article. 19. Electronic Reprint: Following publica- tion, the corresponding author will receive an electronic reprint of the article in PDF format. Electronic reprints will be distributed by him/ her to the other authors. The journal does not issue printed reprints of published work. COPYRIGHT 20. In order to publish any article in the “Nurs- ing Care and Research” journal, the authors are asked to grant this exclusive right to the Soci- ety for Nursing Studies. Along with the draft for modifications the authors receive an Au- thorization for Exclusive Publication form which must be filled, signed and returned by mail (or by email as a pdf file) to the journal, along with the modified manuscript. When a paper is derived from an extensive re- search study and the same or other authors have prepared additional papers, which have been published or submitted for publication in this or other journals, the corresponding author must notify the Managing Editor so as to ensure that third party copyright is not in- fringed. Any impact emanating from copyright infringement lies exclusively with the authors of published articles and the journal will pro- ceed with all necessary actions. FINAL NOTE Subscribers preparing manuscripts for publi- cation in the “Nursing Care and Research” jour- nal are requested to adhere to these Instruc- tions for Authors carefully in order to avoid delays in the publication of their work and the publication of new volumes of the journal. Εταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών Διοικητικό Συμβούλιο Εταιρείας Νοσηλευτικών Σπουδών Πρόεδρος: Όλγα Σίσκου Αντιπρόεδρος: Μαρία Καθαράκη Γενική Γραμματέας: Μαρία Χατζοπούλου Ειδική Γραμματέας: Ευανθία Κωνσταντάκη Ταμίας: Αργυρώ Ψυχογυιού Μέλη: Μαρία Χαρχαρίδου Στέλιος Κατσαραγάκης
  • 18.
    96 Η τεράστια ανάπτυξητου διαδικτύου τα τελευ- ταία χρόνια διευκόλυνε σημαντικά την άμεση, απλή και σχετικά μικρή (ή και καθόλου) σε κό- στος πρόσβαση των επιστημόνων υγείας σε εξαι- ρετικά μεγάλο αριθμό περιοδικών, μέσω των δια- θέσιμων ηλεκτρονικών βιβλιοθηκών σε ιδρύματα τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, σε νοσοκομεία, σε βι- βλιοθήκες, στο Εθνικό Κέντρο Τεκμηρίωσης κ.ά. Σήμερα, σχεδόν όλα τα περιοδικά εκδίδονται και σε ηλεκτρονική μορφή, παρέχοντας τη δυνατό- τητα παραγγελίας, μέσω διαδικτύου, ακόμη και μεμονωμένων άρθρων και όχι απαραίτητα ολό- κληρων τευχών, κάτι που στην Ελλάδα επιτυγχά- νεται μέσω του Εθνικού Κέντρου Τεκμηρίωσης. Είναι γεγονός, εξάλλου, πως η πρόσβαση στο δι- αδίκτυο σήμερα είναι ευκολότερη και αμεσότερη από ποτέ, ακόμη και μέσω κινητών τηλεφώνων ή ταμπλέτων αφής. Επιπλέον, ακόμη και οι πιο αδα- είς σχετικά με τη χρήση υπολογιστών μπορούν σχετικά εύκολα και γρήγορα να αποκτήσουν τις βασικές γνώσεις περιήγησης στο διαδίκτυο. Δεν είναι τυχαίο λοιπόν το γεγονός ότι και τα περιο- δικά δίνουν πλέον τεράστια σημασία στην ηλε- κτρονική τους έκδοση, αποβλέποντας στο να προσελκύσουν το αναγνωστικό κοινό. Στην πλει- ονότητά τους, οι ηλεκτρονικές εκδόσεις των πε- ριοδικών είναι εξαιρετικά εύχρηστες και άμεσα προσπελάσιμες. Είναι σαφής πλέον η μετάβαση των περιοδικών από την έντυπη στην ηλεκτρο- νική μορφή. Στο πλαίσιο αυτό, τα τελευταία χρόνια, αναπτύ- χθηκε ραγδαία μια ιδιαίτερη κατηγορία περιοδι- κών που αφορούν στις επιστήμες υγείας. Πρό- κειται για τα ηλεκτρονικά περιοδικά ελεύθερης πρόσβασης (open access e-journals), τα οποία εκδίδονται αποκλειστικά σε ηλεκτρονική μορφή και διατίθενται δωρεάν για όλους στο διαδίκτυο. Χαρακτηριστικό είναι το γεγονός ότι οι περισσό- τεροι ερευνητές δέχονται καθημερινά πληθώρα προσκλήσεων στο ηλεκτρονικό τους ταχυδρο- μείο (e-mail) από τα ηλεκτρονικά περιοδικά ελεύ- θερης πρόσβασης για να γίνουν συνδρομητές (συνήθως χωρίς οικονομικό κόστος), να υποβάλ- λουν εργασίες προς κρίση, να γίνουν διευθυντές σύνταξης ή να γίνουν μέλη συντακτικών επιτρο- πών. Τα ηλεκτρονικά περιοδικά, όπως ακριβώς και τα παραδοσιακά περιοδικά, υποβάλλουν τα άρ- θρα σε διαδικασία κρίσης (review process) από δυο, τουλάχιστον, κριτές, έτσι ώστε να θεωρού- νται εξίσου αμερόληπτα και αξιόπιστα. Επιπλέ- ον, τα ηλεκτρονικά περιοδικά προσφέρουν γρη- γορότερη δημοσίευση των άρθρων, ανάγνωση των άρθρων από μεγαλύτερο αναγνωστικό κοι- νό και συνεπακόλουθα μεγαλύτερο αριθμό ανα- φορών (citations) από άλλους ερευνητές. Ποιος ερευνητής άραγε μπορεί να αντισταθεί στα πλε- ονεκτήματα αυτά; Επισημαίνεται, εξάλλου, πως συνεχώς αυξάνεται και ο αριθμός των ηλεκτρο- νικών περιοδικών που αποκτούν δείκτη απήχη- σης (impact factor), καθιστώντας τα ακόμη πιο ελκυστικά στους ερευνητές. Ενδεικτικά αναφέ- ρεται ότι ο εκδοτικός όμιλος BioMed Central εκ- δίδει 252 ηλεκτρονικά περιοδικά, εκ των οποίων τα 123 έχουν δείκτη απήχησης και τα 28 πρόκει- ται να λάβουν μέχρι το 2014. Επισημαίνεται ότι ο Ηλεκτρονικά περιοδικά ελεύθερης πρόσβασης Πέτρος Γαλάνης, Νοσηλευτής ΠΕ, MPH, PhD, Εργαστήριο Οργάνωσης και Αξιολόγησης Υπηρεσιών Υγείας, Τμήμα Νοσηλευτικής, Πανεπιστήμιο Αθηνών, Αθήνα ΆΡΘΡΟ ΣΎΝΤΑΞΗΣ
  • 19.
    97ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 δείκτης απήχησης,παρά τα μειονεκτήματά του, εξακολουθεί να αποτελεί έναν απλό και ευρέως αποδεκτό δείκτη εκτίμησης της ποιότητας των περιοδικών (Jackson et al. 2009). Εκτός βεβαίως από τα σημαντικά πλεονεκτήμα- τα, τα ηλεκτρονικά περιοδικά παρουσιάζουν και ορισμένα σημαντικά μειονεκτήματα. Όπως προ- αναφέρθηκε, η συνδρομή και η πρόσβαση σε αυ- τά είναι δωρεάν και για τον λόγο αυτόν το κόστος λειτουργίας τους μεταφέρεται, συνήθως, στους συγγραφείς των άρθρων. Έτσι, συνήθως, η απο- δοχή για δημοσίευση ενός άρθρου συνεπάγε- ται άμεσα και μια συγκεκριμένη οικονομική επι- βάρυνση για τους συγγραφείς, η οποία ποικίλει σημαντικά μεταξύ των περιοδικών και φτάνει ακόμη και τα 2300€. Ένα εξαιρετικά σημαντικό μειονέκτημα των ηλεκτρονικών περιοδικών είναι το γεγονός ότι ορισμένα δεν συμπεριλαμβάνο- νται στις πλέον σημαντικές βάσεις αναζήτησης, όπως π.χ. PubMed, Cinahl, Embase, Scopus κ.ά., με αποτέλεσμα να είναι δύσκολη η εύρεση τους από τους ερευνητές. Επισημαίνεται, πάντως, ότι τουλάχιστον τα πιο ποιοτικά ηλεκτρονικά περιο- δικά συμπεριλαμβάνονται στις σημαντικότερες βάσεις αναζήτησης και επιπλέον συνεχώς αυξά- νεται η αποδελτίωση τους στις βάσεις αυτές. Εί- ναι χαρακτηριστικό το γεγονός ότι ο εκδοτικός όμιλος BioMed Central εκδίδει 252 ηλεκτρονικά περιοδικά, τα οποία αποδελτιώνονται όλα στο PubMed. Επιπλέον, ορισμένα ηλεκτρονικά περι- οδικά και ιδιαίτερα τα πιο πρόσφατα σε κυκλο- φορία υστερούν σε οργάνωση και ποιότητα, με αποτέλεσμα να ανακύπτουν σημαντικές δυσκο- λίες στη συνεργασία μεταξύ συγγραφέων και εκ- δοτών των περιοδικών. Σύμφωνα με συστηματική βιβλιογραφική ανα- σκόπηση των Watson et al. (2012) που αφορού- σε μέχρι και το 2011, βρέθηκαν 11 ηλεκτρονικά περιοδικά που εκδίδονται στην αγγλική γλώσ- σα και αφορούν άμεσα τη Νοσηλευτική επιστή- μη, συμπεριλαμβάνοντας στον τίτλο τους τον όρο “Nursing”. Σε επτά περιοδικά απαιτείται κα- ταβολή συγκεκριμένου ποσού από τους συγγρα- φείς ως απαραίτητη προϋπόθεση για τη δημοσί- ευση της εργασίας τους. Στην περίπτωση αυτή, από τα επτά περιοδικά, τα τέσσερα αποδελτιώ- νονται στο PubMed, τα τέσσερα αποδελτιώνο- νται στο Cinahl και τα τρία αποδελτιώνονται στο Scopus. Σημαντικά μικρότερη είναι η συχνότητα αποδελτίωσης για τα τέσσερα περιοδικά που δεν προϋποθέτουν οικονομικό κόστος για τους συγ- γραφείς, καθώς μόλις το ένα αποδελτιώνεται στο PubMed, τα τρία αποδελτιώνονται στο Cinahl και τα δυο αποδελτιώνονται στο Scopus. Φαίνεται λοιπόν πως το οικονομικό κόστος για τους συγ- γραφείς σχετίζεται με αυξημένη συχνότητα απο- δελτίωσης των περιοδικών, τουλάχιστον, στις πλέον σημαντικές βάσεις αναζήτησης, γεγονός βεβαίως που αυξάνει και την πιθανότητα υποβο- λής άρθρων σε περιοδικά με κόστος, καθώς ένας σαφής σκοπός των συγγραφέων είναι η διάχυση του έργου τους σε όσο το δυνατόν μεγαλύτερο αναγνωστικό κοινό. Επισημαίνεται ότι το πρώτο ηλεκτρονικό περιοδικό που αφορά τη Νοσηλευ- τική κυκλοφόρησε το 1996, ενώ πέντε από τα 11 ηλεκτρονικά περιοδικά που ανευρέθηκαν στην ανασκόπηση των Watson et al. (2012) έχουν ήδη δείκτη απήχησης, με τις τιμές να κυμαίνονται με- ταξύ 0,12-2. Επιπλέον, από τα έξι περιοδικά χωρίς δείκτη απήχησης, τα πέντε κυκλοφόρησαν για πρώτη φορά μόλις μετά το 2007. Είναι σαφές πως τα ηλεκτρονικά περιοδικά ελεύ- θερης πρόσβασης δεν αποτελούν ξεκάθαρα είτε ευχή είτε κατάρα, αλλά έχουν πλεονεκτήματα και μειονεκτήματαταοποίαπρέπεινασυνεκτιμώνται από τους ερευνητές πριν από την υποβολή των εργασιών τους. Εσφαλμένα, αρκετοί θεωρούν πως τα ηλεκτρονικά περιοδικά είναι υποδεέστε- ρης ποιότητας σε σχέση με τα παραδοσιακά πε- ριοδικά, καθώς πιστεύουν πως τα πρώτα απο- δέχονται για δημοσίευση ακόμη και χείριστης ποιότητας άρθρα, εφόσον οι συγγραφείς τους εί- ναι διατεθειμένοι να καταβάλλουν το αντίστοι- χο οικονομικό κόστος. Ευτυχώς, αυτό δεν αποτε- λεί τη συνήθη κατάσταση. Βεβαίως και υπάρχουν και ηλεκτρονικά περιοδικά χαμηλής ποιότητας που δημοσιεύουν αντιστοίχως και άρθρα χαμη- λής ποιότητας, αλλά σαφέστατα υπάρχουν και παραδοσιακά περιοδικά που ανήκουν στην κα- τηγορία αυτή. Το ζητούμενο για τους συγγρα- φείς δεν είναι η εύστοχη επιλογή «καλού» περιο- δικού, αλλά η πραγματοποίηση μελετών με όσο το δυνατόν μικρότερο σφάλμα και η συγγραφή άρθρων υψηλής ποιότητας. Στην περίπτωση αυ- τή, δεν θα απασχολεί πλέον τους συγγραφείς εάν το περιοδικό στο οποίο θα υποβάλλουν το άρ- θρο τους είναι ηλεκτρονικό ή όχι, αλλά εάν το πε- ριοδικό ανταποκρίνεται ή όχι στην ποιότητα του
  • 20.
    98 άρθρου τους. Δενείναι τυχαίο άλλωστε πως τα τελευταία χρόνια αυξάνεται ολοένα και περισσό- τερο η απαίτηση αυτών που χρηματοδοτούν την έρευνα για δημοσίευση των άρθρων σε ηλεκτρο- νικά περιοδικά, συμπεριλαμβάνοντας μάλιστα στη χρηματοδότηση και το αντίστοιχο κόστος (Lyons 2010). Με τον τρόπο αυτόν, οι χρηματο- δότες της έρευνας φανερώνουν έμπρακτα πως θεωρούν καθοριστική τη διάχυση των αποτελε- σμάτων του ερευνητικού έργου στο ευρύ κοινό. Οι συγγραφείς καλούνται να συγγράψουν ποι- οτικά άρθρα και να τα δημοσιεύσουν σε ποιοτι- κά περιοδικά, ανεξάρτητα από το αν τα περιοδι- κά αυτά είναι ηλεκτρονικά ή έντυπα. Δεν πρέπει, εξάλλου, να παραβλέπεται το γεγονός ότι σήμε- ρα η διάχυση της πληροφορίας είναι απλούστε- ρη, φθηνότερη και γρηγορότερη από ποτέ, μέσω είτε των μέσων κοινωνικής δικτύωσης (προσωπι- κά ιστολόγια, Facebook, Twitter, Academia.edu, YouTube) είτε των μέσων μαζικής ενημέρωσης (διαδίκτυο, τηλεόραση, εφημερίδες), με αποτέ- λεσμα η καταβολή σημαντικής συνδρομής στα έντυπα περιοδικά να φαντάζει τουλάχιστον πα- ράδοξη. Προς αυτήν ακριβώς την κατεύθυνση, ολοένα και περισσότερα πανεπιστημιακά ιδρύ- ματα διεθνώς, όπως π.χ. το Princeton, το Harvard, το Massachusetts University of Technology κ.ά., απαιτούν από τους ερευνητές τους να δημοσιεύ- ουν το επιστημονικό τους έργο και στις βάσεις δεδομένων των πανεπιστημίων, στις οποίες η πρόσβαση είναι δωρεάν. Βιβλιογραφία Jackson D, Haigh C. Watson R. (2009). Nurses and publications: the impact of the impact factor. J Clin Nurs 18:2537-2538. Lyons MG. (2010). Open access is almost here: navi- gating through copyright, fair use, and the TEACH Act. J Contin Educ Nurs 41:57-64. Watson R, Cleary M, Jackson D, Hunt G. (2012). J Adv Nurs 68:1905-1908.
  • 22.
    100 ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗ ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ ΠΕΡΊΛΗΨΗ ΕΙΣΑΓΩΓΗ: Μολονότιτα σχολεία έχουν αυξημέ- νη ευθύνη στην προαγωγή υγείας του σχολικού πληθυσμού, συχνά αποτελούν επικίνδυνο χώρο για ατυχήματα και μεταδοτικά νοσήματα. ΣΚΟΠΟΣ: Η διερεύνηση των γνώσεων και αντι- λήψεων προσωπικού σχολείων για δομές, ανάγκες, πρακτικές και πολιτικές διαμόρφω- σης ασφαλούς και υγιεινού φυσικού σχολικού περιβάλλοντος. ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: Η συστηματική ανασκόπηση πραγματοποιήθηκε σε βάσεις δεδομένων, εκδο- τικούς οίκους και μέσα από μηχανές αναζήτησης επιστημονικών άρθρων και σχετική γκρίζα βι- βλιογραφία. Σε δεύτερη φάση έγινε αναζήτηση μελετών από βιβλιογραφικές αναφορές άρθρων της αρχικής αναζήτησης. Τα κριτήρια ένταξης στην ανασκόπηση ήταν: η επιλογή ποσοτικών και ποιοτικών περιγραφικών μελετών, στην ελ- ληνική ή αγγλική γλώσσα, από δημοσιευμένα επιστημονικά άρθρα αξιόπιστων ιατρικών, νο- σηλευτικών και εκπαιδευτικών περιοδικών με κριτές, τα οποία αναφέρονταν σε προσωπικό σχολείων πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης τα έτη 2000-2015. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ: Η βιβλιογραφική αναζήτη- ση απέδωσε αρχικά 427 μελέτες, από τις οποί- ες μόνο οι 12 πληρούσαν τα κριτήρια ένταξης στην ανασκόπηση. Οι περισσότερες μελέτες δι- ερευνούσαν γνώσεις και αντιλήψεις γύρω από το βαθμό, που τα σχολεία διέθεταν δομές, προ- γράμματα, πρακτικές και πολιτικές διαμόρφω- σης ασφαλούς και υγιεινού φυσικού περιβάλλο- ντος μάθησης. Πολύ σημαντικές θεωρήθηκαν οι έννοιες της σχολικής ασφάλειας και υγιεινής από τους εκπαιδευτικούς. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ: Η παρούσα ανασκόπηση έδειξε ότι η σχολική ασφάλεια και υγιεινή είναι ζητήματα, που απασχολούν τους ερευνητές, με μικρή ωστόσο συμμετοχή των σχολικών νοσηλευτών ως κύριων ερευνητών. Στην πλει- οψηφία τους οι μελέτες ήταν καλά μεθοδολο- γικά σχεδιασμένες αλλά ποίκιλαν ως προς τις μετρήσεις και τα αποτελέσματά τους ανάλογα με τη χώρα, που διεξάγονταν. ΛΕΞΕΙΣ ΚΛΕΙΔΙΑ: «προσωπικό σχολείου», «γνώ- σεις», «αντιλήψεις», «σχολική ασφάλεια», «σχολι- κή υγιεινή», «φυσικό σχολικό περιβάλλον». Γνώσεις και αντιλήψεις προσωπικού σχολεί- ων για τη σχολική ασφάλεια και υγιεινή Νίκη Σύρου, Σχολική Νοσηλεύτρια ΠΕ, MPH, PhD Παναγιώτα Σουρτζή, Καθηγήτρια Τμήματος Νοσηλευτικής, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών ΥπεύθυνηΑλληλογραφίας: Νίκη Σύρου, Διογένους 37, Καλαμπάκα, Τηλ. 6947079625, e-mail: nikisir@gmail.com nikisir@nurs.uoa.gr
  • 23.
    101ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 ABSTRACT INTRODUCTION: Althoughschools have a great responsibility in health promotion, they often become dangerous places for accidents and infectious diseases for the school popula- tion. PURPOSE: The investigation of research data on knowledge and perceptions of school staff about structures, needs, practices and policies for a safe and healthy physical school environ- ment. MATERIAL AND METHODS: A systematic re- view in the databases, in publishing houses, in Google Scholar and in relevant grey literature was conducted. A secondary search was con- ducted by investigating the reference lists of the gathered literature. The criteria for the sys- tematic review were: the selection of quantita- tive and qualitative descriptive studies, in Greek or English published scientific articles, which existed on reliable medical, nursing and edu- cational journals and referred to teachers and other staff of primary and secondary schools, the years 2000-2015. RESULTS: Initially the literature search result- ed 427 studies, from which only 12 met the inclusion criteria for the review. Most studies explored knowledge and perceptions about structures, programs, practices and policies for a safe and healthy physical school environment. The concepts of school safety and health were considered very important by the teachers. CONCLUSIONS:This review showed that school safety and hygiene are matters of concern to the researchers, but there is a low involvement of school nurses as principal investigators.The ma- jority of the studies were methodologically well designed but they ranged in terms of measure- ments and results depending on the country, in which were held. KEY-WORDS: “school staff”, “knowledge”, “per- ceptions”, “school safety”, “school hygiene”, “physical school environment”. REVIEW Knowledge and perceptions of school staff on school safety and hygiene Syrou N., School Nurse RN, MPH, PhD Sourtzi P., Professor, Faculty of Nursing, National and Kapodistrian University of Athens Corresponding Author: Syrou Niki, Diogenous 37, Kalampaka, nikisir@nurs.uoa.gr
  • 24.
    102 ΕΙΣΑΓΩΓΉ Τα σχολεία έχουνρόλο αυξημένης ευθύνης στην προαγωγή υγείας και στη διαμόρφωση ασφαλών και υγιεινών συνθηκών διδασκαλίας (Eaton et al. 2007,TabancaliBecta2009,GairínCastro2011). Σύμφωνα με την Αμερικανική Ακαδημία Παιδι- ατρικής “υγιεινό σχολικό περιβάλλον» είναι «αυτό που προστατεύει τους μαθητές και το προσωπικό από τραυματισμό ή ασθένεια, και προωθεί δράσεις πρόληψης και συμπεριφορές εναντία σε γνωστούς παράγοντες κινδύνου, που μπορεί να οδηγήσουν σε μελλοντική νόσο ή αναπηρία” (American Academy of Pediatrics 1993). Ένας από τους στόχους του Παγκόσμιου Οργανι- σμού Υγείας (ΠΟΥ) για τα σχολεία, αποτελεί και η διαμόρφωση ενός φυσικού σχολικού περιβάλλο- ντος, στο οποίο η ασφάλεια και η υγιεινή θα απο- τελούν σημαντικές προτεραιότητες (WHO 2000, WHO 1996). Το φυσικό περιβάλλον του σχολείου περιλαμβάνει τις κτιριακές υποδομές, τα έπιπλα, τη χρήση και παρουσία χημικών και βιολογικών παραγόντων, την περιοχή στην οποία βρίσκεται το σχολείο και το εξωτερικό του περιβάλλον συ- μπεριλαμβανομένου του αέρα, του νερού, του εδάφους και των υλικών, με τα οποία τα παιδιά μπορούν να έρθουν σε επαφή (WHO 2013). Ο όρος σχολική ασφάλεια, που αφορά στο φυσι- κό σχολικό περιβάλλον, αναφέρεται στη διαμόρ- φωση συνθηκών και στην τήρηση των προδια- γραφών ασφαλείας του σχολικού κτιρίου και του εξοπλισμού, ώστε να προλαμβάνεται ή να εξαλεί- φεται η παρουσία παραγόντων κινδύνου για την πρόκληση ατυχημάτων στον σχολικό πληθυσμό (Σύρου 2014). Κατ΄ αντιστοιχία, ο όρος σχολική υγιεινή, αναφέρεται στη δημιουργία συνθηκών και πρακτικών ως προς τις σχολικές κτιριακές εγκαταστάσεις και τον εξοπλισμό, ώστε να προ- λαμβάνεται ή να εμποδίζεται η εξάπλωση παθο- γόνων μικροοργανισμών και μεταδοτικών νοση- μάτων (Σύρου 2014). Σύμφωνα με ευρεία βιβλιογραφική ανασκόπηση των Liberal et al (2005) τα σχολεία φαίνεται ότι έχουν ρόλο αυξημένης ευθύνης στην προαγωγή υγείας και στην πρόληψη της ασθένειας και των ατυχημάτων. Σχετικά με τα σχολικά ατυχήματα, σύμφωνα με στοιχεία του Κέντρου Έρευνας και Πρόληψης Παιδικών Ατυχημάτων (ΚΕΠΠΑ), την εξαετία 1996-2001 σημειώθηκαν 23.000 σχολι- κά ατυχήματα εντός του σχολείου σε μαθητές 5-14 ετών, από τα οποία το 60% αφορούσε στην ηλικιακή ομάδα των 10-14 ετών και το 66% στα αγόρια. Το μεγαλύτερο ποσοστό των τραυματι- σμών (92%) συνέβη κατά τη διάρκεια λειτουργίας του σχολείου. Το 70% των τραυματισμών συνέβη στην αυλή του σχολείου, το 10% στην αίθουσα και το 7% στις σκάλες. Η βασικότερη αιτία ατυχή- ματος ήταν οι πτώσεις σε ποσοστό 56%. Το 20% των ατυχημάτων οδήγησε σε κάταγμα, ενώ σε ό, τι αφορά στην έκβαση, το 46% χρειάστηκε θε- ραπεία και επανεξέταση και το 4% νοσηλεύτη- κε (Τσαγκάρη 2007). Μέσα από άλλη έρευνα, που πραγματοποιήθηκε από το ΚΕΠΠΑ για τα σχολι- κά ατυχήματα σε 12 σχολεία της Δευτεροβάθμι- ας Εκπαίδευσης κατά το χρονικό διάστημα 2002 - 2003, καταγράφηκαν 123 σχολικά ατυχήματα, τα οποία σε ποσοστό 66,6% προέρχονταν από πτώ- ση και σε 11,4% από χτύπημα. Στην μελέτη αυτή το προαύλιο του σχολείου θεωρήθηκε ο πιο επι- κίνδυνος χώρος για ατύχημα (56%) και ακολού- θησαν οι αίθουσες και οι σκάλες (11%). Τα σοβα- ρότερα σχολικά ατυχήματα βρέθηκε ότι έλαβαν χώρα κατά τη διάρκεια του διαλείμματος (60%) και κατά τη γυμναστική (10,5%). Μεγάλης επικιν- δυνότητας για ατυχήματα στο σχολείο θεωρήθη- κε και η μετάβαση στο σχολείο (5,6%) (Παπάνης 2009). Στα σχολεία-εκτός από τα ατυχήματα-και οι λοι- μώξεις από άτομο σε άτομο είναι πολύ συχνές (Bergeson 2004) και η μετάδοσή τους ευνοεί- ται, καθώς οι μαθητές εκεί βρίσκονται σε στενή επαφή και μοιράζονται υλικά και εξοπλισμό (CDC 2013). Σύμφωνα με πληροφορίες του Centres for Disease Control and Prevention (CDC), τα λοιμώ- δη νοσήματα ευθύνονται για τα εκατομμύρια των σχολικών ημερών, που χάνονται κάθε χρόνο από το Νηπιαγωγείο μέχρι και το Λύκειο, σε δη- μόσια σχολεία στις ΗΠΑ (CDC 2013). Η έξοδος του παιδιού από το κλειστό οικογενειακό περιβάλλον και η πολύωρη συναναστροφή του με συνομήλι- κούς του σε παιδικούς σταθμούς, παιδότοπους και σχολεία, σε συνδυασμό με την ανωριμότη- τα του ανοσοποιητικού του συστήματος και την άγνοια των κανόνων υγιεινής, έχει ως συνέπεια την αυξημένη έκθεσή του σε παθογόνους μικρο- οργανισμούς, που οδηγούν συχνά σε πλήθος λοι- μώξεων, κυρίως αναπνευστικές, γαστρεντερικές και δέρματος/βλεννογόνων, οι οποίες κάποιες φο-
  • 25.
    103ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 ρές λαμβάνουνκαι επιδημική έξαρση (Selekman 2006, Γαλανάκης 2009, Συριοπούλου 2013). ΣΚΟΠΟΣ Σκοπός της παρούσας συστηματικής ανασκόπη- σης ήταν η διερεύνηση των γνώσεων και αντιλή- ψεων εκπαιδευτικών και λοιπού προσωπικού για δομές, ανάγκες, πρακτικές και πολιτικές διαμόρ- φωσης ασφαλούς και υγιεινού φυσικού σχολικού περιβάλλοντος (κτιριακές εγκαταστάσεις -εξο- πλισμός). ΥΛΙΚΟ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΣ Η βιβλιογραφική ανασκόπηση πραγματοποιήθη- κεσεβάσειςδεδομένων(MEDLINE,Pubmed,Εθνι- κό Κέντρο Τεκμηρίωσης), σε εκδοτικούς οίκους (www.uk.sagepub.com και www.onlinelibrary. wiley.com) και μέσα από μηχανές αναζήτησης επιστημονικών άρθρων (Google Scholar) αλλά και σχετική γκρίζα βιβλιογραφία. Δευτερογενώς έγινε αναζήτηση μελετών από τις βιβλιογραφικές αναφορές των άρθρων της αρχικής αναζήτησης. Το «δείγμα» των παρατηρήσεων της συστημα- τικής ανασκόπησης αποτελούνταν από μελέ- τες, για τις οποίες εφαρμόστηκαν τα εξής κριτή- ρια ένταξης: Επιλογή ποσοτικών και ποιοτικών περιγραφικών μελετών, στην ελληνική ή αγγλι- κή γλώσσα, από δημοσιευμένα επιστημονικά άρ- θρα, άρτια μεθοδολογικά, που υπήρχαν σε αξι- όπιστα ιατρικά, νοσηλευτικά και εκπαιδευτικά περιοδικά με κριτές και αναφέρονταν σε εκπαι- δευτικούς και λοιπό προσωπικό σχολείων πρω- τοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, τα έτη 2000-2015. Οι Λέξεις-Κλειδιά που χρησιμοποιήθηκαν ήταν: School staff, Knowledge, Perceptions, School safety, School hygiene, Physical school environment, Προσωπικό σχολείου, Γνώσεις, Αντιλήψεις, Σχολική ασφάλεια, Σχολική υγιεινή, Φυσικό σχολικό περιβάλλον. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ Η αναζήτηση στη βιβλιογραφία απέδωσε αρχι- κά 427 μελέτες, από τις οποίες αποκλείστηκαν οι 373, βάσει τίτλου (244) και περίληψης (129). Με- τά τη μελέτη και αξιολόγηση του πλήρους κειμέ- νου αποκλείστηκαν 43 επιπλέον μελέτες, λόγω ελλιπούς σχεδιασμού, δείγματος και θεματολο- γίας. Τελικά μόνο 12 περιγραφικές μελέτες πλη- ρούσαν τα προαναφερθέντα κριτήρια ένταξης στην ανασκόπηση, όπως φαίνεται στο διάγραμ- μα ροής (Σχήμα 1) και οι οποίες παρουσιάζονται στον Πίνακα 1 ταξινομημένες ως προς το σκοπό, τη μέθοδο, το δείγμα, τις κύριες μετρήσεις και τα αποτελέσματά τους. Οι μελέτες αυτές προέρχο- νται από τις ΗΠΑ (4 μελέτες), την Ελλάδα (3 με- λέτες), την Ισπανία (2 μελέτες), τη Βραζιλία (1 με- λέτη), την Τουρκία (1 μελέτη) και το Χονγκ-Κονγκ (1 μελέτη). Η θεματολογία των μελετών αναφέρεται σε γνώ- σεις και αντιλήψεις, κυρίως εκπαιδευτικών αλ- λά και λοιπού προσωπικού, σχετικά με δομές, ανάγκες, πρακτικές και πολιτικές γύρω από τη σχολική ασφάλεια και υγιεινή. Ειδικότερα κά- ποιες μελέτες διερευνούσαν γνώσεις, στάσεις και αυτό-αναφερόμενες συμπεριφορές σε θέ- ματα ασφάλειας και υγιεινής σχολικών εγκατα- στάσεων και εξοπλισμού (Soares et al. 2012, Σύ- ρου και συν. 2013α, Σύρου και συν. 2013β), ενώ άλλες εστίαζαν στη σημαντικότητα, στους πα- ράγοντες επίτευξης της ασφάλειας των μαθη- τών (Tabancali Bekta 2009) αλλά και στην αξι- ολόγηση του βαθμού ολοκληρωμένης σχολικής ασφάλειας και σε προτάσεις μέτρων βελτίωσής της (Gairín Castro 2011). Επιπλέον κάποιες μελέ- τες αναφέρονταν σε αρμοδιότητες διευθυντών και απόψεις διευθυντών και εκπαιδευτικών για τη διαχείριση της ασφάλειας στα σχολεία (Vicario 2012) καθώς και σε εξειδικευμένα θέματα, όπως η αντίληψη του κινδύνου και η κατανόηση των προληπτικών μέτρων και των σχεδίων έκτακτης ανάγκης στα σχολεία για την αντιμετώπιση επι- δημίας λοιμωδών νοσημάτων (επικείμενη έκρηξη του ιού H1N1) (Wong et al 2010). Αξίζει τέλος να σημειωθεί ότι οι περισσότερες μελέτες της ανα- σκόπησης διερευνούσαν γνώσεις και αντιλήψεις γύρω από το βαθμό, που τα σχολεία διέθεταν δο- μές, προγράμματα, πρακτικές και πολιτικές δια- μόρφωσης ασφαλούς και υγιεινού φυσικού πε- ριβάλλοντος μάθησης (Jones et al. 2003, Jones et al. 2007a, Jones et al. 2007b, Kann et al. 2007, ΥΠΕΠΘ 2010).
  • 26.
    104 Σχήμα 1. Διάγραμμαροής συστηματικής ανασκόπησης της βιβλιογραφίας Μελέτη και αξιολόγηση πλήρους κειμένου βάσει κριτηρίων (n=54) Αποκλεισμός μελετών (n=373) βάσει: - τίτλου (n=244) - περίληψης (n=129) Αποκλεισμός μελετών (n=43) λόγω: - ελλιπούς σχεδιασμού (n=24) - ακατάλληλου δείγματος (n=3) - ακατάλληλης θεματολογίας (n=16)Μελέτες που συμπεριλήφθηκαν από αναζήτηση σε βάσεις δεδομένων (n=11) Μελέτες από την αναζήτηση σε βάσεις δεδομένων (n=427) Μελέτη που συμπεριλήφθηκε από αναζήτηση της βιβλιογραφίας των συμπεριλαμβανομένων μελετών (n=1) Μελέτες που συμπεριλήφθηκαν τελικά στην ανασκόπηση (n=12)
  • 27.
    105ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 Πίνακας 1.Συνοπτική αναφορά μελετών σε γνώσεις και αντιλήψεις στη σχολική ασφάλεια και υγιεινή Συγγραφείς Χρονολογία Σκοπός Μέθοδος Δείγμα Κύριες μετρή- σεις Αποτελέσματα Jones et al/2003 Διερεύνηση του βαθμού, στον οποίο τα σχολεία δι- αθέτουν πο- λιτικές, προ- γράμματα και εγκαταστά- σειςπου προ- άγουν την υγεία. Ποσοτική μελέτη συγχρονι- κής επισκό- πησης. Προσωπικό εθνικού αντι- προσω-πευ- τικού δείγμα- τος σχολεί- ων όλων των βαθμίδων στις ΗΠΑ. Φυσική αγω- γή και δραστηριό- τητα, Υπηρεσίες υγείας και ψυ- χικής υγείας, Κοινωνικές υπηρεσίες, Υπηρεσία τροφίμων, Πολιτική του σχολείου, Σχολικό περι- βάλλον. -Το 35,7% των δημοτικών σχολείων είχε πραγ- ματοποιήσει όλη την κατάλληλη επιθεώρηση και συντήρηση εγκαταστάσεων και εξοπλισμού. -Το 84,8% των δημοτικών σχολείων διέθετε χώρο για άρρωστους μαθητές. -Τα σχολεία αστικού τύπου εφάρμοζαν περισσό- τερες περιβαλλοντικές πολιτικές και προγράμ- ματα και είχαν περισσότερες εγκαταστάσεις. - Τα δημοτικά σχολεία είχαν περισσότερες πι- θανότητες από τα γυμνάσια, τα δημόσια από τα ιδιωτικά και καθολικά, καθώς και τα σχολεία με τους περισσότερους μαθητές είχαν πιο πολλές πιθανότητες να υιοθετήσουν περισσότερες πο- λιτικές/ προγράμματα και να έχουν εγκαταστά- σεις προαγωγής υγείας. Jones et al/2007 a Διερεύνηση πολιτικών και πρακτικών διαμόρφω- σης υγιούς και ασφαλούς σχολικού πε- ριβάλλοντος Ποσοτική μελέτη συγχρονι- κής επισκό- πησης. Εθνικά αντι- προσω-πευ- τικό δείγμα 461 σχολείων και 1025 ατό- μων/ Προσωπι- κού σχολεί- ων όλων των βαθμίδων το 2006 στις ΗΠΑ. Πολιτικές και πρακτικές ασφάλειας και υγείας φυ- σικού σχολι- κού περιβάλ- λο-ντος. -Τα περισσότερα σχολεία είχαν υιοθετήσει πολι- τικές επιθεώρησης και συντήρησης των σχολι- κών υποδομών και του εξοπλισμού. - Το 67,8 % των σχολείων είχε κάποιον, που επόπτευε ή συντόνιζε δραστηριότητες για την υγεία. -Το 48,7% των δημοτικών σχολείων χρησιμοποι- ούσε τον κατάλογο ελέγχου και τις κατευθυντή- ριες γραμμές ασφάλειας του σχολικού χώρου. -Από το 97,1 % των σχολείων με σχέδιο ετοι- μότητας για την αντιμετώπιση κρίσεων και την απάντηση σε περίπτωση έκτακτων αναγκών το 87,1 % παρείχε κατάρτιση για το σχέδιο ετοιμό- τητας στο προσωπικό, το 71,5 % στους μαθητές και το 25,2 % στις οικογένειές τους. Jones et al/2007 b Διερεύνηση πολιτικών και πρακτικών δι- αμόρφωσης ασφαλούς και υγιεινού σχο- λικού περι- βάλλοντος Ποσοτική μελέτη συγχρονι- κής επισκό- πησης. Εθνικά αντι- προ-σωπευ- τικό δείγμα 424 σχολείων και 992 ατό- μων/ προσω- πι-κού σχο- λείων όλων των βαθμί- δων το 2006 στην Κολομ- βία. Πολιτικές και πρακτικές ασφάλειας και υγείας του φυσικού σχο- λικού περι- βάλλο-ντος. -Το 51,4% των σχολείων διέθετε πρόγραμμα δι- αχείρισης της ποιότητας του εσωτερικού αέρα. -Τα περισσότερα σχολεία είχαν πολιτικές μείω- σης της χρήσης των επιβλαβών υλικών. - Σε περισσότερα από τα τρία τέταρτα των σχο- λείων διενεργούνταν περιοδικοί έλεγχοι για τη μούχλα, τις εγκαταστάσεις του σχολικού κτιρί- ου, έλεγχος στα θεμέλια, τους τοίχους και την οροφή για ρωγμές ή διαρροές και έλεγχος των υδραυλικών εγκαταστάσεων. -Περισσότερα από τα μισά σχολεία πραγματο- ποιούσαν περιοδικές επιθεωρήσεις του πόσιμου νερού για μόλυβδο, βακτήρια και ιδίως κολοβα- κτηρίδια και άλλες επικίνδυνες προσμίξεις. -Το 93,9% των σχολείων είχε κάποιο υπεύθυνο άτομο επίβλεψης, φύλαξης, συντήρησης, ελέγ- χου του σχολικού περιβάλλοντος για επικίνδυνα υλικά και διαχείρισης επιβλαβών οργανισμών.
  • 28.
    106 Συγγραφείς Χρονολογία Σκοπός Μέθοδος Δείγμα Κύριεςμετρή- σεις Αποτελέσματα Kann et al/2007 Μελέτη των πολιτικών και προγραμμά- των υγείας στα σχολεία σε επίπεδο κρατικό, περι- φέρειας, σχο- λείου και τά- ξης. Ποσοτική συγχρονική μελέτη. Αντιπρο- σωπευτι- κό δείγμα 1103 σχολεί- ων και 2106 εκπαιδευτι- κών σχολεί- ων όλων των βαθμίδων το 2006 στις ΗΠΑ. Εκπαίδευση στη Φυσική Αγωγή, Υπηρεσίες υγείας, Ψυχική υγεία και κοινωνι- κές υπηρε- σίες, Υπηρεσίες δι- ατροφής/ σί- τισης, Υγιή και ασφαλή σχο- λικά περιβάλ- λοντα και Προα- γωγή υγείας προσωπικού σχολείων. -Σε ό, τι αφορά στην ασφάλεια και υγιεινή του φυσικού σχολικού περιβάλλοντος, οι περισσό- τερες περιφέρειες και τα σχολεία είχαν πολιτικές για τη χρησιμοποίηση, τη σήμανση, την αποθή- κευση και τη διάθεση των επικίνδυνων υλικών και πάνω από τα τρία τέταρτα των σχολείων δι- ατηρούσαν αρχεία απογραφής των επικίνδυνων υλικών. -Αρκετά σχολεία είχαν δραστηριότητες βελτίω- σης της ποιότητας του εσωτερικού αέρα. - Σχεδόν όλα τα σχολεία ανά τακτά χρονικά δι- αστήματα έκαναν έλεγχο της θέρμανσης, του εξαερισμού και του κλιματισμού. -Στα περισσότερα σχολεία γινόταν έλεγχος στον εξοπλισμό και στις κτιριακές εγκαταστά- σεις για ρωγμές, διαρροές και για μούχλα. -Περισσότερα από τα μισά σχολεία πραγματο- ποιούσαν περιοδικές επιθεωρήσεις πόσιμου νε- ρού για μόλυβδο και επιβλαβείς οργανισμούς (παράσιτα). - Παρά το γεγονός ότι σχεδόν σε όλα τα σχολεία προσφέρονταν τουλάχιστον μια δραστηριότητα προαγωγής υγείας για το προσωπικό, λίγα σχο- λεία παρείχαν συντονισμένες δραστηριότητες και υπηρεσίες εντός ενός ολοκληρωμένου προ- γράμματος ευεξίας των εργαζομένων. Tabancali Bekta/ 2009 Διερεύνηση της σημασίας της ασφάλει- ας των μαθη- τών και των τρόπων επί- τευξης αυτής. Ποσοτική μελέτη επι- σκόπησης. Διοικητές/ στελέχη (93) και εκπαι- δευτι-κοί (767) 30 σχο- λείων στο Büyükçek- mece στην Τουρκία. Σημαντικό- τητα και πα- ράγοντες επίτευξης της σχολικής ασφάλειας των μαθητών. - Πολύ σημαντική θεωρείται η ασφάλεια των μαθητών από τα στελέχη/διοικητές. - Η σχολική ασφάλεια έχει μεγαλύτερη σημασία στα ιδιωτικά από τα δημόσια σχολεία. - Οι περισσότερες αναφορές αφορούσαν στη σημαντικότητα της φυσικής ασφάλειας, στην πρόληψη ατυχημάτων και τραυματισμών και στην ασφαλή μετακίνηση μαθητών. -Απαιτούνται: (1) Πρόσληψη στα σχολεία ατό- μων που γνωρίζουν από Πρώτες Βοήθειες, (2) Ενεργός συμμετοχή των γονέων στα μέτρα ασφαλείας των μαθητών, (3) Ειδικά στα δημο- τικά σχολεία, όλα τα υλικά με τραχιές επιφάνει- ες, αιχμηρές ακμές κ.λ.π., να αντικατασταθούν με ασφαλή υλικά, (4) Όλα τα σχολεία να έχουν τα δικά τους σχέδια και τις πρακτικές έκτακτης ανάγκης, ( 5) Για τις μελλοντικές έρευνες, οι ερευνητές πρέπει να χειριστούν κάθε επιμέρους διάσταση της ασφάλειας των σχολείων χωρι- στά, προκειμένου να διεξάγουν πιο ακριβή συ- μπεράσματα.
  • 29.
    107ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 Συγγραφείς Χρονολογία Σκοπός ΜέθοδοςΔείγμα Κύριες μετρή- σεις Αποτελέσματα Υπουργείο Εθνικής Παιδείας και Θρη- σκευμά- των/ 2010 Διερεύνηση των απόψε- ων εκπαιδευ- τικών για την επάρκεια σχο- λικών μονά- δων ως προς την πλήρη κάλυψη των αναγκών υγεί- ας των μαθη- τών. Ποσοτική μελέτη με χαρακτήρα επισκόπη- σης. Σχολεία Πρω- τοβάθ-μιας και Δευτερο- βάθμιας Εκ- παίδευ-σης στην Ελλάδα (761 διευθυ- ντές σχολεί- ων). Ποσοστά επάρκειας σχολείων στις υφιστάμενες δομές υγεί- ας και στα προγράμμα- τα υγείας σε μαθητές και εκπαιδευτι- κούς. -Ανεπάρκεια Υποδομών κατάλληλων Σχολικής Υγείας. -Ελλιπώς εξοπλισμένα σχολικά φαρμακεία. -Χαμηλό επίπεδο επάρκειας προγραμμάτων Αγωγής Υγείας και υπηρεσιών Πρόληψης. -Έλλειψη συνεργασίας μεταξύ των συναρμόδι- ων φορέων για την παροχή ενός ολοκληρωμέ- νου δικτύου υπηρεσιών Σχολικής Υγείας. Wong et al/ 2010 Διερεύνηση της αντίλη- ψης κινδύνου, της κατανό- ησης προλη- πτικών μέ- τρων, των σχεδίων έκτα- κτης ανάγκης και των ανα- γκών των εκ- παιδευ-τικών πριν την επι- κείμενη έκρη- ξη του ιού H1N1. Ποσοτική μελέτη συγ- χρονικής επισκόπη- σης και συ- σχέτισης. 1169 εκπαι- δευτι-κοί και διευθυντές 47 σχολεί- ων όλων των βαθμίδων στο Χονγκ Κονγκ. Η αντίληψη του κινδύνου και οι ανά- γκες των εκ- παιδευτι-κών για την αντιμετώπι- ση επιδημίας λοιμωδών νο- σημάτων. -Οι εκπαιδευτικοί θεωρούν σημαντική αφενός την ενημέρωση τους για τον ιό H1N1, για τα μέ- τρα πρόληψης-υγιεινής και για τα σχέδια έκτα- κτης ανάγκης και αφετέρου τη συμβολή της κυ- βέρνησης και των επαγγελματιών υγείας προς την κατεύθυνση αυτή. - Το επίπεδο ανησυχίας των εκπαιδευτικών του σχολείου σχετίζεται θετικά με την κατανόηση των μέτρων πρόληψης και των σχεδίων έκτακτης ανάγκης, τις γνώσεις για τα μολυσματικά νοσήματα και την επάρκεια των μέτρων ελέγχου τους. Gairín Castro /2011 Αξιολόγηση του βαθμού ολοκληρωμέ- νης ασφάλει- ας στα σχο- λεία. Πρόταση μέ- τρων βελτίω- σης των συ- στημάτων πρόληψης και ασφάλειας στα σχολεία. Προσδιο- ρι-σμός των χαρακτηρι- στι-κών της κουλτούρας ασφάλειας. Ποιοτική μελέτη. 3 ομάδες εστίασης που αποτε- λού-νταν από διευθυντές σχολείων, επιθεωρη-τές και επόπτες, εμπειρο-γνώ- μονες στον τομέα της ασφάλειας και στην πρό- ληψη, καθη- γητές πανε- πιστη-μίου και προσωπι- κό υπεύθυνο για τη σχολι- κή ασφάλεια, σε 20 σχο- λεία στη Βαρ- κελώνη το 2009. Βαθμός ολο- κληρω-μένης ασφάλειας στα σχολεία. Προτάσεις- μέτρα για τη βελτίωση των συστημάτων πρόληψης και ασφάλειας στα σχολεία. -Σε γενικές γραμμές τα σχολεία ήταν εξοπλισμέ- να με καλές εγκαταστάσεις, ενώ παρατηρήθη- κε υψηλός βαθμός τήρησης των πρωτοκόλλων επισκευής του σχολείου. -Το 80% των σχολείων διέθετε σχέδιο αντιμετώπισης πυρκαγιάς και άλ- λων εκτάκτων περιστατικών. -Σε όλα τα δημοτι- κά σχολεία πραγματοποιούνταν ασκήσεις εκκέ- νωσης σχολικού κτιρίου τους 3 πρώτους μήνες. -Το 75% των δημοτικών σχολείων διέθετε προ- σβασιμότητα στο σχολικό κτίριο για άτομα με κινητικά προβλήματα. - Πάνω από το ήμισυ των σχολείων δεν είχε μηχανισμούς για την απο- φυγή εξωτερικών θορύβων ή τη βελτίωση της ακουστικής στην τάξη. Προτείνεται: -Να διατηρείται στα σχολεία αρχείο συντήρη- σης των εγκαταστάσεων. -Να πραγματοποιούνται περιοδικοί εξωτερικοί έλεγχοι των εγκαταστάσεων.-Να εξαλειφθούν όλα τα αρχιτεκτονικά εμπόδια του σχολείου, για να διευκολυνθεί η προσβασιμότητα - Εκπαιδευτικοί και διευθυντές πιστεύουν ότι η ασφάλεια πρέπει να περιλαμβά- νει δράσεις για τη δημιουργία ενός ασφαλούς και άνετου σχολικού περιβάλλοντος για όλους. - Οι εκπαιδευτικοί πιστεύουν ότι ένα ασφα- λές σχολείο μπορεί να δημιουργηθεί μόνο εάν υπάρχει μια ηγετική ομάδα, που προωθεί την ασφάλεια και την υγεία όλων των μελών του.
  • 30.
    108 Συγγραφείς Χρονολογία Σκοπός Μέθοδος Δείγμα Κύριεςμετρή- σεις Αποτελέσματα Vicario/ 2012 Περιγραφή και ανάλυ- ση του ρόλου των Διευθυ- ντών στην ασφάλεια και υγεία στα σχολεία. Ποιοτική μελέτη. Ημιδομη-μέ- νες συνεντεύ- ξεις με 14 διευθυντές και 12 εκπαι- δευτι-κούς 14 δημόσι- ων σχολεί- ων όλων των βαθμίδων και με 1 ομά- δα εστίασης με 7 εμπει- ρο-γνώμονες στην Καταλο- νία. Αρμοδιότη- τες Διευθυ- ντών σε θέ- ματα σχολι- κής ασφάλει- ας και υγείας. Απόψεις δι- ευθυντών, εκ- παιδευτι-κών και εμπειρο- γνω-μόνων στη διαχείρι- ση της ασφά- λειας στα σχολεία. -Τα εκπαιδευτικά στελέχη είναι υπεύθυνα να προστατεύουν το σχολικό πληθυσμό από τους κινδύνους για τη σχολική ασφάλεια και υγεία, μέσω της πρόληψής τους. -Παρόλο που Διευθυντές, εκπαιδευτικοί και εμπειρογνώμονες θεωρούν ότι η ευθύνη της ασφάλειας του σχολείου ανήκει στα εκπαιδευτι- κά στελέχη, η διαχείριση της ασφάλειας δεν θε- ωρείται πλήρως ενσωματωμένη στη διοίκηση του σχολείου. -Ο βαθμός εμπλοκής σε θέματα διαχείρισης της ασφάλειας εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την ευαισθησία και την ανησυχία, που ο διευθυντής δείχνει προς το θέμα αυτό. - Όλοι οι διευθυντές είπαν ότι δεν έχουν συχνά αρκετούς οικονομικούς πόρους, για να αντα- ποκριθούν στις απαιτήσεις της σχολικής ασφα- λείας. - Σε νηπιαγωγεία και δημοτικά σχολεία η ευθύ- νη συντήρησης του κτιρίου και των εγκαταστά- σεων ανήκει στην Διεύθυνση Εκπαίδευσης, ενώ οι διευθυντές των σχολείων είναι υπεύθυνοι για την εποπτεία τους και για τη φροντίδα της άμε- σης αποκατάστασης των βλαβών. -Σε θέματα διαχείρισης της σχολικής ασφάλει- ας δίνεται έμφαση από τους εκπαιδευτικούς σε δραστηριότητες, που σχετίζονται με την κατα- σκευή και τη συντήρηση των σχολικών εγκατα- στάσεων και του εξοπλισμού και με την προε- τοιμασία σχεδίου έκτακτης ανάγκης και αντιμε- τώπιση πυρκαγιάς. - Τα περισσότερα σχολεία δεν έχουν ένα πραγ- ματικό σχέδιο δραστηριοτήτων πρόληψης (με εξαίρεση το σχέδιο έκτακτης ανάγκης , που έχουν όλα τα σχολεία). Soares et al/2012 Αξιολόγηση των στάσεων, γνώσεων και πρακτικών στον τομέα της ασφάλει- ας τροφίμων και της παρουσίας σταφυλόκοκ- κων θετικών στην κοα- γκουλάση στα χέρια χειρι- στών τροφί- μων. Συγχρονική επισκόπη- ση. 166 χειριστές τροφίμων σε 90 δημόσια σχολεία στη Camaçari , Bahia στη βο- ρειοανα-τολι- κή Βραζιλία. Ποσοστά στάσεων, γνώσεων και πρακτικών στον τομέα της ασφάλει- ας των τροφί- μων. Παρουσία σταφυλόκοκ- κων θετικών στην κοα- γκουλά-ση στα χέρια χει- ριστών τρο- φίμων. - Οι περισσότεροι από τους χειριστές τροφίμων (92,2 %) είχαν εκπαιδευτεί σε θέματα ασφάλειας τροφίμων αλλά το επίπεδο των γνώσεών τους ήταν ανεπαρκές. -Το σκόρ στάσεων σε θέματα ασφάλειας των τροφίμων ήταν υψηλότερο των γνώσεων. -Παρά την υψηλή συχνότητα της κατάρτισης και της θετικής στάσης για την ασφάλεια των τρο- φίμων, το 53,3 % των χεριών του δείγματος έδειξε την παρουσία θετικών στην κοαγκουλά- ση σταφυλόκοκκων.
  • 31.
    109ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 Συγγραφείς Χρονολογία Σκοπός ΜέθοδοςΔείγμα Κύριες μετρή- σεις Αποτελέσματα Σύρου και συν/2013 α Διερεύνηση των γνώσε- ων, στάσεων και συμπε- ριφορών εκ- παιδευτικών πρωτοβάθμι- ας εκπαίδευ- σης στα θέμα- τα ασφάλειας στο σχολικό περιβάλλον (κτιριακές εγκαταστά- σεις-εξοπλι- σμός). Ποσοτική μελέτη επι- σκόπησης και συσχέ- τισης. 405 εκπαι- δευτι-κοί σε 42 δημοτι- κά σχολεία επαρχιακού νομού. - Μέτρηση των γνώσε- ων, στάσεων και συμπε- ριφο-ρών εκπαιδευτι- κών πρωτο- βάθ-μιας εκ- παίδευσης σε θέματα ασφάλειας του φυσικού σχολικού πε- ριβάλλο-ντος (εγκαταστά- σεις-εξοπλι- σμός). -Ελλείψεις στις γνώσεις εκπαιδευτικών στη σχο- λική ασφάλεια. -Ανάδειξη των πιστεύω τους για τον ρόλο αυ- ξημένης ευθύνης των σχολείων στην προαγωγή υγείας και την πρόληψη των ατυχημάτων και για την αναγκαιότητα σχεδιασμού και υλοποίησης στα σχολεία επιμορφωτικών προγραμμάτων για την ασφάλεια. -Θετική η συμπεριφορά τους ως προς τη δια- μόρφωση ασφαλούς σχολικού περιβάλλοντος, που όμως χρειάζεται περαιτέρω βελτίωση. - Σε ποσοστό 36,5% ήταν μέτρια ικανοποιημέ- νοι από τη συντήρηση των χώρων του σχολείου τους και το 42% αξιολόγησε ως καλό το σχολικό τους χώρο από άποψη ασφάλειας. -Οι διευθυντές των σχολείων, σε σχέση με τους λοιπούς εκπαιδευτικούς, φάνηκε πως ήταν πιο ευαισθητοποιημένοι και πως δραστηριοποιού- νταν περισσότερο για την εξάλειψη των παρα- γόντων κινδύνου για ατυχήματα στο σχολείο τους. -Διαπιστώθηκε θετική, αν και ασθενής, συσχέ- τιση ανάμεσα στη συνολική γνώση των εκπαι- δευτικών και στη στάση και συμπεριφορά τους, όπως επίσης ανάμεσα στη στάση και συμπερι- φορά τους στα θέματα σχολικής ασφάλειας. Σύρου και συν/2013 β Διερεύνηση από σχολικό νοσηλευτή των γνώσεων, στάσεων και της συμπε- ριφοράς εκ- παιδευτικών πρωτοβάθμι- ας εκπαίδευ- σης στα θέ- ματα υγιεινής σχολικού πε- ριβάλλοντος (κτιριακές εγκαταστά- σεις-εξοπλι- σμός). Ποσοτική μελέτη επι- σκόπησης και συσχέ- τισης. 405 εκπαι- δευτι-κοί σε 42 δημοτι- κά σχολεία επαρχιακού νομού. - Μέτρηση των γνώσε- ων, στάσεων και συμπερι- φο-ράς εκ- παιδευτι-κών πρωτοβά- θμιας εκπαί- δευσης στα θέματα υγιει- νής του φυσι- κού σχολικού περιβάλλο- ντος (εγκατα- στάσεις-εξο- πλισμός). -Ελλείψεις στις γνώσεις εκπαιδευτικών στη σχο- λική υγιεινή και την πρόληψη μεταδοτικών νο- σημάτων. -Ανάδειξη των πιστεύω τους για τον ρόλο αυξη- μένης ευθύνης των σχολείων στην προαγωγή υγείας και την πρόληψη των ασθενειών και για την αναγκαιότητα σχεδιασμού και υλοποίησης στα σχολεία προγραμμάτων για την υγεία. -Θετική η συμπεριφορά τους ως προς τη δια- μόρφωση υγιεινού σχολικού περιβάλλοντος, η οποία όμως χρειάζεται περαιτέρω βελτίωση. -Σχεδόν οι μισοί αξιολόγησαν ως καλό το σχολι- κό τους χώρο από άποψη υγιεινής. -Οι διευθυντές, σε σχέση με τους λοιπούς εκ- παιδευτικούς, φάνηκαν πιο ευαισθητοποιημέ- νοι και πως δραστηριοποιούνταν περισσότερο στην εξάλειψη των παραγόντων κινδύνου της υγιεινής του σχολείου τους. -Διαπιστώθηκε θετική, αν και ασθενής, συσχέ- τιση ανάμεσα στη συνολική γνώση των εκπαι- δευτικών και στη στάση και συμπεριφορά τους όπως επίσης ανάμεσα στη στάση και συμπερι- φορά τους στα θέματα σχολικής υγιεινής.
  • 32.
    110 Στον Πίνακα 2αναφέρονται οι περιγραφικές με- λέτες με βάση τη μεθοδολογία τους, δηλαδή παρουσιάζεται για κάθε μελέτη ο ερευνητικός σχεδιασμός, ο τρόπος δειγματοληψίας, τα μεθο- δολογικά εργαλεία και ο τρόπος ανάλυσης των ερευνητικών δεδομένων, ώστε να είναι μεταξύ τους συγκρίσιμα. Όλες οι μελέτες της ανασκόπησης, όπως ανα- φέρθηκε και στη μεθοδολογία, ήταν περιγρα- φικά σχέδια έρευνας. Από το σύνολο των 12 πε- ριγραφικών μελετών (Πίνακας 2), οι 10 ήταν ποσοτικές και 2 ποιοτικές, ενώ μόνο 2 διεξήχθη- σαν από σχολικό νοσηλευτή. Ιδίως σε ό, τι αφο- ρά στις ποσοτικές μελέτες, οι 5 εφάρμοζαν σχέ- διο συγχρονικής επισκόπησης (Jones et al. 2003, Jones et al. 2007a, Jones et al. 2007b, Kann et al. 2007, Soares et al. 2012), οι 2 απλά σχέδια επι- σκόπησης (Tabancali Bekta 2009, ΥΠΕΠΘ 2010), οι 2 σχέδιο επισκόπησης και συσχέτισης (Σύρου και συν. 2013α, Σύρου και συν. 2013β) και η μια σχέδιο συγχρονικής επισκόπησης και συσχέ- τισης (Wong et al. 2010). Πίνακας 2. Παρουσίαση των περιγραφικών μελετών με βάση τη μεθοδολογία τους Συγγραφείς Χρονολογία Ερευνητικός σχεδιασμός Δειγματοληψία Μεθοδολογικά εργαλεία Ανάλυση δεδομένων Jones et al/2003 Ποσοτική μελέτη συγχρονικής επι- σκόπησης Εθνικά αντιπρο- σωπευτικό δείγ- μα Ερωτηματολόγιο με έλεγχο της εγκυρότητας και αξιοπι- στίας του χωρίς να αναφέ- ρονται δείκτες. Ανάλυση λογιστικής παλινδρόμησης- x2 ανάλυση (με p0.01) Jones et al/ 2007a Ποσοτική μελέτη συγχρονικής επι- σκόπησης Εθνικά αντιπρο- σωπευτικό δείγ- μα Ερωτηματολόγιο που σταθ- μίστηκε χωρίς να αναφέρε- ται όμως ο έλεγχος εγκυ- ρότητας και αξιοπιστίας του (δείκτες). Χρησιμοποιήθηκε ο έλεγχος t-test (με p0.01) Jones et al/ 2007b Ποσοτική μελέτη συγχρονικής επι- σκόπησης Εθνικά αντιπρο- σωπευτικό δείγ- μα Ερωτηματολόγιο που σταθ- μίστηκε χωρίς να αναφέρε- ται όμως ο έλεγχος εγκυ- ρότητας και αξιοπιστίας του (δείκτες). Χρησιμοποιήθηκε ο έλεγχος t-test (με p0.01) Kann et al/2007 Ποσοτική μελέτη συγχρονικής επι- σκόπησης Εθνικά αντιπρο- σωπευτικό δείγ- μα Ερωτηματολόγιο που όμως δεν αναφέρεται πώς έγινε ο έλεγχος εγκυρότητας και αξιοπιστίας του. Χρησιμοποιήθηκε ο έλεγχος t-test για ανεξάρτητα δείγμα- τα σε επίπεδο στατι- στικής σημαντικότη- τας α=0,01 Tabancali Bekta/2009 Ποσοτική μελέτη επισκόπησης Δεν αναφέρε- ται πώς ακριβώς έγινε η δειγμα- τοληψία Ερωτηματολόγιο που όμως δεν αναφέρεται πώς έγινε ο έλεγχος εγκυρότητας και αξιοπιστίας του Μέτρα κεντρικής τάσης και t-test για ανεξάρτητα δείγ- ματα Υπουργείο Εθνικής Παι- δείας και Θρησκευμά- των/ 2010 Ποσοτική μελέτη επισκόπησης Αναλογική στρωματοποι- ημένη τυχαία δειγματοληψία Ερωτηματολόγιο με έλεγχο της αξιοπιστίας (Cronbach’s alpha 0,57-0,87) και εγκυρό- τητάς του (περιεχομένου και διαφοροποίησης). Περιγραφική ανάλυ- ση και διερευνητική παραγοντική ανά- λυση Wong et al/ 2010 Ποσοτική μελέτη συγχρονικής επι- σκόπησης και συσχέτισης Δεν αναφέρε- ται πώς ακριβώς έγινε η δειγμα- τοληψία Ερωτηματολόγιο με πιλοτι- κή στάθμιση και με έλεγχο της εγκυρότητάς του (φαινο- μενική-δομική). Δεν αναφέ- ρονται δείκτες αξιοπιστίας. Περιγραφική ανάλυ- ση - Πολλαπλή γραμ- μική παλινδρόμηση- Χρήση συντελεστή συσχέτισης (r) του Pearson
  • 33.
    111ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 Συγγραφείς Χρονολογία Ερευνητικός σχεδιασμός Δειγματοληψία Μεθοδολογικάεργαλεία Ανάλυση δεδομένων Gairín Castro /2011 Ποιοτική μελέτη Δείγμα σκοπιμό- τητας Τριγωνοποιημένη μέθοδος με τη χρήση ομάδας εστία- σης και ερωτηματολογίου συνεντεύξεων- Δεν διευκρι- νίστηκε πως μελετήθηκε η αξιοπιστία και εγκυρότητά του. Δεν διευκρινίζεται πως ακριβώς έγινε η ποιοτική ανάλυση Vicario/2012 Ποιοτική μελέτη Δείγμα σκοπιμό- τητας Τριγωνοποιημένη μέθοδος με τη χρήση ομάδας εστία- σης και συνεντεύξεων- Δεν διευκρινίστηκε πως μελετή- θηκε η αξιοπιστία και εγκυ- ρότητά του. Δεν διευκρινίζεται πως ακριβώς έγινε η ποιοτική ανάλυση Soares et al/2012 Ποσοτική μελέτη συγχρονικής επι- σκόπησης Δεν αναφέρε- ται πως ακριβώς έγινε η δειγμα- τοληψία Τριγωνοποιημένη μέθοδος με εργαστηριακό έλεγχο και με ερωτηματολόγιο με πιλο- τική εφαρμογή χωρίς όμως να αναφέρονται δείκτες εγκυρότητας και αξιοπιστί- ας του. Ανάλυση πολλαπλής λογιστικής παλιν- δρόμησης- Pearson’s chi-square (x2) and Fisher’s tests με p0.05 Σύρου και συν/2013α Ποσοτική μελέτη επισκόπησης και συσχέτισης Αναλογική στρωματοποι- ημένη τυχαία δειγματοληψία Ερωτηματολόγιο με πιλοτι- κή εφαρμογή και με έλεγχο εγκυρότητας (φαινομενική, περιεχομένου) και αξιοπιστί- ας (Cronbach’s alpha 0,72- 0,93). Αναφέρεται ο συντε- λεστής συσχέτισης (r) του Pearson. Ποσοτική ανάλυ- ση-Περιγραφική και επαγωγική στατιστι- κή ανάλυση-Έλεγ- χος t-test για ανε- ξάρτητα δείγματα σε επίπεδο στατι- στικής σημαντικό- τητας α=0,05. Υπο- λογισμός του συ- ντελεστή συσχέτι- σης (r) του Pearson (r=0,146-0,199). Σύρου και συν/2013β Ποσοτική μελέτη επισκόπησης και συσχέτισης Αναλογική στρωματοποι- ημένη τυχαία δειγματοληψία Ερωτηματολόγιο με πιλοτι- κή εφαρμογή και με έλεγχο εγκυρότητας(φαινομενική, περιεχομένου) και αξιο- πιστίας (Cronbach’s alpha 0,81-0,89). Αναφέρεται ο συ- ντελεστής συσχέτισης (r) του Pearson. Ποσοτική ανάλυ- ση-Περιγραφική και επαγωγική στατιστι- κή ανάλυση-Έλεγ- χος t-test για ανε- ξάρτητα δείγματα σε επίπεδο στατι- στικής σημαντικό- τητας α=0,05. Υπο- λογισμός του συ- ντελεστή συσχέτι- σης (r) του Pearson (r=0,108-0,149).
  • 34.
    112 ΣΥΖΗΤΗΣΗ Βασικός σκοπός τηςπαρούσας συστηματικής ανασκόπησης ήταν η διερεύνηση των γνώσεων και αντιλήψεων εκπαιδευτικών και λοιπού προ- σωπικού για δομές, ανάγκες, πρακτικές και πο- λιτικές διαμόρφωσης ασφαλούς και υγιεινού φυσικού σχολικού περιβάλλοντος (κτιριακές εγκαταστάσεις - εξοπλισμός). Στην παρούσα ανα- σκόπηση συμπεριλήφθηκαν 12 μελέτες, οι οποί- ες όμως ποικίλλαν ως προς τις κύριες μετρήσεις τους και τα αποτελέσματά τους, ανάλογα τη χώ- ρα που διεξάγονταν. Τααποτελέσματατωνμελετώντηςανασκόπησης, έδειξαν ότι πολύ σημαντικές θεωρήθηκαν οι έν- νοιες της σχολικής ασφάλειας (Tabancali Bekta 2009, Σύρου και συν. 2013α) και υγιεινής (Σύρου και συν. 2013β) από τους εκπαιδευτικούς. Ιδιαίτε- ρη βαρύτητα στη διαμόρφωση ασφαλών και υγι- εινών συνθηκών διδασκαλίας δόθηκε στον ρόλο των διευθυντών σχολείων, οι οποίοι έχουν και την ευθύνη της εποπτείας των κτιριακών εγκαταστά- σεων και της φροντίδας για την άμεση αποκατά- σταση βλαβών (Vicario 2012). Οι διευθυντές σχο- λείων, σε σχέση με τους λοιπούς εκπαιδευτικούς, διαπιστώθηκε επίσης πως ήταν και πιο ευαισθη- τοποιημένοι και πως δραστηριοποιούνταν πε- ρισσότερο στην εξάλειψη των παραγόντων κιν- δύνου της ασφάλειας και υγιεινής του σχολείου τους(Σύρουκαισυν.2013α,Σύρουκαισυν.2013β). Τα ευρήματα επιβεβαιώνουν την υπουργική από- φαση (Υ.Α 2002) για τα καθήκοντα και τις αρμο- διότητες των διευθυντών σχολείων, που αναφέ- ρει ότι «ΟΔιευθυντήςτουσχολείουείναιυπεύθυνος μαζί με τους εκπαιδευτικούς για την καθαριότητα και αισθητική των χώρων του διδακτηρίου, καθώς και για την προστασία της υγείας και ασφάλειας των μαθητών» (άρθρο 29, παράγραφος 5) και επίσης ότι «Ο Σύλλογος Διδασκόντων έχει την ευθύνη για την ποιοτικήβελτίωσηκαιτηναξιοποίησητωνσχολικών εγκαταστάσεων, ιεραρχώντας και προτείνοντας στη σχολική επιτροπή, μέσω του Διευθυντή, την κάλυψη των αναγκών και αναθέτοντας στα μέλη του συγκεκριμένες αρμοδιότητες…» (άρθρο 39, παράγραφος 9). Μολονότι οι γνώσεις εκπαιδευτικών σε θέμα- τα ασφάλειας και υγιεινής αναφέρθηκαν ως ελλιπείς, οι εκπαιδευτικοί διατηρούσαν θετι- κές στάσεις αφενός ως προς το ρόλο αυξη- μένης ευθύνης των σχολείων στην προαγωγή υγείας και την πρόληψη ατυχημάτων και μετα- δοτικών νοσημάτων και αφετέρου ως προς την αναγκαιότητα ενημέρωσής τους στα θέματα αυ- τά (Wong et al. 2010, Σύρου και συν. 2013α, Σύρου και συν. 2013β). Ανεπαρκείς βρέθηκαν οι γνώσεις υγιεινής και σε χειριστές τροφίμων, παρά τη θετική τους στάση και την εκπαίδευσή τους σε θέματα ασφάλειας τροφίμων (Soares et al. 2012). Τέλος οι αντιλήψεις για τις σχολικές υποδο- μές, τα προγράμματα και τις πολιτικές υγεί- ας φάνηκε ότι ποίκιλαν ανάλογα με τη χώ- ρα, στην οποία διεξαγόταν η κάθε μελέτη. Στις ΗΠΑ για παράδειγμα, φάνηκε πως τα περισσότε- ρα σχολεία είχαν υιοθετήσει πολιτικές επιθεώρη- σης και συντήρησης των σχολικών υποδομών και του εξοπλισμού τους (Jones et al. 2003, Jones et al. 2007a, Jones et al. 2007b, Kann et al. 2007). Αντιθέτως στη χώρα μας σε πανελλαδική μελέτη, που έγινε σε διευθυντές σχολείων (ΥΠΕΠΘ 2010), αναφέρθηκε ανεπάρκεια κατάλ- ληλων υποδομών σχολικής υγείας, προγραμμά- των αγωγής υγείας και υπηρεσιών πρόληψης. Σε ό,τι αφορά στη μεθοδολογία των μελετών, τα ερευνητικά εργαλεία και η δειγματοληψία διέφε- ραν ανάλογα με το είδος της μελέτης. Ειδικότερα, όλες οι ποσοτικές μελέτες είχαν ως κύριο και μο- ναδικό ερευνητικό εργαλείο το ερωτηματολόγιο - εκτός από μια (Soares et al. 2012) που περι- λάμβανε επιπλέον και εργαστηριακό έλεγχο για επιβεβαίωση των αποτελεσμάτων της, μέσω της τριγωνοποίησης. Η τριγωνοποίηση χρησιμοποι- ήθηκε και στις 2 ποιοτικές μελέτες, οι οποίες εί- χαν ως ερευνητικά εργαλεία ερωτηματολόγια σε συνδυασμό με ομάδες εστίασης (Gairín Castro 2011, Vicario 2012). Δηλαδή από το σύνολο των 12 μελετών της ανασκόπησης μόνο στις 3 εφαρμό- στηκε η τριγωνοποίηση. Επιπρόσθετα, η αναφορά στις μεθόδους ελέγ- χου της αξιοπιστίας και εγκυρότητάς των ερευ- νητικών εργαλείων, που χρησιμοποιήθηκαν, υπολείπονταν σε περισσότερες από τις μισές με- λέτες. Οι δείκτες αξιοπιστίας αναφερόταν, μόνο σε 3 από τις 12 μελέτες (ΥΠΕΠΘ 2010, Σύρου και συν. 2013α, Σύρου και συν. 2013β), ενώ σε κάποιες άλλες γίνονταν αναφορά στην έν- νοια της «πιλοτικής στάθμισης» του ερευνη- τικού εργαλείου, χωρίς περαιτέρω διευκρινί- σεις ως προς την εγκυρότητα (Soares et al.
  • 35.
    113ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 2012) καιαξιοπιστία του (Wong et al. 2010, Soares et al. 2012 ). Αναφορικά με την επιλογή του δείγματος, στις ποσοτικές μελέτες ο αριθμός των συμμετεχό- ντων στο δείγμα ήταν μέτριος έως μεγάλος (166- 2.106 άτομα), ενώ στις ποιοτικές ήταν μικρό- τερος. Ειδικότερα για τις ποιοτικές μελέτες το δείγμα συνήθως είναι μικρό αλλά θα πρέπει να είναι το κατάλληλο για την ερμηνεία του φαινο- μένου και θα πρέπει να είναι επαρκές, όχι σε πο- σότητα αλλά σε παροχή ποιοτικών πληροφορι- ών, που θα επιτρέψουν να επιτευχθεί η έννοια του κορεσμού, αναφορικά με τις πληροφορίες για το υπό έρευνα φαινόμενο (Κυριαζή 2001). Το δείγμα στις 2 ποιοτικές μελέτες της ανασκόπησης ήταν δείγμα σκοπιμότητας -με βάση την υποκειμενι- κή γνώση των ερευνητών για τα χαρακτηριστι- κά του δείγματος- και προκειμένου να παρέχει τις πληροφορίες, που απαιτούσε η μελέτη μέσα από πιο ολοκληρωμένες και σε βάθος απαντή- σεις των ερωτώμενων. Αντιθέτως στην πλειοψη- φία (7/10) των ποσοτικών μελετών εφαρμόστηκε η τυχαία δειγματοληψία, η οποία εκφράστηκε εί- τε με την έννοια της αναλογικής στρωματοποι- ημένης τυχαίας δειγματοληψίας (Σύρου και συν. 2013α, Σύρου και συν. 2013β, ΥΠΕΠΘ 2010) είτε με την έννοια του «εθνικά αντιπροσωπευτικού δείγματος» (Jones et al. 2003, Jones et al. 2007a, Jones et al. 2007b, Kann et al. 2007). Ως προς τις μεθόδους ανάλυσης των δεδομέ- νων, στις 2 ποιοτικές μελέτες δεν διευκρινίζο- νταν ποια ακριβώς ήταν τα στάδια της ποιοτικής ανάλυσής τους (π.χ. κωδικοποίηση και οργάνω- ση των δεδομένων). Σε όλες τις ποσοτικές μελέ- τες όμως αναφέρθηκε πως πραγματοποιήθηκε περιγραφική (μονομεταβλητή-μέτρα κεντρικής τάσης) και επαγωγική (διμεταβλητή - πολυμε- ταβλητή) στατιστική ανάλυση. Στην επαγωγική ανάλυση αναφέρθηκε κυρίως η χρησιμοποίηση παραμετρικών διμεταβλητών στατιστικών δοκι- μασιών (t-test για ανεξάρτητα δείγματα) σε πε- ρισσότερες από τις μισές μελέτες (6/10), καθώς περιλάμβαναν μεγάλο αριθμό συμμετεχόντων (100), ενώ στις υπόλοιπες 4 αναφέρθηκε η χρη- σιμοποίηση πολυμεταβλητών στατιστικών δοκι- μασιών. Χρειάζεται, τέλος, να αναφερθεί ότι οι μελέτες στη χώρα μας γύρω από τις γνώσεις και αντιλή- ψεις προσωπικού σχολείων στην ασφάλεια και υγιεινή του φυσικού σχολικού περιβάλλοντος ήταν μόνο 2 για τα έτη 2000-2015. Επίσης στο σύ- νολο των μελετών της παρούσας ανασκόπησης η συμμετοχή των νοσηλευτών ως βασικών ερευ- νητών κρίνεται χαμηλή, δεδομένου ότι μόνο το ένα έκτο (1/6) των μελετών αυτών διεξήχθη από σχολικό νοσηλευτή (2 στις 12 μελέτες). Κύριος περιορισμός της παρούσας ανασκόπησης ήταν η αδυναμία να συμπεριλάβει μελέτες σε άλλες γλώσσες πλην της Ελληνικής και Αγγλικής. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ Η παρούσα ανασκόπηση έδειξε ότι η ασφάλεια και υγιεινή στο χώρο του σχολείου είναι ζητή- ματα, που απασχολούν τη βιβλιογραφία. Δηλα- δή βρέθηκε ότι υπάρχουν μελέτες, κυρίως ξενό- γλωσσες, που στην πλειοψηφία τους είναι καλά μεθοδολογικά σχεδιασμένες, που εξετάζουν γνώσεις και αντιλήψεις προσωπικού σχολείων για δομές, πρακτικές και πολιτικές ασφάλειας και υγιεινής του φυσικού σχολικού περιβάλλοντος και οι οποίες φάνηκε ότι ποίκιλαν ως προς τις με- τρήσεις και τα αποτελέσματά τους ανάλογα με τη χώρα, που διεξάγονταν. Στη χώρα μας ο αριθμός των προαναφερθέντων περιγραφικών μελετών ήταν μικρός. Επομένως απαιτείται επιπρόσθετη έρευνα προκειμένου, αφενός να εξαχθούν πιο ασφαλή συμπεράσμα- τα ως προς τις γνώσεις και αντιλήψεις εκπαιδευ- τικών και λοιπού προσωπικού στη σχολική ασφά- λεια και υγιεινή και αφετέρου να προσδιοριστούν οι ανάγκες ως προς τις κτιριακές υποδομές και τον εξοπλισμό των σχολείων, με σκοπό τη διατύ- πωση προτάσεων για τη διαμόρφωση συνθηκών διδασκαλίας απαλλαγμένων από κινδύνους για ατυχήματα και μεταδοτικά νοσήματα. ΣΗΜΑΣΙΑ ΓΙΑ ΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΠΡΑΚΤΙΚΗ Οι σχολικοί νοσηλευτές, ως ενεργά μέλη της ευ- ρύτερης κοινότητας του σχολείου και ως αρμόδι- οι σε θέματα αγωγής και προαγωγής υγείας, κα- λούνται να διαδραματίζουν το βασικό ρόλο της ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης του σχολι- κού πληθυσμού μέσα από προγράμματα αγωγής υγείας, με στόχο την παροχή γνώσεων και την ανάπτυξη στάσεων και συμπεριφορών, που συμ- βάλλουν στη δημιουργία ασφαλών και υγιεινών
  • 36.
    114 συνθηκών διδασκαλίας (Σύρου2014). Καλούνται επίσης να τεκμηριώνουν επιστημονικά το ρόλο αυτό με την ενεργό συμμετοχή τους σε ερευνη- τικές δραστηριότητες βασισμένες στον κατάλλη- λο ερευνητικό σχεδιασμό, ώστε να ενισχύεται η εγκυρότητα και η αξιοπιστία τους. Δηλαδή χρει- άζεται να είναι ενημερωμένοι για την έρευνα, να υποστηρίζουν την έρευνα και να συμμετέχουν ενεργά στη διεξαγωγή της έρευνας (Hootman 2002), καθώς είναι απαραίτητη για την πρόοδο της υγείας των παιδιών και για τη βελτίωση των πρακτικών νοσηλευτικής φροντίδας. Η έρευνα όμως από τη φύση της είναι πολύπλοκη διαδικασία, αφού απαιτεί τη συμμετοχή πολλών τομέων της γνώσης, όπως η ηθική, θεωρητικά και εννοιολογικά πλαίσια και ερευνητικό σχεδια- σμό. Αλλά και ο ρόλος των νοσηλευτών στα σχο- λεία είναι επίσης πολύπλοκος, αφού περιλαμβά- νει μια σωρεία καθηκόντων και αρμοδιοτήτων, που εκτείνονται από την παροχή υπηρεσιών υγείας έως τη συμβουλευτική (Υ.Α 2007, Σύρου Σουτζή 2015). Όπως προαναφέρθηκε η συμμετο- χή των νοσηλευτών ως βασικών ερευνητών στις μελέτες της παρούσας ανασκόπησης ήταν χαμη- λή-γεγονός που θέτει το ερώτημα αν η έλλειψη χρόνου, λόγω του φόρτου εργασίας, σε συνδυα- σμό με την ελλιπή χρηματοδότηση, αποτελούν κάποια από τα αίτια της υπολειπόμενης συμμε- τοχής σχολικών νοσηλευτών σε ερευνητικές με- λέτες για τη διαμόρφωση ασφαλών και υγιεινών συνθηκών διδασκαλίας. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ American Academy of Pediatrics (1993). Committee on School Health, School Health Policy and Prac- tice, Fifth Edition. Bergeson Τ. (2004). Infectious Disease Control Guide for School Staff. Διαθέσιμο από: http://www.k12. wa.us/healthservices/pubdocs/infectiousdis- easecontrolguide3-11-04.pdf. Πρόσβαση στις 06.08.2013. Γαλανάκης Ε. (2009). Λοιμώξεις στον παιδικό σταθμό/ παιδότοπο, σχολείο, χώρους παροχής υγείας: Λοιμώξεις γαστρεντερικού και άλλα λοιμώδη. Εισηγήσεις 12ου Σεμιναρίου Παιδιατρικών Λοιμώξεων «Θέματα Παιδιατρικών Λοιμώξεων», Θεσσαλονίκη: 21-28. CDC (2013). Adolescent and School Health Infec- tious Diseases at School. Διαθέσιμο από: http:// www.cdc.gov/healthyyouth/infectious/index.htm. Πρόσβαση στις 06.08.2013. Eaton D, Marx E, Bowie S. (2007). Faculty and Staff Health Promotion: Results from the School Health Policies and Programs Study 2006. Journal of School Health: Vol. 77(8):557-566. Gairín J, Castro D. (2011). Safety in schools: an integral approach. International Journal of Leadership in Education. Theory and Practice: 14(4): 457-474. Hootman J. (2002). The Importance of Research to School Nurses and School Nursing Practice. The Journal of School Nursing: 18(1):18-24. Jones S, Brener N, McManus T. (2003). Prevalence of School Policies, Programs and Facilities That Pro- mote a Healthy Physical School Environment. American Journal of Public Health: 93(9): 1570-1575. Jones S, Fisher C, Greene B, Hertz M, Pritzl J. (2007a). Healthy and Safe School Environment, Part I: Re- sults From the School Health Policies and Programs Study 2006. Journal of School Health: 77(8):522- 543. Jones S, Axelrad R, Wattigney W, Stat M. (2007b). Healthy and Safe School Environment, Part II, Phys- ical School Environment: Results from the School Health Policies and Programs Study 2006. Journal of School Health: 77(8):544-556. Kann L, Brener N, Wechsler H. (2007). Overview and Summary: School Health Policies and Programs Study 2006.J Sch Health:77 (8): 385-397. Κυριαζή N. (2001). Η κοινωνιολογική έρευνα: κριτική επισκόπηση των μεθόδων και των τεχνικών. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα. Liberal E.F, Aires R.T, Aires M.T, Osório A.C. (2005). Safe school. J Pediatr (Rio J): 81(5):155-63. Παπάνης E.(2009). Κίνδυνοι στα σχολεία. Διαθέσιμο από:http://www.healthview.gr/%CF%86%CE%AC %CE%BA%CE%B5%CE%BB%CE%BF%CE%B9-%CF %85%CE%B3%CE%B5%CE%AF%CE%B1%CF%82/ %CE%BA%CE%AF%CE%BD%CE%B4%CF%85%CE %BD%CE%BF%CE%B9-%CF%83%CF%84%CE%B1- %CF%83%CF%87%CE%BF%CE%BB%CE%B5%CE %AF%CE%B1. Πρόσβαση στις 20 .11.2011. Selekman P. (2006). School Nursing: A Comprehensive Text, 1st Edition. Philadelphia: F.A. Davis Company. Διαθέσιμο από: http://www.choa.org/Health-Pro- fessionals/Nurse-Resources/School-Nurses/~/me- dia/CHOA/Documents/Health-Professionals/2013- School-Health-Manual/Manual-Chapters/ Ch-4-Communicable-Diseases-and-Infection-Con- trol.pdf. Πρόσβαση στις 09.08.2013. Soares L, Almeida R, Cerqueira E, Carvalho J, Nunes I. (2012). Knowledge, attitudes and practices in food safety and the presence of coagulase pos- itive staphylococci on hands of food handlers in the schools of Camaçari, Brazil. Food Control: 27 (1): 206–213. Συριοπούλου Β. (2013). Οι «σχολικές» λοιμώξεις και η πρόληψη. Διαθέσιμο από: http://www.eumedline. eu/post/Oi-%C2%ABsxolikes%C2%BB-loimwkseis- kai-h- prolhpsh . Πρόσβαση στις 10.08.2013.
  • 37.
    115ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 Σύρου Ν,Σουρτζή Π (2015). Η σχολική νοσηλευτική σε Μονάδες Ειδικής Αγωγής και Εκπαίδευσης. Δημοσίευση στα Πρακτικά με κριτές του Πανελλήνιου Συνεδρίου «Νέος Παιδαγωγός», Αθήνα: ISBN: 978-960-99435-7-4 (e-book/pdf). Σύρου Ν. (2014). Ανάπτυξη, εφαρμογή και αξιολόγηση προγράμματος τροποποίησης παραγόντων κινδύνου για την υγεία και ασφάλεια στα σχολεία. Διδακτορική Διατριβή, Τμήμα Νοσηλευτικής Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών (ΕΚΠΑ). Αθήνα. Σύρου Ν, Καλοκαιρινού Α, Ελευσινιώτης Ι, Τζιαφέρη Στ, Σουρτζή Π. (2013α). Γνώσεις, στάσεις και συμπεριφορές εκπαιδευτικών πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης για τη σχολική ασφάλεια. Νοσηλεία και Έρευνα: 36 (2): 148-164. Σύρου Ν, Καλοκαιρινού Α, Ελευσινιώτης Ι, Σουρτζή Π. (2013β). Διερεύνηση από Σχολικό Νοσηλευτή των Γνώσεων, Στάσεων και της Συμπεριφοράς των Εκπαιδευτικών για τη Σχολική Υγιεινή. ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ: 52: 333-345. Tabancalı E, Bektas T. (2009). Student safety in primary schools: A sample of Büyükçekmece County. Pro- cedia: social and behavioral sciences: 1 (1): 281–284. Τσαγκάρη Χ. (2007). Σχολικά ατυχήματα. Διαθέσιμο από:http://archive.enet.gr/11/09/2007. Πρόσβαση στις 11.08.2011. Vicario A.D. (2012). Safety management in Catalonia’s schools. Procedia: social and behavioral sciences: 46: 3324 – 3328. Wong Ε, Cheng Μ, Lo S.K. (2010). Teachers’ Risk Per- ception and Needs in Addressing Infectious Dis- ease Outbreak. J Sch Nurs: 26 (5): 398-406. World Health Organization (WHO) (1995). Glob- al school health initiative. Διαθέσιμο από:http:// www.who.int/school_youth_health/gshi/en/in- dex.html Πρόσβαση στις 19.07.2013. World Health Organization (WHO) (1996). Region- al guidelines: development of health-promoting schools: a framework for action. Manila, WHO Re- gional Office for the Western Pacific, (Health Promoting Schools, Series 5). Διαθέσιμο από: http://whqlibdoc.who.int/wpro/1994-99/a53203. pdf . Πρόσβαση στις 05.08.2013. World Health Organization (WHO) (2000). Local Ac- tion. Creating Health Promoting Schools, Informa- tion Series on School Health. Διαθέσιμο από: http:// www.who.int/school_youth_health/media/en/88. pdf. Πρόσβαση στις 05.08.2013. World Health Organization (WHO) (2013). The Physical School Environment. Διαθέσιμο από:http://www. who.int/school_youth_health/media/en/physical_ sch_environment.pdf. Πρόσβαση στις 18.07.2013. Υπουργική Απόφαση (Υ.Α.) Φ.353.1/324/105657/Δ1 (2002). Καθορισμός γενικότερων καθηκόντων και αρμοδιοτήτων των προϊστάμενων των περιφερει- ακών υπηρεσιών πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθ- μιας εκπαίδευσης, των διευθυντών και υποδιευ- θυντών των σχολικών μονάδων και ΣΕΚ και των συλλόγων διδασκόντων. Διαθέσιμο από: www. et.gr. Πρόσβαση στις 17.09.2013. Υπουργική Απόφαση Αριθμ. ΦΕΚ 449/ 27922/Γ6 (2007). Καθορισμός των ιδιαίτερων καθηκόντων και αρμοδιοτήτων του ειδικού εκπαιδευτικού προ- σωπικού και του ειδικού βοηθητικού προσωπικού, που υπηρετεί στις σχολικές μονάδες ειδικής αγω- γής, πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευ- σης. Διαθέσιμο από: www.et.gr. Πρόσβαση στις 30.09.2013. Υπουργείο Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων (ΥΠΕΠΘ) (2010). Αποτύπωση και εκτίμηση ανα- γκών της σχολικής υγείας στο Ελληνικό εκπαιδευ- τικό σύστημα. (2ο παραδοτέο). Πάτρα:153,212, 262- 263, 271.
  • 38.
    116 ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΕΙΣΑΓΩΓΉ: Ηοστεοπόρωση είναι η ποιοτική και ποσοτική υποβάθμιση του οστού και το χα- ρακτηριστικό της γνώρισμα είναι η απουσία συ- μπτωματολογίας έως ότου επέλθει ένα οστεοπο- ρωτικό κάταγμα. ΣΚΟΠΌΣ: Η διερεύνηση της ποιότητας ζωής γυ- ναικών με οστεοπόρωση, καθώς και των προσ- διοριστών που επηρεάζουν την ποιότητα αυτή. ΥΛΙΚΌ-ΜΈΘΟΔΟΣ: Πραγματοποιήθηκε μια συγ- χρονική μελέτη με δειγματοληψία ευκολίας. Ο μελετώμενος πληθυσμός περιλάμβανε 49 γυναί- κες με οστεοπόρωση, 57 γυναίκες με οστεοπενία και 45 γυναίκες με φυσιολογική οστική πυκνότη- τα σύμφωνα με την ποιότητα του οστού βάσει της μέτρησης οστικής πυκνότητας (DXA) ισχίου. Χρησιμοποιήθηκε το ερωτηματολόγιο SF-36v2 για τη μέτρηση της ποιότητας ζωής και το ερω- τηματολόγιο FRAX για τη δεκαετή πρόγνωση του κινδύνου εμφάνισης κατάγματος. ΑΠΟΤΕΛΈΣΜΑΤΑ: Σύμφωνα με τα αποτελέσμα- τα της πολυμεταβλητής ανάλυσης, η αύξηση της ηλικίας σχετίζονταν με αύξηση της πιθανότητας να ανήκουν στην ομάδα υψηλού κινδύνου για την εμφάνιση μείζονος οστεοπορωτικού κατάγ- ματος (p0,001) και την εμφάνιση κατάγματος του ισχίου (p0,001). Επιπλέον, οι οστεοπορω- τικές είχαν μεγαλύτερη πιθανότητα να ανήκουν στην ομάδα υψηλού κινδύνου για την εμφάνιση μείζονος οστεοπορωτικού κατάγματος (p=0,018) και κατάγματος του ισχίου (p=0,023) σε σχέση με τις φυσιολογικές. Η μείωση της ηλικίας σχετί- ζονταν με αύξηση της βαθμολογίας σωματικής υγείας (p0,001). Επιπλέον, οι φυσιολογικές γυ- ναίκες και οι οστεοπενικές, καθώς και οι γυναίκες χωρίς συνοσηρότητα είχαν μεγαλύτερη βαθμο- λογία σωματικής υγείας (p0,001 και p=0,005 αντιστοίχως) αλλά και βαθμολογία ψυχικής υγεί- ας (p0,001 και στις δυο περιπτώσεις). ΣΥΜΠΕΡΆΣΜΑΤΑ: Η έγκαιρη διάγνωση και η θε- ραπεία της οστεοπόρωσης μπορούν να συμβάλ- λουν καθοριστικά στη βελτίωση της ποιότητας ζωής των ασθενών με οστεοπόρωση. ΛΈΞΕΙΣ-ΚΛΕΙΔΙΆ: κάταγμα ισχίου, μείζον οστε- οπορωτικό κάταγμα, οστεοπόρωση, ποιότητα ζωής, προσδιοριστής, SF-36 Ποιότητα ζωής γυναικών με οστεοπόρωση Γιακουμής Διακουμής, Ορθοπαιδικός, MSc, Γενικό Αντικαρκινικό-Ογκολογικό Νοσοκομείο Αθηνών «Άγιος Σάββας», Ορθοπαιδική κλινική, Αθήνα Πέτρος Γαλάνης, Νοσηλευτής ΠΕ, MPH, PhD, Εργαστήριο Οργάνωσης και Αξιολόγησης Υπηρεσιών, Τμήμα Νοσηλευτικής, ΕΚΠΑ Χρυσούλα Γαλανάκη, Ρευματολόγος, Αθήνα Αναστασία Κριαρή, Νοσηλεύτρια ΠΕ, MSc, Γενικό Νοσοκομείο Λήμνου Ελισάβετ Φρεγγίδου, MSc, Εθνικός Οργανισμός Παροχής Υπηρεσιών Υγείας, Περιφερειακή Διεύθυνση Κιλκίς, Κιλκίς, Ελλάδα Αγγελική Μπιλάλη, Νοσηλεύτρια ΠΕ, MSc, PhD, Νοσοκομείο Παίδων «Π. Α. Κυριακού» Μάμας Θεοδώρου, Καθηγητής, Ανοικτό Πανεπιστήμιο Κύπρου Υπεύθυνοςαλληλογραφίας: Πέτρος Γαλάνης, Διεύθυνση: Μικράς Ασίας 67, Τ.Κ. 11527, Αθήνα, e-mail: pegalan@nurs.uoa.gr
  • 39.
    117ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 ABSTRACT INTRODUCTION: Osteoporosisis characterized by decreased bone mass. The absence of symp- toms is characteristic for osteoporosis as it ap- pears after a fracture. AIM:To investigate quality of life in women with osteoporosis and the associated determinants. METHODOLOGY: A cross-sectional study was conducted and a convenience sampling method was used. Study population included 49 women with osteoporosis, 57 women with osteopenia and 45 women with normal bone mass according to bone quality as it was meas- ured with bone densitometry (DXA) method for hip. SF-36v2 was used to measure quality of life and FRAX questionnaire to predict the ten-years risk for fracture. RESULTS: According to multivariate analysis, increased age of women was associated with increased risk for the occurrence of major os- teoporotic fracture (p0.001) and hip fracture (p0.001). Moreover, patients with osteoporosis had higher risk to be in high level risk group for the occurrence of major osteoporotic fracture (p=0.018) and hip fracture (p=0.023) compared to women with normal bone mass. Decreased age of women was associated with increased physical component score (p0.001). Also, women with normal bone mass, patients with osteopenia and women without comorbidity had higher physical component score (p0.001 and p=0.005 respectively) and mental compo- nent score (p0.001 in both cases). CONCLUSION: Appropriate diagnosis and ther- apy of osteoporosis could promote in a great way the quality of life of patients with osteopo- rosis. KEYWORDS: determinants, hip fracture, major osteoporotic fracture, osteoporosis, quality of life, SF-36 ORIGINAL PAPER Quality of life in female with osteoporosis G. Diakoumis, Orthopedic, “Agios Savvas”, General Anticancer Hospital of Athens, Athens P. Galanis, RN, MPH, PhD, Center for Health Services Management and Evaluation, Department of Nursing, University of Athens Ch. Galanaki, Rheumatologist, Athens A. Kriari, RN, MSc, General Hospital of Limnos E. Frengidou, EOPYY, Regional Department of Kilkis, Kilkis A. Bilali, RN, MSc, PhD, Children’s Hospital “P. A. Kiriakou” M.Theodorou, Professor, Open University of Cyprus CorrespondingAuthor: Petros Galanis, Address: 67 Mikras Asias St., GR-11527, Athens, e-mail: pegalan@nurs.uoa.gr
  • 40.
    118 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η οστεοπόρωση είναιη ποιοτική και ποσοτική υποβάθμιση του οστού και σήμερα είναι η συ- χνότερη πάθηση των οστών, κυρίως εξαιτίας της μεγάλης αύξησης του προσδόκιμου ζωής. Το χα- ρακτηριστικό γνώρισμα της νόσου είναι η απου- σία συμπτωματολογίας έως τη στιγμή που θα επέλθει ένα οστεοπορωτικό κάταγμα. Τα συμπτώματα της οστεοπόρωσης παρουσιά- ζονται αργά μετά την εγκατάστασή της, καθώς ο ασθενής μπορεί για χρόνια να είναι ασυμπτω- ματικός, να μην γνωρίζει ότι πάσχει από τη νόσο και το πρώτο σύμπτωμα να είναι ένας οξύς πόνος που συνοδεύει ένα κάταγμα χαμηλής ενέργειας (Λαμπίρης 2003). Τα οστεοπορωτικά κατάγματα εντοπίζονται κυρίως στο ισχίο, τους σπονδύλους και τον καρπό. Πολλαπλά σπονδυλικά κατάγμα- τα από οστεοπόρωση μπορούν να προκαλέσουν μεγάλη θωρακική κύφωση και απώλεια ύψους και να οδηγήσουν σε αυξημένη νοσηρότητα και θνησιμότητατωνασθενών,επηρεάζονταςταυτό- χρονα και την ποιότητα της ζωής τους. Τα κατάγ- ματα αυτά αφορούν κυρίως σε ασθενείς μεγάλης ηλικίας με συνοσηρότητα, με αποτέλεσμα η θνη- σιμότητα το πρώτο έτος μετά από ένα οστεοπο- ρωτικό κάταγμα ισχίου να είναι ιδιαίτερα αυξη- μένη, προσεγγίζοντας το 20% (Karagiannis et al. 2006, Sattui Saag 2014). Στην Ελλάδα, περίπου 507.000 γυναίκες νοσούν από οστεοπόρωση (το 22,3% των γυναικών ηλι- κίας μεγαλύτερης των 50 ετών, ενώ στους άντρες το αντίστοιχο ποσοστό είναι 6,9%), ενώ το 2010 καταγράφηκαν 9.942 κατάγματα ισχίου, 8.248 σπονδυλικά κατάγματα, 12.309 κατάγματα καρ- πού και 24.483 κατάγματα σε άλλα σημεία (Λυρί- της 2014). Η επίπτωση των καταγμάτων του ισχί- ου για γυναίκες 50 ετών ήταν 494 κατάγματα ανά 100.000 άτομα, ενώ η επίπτωση των σπον- δυλικών καταγμάτων ετών ήταν 392 ανά 100.000 άτομα (Λυρίτης 2014). Η ποιότητα ζωής συνδέεται με την υποκειμενι- κή αντίληψη των ατόμων για τη θέση τους μέ- σα στη ζωή, στο πλαίσιο των πολιτισμικών χα- ρακτηριστικών και του συστήματος αξιών της κοινωνίας στην οποία ζουν, αλλά και σε συνάρ- τηση με ατομικούς στόχους, προσδοκίες, πρό- τυπα και ανησυχίες (WHOQOL Group 1995). Η ποιοτική διάσταση της υγείας ερμηνεύεται και αποδίδεται από την ιατρική βάσει φυσικών χα- ρακτηριστικών, όπως ο πόνος και η λειτουργικό- τητα, και εμπεριέχει και την υποκειμενική εκτί- μηση του ατόμου σχετικά με τη σωματική και ψυχική του υγεία, αλλά και τη θέση του στο κοι- νωνικό γίγνεσθαι. Οι προσδιοριστές που επηρε- άζουν την υγεία είναι οικονομικοί, γενετικοί, πο- λιτικοί, πολιτισμικοί, περιβαλλοντικοί, κοινωνικοί και υγειονομικοί (Σαρρής 2001). Η μέτρηση της σχετιζόμενης με την υγεία ποιότητας ζωής πραγ- ματοποιείται με τη χρήση εργαλείων μέτρησης της ποιότητας ζωής, τα οποία καταγράφουν το επίπεδο υγείας με αξιόπιστο και έγκυρο τρόπο (Υφαντόπουλος Σαρρής 2001). Οι προσδιορι- στές της ποιότητας ζωής ασθενών με οστεοπό- ρωση είναι η σωματική και η ψυχική τους ευεξία, η έλλειψη σωματικού πόνου, η βαρύτητα της νό- σου και η συμμετοχή τους σε οικογενειακές και κοινωνικές δραστηριότητες (Cooper et al. 2008, Briggs et al. 2016). ΣΚΟΠΌΣ H διερεύνηση της ποιότητας ζωής γυναικών που πάσχουν από οστεοπόρωση, καθώς και των προσδιοριστών που επηρεάζουν την ποιότητα της ζωής τους. ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΊΑ Σχεδιασμός της μελέτης Διεξήχθη μια συγχρονική μελέτη και ο μελετώ- μενος πληθυσμός περιλάμβανε γυναίκες ελλη- νικής καταγωγής, ηλικίας 40-90 ετών. Οι γυναί- κες διαχωρίστηκαν σε τρεις ομάδες σύμφωνα με την ποιότητα του οστού τους, με βάση τη μέ- τρηση οστικής πυκνότητας (μέθοδος DXA, dual- energy X-ray absorptiometry) ισχίου: (α) γυναίκες με φυσιολογική οστική πυκνότητα (n=45), (β) γυ- ναίκες με οστεοπενία (n=57) και (γ) γυναίκες με εγκατεστημένη οστεοπόρωση (n=49). Πραγμα- τοποιήθηκε δειγματοληψία ευκολίας και το πο- σοστό απόκρισης ήταν 98% (=151/154). Τα δεδο- μένα συλλέχθηκαν από την 1η Δεκεμβρίου 2014 έως την 30η Μαΐου 2015 σε ιδιωτικό ορθοπαιδικό και ρευματολογικό ιατρείο της Αθήνας με τη βο- ήθεια των ερευνητών. Οι ανεξάρτητες μεταβλητές ήταν δημογραφικά και κλινικά χαρακτηριστικά των γυναικών, ενώ οι εξαρτημένες μεταβλητές ήταν (α) ο κίνδυνος για μείζον οστεοπορωτικό κάταγμα, (β) ο κίνδυ-
  • 41.
    119ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 νος γιακάταγμα του ισχίου, (γ) η βαθμολογία σω- ματικής υγείας στο SF-36v2 και (δ) η βαθμολογία ψυχικής υγείας στο SF-36v2. Ερωτηματολόγια Το ερωτηματολόγιο γενικής υγείας SF-36v2 (Gandek et al. 1998, Ware Gandek 1998) χρησι- μοποιήθηκε για τη μέτρηση της ποιότητας ζωής των γυναικών και το ερωτηματολόγιο FRAX (Στε- φανόπουλος και συν. 2012) για τη δεκαετή πρό- γνωση του κινδύνου εμφάνισης κατάγματος. Τα ερωτηματολόγια χρησιμοποιήθηκαν έπειτα από τη λήψη των σχετικών αδειών. Οι μελετώμενοι προσδιοριστές περιλάμβαναν την ηλικία, την οι- κογενειακή κατάσταση, το εκπαιδευτικό επίπε- δο, τον δείκτη μάζας σώματος και συνοσηρότη- τες (οστεοαρθρίτιδα γόνατος και ισχίου, χρόνια οσφυαλγία) σύμφωνα με τις προσωπικές δηλώ- σεις των γυναικών. Το SF-36v2 αποτελεί ένα γενικό εργαλείο πολ- λαπλών εφαρμογών που έχει χρησιμοποιηθεί σε πλήθος μελετών σε πολλές χώρες παρουσι- άζοντας εξαιρετική αξιοπιστία και εγκυρότητα (Gandek et al. 1998, Ware Gandek 1998). Έχει μεταφραστεί στην ελληνική γλώσσα παρουσι- άζοντας αρκετά καλή αξιοπιστία και εγκυρότη- τα σε αντιπροσωπευτικό δείγμα του ελληνικού αστικού πληθυσμού (Κοντοδημόπουλος και συν. 2004, Anagnostopoulos et al. 2005, Pappa et al. 2005). Περιλαμβάνει 36 ερωτήσεις, οι οποίες δο- μούνται σε 8 γενικές κατηγορίες: σωματική λει- τουργικότητα (10 ερωτήσεις), σωματικό ρόλο (4 ερωτήσεις), σωματικό πόνο (2 ερωτήσεις), γενική υγεία (5 ερωτήσεις), ζωτικότητα (4 ερωτήσεις), κοινωνική λειτουργικότητα (2 ερωτήσεις), συναι- σθηματικό ρόλο (3 ερωτήσεις) και ψυχική υγεία (5 ερωτήσεις). Οι 8 κλίμακες συνθέτουν 2 γενικές συνοπτικές κλίμακες για την απλούστερη αυτοε- κτίμηση της ποιότητας ζωής: (α) συνοπτική κλί- μακα σωματικής υγείας και (β) συνοπτική κλίμα- κα ψυχικής υγείας. Οι κλίμακες διαμορφώνονται κατά τέτοιο τρόπο, έτσι ώστε μεγαλύτερη βαθ- μολογία να υποδηλώνει καλύτερη υγεία και κα- λύτερη ποιότητα ζωής. Ο δείκτης πρόγνωσης του καταγματικού κινδύ- νου FRAX αναπτύχθηκε από το πανεπιστήμιο του Sheffield σε συνεργασία με τον WHO και την National Osteoporosis Foundation. Πρόκειται για έναν αλγόριθμο που υπολογίζει αξιόπιστα (και με εγκυρότητα;) τη δεκαετή πιθανότητα μείζονος οστεοπορωτικού κατάγματος και κατάγματος του ισχίου (Kanis et al. 2008). Είναι ένα εύχρηστο και απλό εργαλείο που απαιτεί τη συμπλήρωση των εξής 12 στοιχείων: (α) ηλικία (μεταξύ 40-90 ετών), (β) φύλο, (γ και δ) σωματομετρικά στοιχεία (βάρος σε kg και ύψος σε cm), (ε) προηγούμενο κάταγμα του ασθενούς, (στ) ιστορικό κατάγμα- τος ισχίου σε γονέα, (ζ) καπνιστική συνήθεια, (η) χρήση/κατανάλωση γλυκοκορτικοειδών, (θ) ρευ- ματοειδής αρθρίτιδα, (ι) δευτεροπαθής οστεο- πόρωση, (κ) ≥3 μονάδες οινοπνεύματος ημε- ρησίως και (λ) μέτρηση οστικής πυκνότητας αυχένα μηριαίου οστού. Το εργαλείο καταγματι- κού κινδύνου FRAX έχει μεταφραστεί στην ελλη- νική γλώσσα, ενώ πρόσφατα το Ελληνικό Ίδρυμα Οστεοπόρωσης εξέδωσε εγχειρίδιο χρήσης της ελληνικής έκδοσής του (Στεφανόπουλος και συν. 2012). Ηθικά θέματα Η παρούσα μελέτη δεν ενείχε κανένα κίνδυνο για την υγεία των συμμετεχουσών και βεβαίως δεν επηρέασε την πορεία της υγείας τους. Οι συμμε- τέχουσες ενημερώθηκαν για το σκοπό της μελέ- της και συναίνεσαν γραπτώς, ενώ δεν ελήφθη- σαν προσωπικά τους στοιχεία. Στατιστική ανάλυση Οι κατηγορικές μεταβλητές παρουσιάζονται ως απόλυτες (n) και σχετικές (%) συχνότητες, ενώ οι ποσοτικές μεταβλητές παρουσιάζονται ως μέ- ση τιμή, τυπική απόκλιση, διάμεσος, ελάχιστη τι- μή και μέγιστη τιμή. Ο έλεγχος των Kolmogorov- Smirnov και τα διαγράμματα κανονικότητας χρησιμοποιήθηκαν για τον έλεγχο της κανονικής κατανομής των ποσοτικών μεταβλητών. Για τη διερεύνηση της ύπαρξης σχέσης μεταξύ δυο κατηγορικών μεταβλητών χρησιμοποιήθη- κε ο έλεγχος x2 (chi-square test). Για τη διερεύνη- ση της ύπαρξης σχέσης μεταξύ μιας κατηγορικής μεταβλητής και μιας διατάξιμης χρησιμοποιήθη- κε ο έλεγχος x2 για τάση (chi-square trend test). Για τη διερεύνηση της ύπαρξης σχέσης μεταξύ μιας ποσοτικής μεταβλητής που ακολουθούσε την κανονική κατανομή και μιας διχοτόμου μετα- βλητής χρησιμοποιήθηκε ο έλεγχος t (student’s t-test). Για τη διερεύνηση της ύπαρξης σχέσης μεταξύ μιας ποσοτικής μεταβλητής που ακο- λουθούσε την κανονική κατανομή και μιας κα-
  • 42.
    120 τηγορικής μεταβλητής με2 κατηγορίες χρησι- μοποιήθηκε η ανάλυση διασποράς (analysis of variance). Για τη διερεύνηση της ύπαρξης σχέσης μεταξύ δυο ποσοτικών μεταβλητών που ακολου- θούσαν την κανονική κατανομή χρησιμοποιήθη- κε ο συντελεστής συσχέτισης Pearson (Pearson’s correlation coefficient). Για τη διερεύνηση της ύπαρξης σχέσης μεταξύ μιας ποσοτικής μετα- βλητής και μιας διατάξιμης μεταβλητής χρησιμο- ποιήθηκε ο συντελεστής συσχέτισης Spearman (Spearman’s correlation coefficient). Στην περίπτωση που η εξαρτημένη μεταβλητή ήταν ποσοτική μεταβλητή και 2 ανεξάρτητες μεταβλητές προέκυψαν σημαντικές στο επίπεδο του 0,2 (p0,2) στη διμεταβλητή ανάλυση, εφαρ- μόστηκε πολλαπλή γραμμική παλινδρόμηση (multivariate linear regression). Στην περίπτωση αυτή, εφαρμόστηκε η μέθοδος της πολλαπλής γραμμικής παλινδρόμησης με την προς τα πίσω διαγραφή των μεταβλητών (backward stepwise linear regression). Αναφορικά με την πολλαπλή γραμμική παλινδρόμηση, παρουσιάζονται οι συ- ντελεστές b (coefficients’ beta), τα αντίστοιχα 95% διαστήματα εμπιστοσύνης και οι τιμές p. Στην περίπτωση που η εξαρτημένη μεταβλη- τή ήταν διχοτόμος μεταβλητή και 2 ανεξάρτη- τες μεταβλητές προέκυψαν σημαντικές στο επί- πεδο του 0,2 (p0,2) στη διμεταβλητή ανάλυση, εφαρμόστηκε πολλαπλή λογιστική παλινδρόμη- ση (multivariate logistic regression). Στην περί- πτωση αυτή, εφαρμόστηκε η μέθοδος της πολ- λαπλής λογιστικής παλινδρόμησης με την προς τα πίσω διαγραφή των μεταβλητών (backward stepwise linear regression). Αναφορικά με την πολλαπλή λογιστική παλινδρόμηση, παρουσιά- ζονται οι λόγοι των odds (odds ratios), τα αντί- στοιχα 95% διαστήματα εμπιστοσύνης και οι τι- μές p. Το αμφίπλευρο επίπεδο στατιστικής σημαντικό- τητας ορίστηκε ίσο με 0,05. Η ανάλυση των δεδο- μένων πραγματοποιήθηκε με το IBM SPSS 21.0. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ Στον πίνακα 1 παρουσιάζονται τα δημογραφι- κά χαρακτηριστικά των γυναικών, ενώ στον πί- νακα 2 παρουσιάζονται τα κλινικά τους χαρα- κτηριστικά. Η μέση ηλικία των γυναικών ήταν 67,7 έτη (τυπική απόκλιση=9 έτη) και ο μέσος δείκτης μάζας σώματος ήταν 26,8 kg/m2 (τυπι- κή απόκλιση=4,4). Το 37,7% των γυναικών είχαν φυσιολογικό δείκτη μάζας σώματος, το 45,7% ήταν υπέρβαρες και το 16,6% ήταν παχύσαρκες. Το 29,8% των γυναικών είχαν φυσιολογική οστι- κή πυκνότητα, το 37,7% είχαν οστεοπενίακαι το 32,5% έπασχαν από οστεοπόρωση. Το 12,6% των γυναικών είχαν προηγούμενο κάταγμα στο ατο- μικό ιστορικό τους, ενώ το 17,9% είχαν οικογενει- ακό ιστορικό κατάγματος σε γονέα. Επιπλέον, το 21,9% των γυναικών είχαν βαριά οστεοαρθρίτι- δα γόνατος, το 15,9% είχαν βαριά οστεοαρθρίτι- δα ισχίου και το 17,9% είχαν χρόνια οσφυαλγία, έπειτα από την κατάλληλη κλινική εξέταση. Στον πίνακα 3 παρουσιάζονται οι πιθανότητες για μείζον οστεοπορωτικό κάταγμα και για κάταγμα του ισχίου, την επόμενη δεκαετία, σύμφωνα με τα δεδομένα των γυναικών αναφορικά με το ερω- τηματολόγιο FRAX. Η μέση πιθανότητα για μεί- ζον οστεοπορωτικό κάταγμα για τις γυναίκες με φυσιολογική οστική πυκνότητα ήταν 7,3%, για τις οστεοπενικές ήταν 10,6% και για τις οστεοπορωτι- κές ήταν 14,8%. To 13,2% (n=20) των γυναικών εί- χαν πιθανότητα για μείζον οστεοπορωτικό κάταγ- μα; 20%,γεγονός που τις κατατάσσει στην ομάδα υψηλού κινδύνου, ενώ το 86,8% (n=131) είχαν πι- θανότητα ≤20% γεγονός που τις κατατάσσει στην ομάδα χαμηλού κινδύνου. Το 28,6% των οστεοπο- ρωτικών γυναικών, το 5,3% των οστεοπενικών και το 6,7% των φυσιολογικών ανήκαν στην ομάδα υψηλού κινδύνου (p0,001). Η μέση πιθανότητα για κάταγμα του ισχίου για τις φυσιολογικές γυναίκες ήταν 2,2%, για τις οστεοπενικές ήταν 4,1% και για τις οστεοπορωτι- κές ήταν 7,1%. To 42,4% (n=64) των γυναικών εί- χαν πιθανότητα 3% γεγονός που τις κατατάσ- σει στην ομάδα υψηλού κινδύνου, ενώ το 57,6% (n=87) είχαν πιθανότητα ≤3% γεγονός που τις κατατάσσει στην ομάδα χαμηλού κινδύνου. Το 65,3% των οστεοπορωτικών γυναικών, το 40,4% των οστεοπενικών και το 20% των φυσιολογικών ανήκαν στην ομάδα υψηλού κινδύνου (p0,001). Στον πίνακα 4 παρουσιάζονται οι βαθμολογίες των γυναικών στο SF-36v2. Σε όλες τις κλίμακες του SF-36v2, οι βαθμολογίες των φυσιολογικών γυναικών ήταν οι υψηλότερες και ακολουθού- σαν οι βαθμολογίες των οστεοπενικών και έπει- τα οι βαθμολογίες των οστεοπορωτικών. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα της πολυμεταβλη- τής λογιστικής παλινδρόμησης, η αύξηση της ηλι- κίας σχετίζονταν με αύξηση της πιθανότητας να ανήκουν στην ομάδα υψηλού κινδύνου για την εμφάνιση μείζονος οστεοπορωτικού κατάγματος
  • 43.
    121ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 (λόγος τωνodds=1,15, 95% διάστημα εμπιστοσύ- νης=1,06 έως 1,24, p0,001) και οι οστεοπορωτικές είχαν μεγαλύτερη πιθανότητα να ανήκουν στην ομάδα υψηλού κινδύνου για την εμφάνιση μείζο- νος οστεοπορωτικού κατάγματος σε σχέση με τις φυσιολογικές (λόγος των odds=5,35, 95% διάστη- μα εμπιστοσύνης=1,34 έως 21,28, p=0,018). Παρό- μοια ήταν τα αποτελέσματα και στην περίπτωση του κατάγματος του ισχίου. Πιο συγκεκριμένα, η αύξηση της ηλικίας των γυναικών σχετίζονταν με αύξηση της πιθανότητας να ανήκουν στην ομά- δα υψηλού κινδύνου για την εμφάνιση κατάγμα- τος του ισχίου (λόγος των odds=1,44, 95% διάστη- μα εμπιστοσύνης=1,26 έως 1,65, p0,001) και οι οστεοπορωτικές είχαν μεγαλύτερη πιθανότητα να ανήκουν στην ομάδα υψηλού κινδύνου για την εμ- φάνιση κατάγματος του ισχίου σε σχέση με τις φυ- σιολογικές (λόγος των odds=5,14, 95% διάστημα εμπιστοσύνης=1,26 έως 20,96, p=0,023). Σύμφωνα με τα αποτελέσματα της πολυμετα- βλητής γραμμικής παλινδρόμησης, η μείωση της ηλικίας σχετίζονταν με αύξηση της βαθμολογίας σωματικής υγείας (συντελεστής b=-0,34, 95% δι- άστημα εμπιστοσύνης=-0,43 έως -0,24, p0,001), oι φυσιολογικές (συντελεστής b=10,3, 95% διά- στημα εμπιστοσύνης=8,2 έως 12,4, p0,001) και οι οστεοπενικές (συντελεστής b=7,8, 95% διά- στημα εμπιστοσύνης=5,8 έως 9,7, p0,001) είχαν μεγαλύτερη βαθμολογία σε σχέση με τις οστε- οπορωτικές και οι γυναίκες χωρίς συνοσηρό- τητα είχαν μεγαλύτερη βαθμολογία σε σχέση με τις γυναίκες με συνοσηρότητα (συντελεστής b=2,6, 95% διάστημα εμπιστοσύνης=0,8 έως 4,3, p=0,005). Παρόμοια ήταν τα αποτελέσματα και στην περίπτωση της βαθμολογίας ψυχικής υγεί- ας. Πιο συγκεκριμένα, η μείωση της ηλικίας των γυναικών σχετίζονταν με αύξηση της βαθμολογί- ας ψυχικής υγείας (συντελεστής b=-0,27, 95% διά- στημα εμπιστοσύνης=-0,39 έως -0,14, p0,001), οι οστεοπενικές (συντελεστής b=5,5, 95% διάστημα εμπιστοσύνης=3,1 έως 7,9, p0,001) και οι φυσιο- λογικές (συντελεστής b=7,8, 95% διάστημα εμπι- Πίνακας 1. Δημογραφικά και συμπεριφορικά χαρακτηριστικά των γυναικών. α μέση τιμή (τυπική απόκλιση) Χαρακτηριστικό Ν (%) Ηλικία 67,7 (9,0)α Οικογενειακή κατάσταση Έγγαμες 103 (68,2) Άγαμες 3 (2,0) Χήρες 39 (25,8) Διαζευγμένες 6 (4,0) Εκπαιδευτικό επίπεδο Απόφοιτες δημοτικού 5 (3,3) Απόφοιτες γυμνασίου 94 (62,3) Απόφοιτες λυκείου 44 (29,1) Απόφοιτες ΑΕΙ/ΤΕΙ 8 (5,3) Βάρος (σε κιλά) 66,9 (11,3)α Ύψος (σε μέτρα) 1,6 (0,1)α Δείκτης μάζας σώματος (kg/m2) 26,8 (4,4)α Ταξινόμηση σύμφωνα με τον δείκτη μάζας σώματος Φυσιολογικές 57 (37,7) Υπέρβαρες 69 (45,7) Παχύσαρκες 25 (16,6) Καπνίστριες Όχι 106 (70,2) Ναι 45 (29,8) Κατανάλωση οινοπνεύματος ≥3 μονάδων ημερησίως Όχι 151 (100,0) Ναι 0 (0,0)
  • 44.
    122 Πίνακας 2. Κλινικάχαρακτηριστικά των γυναικών. Πίνακας 3. Οι πιθανότητες για μείζον οστεοπορωτικό κάταγμα και για κάταγμα του ισχίου, την επόμενη δεκαετία, σύμφωνα με τα δεδομένα των γυναικών αναφορικά με το ερωτηματολόγιο FRAX. Χαρακτηριστικό Ν (%) Ταξινόμηση των γυναικών σύμφωνα με την ποιότητα του οστού βάσει της μέτρησης οστικής πυκνότητας (DXA) ισχίου Φυσιολογικές 45 (29,8) Οστεοπενικές 57 (37,7) Οστεοπορωτικές 49 (32,5) Προηγούμενο κάταγμα Όχι 132 (87,4) Ναι 19 (12,6) Ιστορικό κατάγματος σε γονέα Όχι 124 (82,1) Ναι 27 (17,9) Λήψη γλυκοκορτικοειδών Όχι 143 (94,7) Ναι 8 (5,3) Ρευματοειδής αρθρίτιδα Όχι 144 (95,4) Ναι 7 (4,6) Δευτεροπαθής οστεοπόρωση Όχι 148 (98,0) Ναι 3 (2,0) Βαριά οστεοαρθρίτιδα γόνατος Όχι 118 (78,1) Ναι 33 (21,9) Βαριά οστεοαρθρίτιδα ισχίου Όχι 127 (84,1) Ναι 24 (15,9) Χρόνια οσφυαλγία Όχι 124 (82,1) Ναι 27 (17,9) Πιθανότητα, την επόμενη δεκαετία για: Μέση τιμή Τυπική απόκλιση Διάμεση τιμή Ελάχιστη τιμή Μέγιστη τιμή Μείζον οστεοπορωτικό κάταγμα 11,0 7,6 8,4 1,7 39,0 Φυσιολογικές γυναίκες 7,3 5,7 5,8 1,7 25,0 Γυναίκες με οστεοπενία 10,6 6,6 9,4 2,2 39,0 Γυναίκες με οστεοπόρωση 14,8 8,7 15,0 2,7 37,0 Κάταγμα του ισχίου 4,5 5,4 2,2 0,1 28,0 Φυσιολογικές γυναίκες 2,2 2,9 1,2 0,1 13,0 Γυναίκες με οστεοπενία 4,1 4,9 2,5 0,2 28,0 Γυναίκες με οστεοπόρωση 7,1 6,5 6,0 0,3 27,0 Οι τιμές εκφράζονται ως ποσοστά.
  • 45.
    123ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 στοσύνης=5,8 έως9,7, p0,001) είχαν μεγαλύτερη βαθμολογία σε σχέση με τις οστεοπορωτικές γυ- ναίκες και οι γυναίκες χωρίς συνοσηρότητα είχαν μεγαλύτερη βαθμολογία σε σχέση με τις γυναίκες με συνοσηρότητα (συντελεστής b=2,5, 95% διά- στημα εμπιστοσύνης=0,3 έως 4,6, p=0,03). Συζήτηση Στην παρούσα μελέτη διερευνήθηκε η ποιότη- τα ζωής 151 μετεμμηνοπαυσιακών γυναικών, από τις οποίες το 29,8% είχαν φυσιολογική οστική πυ- κνότητα, το 37,7% είχαν οστεοπενία και το 32,5% έπασχαν από οστεοπόρωση. Βρήκαμε ότι η δεκαετής πιθανότητα για μείζον οστεοπορωτικό κάταγμα σε οστεοπορωτικές γυ- ναίκες μέσης ηλικίας 67,7 ετών ήταν 14,8%, ενώ στην ηλεκτρονική βάση δεδομένων FRAX ο κίν- δυνος για τις γυναίκες μέσης; ηλικίας 65 ετών ο κίνδυνος κυμαίνεται από 9,9%, όταν δεν συ- νυπάρχει κανένας επιβαρυντικός παράγοντας, έως 62% όταν όλοι οι επιβαρυντικοί παράγο- ντες είναι παρόντες (World Health Organization Collaborating Centre for Metabolic Bone Diseases , βρήκαμε ότι η δεκαετής πιθανότητα για κάταγμα ισχίου σε οστεοπορωτικές γυναίκες μέσης ηλικίας 67,7 ετών ήταν 7,1% (0,3-27 εύρος), ενώ στην ηλε- κτρονική βάση δεδομένων FRAX για τις γυναίκες ηλικίας 65 ετών ο κίνδυνος κυμαίνεται από 3,2%, όταν δεν συνυπάρχει κανένας επιβαρυντικός πα- ράγοντας, έως 32% όταν όλοι οι επιβαρυντικοί παράγοντες είναι παρόντες (www.shef.ac.uk/ FRAX/charts/Chart_GK_hip_wom_bmd.pdf ). Σύμφωνα με τα αποτελέσματα της πολυμεταβλη- τής ανάλυσης, η αύξηση της ηλικίας των γυναι- κών σχετίζονταν με αύξηση της πιθανότητας να ανήκουν στην ομάδα υψηλού κινδύνου για την εμφάνιση μείζονος οστεοπορωτικού κατάγματος και την εμφάνιση κατάγματος του ισχίου. Επιπλέ- ον, οι οστεοπορωτικές είχαν μεγαλύτερη πιθα- νότητα να ανήκουν στην ομάδα υψηλού κινδύ- νου για την εμφάνιση μείζονος οστεοπορωτικού κατάγματος και κατάγματος του ισχίου σε σχέ- ση με τις φυσιολογικές. Ανάλογα αποτελέσματα βρέθηκαν σε παρόμοιες μελέτες στην Ολλανδία, την Ελβετία και την Κίνα (Aubry-Rozier et al. 2013, Chen et al. 2014, Klop et al. 2015). Σε όλες τις κλίμακες του SF-36v2, οι βαθμολογίες των γυναικών με φυσιολογική οστική πυκνότη- τα ήταν οι υψηλότερες και ακολουθούσαν οι βαθ- μολογίες των γυναικών με οστεοπενία και έπειτα οι βαθμολογίες των γυναικών με οστεοπόρωση. Σύμφωνη με το εύρημα αυτό είναι και η συγχρο- νική μελέτη των Dallanezi et al. (2011) που συνέ- κριναν την ποιότητα ζωής 55 οστεοπορωτικών, 35 οστεοπενικών και 34 γυναικών με φυσιολογική οστική μάζα, η μελέτη κοόρτης των Adachi et al. (2010) που περιελάμβανε 57.141 μετεμμηνοπαυσι- ακές γυναίκες από 10 χώρες της Ευρώπης, η πο- λυκεντρική μελέτη των Adachi et al. (2001) στον Καναδά με 4.816 γυναίκες και άνδρες ηλικίας 50 ετών, η μελέτη κοόρτης των Barcenilla et al. (2015) Πίνακας 4. Οι βαθμολογίες των γυναικών στο SF-36v2. Κλίμακα Γυναίκες Φυσιολογικές Οστεοπενικές Οστεοπορωτικές Μέση τιμή Τυπική απόκλιση Μέση τιμή Τυπική απόκλιση Μέση τιμή Τυπική απόκλιση Σωματική λειτουργικότητα 81,6 19,4 75,2 17,8 45,0 22,7 Σωματικός ρόλος 87,6 21,3 75,2 22,1 45,4 25,6 Σωματικός πόνος 72,5 19,6 60,5 15,2 41,3 15,4 Γενική υγεία 56,4 8,1 50,8 9,7 42,4 11,3 Ζωτικότητα 65,7 16,0 59,2 14,2 39,5 18,1 Κοινωνική λειτουργικότητα 79,5 20,0 71,6 15,7 50,0 18,5 Συναισθηματικός ρόλος 83,7 22,5 74,7 23,2 47,4 26,2 Ψυχική υγεία 68,2 14,9 61,4 15,9 48,8 15,3 Συνοπτική κλίμακα σωματικής υγείας 48,5 6,0 45,0 5,4 35,6 6,8 Συνοπτική κλίμακα ψυχικής υγείας 48,9 7,6 45,8 6,1 39,0 6,6
  • 46.
    124 με 2.872 γυναίκεςστην Αυστραλία και η συγχρο- νική μελέτη των Jahelka et al. (2009) με 173 γυναί- κες ().Στην παρούσα μελέτη βρέθηκε ότι η μείωση της ηλικίας των γυναικών σχετίζονταν με αύξηση της βαθμολογίας σωματικής υγείας. Επιπλέον, οι φυσιολογικές και οι οστεοπενικές, καθώς και οι γυναίκες χωρίς συνοσηρότητα είχαν μεγαλύτερη βαθμολογία σωματικής υγείας. Παρόμοια ήταν τα αποτελέσματα και για τη βαθ- μολογία ψυχικής υγείας. Σε μελέτη κοόρτης στις ΗΠΑ με 75.198 ασθενείς βρέθηκε ότι οι γυναίκες χωρίς συνοσηρότητα είχαν υψηλότερη βαθμο- λογία σωματικής και ψυχικής υγείας σε σχέση με γυναίκες με συνοσηρότητα και επιπλέον η αυξη- μένη συνοσηρότητα σχετίζονταν με χαμηλότερη βαθμολογία σωματικής και ψυχικής υγείας (Luo et al. 2015). Σε συγχρονική μελέτη με 3.664 γυ- ναίκες στην Ολλανδία βρέθηκε ότι οι γυναίκες με συνυπάρχουσες παθήσεις του μυοσκελετικού εί- χαν σημαντικά μικρότερη βαθμολογία σε όλες τις κλίμακες του SF-36 σε σχέση με γυναίκες χωρίς συνυπάρχουσες παθήσεις (Picavet Hoeymans 2004). Συγχρονική μελέτη με 468 γυναίκες βρήκε ότι γυναίκες με μεγαλύτερη οστική πυκνότητα εί- χαν υψηλότερη βαθμολογία σωματικής και ψυχι- κής υγείας (Dennison et al. 2006), ενώ σε μελέτη με ανάλογο σχεδιασμό και συμμετοχή 303 γυναι- κών βρέθηκε ότι γυναίκες με σπονδυλικό κάταγ- μα και κάταγμα ισχίου είχαν σημαντική μείωση στη βαθμολογία σωματικής και ψυχικής υγείας του SF-36 (Hallberg et al. 2004). Σε άλλη συγχρο- νική μελέτη με 312 μετεμμηνοπαυσιακές γυναί- κες στη Μ. Βρετανία βρέθηκε ότι η χαμηλή οστι- κή πυκνότητα σε ασθενείς χωρίς οστεοπορωτικό κάταγμα σχετίζονταν με χαμηλή ποιότητα ζωής και πιο συγκεκριμένα με μείωση της βαθμολογίας σωματικής και ψυχικής υγείας (Wilson et al. 2015). Στην παρούσα μελέτη υπήρχαν ορισμένοι περι- ορισμοί. Πιο συγκεκριμένα, ο μελετώμενος πλη- θυσμός αποτελούνταν από γυναίκες που διαμέ- νουν μόνιμα στην Αθήνα και για τον λόγο αυτόν τα αποτελέσματα της παρούσας μελέτης δεν εί- ναι δυνατόν να γενικευτούν στον ελληνικό πλη- θυσμό. Επιπλέον, η μελέτη πραγματοποιήθηκε με δείγμα ευκολίας, το οποίο εισάγει συστηματι- κό σφάλμα επιλογής, αλλά στην προκειμένη πε- ρίπτωση αποτελούσε ουσιαστικά και τη μοναδι- κή επιλογή για πρακτικούς λόγους (οικονομικό κόστος, είδος του μελετώμενου πληθυσμού και χρονική διάρκεια διεξαγωγής της μελέτης). Η δι- άγνωση των συνυπάρχουσων παθήσεων δεν ήταν δυνατόν να διαπιστωθεί αντικειμενικά με κατάλληλες διαγνωστικές εξετάσεις εξαιτίας του εξαιρετικά αυξημένου κόστους και περιορίστη- κε στην αυτοαναφορά των συμμετεχουσών. Δι- ερευνήθηκαν, εξάλλου, ορισμένοι προσδιορι- στές που πιθανολογείται πως σχετίζονται με την ποιότητα ζωής, χωρίς όμως να έχουν εξαντλη- θεί, καθώς δεν αποκλείεται η ύπαρξη και άλλων προσδιοριστών όπως οικονομικών παραμέτρων, δυνατότητα πρόσβασης και χρήσης των υπηρε- σιών υγείας κ.ά. Επιπλέον, η μέτρηση της οστικής πυκνότητας των γυναικών πραγματοποιήθηκε σε διαφορετικά εργαστήρια, ενώ η μελετώμενη συνοσηρότητα περιλάμβανε μόνο τα νοσήματα του μυοσκελετικού συστήματος, ενώ άλλες συ- νοσηρότητες (και η επίδρασή τους στην ποιότη- τα ζωής) δεν μελετήθηκαν. Η οστεοπόρωση αποτελεί στις μέρες μας ένα ση- μαντικό πρόβλημα δημόσιας υγείας για όλες τις χώρες και η επίπτωσή της αυξάνει συνεχώς, κυ- ρίως λόγω της αύξησης του προσδόκιμου ζωής. Πρόκειται για μια νόσο που επηρεάζει σημαντι- κά την ποιότητα της ζωής των ασθενών, ενώ η θεραπεία της έχει μεγάλο οικονομικό κόστος για τα συστήματα υγείας, ειδικά μετά την εκδήλω- ση ενός οστεοπορωτικού κατάγματος. Στην πα- ρούσα εργασία καταδεικνύεται ότι η καλή οστική ποιότητα στις γυναίκες συνεπάγεται καλή ποιό- τητα ζωής και μικρότερο κίνδυνο κατάγματος, ενώ όταν η ποιότητα του οστού επιδεινώνεται, η ποιότητα ζωής υποβαθμίζεται και αυξάνεται ο καταγματικός κίνδυνος. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Adachi JD, Ioannidis G, Berger C, Joseph L, Papaio- annou A, Pickard L, et al. (2001). The influence of osteoporotic fractures on health-related quali- ty of life in community-dwelling men and women across Canada. Osteoporosis International: 12:903- 908. Adachi JD, Adami S, Gehlbach S, Anderson FA Jr, Boonen S, Chapulart RD, et al. (2010). Impact of prevalent fractures on quality of life: baseline re- sults from the global longitudinal study of os- teoporosis in women. Mayo Clinic Proceedings: 85:806-813. Anagnostopoulos F, Niakas D, Pappa E. (2005) Con- struct validation of the Greek SF-36 health survey. Quality of Life Research: 14:1959-1965. Aubry-Rozier B, Stoll D, Krieg MA, Lamy O, Hans D. (2013). What was your fracture risk evaluated by FRAX® the day before your osteoporotic fracture? Clinical Rheumatololy: 32:219-223.
  • 47.
    125ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 Barcenilla-Wong AL,Chen JS, Cross MJ, March LM. (2015). The Impact of fracture incidence on health related quality of life among community-based postmenopausal women. Journal Osteoporosis: 717914. Briggs AM, Cross MJ, Hoy DG, Sanchez-Riera L, Blyth FM, Woolf AD et al. (2016). Musculoskeletal health conditions represent a global threat to healthy ag- ing: a report for the 2015 World Health Organiza- tion World Report on ageing and health. Gerontol- ogist: 56:S243-255. Chen XF, Li XL, Zhang H, Liu GJ. (2014). Were you iden- tified to be at high fracture risk by FRAX® before your osteoporotic fracture occurred? Clinical Rheu- matology: 33:693-698. Cooper C, Jacob F, Chinn C, Martin-Mola E, Fardel- lone P, Adami S et al. (2008). Fracture incidence and changes in quality of life in women with an inad- equate clinical outcome from osteoporosis thera- py: the Observational Study of Severe Osteoporo- sis (OSSO). Osteoporosis International: 19:493-501. Dallanezi G, Nahas EA, Freire BF, Nahas-Neto J, Cor- rente JE, Mazeto GM. (2011). Quality of life of wom- en with low bone mass in postmenopause. Revista Brasileira de Ginecologia e Obstetrícia: 33:133-138. Dennison EM, Syddall HE, Statham C, Aihie-Sayer A, Cooper C. (2006). Relationships between SF-36 health profile and bone mineral density: the Hert- fordshire Cohort Study. Osteoporosis Internation- al: 17:1435-1442. Gandek B, Ware JE, Aaronson NK, Alonso J, Apolone G, Bjorner J et al. Tests of data quality, scaling as- sumptions, and reliability of the SF-36 in eleven countries: Results from the IQOLA project. Journal of Clinical Epidemiology: 1998, 51:1149-1158. Hallberg I, Rosenqvist AM, Kartous L, Lofmann O, Wahlstrom O, Toss G. (2004). Health-related quali- ty of life after osteoporotic fractures. Osteoporosis International: 15:834-841. Jahelka B, Dorner T, Terkula R, Quittan M, Broll H, Er- lacher L. (2009). Health-related quality of life in pa- tients with osteopenia or osteoporosis with and without fractures in a geriatric rehabilitation de- partment. Wiener Medizinische Wochenschrift: 159:235-240. Kanis JA, Johnell O, Oden A, Johansson H, McCloskey E. (2008). Frax and the assessment of fracture prob- ability in men and women from the UK. Osteopo- rosis International: 19:385-397. Karagiannis A, Papakitsou E, Dretakis K, Galanos A, Megas P, Lampiris E, et al. (2006). Mortality rates of patients with a hip fracture in a southwestern dis- trict of Greece: ten-year follow-up with reference to the type of fracture. Calcified Tissue Internation- al: 78:72-77. Klop C, Welsing PM, Leufkens HG, Elders PJ, Overbbek JA, Van Den Bergh JP, et al. (2015). The epidemiol- ogy of hip and major osteoporotic fractures in a Dutch population of community-dwelling elderly: Implications for the Dutch FRAX® algorithm. PLoS One: 10:12. Κοντοδημόπουλος Ν, Φραγκούλη Δ, Παππά Ε, Νιάκας Δ. (2004). Στατιστικοί έλεγχοι εγκυρότητας και αξιοπιστίας του ελληνικού SF-36. Αρχεία Ελληνικής Ιατρικής: 21:451-462. Λαμπίρης Η. (2003). Ορθοπαιδική και Τραυματολογία. Εκδόσεις Πασχαλίδης, Αθήνα. Λυρίτης Γ. (2014). Επιδημιολογία και οικονομία οστεοπόρωσης τα τελευταία 30 έτη: η ελληνική εμπειρία. Περιοδικό Οστούν: 25:117. Luo J, Hendryx M, Safford MM, Wallace R, Rossom R, Eaton C et al. (2015). Newly developed chronic con- ditions and changes in health-related quality of life in postmenopausal women. Journal of American Geriatric Society: 63:2349-2357. Picavet HS Hoeymans N. (2004). Health related qual- ity of life in multiple musculoskeletal diseases: SF- 36 and EQ-5D in the DMC3 study. Annual of Rheu- matic Disease: 63:723-729. Pappa E, Kontodimopoulos N, Niakas D. (2005). Vali- dating and norming of the Greek SF-36 Health Sur- vey. Quality of Life Research: 14:1433-1438. Σαρρής Μ. (2001). Κοινωνιολογία της υγείας και ποιότητα ζωής. Εκδόσεις Παπαζήση, Αθήνα. Sattui SE Saag KG. (2014) Fracture mortality: associ- ations with epidemiology and osteoporosis treat- ment. National Reviews Endocrinology: 10:592- 602. ΣτεφανόπουλοςΔ,ΡίζουΣ,ΛυρίτηςΓ.(2012).Πρόβλεψη καταγματικού κινδύνου σε οστεοπορωτικούς ασθενείς-εγχειρίδιο χρήσης της ελληνικής έκδοσης του αλγόριθμου FRAX. Έκδοση του Ελληνικού Ιδρύματος Οστεοπόρωσης, Αθήνα. Ware JE Gandek B. (1998). Overview of the SF-36 Health Survey and the International Quality of Life Assessment (IQOLA) Project. Journal of Clinical Ep- idemiology: 51:903-912. WHOQOL Group. (1995). The world health organiza- tion quality of life assessment: Pozition paper from the Health Organization. Social Science and Medi- cine, 41:1403-1409. Wilson S, Sharp CA, Davie MW. (2015). Health-related quality of life in women referred for bone density assessment: relationships with bone mineral den- sity, fracture and co-morbidity. Quality of Life Re- search: 24:1235-1243. World Health Organization Collaborating Centre for Metabolic Bone Diseases, University of Shef- field, UK . (). FRAX- WHO fracture risk assessment tool, www.shef.ac.uk/FRAX/charts/Chart_GK_ost_ wom_bmd.pdf. Πρόσβαση στις 08/07/2016. World Health Organization Collaborating Centre for Metabolic Bone Diseases, University of Shef- field, UK . (). FRAX- WHO fracture risk assessment tool, www.shef.ac.uk/FRAX/charts/Chart_GK_hip_ wom_bmd.pdf. Πρόσβαση στις 08/07/2016. Υφαντόπουλος Γ Σαρρής Μ. (2001). Σχετιζόμενη με την υγεία ποιότητα ζωής. Αρχεία Ελληνικής Ιατρικής: 18:218-229.
  • 48.
    126 ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗ ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ ΠΕΡΊΛΗΨΗ ΣΚΟΠΌΣ: Hδιερεύνηση των επιπτώσεων της περιβαλλοντικής κρίσης στις νοσοκομειακές και εξωνοσοκομειακές δαπάνες υγείας και πιο συ- γκεκριμένα, η εκτίμηση της επίδρασης της κλι- ματικής αλλαγής, της ατμοσφαιρικής, υδατικής, εδαφικής και ηχητικής ρύπανσης στις νοσοκο- μειακές και εξωνοσοκομειακές δαπάνες. ΥΛΙΚΌ-ΜΈΘΟΔΟΣ: Πραγματοποιήθηκε συ- στηματική βιβλιογραφική ανασκόπηση της διε- θνούς βιβλιογραφίας, η οποία περιλάμβανε την αναζήτηση άρθρων που δημοσιεύθηκαν μέχρι τον Ιούνιο του 2015 στην Αγγλική γλώσσα και στις βάσεις δεδομένων PubMed, Scopus, Cinahl και ScienceDirect. H ανασκόπηση περιελάμβα- νε τις εξής λέξεις-κλειδιά: climate change, air pollution, water pollution, ground pollution, noise pollution, health care expenditures, hospital health expenditures και outpatient health expenditures. ΑΠΟΤΕΛΈΣΜΑΤΑ: Από τις δημοσιευμένες μελέ- τες, οι 30 πληρούσαν τα κριτήρια ένταξης στην παρούσα ανασκόπηση. Οι 21 μελέτες εκτίμη- σαν την επίδραση της περιβαλλοντικής κρίσης στις νοσοκομειακές δαπάνες και οι 9 μελέτησαν τις επιπτώσεις της περιβαλλοντικής κρίσης στις εξωνοσοκομειακές δαπάνες. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα των μελετών βρέθηκε σημαντική σχέση ανάμεσα στις συνιστώσες της περιβαλλο- ντικής κρίσης και στην ανθρώπινη ζήτηση για υπηρεσίες πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας φροντίδας υγείας. ΣΥΜΠΕΡΆΣΜΑΤΑ: Η περιβαλλοντική κρίση επι- δρά στην ποσοτική διαμόρφωση των δαπανών υγείας σε παγκόσμιο επίπεδο, καθώς ευθύνεται για έναν σημαντικό αριθμό νοσοκομειακών ει- σαγωγών, επισκέψεων στα τμήματα επειγόντων περιστατικών (ΤΕΠ) των νοσοκομείων και επι- σκέψεων σε εξωτερικά ιατρεία. ΛΈΞΕΙΣ ΚΛΕΙΔΙΆ: δαπάνες υγείας, εξωνοσοκο- μειακές δαπάνες, κλιματική αλλαγή, νοσοκομει- ακές δαπάνες, περιβαλλοντική κρίση Οι επιπτώσεις της περιβαλλοντικής κρίσης στις νοσοκομειακές και εξωνοσοκομειακές δαπάνες υγείας: Συστηματική ανασκόπηση Ηλιάνα Καραγκούνη, Νοσηλεύτρια ΠΕ, MSc, Εργαστήριο Οργάνωσης και Αξιολόγησης Υπηρεσιών Υγείας, Τμήμα Νοσηλευτικής, Πανεπιστήμιο Αθηνών, Αθήνα Πέτρος Γαλάνης, Νοσηλευτής ΠΕ, MPH, PhD, Εργαστήριο Οργάνωσης και Αξιολόγησης Υπηρεσιών Υγείας, Τμήμα Νοσηλευτικής, Πανεπιστήμιο Αθηνών, Αθήνα Δάφνη Καϊτελίδου, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια, Εργαστήριο Οργάνωσης και Αξιολόγησης Υπηρεσιών Υγείας, Τμήμα Νοσηλευτικής, Πανεπιστήμιο Αθηνών, Αθήνα Υπεύθυνοςαλληλογραφίας: Πέτρος Γαλάνης , Μικράς Ασίας 67, Τ.Κ. 11527, Αθήνα
  • 49.
    127ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 ABSTRACT AIM: Toinvestigate the impact of environmental crisis on hospital and outpatient health expendi- tures and more specifically to estimate the effect of climate change, air pollution, water pollution, soil pollution and noise pollution in hospital health expenditures and outpatient health ex- penditures. MATERIAL AND METHOD: A systematic litera- ture review was conducted on PubMed, Scopus, Cinahl and Science Direct and included papers that have published until to June 2015 in Eng- lish. We used the following key-words: climate change, air pollution, water pollution, ground pollution, noise pollution, health care expendi- tures, hospital health expenditures and outpa- tient health expenditures. RESULTS: Only 30 of the published scientific pa- pers met the criteria for inclusion in this review. Twenty-one studies assessed the impact of the environmental crisis on hospital health expen- ditures and 9 assessed the impact on outpatient health expenditures. We found that components of the environmental crisis affect people’s de- mand for primary and secondary health care ser- vices. CONCLUSIONS: The environmental crisis affects greatly in a direct way the health care expendi- tures globally, since it is responsible for a great number of hospital admissions, visits in hospitals’ emergency departments and outpatient visits. KEYWORDS: climate change, environmental cri- sis, health care expenditures, hospital expendi- tures, outpatient expenditures REVIEW The effects of environmental crisis on hospital and outpatient health expenditures: A systematic review KaragkouniI., RN, MSc, Center for Health Services Management and Evaluation, Department of Nursing, National and Kapodistrian University of Athens, Athens, Greece Galanis P., RN, MPH, PhD, Center for Health Services Management and Evaluation, Department of Nursing, National and Kapodistrian University of Athens, Athens, Greece Kaitelidou D., Associate Professor, Center for Health Services Management and Evaluation, Department of Nursing, National and Kapodistrian University of Athens, Athens, Greece Correspondingauthor: Petros Galanis, 67 Mikras Asias St., GR-11527, Athens, e-mail: pegalan@nurs.uoa.gr
  • 50.
    128 EIΣΑΓΩΓΗ Παγκοσμίως, οι συχνέςκαι ακραίες μεταβολές της περιβαλλοντικής θερμοκρασίας, η τροπο- ποίηση των ποσοτικών και εποχικών προτύπων βροχόπτωσης και τα υψηλά επίπεδα ατμοσφαιρι- κής ρύπανσης αποτελούν αναφυόμενα περιβαλ- λοντικά γεγονότα υψηλής συχνότητας, τα οποία δυσχεραίνουν την ανθρώπινη διαβίωση. Στις σύγχρονες κοινωνίες του παγκόσμιου χάρτη, οι άνθρωποι στηρίζονται σε πρότυπα συμπερι- φοράς, που βασίζονται στην άκρατη κατανάλω- ση αγαθών και στη γενικότερη οικονομική ανά- πτυξη. Η λειτουργία περισσότερων βιομηχανιών, η μαζικότερη παραγωγή προϊόντων και η μανι- ώδης αξιοποίηση των φυσικών πόρων συντε- λούν στη διαμόρφωση του σύγχρονου κοινωνι- κοοικονομικού προτύπου διαβίωσης, οδηγώντας τον άνθρωπο σε αναζήτηση και προσπάθεια κα- τάκτησης του ιδανικότερου τρόπου ζωής. Το συ- γκεκριμένο πρότυπο διαβίωσης έχει οδηγήσει στην απορρύθμιση της περιβαλλοντικής ομοιό- στασης και στην επακόλουθη δημιουργία αρκε- τών προβλημάτων, τα οποία χαρακτηρίζονται ως μια γενικευμένη περιβαλλοντική κρίση από τα μέλη της παγκόσμιας επιστημονικής κοινότητας (Close 1999). Η περιβαλλοντική κρίση ορίζεται ως το σύνολο των περιβαλλοντικών προβλημάτων που διατα- ράσσει την ομοιόσταση του φυσικού περιβάλλο- ντος. Ειδικότερα, η κλιματική αλλαγή, που οφεί- λεται, κυρίως, στην ατμοσφαιρική ρύπανση, η ρύπανση των υδάτων, η ρύπανση του εδάφους και η ηχορύπανση αποτελούν τα βασικότερα αί- τια της υφιστάμενης περιβαλλοντικής κρίσης (WHO 2002). Οι δαπάνες υγείας συνιστούν το εννοιολογικά προσδιοριζόμενο αντίκρισμα της ανθρώπινης ζήτησης υπηρεσιών υγείας στο πλαίσιο της εθνι- κής οικονομίας μιας χώρας. Στις αναπτυγμένες χώρες, ο υγειονομικός τομέας αντιπροσωπεύ- ει προσεγγιστικά το 10% της συνολικής οικονο- μικής δραστηριότητας σε δημόσιους και ιδιωτι- κούς πόρους (Λιαρόπουλος 2007). Ειδικότερα, η δαπάνη υγείας αποτελείται από τα χρηματικά πο- σά που διατίθενται, τόσο από δημόσιους, όσο και από ιδιωτικούς φορείς, σε αγαθά και υπηρε- σίες και σε επενδύσεις για υλικές υποδομές και εξοπλισμό υγείας. Στις δαπάνες υγείας συμπερι- λαμβάνονται οι υπηρεσίες που παρέχονται από νοσοκομεία, μονάδες παροχής διαγνωστικών υπηρεσιών, μονάδες πρωτοβάθμιας φροντίδας, μεμονωμένους επαγγελματίες υγείας, οίκους φροντίδας ηλικιωμένων και χρονίως πασχό- ντων, μονάδες επείγουσας φροντίδας, υπηρεσί- ες κατ’ οίκον νοσηλείας, εργαστήρια, φαρμακεία και προμηθευτές άλλου θεραπευτικού υλικού και συσκευών. Ακόμη, περιλαμβάνονται οι διοικητι- κές δαπάνες και οι δαπάνες δημόσιας υγείας και πρόληψης (Λιαρόπουλος 2010). Ειδικότερα, οι νοσοκομειακές δαπάνες συνι- στούν τα χρηματικά ποσά, που δαπανώνται από δημόσιους και ιδιωτικούς φορείς για την παροχή υπηρεσιών νοσοκομειακής περίθαλψης. Οι υπη- ρεσίες νοσοκομειακής περίθαλψης αποτελούν την παρεχόμενη νοσοκομειακή φροντίδα υγεί- ας στους ανθρώπους με νοσοκομειακές εισα- γωγές, εισαγωγές σε μονάδες εντατικής φροντί- δας, εισαγωγές σε μονάδες βραχείας νοσηλείας και επισκέψεις στα τμήματα επειγόντων περιστα- τικών (ΤΕΠ). Από την άλλη πλευρά, οι εξωνοσο- κομειακές δαπάνες συνιστούν τα χρηματικά πο- σά που δαπανώνται για την παροχή υπηρεσιών εξωνοσοκομειακής περίθαλψης. Οι υπηρεσίες εξωνοσοκομειακής περίθαλψης αποτελούν την παρεχόμενη εξωνοσοκομειακή φροντίδα υγείας με διαγνωστικές, θεραπευτικές και προληπτικές υπηρεσίες υγείας εκτός των νοσοκομειακών χώ- ρων. Ακόμη, η εξωνοσοκομειακή φροντίδα υγεί- ας παρέχεται από τα εξωτερικά ιατρεία των νο- σοκομείων, τον οικογενειακό και γενικό ιατρό, το κέντρο υγείας, το ενισχυμένο ιατρείο, άλλα πολυ- ϊατρεία, τις κινητές μονάδες και την κατ’ οίκον νο- σηλεία (Λιαρόπουλος 2007). Kύρια μέτρα έκφρασης των υγειονομικών δαπα- νών αποτελούν το ποσοστό του ακαθάριστου εγ- χώριου προϊόντος (ΑΕΠ), που απορροφά ο υγει- ονομικός τομέας, και οι κατά κεφαλήν δαπάνες υγείας. Για τη διακρατική σύγκριση των κατά κε- φαλήν δαπανών υγείας χρησιμοποιούνται οι συ- ναλλαγματικές ισοτιμίες και τα ισοδύναμα αγο- ραστικής αξίας. Κατά την μέτρηση των δαπανών υγείας γίνεται χρήση και των δυο μέτρων έκφρα- σης. Κατά τη διάρκεια των τελευταίων δεκαετιών, οι υγειονομικές δαπάνες σημειώνουν αυξητική πο- ρεία στις περισσότερες χώρες του κόσμου, όχι μόνο σε απόλυτα ποσά, αλλά κυρίως σε σχέση με το ΑΕΠ της εκάστοτε χώρας. Πιο συγκεκριμέ- να, στο χρονικό διάστημα 1960-1980 το ποσοστό
  • 51.
    129ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 του ΑΕΠπου διατίθενταν για τις υγειονομικές δα- πάνες αυξήθηκε κατά μέσον όρο, στις χώρες του ΟΟΣΑ, κατά περίπου 3%, φθάνοντας στο 7,3% (Υφαντόπουλος 2006). Μετά το 1980, οι δαπά- νες υγείας συνέχισαν την ανοδική τους πορεία με σταθερό ρυθμό, ενώ σε ορισμένες χώρες ξεπέ- ρασαν ακόμη και το 10% του ΑΕΠ (OECD 2014). Η αύξηση των δαπανών υγείας, παγκοσμίως, οφείλεται σε διάφορες αιτίες, όπως π.χ. η αύξηση του όγκου των κατά κεφαλήν υπηρεσιών υγείας, η αύξηση των τιμών των υγειονομικών υπηρεσι- ών, οι δημογραφικές αλλαγές, η ραγδαία πρόο- δος της τεχνολογίας, ο αριθμός των απασχολού- μενων στον υγειονομικό τομέα και ο ιατρικός πληθωρισμός (Λιαρόπουλος 2007). Σύμφωνα με τα αποτελέσματα μιας οικολογι- κής μελέτης (Jerrett et al. 2003), η τοξική ρύπαν- ση του περιβάλλοντος σχετίζεται με αύξηση των δαπανών υγείας, ενώ αντίθετα οι δημόσιες δαπά- νες για τον περιορισμό της περιβαλλοντικής ρύ- πανσης σχετίζονται με μείωση των υγειονομικών δαπανών. Επιπλέον, η ποσοτική αύξηση της πε- ριβαλλοντικής ρύπανσης σχετίζεται με αύξηση των κατά κεφαλήν δαπανών υγείας, ενώ αντίθε- τα, η αύξηση των δημοσίων δαπανών για τον πε- ριορισμό της περιβαλλοντικής ρύπανσης οδη- γεί σε μείωση των κατά κεφαλήν δαπανών υγείας (Jerrett et al. 2003). Οι συνιστώσες της κλιματικής αλλαγής (ατμοσφαιρική ρύπανση με όζον, καύ- σωνες, τυφώνες, αυξημένη εμφάνιση μολυσματι- κών ασθενειών, πλημμύρες, πυρκαγιές), εξάλλου, σχετίζονται με σημαντικό αριθμό νοσοκομεια- κών εισαγωγών, επισκέψεων στα τμήματα επει- γόντων περιστατικών (ΤΕΠ) των νοσοκομείων και επισκέψεων σε εξωτερικά ιατρεία (Knowlton et al. 2011). Η ατμοσφαιρική ρύπανση αποτελεί βασικό αιτι- ολογικό παράγοντα αύξησης των υγειονομικών δαπανών, καθώς η ρύπανση του ατμοσφαιρικού αέρα με όζον, αιωρούμενα σωματίδια, διοξείδιο του αζώτου και διοξείδιο του θείου σχετίζεται με αυξημένη χρήση των υπηρεσιών νοσοκομειακής περίθαλψης (Wilson et al. 2004, Fuchs and Sarah 2002). Ειδικότερα, η ατμοσφαιρική ρύπανση σχε- τίζεται με αύξηση των συνολικών δαπανών υγεί- ας, καθώς μείωση των ετήσιων επιπέδων της ατμοσφαιρικής συγκέντρωσης των αιωρούμε- νων σωματιδίων κατά 10μg/m3 μπορεί να οδη- γήσει σε συνακόλουθη μείωση των κατά κεφαλήν εξωνοσοκομειακών δαπανών κατά 100 δολάρια και των κατά κεφαλήν νοσοκομειακών δαπανών κατά 77 δολάρια (Fuchs and Sarah 2002). Σκοπός της παρούσας ανασκόπησης ήταν η διε- ρεύνηση των επιπτώσεων της περιβαλλοντικής κρίσης στις νοσοκομειακές και εξωνοσοκομεια- κές δαπάνες υγείας και πιο συγκεκριμένα η εκτί- μηση της επίδρασης της κλιματικής αλλαγής, της ατμοσφαιρικής, υδατικής, εδαφικής και ηχητικής ρύπανσης στις νοσοκομειακές και εξωνοσοκο- μειακές δαπάνες. ΥΛΙΚΟ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΣ Πραγματοποιήθηκε συστηματική βιβλιογραφι- κή αναζήτηση στις βάσεις δεδομένων PubMed, Scopus, Cinahl και ScienceDirect και περιλάμ- βανε μελέτες στην Αγγλική γλώσσα, δημοσι- ευμένες μέχρι και τον Ιούνιο του 2015. H ανα- σκόπηση περιελάμβανε τις εξής λέξεις-κλειδιά: climate change, air pollution, water pollution, ground pollution, noise pollution, health care expenditures, hospital health expenditures και outpatient health expenditures. Πιο συγκεκρι- μένα, ανασκοπήθηκαν οι τίτλοι και οι περιλή- ψεις προς αποκλεισμό των μη συναφών μελετών. Ακολούθως, έγινε καταγραφή των βασικότερων χαρακτηριστικών των μελετών σε μια προσχεδι- ασμένη φόρμα, ώστε να είναι εφικτή η σύγκρι- ση τους. Συγκεκριμένα, καταγράφονταν το όνο- μα του πρώτου συγγραφέα, τα χωροχρονικά στοιχεία, το αντικείμενο της μελέτης, ο μελετώ- μενος πληθυσμός, το είδος της μελέτης και τα σημαντικότερα ευρήματα. Οι περιλήψεις θεωρή- θηκαν επιλέξιμες για την πλήρη εξαγωγή δεδο- μένων, εφόσον υπήρχε σχέση ανάμεσα στην πε- ριβαλλοντική κρίση και τις νοσοκομειακές και εξωνοσοκομειακές δαπάνες υγείας. Στο γράφη- μα 1 παρουσιάζεται το διάγραμμα ροής της συ- στηματικής ανασκόπησης. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ Από την αρχική ηλεκτρονική αναζήτηση εντοπί- στηκαν 77 μελέτες, από τις οποίες οι 30 συμπε- ριλήφθηκαν στην ανασκόπηση, έπειτα από την εφαρμογή των κριτηρίων ένταξης και αποκλει- σμού. Μεταξύ των 30 μελετών, οι 21 διερεύνησαν τις επιπτώσεις της περιβαλλοντικής κρίσης στις νοσοκομειακές δαπάνες και πιο συγκεκριμέ-
  • 52.
    130 να οι 9διερεύνησαν τις επιπτώσεις της κλιμα- τικής αλλαγής (Galli et al. 2011, Lin et al. 2012a, Wang and Lin 2014, Bai et al. 2014, Lippmann et al. 2013, Eber et al. 2011, Sung et al. 2013, Wade et al. 2014, Bush et al. 2014), οι 9 την επίδραση της ατμοσφαιρικής ρύπανσης (Romley et al. 2010, Li et al. 2011, Maddison 2005, Zheng et al. 2013, Zhang et al. 2014, Kloog et al. 2012, Linares and Diaz 2010, Fung et al. 2005, Chan et al. 2006), η μια την επίδραση της υδατικής ρύπανσης (Hsieh et al. 2015) και οι 2 την επίδραση της ηχητικής ρύπανσης (Tobias et al. 2001, Correia et al. 2013). Επιπλέον, μεταξύ των 30 μελετών, οι 9 μελέτη- σαν τις επιπτώσεις της περιβαλλοντικής κρίσης στις εξωνοσοκομειακές δαπάνες υγείας και πιο συγκεκριμένα οι 6 εκτίμησαν τις επιπτώσεις της ατμοσφαιρικής ρύπανσης (Wang and Chau 2013, Zhang et al. 2011, Zhang et al. 2012, Tam et al. 2014, Sinclair et al. 2010, Wong et al. 2006) και οι 3 τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής (Guo et al. 2012, Lin et al. 2012b, Tornevi et al. 2015). Γράφημα 1. Διάγραμμα ροής της συστηματικής ανασκόπησης. Μελέτες που προέκυψαν από την ηλεκτρονική αναζήτηση (n=77) Μελέτες που απορρίφθηκαν έπειτα από την ανάγνωση του τίτλου (n=30) Μελέτες που προέκυψαν για περαιτέρω αξιολόγηση (n=47) Μελέτες που απορρίφθηκαν έπειτα από την ανάγνωση της περίληψης (n=9) Μελέτες που προέκυψαν για περαιτέρω αξιολόγηση (n=38) Μελέτες που επιλέχθηκαν για την ανασκόπηση (n=30) Μελέτες που απορρίφθηκαν έπειτα από την ανάγνωση ολόκληρου του άρθρου (n=8)
  • 53.
    131ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 Νοσοκομειακές δαπάνες Στονπίνακα 1 παρουσιάζονται τα δεδομένα σχε- τικά με τις 21 μελέτες που διερεύνησαν τις επι- πτώσεις της περιβαλλοντικής κρίσης στις νο- σοκομειακές δαπάνες. Αναλυτικότερα, μια οικολογική μελέτη (Galli et al. 2011) διερεύνησε την επίδραση του κλίματος και ειδικότερα της θερμοκρασιακής μεταβλητότητας στον αριθ- μό των περιπτώσεων συγκοπής, που προσκομί- στηκαν στα ΤΕΠ των νοσοκομείων του Μιλάνου, στην Ιταλία, από τον Ιανουάριο έως και τον Ιού- λιο του 2004. Βρέθηκε ότι οι πολύ απότομες και υψηλές διακυμάνσεις της ατμοσφαιρικής θερ- μοκρασίας, κύριο χαρακτηριστικό της κλιματι- κής αλλαγής, οδήγησαν σε αύξηση του αριθμού των περιπτώσεων συγκοπής, που προσκομίστη- καν στα ΤΕΠ των νοσοκομείων. Σε άλλη μελέτη (Lin et al. 2012a) εκτιμήθηκε η υπάρχουσα σχέση ανάμεσα στις εξαιρετικά υψηλές ατμοσφαιρικές θερμοκρασίες και τον αριθμό των νοσοκομεια- κών εισαγωγών λόγω αναπνευστικών προβλημά- των και βρέθηκε ότι η αύξηση της περιβαλλοντι- κής θερμοκρασίας προκάλεσε 100 επιπρόσθετες νοσοκομειακές εισαγωγές, 616 επιπρόσθετες ημέρες νοσοκομειακής νοσηλείας και επιπλέον 644.069 χιλιάδες δολάρια ετησίως για νοσοκο- μειακές δαπάνες. Οι μελλοντικές εκτιμήσεις των ερευνητών αναφέρουν ότι οι νοσοκομειακές ει- σαγωγές, που σχετίζονται με αναπνευστικά προ- βλήματα αναμένεται να είναι 2-6 φορές περισσό- τερες κατά το διάστημα των ετών 2080-2099 σε σχέση με τις αντίστοιχες του χρονικού διαστήμα- τος 1991-2004, εξαιτίας της κλιματικής αλλαγής Πίνακας 1. Μελέτες που διερευνούν την επίδραση της περιβαλλοντικής κρίσης στις νοσοκομειακές δα- πάνες. Μελέτη Χωροχρονι- κά στοιχεία Αντικείμενο μελέτης Μετρήσεις Είδος μελέτης Αποτελέσματα Επίδραση της κλιματικής αλλαγής Galli et al. 201111 Μιλάνο, Ιτα- λία: Ιανουάρι- ος – Ιούλιος 2004 Η επίδραση του κλί- ματος και ειδικότε- ρα της θερμοκρα- σιακής μεταβλητό- τητας στον αριθμό των περιπτώσεων συγκοπής που προ- σκομίζονται στα ΤΕΠ Δεδομένα για την ατμοσφαιρι- κή θερμοκρασία και 770 περιστατι- κά (άτομα ηλικίας 18 ετών) συγκο- πής, που προσκο- μίστηκαν σε ΤΕΠ Οικολο- γική με- λέτη Οι πολύ απότομες και υψηλές διακυ- μάνσεις της ατμο- σφαιρικής θερμο- κρασίας σχετίζο- νταν με αύξηση του αριθμού των περι- πτώσεων συγκοπής που προσκομίζο- νται στα ΤΕΠ Lin et al. 201212 Νέα Υόρκη, ΗΠΑ: 1991- 2004 Σχέση ανάμεσα στις εξαιρετικά υψηλές ατμοσφαιρικές θερ- μοκρασίες και στις νοσοκομειακές εισα- γωγές, που σχετίζο- νται με αναπνευστι- κά προβλήματα Αριθμός νοσοκο- μειακών εισαγω- γών, που σχετίζο- νται με αναπνευ- στικά προβλήμα- τα, και μετεωρο- λογικά δεδομένα για την περιβαλ- λοντική θερμο- κρασία και υγρα- σία Οικολο- γική με- λέτη Ετησίως, η αύξηση της περιβαλλοντι- κής θερμοκρασίας σχετίζονταν με 100 επιπρόσθετες νοσο- κομειακές εισαγω- γές, 616 επιπρόσθε- τες ημέρες νοσηλεί- ας και 644.069 επι- πλέον δολάρια για νοσοκομειακές δα- πάνες, ετησίως
  • 54.
    132 Μελέτη Χωροχρονι- κά στοιχεία Αντικείμενο μελέτης Μετρήσεις Είδος μελέτης Αποτελέσματα Wang and Lin201413 Ταϊπέι, Ταϊ- βάν: 2000- 2009 Σχέση ανάμεσα στην περιβαλλοντι- κή θερμοκρασία και τον αριθμό των επι- σκέψεων στα ΤΕΠ για καρδιοαναπνευ- στικά νοσήματα, νο- σήματα σχετιζόμενα με μεταβολικό σύν- δρομο και ατυχή- ματα Επισκέψεις στα ΤΕΠ εξαιτίας καρ- διοαναπνευστι- κών νοσημάτων, νοσημάτων σχετι- ζόμενων με μετα- βολικό σύνδρομο και ατυχημάτων, και μετεωρολογι- κά δεδομένα Οικολο- γική με- λέτη Οι υψηλές ατμο- σφαιρικές θερμο- κρασίες σχετίζονταν με αύξηση των επι- σκέψεων στα ΤΕΠ Bai et al. 201414 Λάσα, Θιβέτ: 2005-2012 Επίδραση της ατμο- σφαιρικής θερμο- κρασίας στον αριθ- μό των νοσοκομεια- κών εισαγωγών και των επισκέψεων στα ΤΕΠ Δεδομένα για τις νοσοκομειακές ει- σαγωγές και τις επισκέψεις στα ΤΕΠ, καθώς και με- τεωρολογικά δε- δομένα Οικολο- γική με- λέτη Οι αυξημένες περι- βαλλοντικές θερ- μοκρασίες, κυρίως κατά τους θερινούς μήνες, σχετίζονταν με αύξηση των νο- σοκομειακών εισα- γωγών και των επι- σκέψεων στα ΤΕΠ Lippmann et al. 201315 Βόρεια Καρο- λίνα, Η.Π.Α.: 2007-2008 Σχέση ανάμεσα στις υψηλές ατμοσφαι- ρικές θερμοκρασί- ες και τις επισκέψεις στα ΤΕΠ Επισκέψεις στα ΤΕΠ και μέση ημε- ρήσια θερμοκρα- σία Οικολο- γική με- λέτη Η αύξηση της μέ- σης περιβαλλοντι- κής θερμοκρασίας 15,6οC σχετίζο- νταν με εκθετική αύξηση των επισκέ- ψεων στα ΤΕΠ Eber et al. 201116 132 νοσο- κομεία των ΗΠΑ: 1999- 2006 Επίδραση της αυξη- μένης περιβαλλοντι- κής θερμοκρασίας στις Gram-αρνητικές βακτηριακές λοιμώ- ξεις του αίματος σε νοσηλευόμενους ασθενείς Καλλιέργειες αίμα- τος στους ασθε- νείς και μετεωρο- λογικά δεδομένα Οικολο- γική με- λέτη Η μεγάλη αύξηση της περιβαλλοντι- κής θερμοκρασί- ας σχετίζονταν με αύξηση των Gram- αρνητικών βακτη- ριακών λοιμώξε- ων του αίματος, με αποτέλεσμα την πα- ράταση των ημερών νοσηλείας και την ανάγκη επιπρόσθε- της φαρμακευτικής αγωγής Sung et al. 201317 352 δήμοι της Ταϊβάν: 1996-2007 Σχέση ανάμεσα στην ημερήσια περι- βαλλοντική θερμο- κρασία και τη διπο- λική διαταραχή Μέσες ημερήσιες θερμοκρασίες και ψυχιατρικές νο- σοκομειακές εισα- γωγές Μελέτη κοόρτης Η αύξηση του σχε- τικού κινδύνου νο- σοκομειακής εισα- γωγής για διπολική διαταραχή σχετίζο- νταν με την αύξη- ση της ατμοσφαιρι- κής θερμοκρασίας 24οC
  • 55.
    133ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 Μελέτη Χωροχρονι- κά στοιχεία Αντικείμενο μελέτης Μετρήσεις Είδος μελέτης Αποτελέσματα Wadeet al. 201418 Μασαχου- σέτη, ΗΠΑ: 2003-2007 Επίδραση των πλημ- μυρών στον αριθ- μό των επισκέψεων στα ΤΕΠ, λόγω γα- στρεντερικών νοση- μάτων Επισκέψεις στα ΤΕΠ, λόγω γαστρε- ντερικών νοσημά- των και καταγε- γραμμένες πλημ- μύρες Οικολο- γική με- λέτη Η αύξηση των πλημ- μυρών σχετίζονταν με αύξηση των επι- σκέψεων στα ΤΕΠ Bush et al. 201419 Τσεννάι, Ιν- δία: 2004 - 2007 Σχέση ανάμεσα στις ακραίες βροχοπτώ- σεις και στον αριθμό των νοσοκομειακών εισαγωγών, λόγω γαστρεντερικών νο- σημάτων Νοσοκομειακές ει- σαγωγές, λόγω γα- στρεντερικών νο- σημάτων, αριθμός και ένταση των βροχοπτώσεων και μετεωρολογι- κά δεδομένα Οικολο- γική με- λέτη Οι ακραίες βροχο- πτώσεις σχετίζο- νταν με τον αριθμό των ατόμων, που έπασχαν από γα- στρεντερικό νόση- μα και έχρηζαν νο- σοκομειακής εισα- γωγής Επίδραση της ατμοσφαιρικής ρύπανσης Romley et al. 2010 20 Καλιφόρνια, ΗΠΑ: 2005- 2007 Οι επιπτώσεις της ατμοσφαιρικής ρύ- πανσης στις νοσο- κομειακές δαπάνες υγείας Περιπτώσεις άσθματος στα ΤΕΠ, νοσοκομει- ακές εισαγωγές περιστατικών με καρδιοαναπνευ- στικά προβλή- ματα, οικονομικά δεδομένα για τις υγειονομικές δα- πάνες και δεδομέ- να για τα επίπεδα ατμοσφαιρικής ρύπανσης Οικολο- γική με- λέτη Η αδυναμία τήρη- σης χαμηλών ατμο- σφαιρικών συγκε- ντρώσεων αιωρού- μενων σωματιδίων και όζοντος οδή- γησε συνολικά σε 29.808 νοσοκομει- ακές εισαγωγές και επισκέψεις σε ΤΕΠ Li et al. 201121 Ντιτρόιτ, Μί- σιγκαν, ΗΠΑ: 2004-2006 Σχέση ανάμεσα στις υψηλές συγκεντρώ- σεις ατμοσφαιρικών αέριων ρυπαντών και στον αριθμό των επισκέψεων στα ΤΕΠ και των νοσοκομει- ακών εισαγωγών εξαιτίας άσθματος σε άτομα νεαρής ηλικίας Ασθματική νοση- ρότητα των κατοί- κων ηλικίας 2 - 18 ετών και ατμο- σφαιρικές συγκε- ντρώσεις των αι- ωρούμενων σω- ματιδίων, του CO, του NO2 και του SO2 Οικολο- γική με- λέτη Οι αυξημένες ατμο- σφαιρικές συγκε- ντρώσεις των αιω- ρούμενων σωμα- τιδίων και του SO2 σχετίζονταν με αύ- ξηση του αριθμού των επισκέψεων στα ΤΕΠ και τις νο- σοκομειακές εισα- γωγές, λόγω οξέων ασθματικών εκδη- λώσεων Maddison 200522 Λονδίνο, Αγ- γλία: 1992- 1994 Η επίδραση της ατμοσφαιρικής ρύ- πανσης στη ποσοτι- κή διαμόρφωση των νοσοκομειακών ει- σαγωγών Δεδομένα για τις νοσοκομειακές ει- σαγωγές, που σχε- τίζονται με καρ- διοναναπνευστι- κά προβλήματα, και για τα επίπεδα ατμοσφαιρικής ρύπανσης Οικολο- γική με- λέτη Tα υψηλά επίπεδα ατμοσφαιρικής ρύ- πανσης σχετίζονταν με αύξηση των νο- σοκομειακών εισα- γωγών
  • 56.
    134 Μελέτη Χωροχρονι- κά στοιχεία Αντικείμενο μελέτης Μετρήσεις Είδος μελέτης Αποτελέσματα Zheng et al.201323 Lanzhou, Κίνα: 2001- 2005 Διερεύνηση των βραχυπρόθεσμων επιπτώσεων των ατμοσφαιρικών ρυ- παντών στον αριθμό των ημερήσιων νο- σοκομειακών εισα- γωγών για καρδιαγ- γειακά- εγκεφαλικά νοσήματα Δεδομένα για τις ατμοσφαιρικές συγκεντρώσεις αι- ωρούμενων σω- ματιδίων, SO2 και NO2 και για τις νο- σοκομειακές εισα- γωγές, που σχετί- ζονται με καρδι- αγγειακά-εγκεφα- λικά νοσήματα Οικολο- γική με- λέτη Οι υψηλές ατμο- σφαιρικές συγκε- ντρώσεις αιωρού- μενων σωματιδίων, SO2 και NO2 σχετί- ζονταν με αύξηση των νοσοκομειακών εισαγωγών για καρ- διακά νοσήματα, ενώ οι αντίστοιχες συγκεντρώσεις SO2 και NO2 σχετίζο- νταν με αύξηση των νοσοκομειακών ει- σαγωγών για αγγει- οεγκεφαλική νόσο Zhang et al. 201424 Guangzhou, Kίνα: 2008- 2011 Επίδρασης της ομί- χλης και της ατμο- σφαιρικής ρύπαν- σης στον αριθμό των νοσοκομειακών εισαγωγών Νοσοκομειακές εισαγωγές, ατμο- σφαιρικές συγκε- ντρώσεις αέριων ρυπαντών και με- τεωρολογικά δε- δομένα Οικολο- γική με- λέτη Αύξηση των νοσο- κομειακών εισαγω- γών λόγω καρδιαγ- γειακών και ανα- πνευστικών νοση- μάτων με ταυτόχρο- νη ποσοτική αύξη- ση της ομίχλης και των ατμοσφαιρικών συγκεντρώσεων των μελετώμενων αέριων ρυπαντών Kloog et al. 201225 Νέα Αγγλία, ΗΠΑ: 2000- 2008 Βραχυπρόθεσμες και μακροπρόθε- σμες επιπτώσεις των αιωρούμενων σω- ματιδίων στον αριθ- μό των νοσοκομεια- κών εισαγωγών Συγκεντρώσεις των αιωρούμενων σωματιδίων, νο- σοκομειακές εισα- γωγές για άτομα ηλικίας ≥65 ετών και μετεωρολογι- κά δεδομένα Οικολο- γική με- λέτη Η βραχυπρόθεσμη και η μακροπρόθε- σμη έκθεση σε υψη- λές ατμοσφαιρικές συγκεντρώσεις αιω- ρούμενων σωματι- δίων σχετίζονταν με αύξηση του αριθ- μού των νοσοκομει- ακών εισαγωγών Linares and Diaz 201026 Μαδρί- τη, Ισπανία: 2003-2005 Η επίδραση της μέσης ημερήσιας ατμοσφαιρικής συ- γκέντρωσης των αι- ωρούμενων σωμα- τιδίων στον αριθμό των νοσοκομειακών εισαγωγών, λόγω καρδιαγγειακών και αναπνευστικών νο- σημάτων σε ηλικιω- μένα άτομα Νοσοκομειακές ει- σαγωγές ατόμων ηλικίας ≥75 ετών λόγω καρδιαγ- γειακών και ανα- πνευστικών νοση- μάτων και μέση ατμοσφαιρική συ- γκέντρωση αέρι- ων ρυπαντών Οικολο- γική με- λέτη Η αύξηση της μέσης ατμοσφαιρικής συ- γκέντρωσης των αι- ωρούμενων σωμα- τιδίων κατά 10 μg/ m3 σχετίζονταν με αύξηση του κινδύ- νου νοσοκομειακής εισαγωγής
  • 57.
    135ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 Μελέτη Χωροχρονι- κά στοιχεία Αντικείμενο μελέτης Μετρήσεις Είδος μελέτης Αποτελέσματα Funget al. 200527 Οντάριο, Κα- ναδάς: 1995- 2000 Η επίδραση της ατμοσφαιρικής ρύ- πανσης στον αριθ- μό των ημερήσιων νοσοκομειακών ει- σαγωγών λόγω καρ- διαγγειακών νοση- μάτων Νοσοκομειακές εισαγωγές λόγω καρδιαγγειακών νοσημάτων, ατμο- σφαιρικές συγκε- ντρώσεις των αέ- ριων ρυπαντών και μετεωρολογι- κά δεδομένα Οικολο- γική με- λέτη Η αύξηση της ατμο- σφαιρικής συγκέ- ντρωσης SO2 σχε- τίζονταν με αύξηση των νοσοκομειακών εισαγωγών Chan et al. 200628 Ταϊπέι, Ταϊβάν: 1997-2002 Η επίδραση της ατμοσφαιρικής ρύ- πανσης στον αριθμό των επισκέψεων στα ΤΕΠ λόγω αγγειοε- γκεφαλικών νοση- μάτων Επισκέψεις στα ΤΕΠ λόγω αγγειοε- γκεφαλικών νοση- μάτων (περιστα- τικά ηλικίας 50 ετών) και ατμο- σφαιρικές συγκε- ντρώσεις αέριων ρυπαντών Οικολο- γική με- λέτη Οι αυξημένες ατμο- σφαιρικές συγκε- ντρώσεις των αέρι- ων ρυπαντών σχε- τίζονταν με αύξη- ση των επισκέψεων στα ΤΕΠ Επίδραση της υδατικής ρύπανσης Hsieh et al. 201529 Νέα Υόρκη, ΗΠΑ: 2002- 2009 Σχέση ανάμεσα στη θολερότητα του πόσιμου νερού και στον αριθμό των επισκέψεων στα ΤΕΠ λόγω γαστρεντερι- κών νοσημάτων Επισκέψεις στα ΤΕΠ λόγω γαστρε- ντερικών νοση- μάτων, επίπεδα θολερότητας των υδάτων και μετε- ωρολογικά δεδο- μένα Οικολο- γική με- λέτη Σημαντική συσχέ- τιση ανάμεσα στις επισκέψεις στα ΤΕΠ, λόγω διαρροϊκών κενώσεων, και στην αυξημένη θολερό- τητα του νερού, ει- δικά κατά την άνοι- ξη Επίδραση της ηχητικής ρύπανσης Tobias et al. 200130 Μαδρί- τη, Ισπανία: 1995-1997 Εκτίμηση των βρα- χυπρόθεσμων επι- πτώσεων της ηχητι- κής ρύπανσης στον ημερήσιο αριθμό επισκέψεων στα ΤΕΠ Επισκέψεις στα ΤΕΠ, επίπεδα ηχη- τικής και ατμο- σφαιρικής ρύπαν- σης και μετεωρο- λογικά δεδομένα Οικολο- γική με- λέτη Τα αυξημένα επίπε- δα ηχητικής ρύπαν- σης ευθύνονταν για μεγάλο αριθμό επει- γουσών νοσοκομει- ακών εισαγωγών Correia et al. 201331 89 αεροδρό- μια πολιτει- ών των ΗΠΑ: 2009 Σχέση ανάμεσα στην έκθεση στο θό- ρυβο των αεροσκα- φών και τον αριθμό των νοσοκομειακών εισαγωγών λόγω καρδιαγγειακών νο- σημάτων 6.027.363 άτομα ≥65 ετών σε 2218 περιοχές κοντά σε αεροδρόμια, επί- πεδα έκθεσης των κατοίκων στο θό- ρυβο των αερο- σκαφών και νοσο- κομειακές εισα- γωγές Οικολο- γική με- λέτη Η έκθεση σε υψη- λής έντασης ηχητι- κά κύματα, εξαιτίας της κίνησης των αε- ροσκαφών, σχετίζο- νταν με αύξηση του αριθμού νοσοκομει- ακών εισαγωγών
  • 58.
    136 που οδηγεί σεαύξηση της περιβαλλοντικής θερ- μοκρασίας (Lin et al. 2012a). Έχει βρεθεί, εξάλλου, ότι οι υψηλές ατμοσφαιρικές θερμοκρασίες σχε- τίζονται σε μεγάλο βαθμό με αύξηση των επισκέ- ψεων στα ΤΕΠ των νοσοκομείων για καρδιοανα- πνευστικά νοσήματα, νοσήματα σχετιζόμενα με μεταβολικό σύνδρομο και ατυχήματα (Wang and Lin 2014, Bai et al. 2014, Lippmann et al. 2013). Σύμφωνα με μια οικολογική μελέτη (Eber et al. 2011) που εκτίμησε την επίδραση της περιβαλ- λοντικής θερμοκρασίας στις Gram-αρνητικές βακτηριακές λοιμώξεις του αίματος στο νοση- λευόμενο πληθυσμό, οι υψηλές περιβαλλοντι- κές θερμοκρασίες, εξαιτίας της κλιματικής αλ- λαγής, οδηγούν σε αύξηση των νοσοκομειακών εισαγωγών, αλλά και σε αύξηση των ημερών νο- σηλείας. Η μελέτη αυτή βασίστηκε στη συλλογή δεδομένων για καλλιέργειες αίματος από νοση- λευόμενους ασθενείς 132 νοσοκομείων των ΗΠΑ και η βάση των μικροβιολογικών δεδομένων πε- ριελάμβανε τις μηνιαίες καταγραφές των θετι- κών αιματικών καλλιεργειών για διάφορα Gram- αρνητικά και θετικά βακτήρια. Σύμφωνα με μια μελέτη κοόρτης (Sung et al. 2013), η αύξηση της ατμοσφαιρικής θερμοκρασί- ας πάνω από 24oC σχετίζεται με αύξηση του σχε- τικού κινδύνου νοσοκομειακής εισαγωγής για δι- πολική διαταραχή, ειδικά για τους ενήλικες και τις γυναίκες. Θερμοκρασίες 30,7οC σχετίστηκαν με αυξημένο σχετικό κίνδυνο νοσοκομειακών εισα- γωγών λόγω διπολικής διαταραχής. Η επίδραση των ακραίων βροχοπτώσεων στον αριθμό των επισκέψεων στα ΤΕΠ και των νοσο- κομειακών εισαγωγών, λόγω γαστρεντερικών νοσημάτων, αποτέλεσε ερευνητικό αντικείμε- νο δυο οικολογικών μελετών (Wade et al. 2014, Bush et al. 2014). Πιο συγκεκριμένα, η αύξηση των πλημμυρών σχετίστηκε με αύξηση του κιν- δύνου επίσκεψης στα ΤΕΠ, λόγω γαστρεντερικού νοσήματος, ενώ σε διάστημα 0-4 ημερών μετά τις πλημμύρες το 7% των επισκέψεων στα ΤΕΠ, λόγω γαστρεντερικών νοσημάτων, αποδόθηκε σε αυτές (Wade et al. 2014). Επιπλέον, οι αυξημέ- νες βροχοπτώσεις σχετίστηκαν στατιστικώς ση- μαντικά με τον αριθμό των νοσοκομειακών εισα- γωγών, λόγω γαστρεντερικών νοσημάτων (Bush et al. 2014). Αναφορικά με τις οικονομικές επιπτώσεις της ατμοσφαιρικής ρύπανσης στις νοσοκομειακές δαπάνες, μια οικολογική μελέτη (Romley et al. 2010) βρήκε ότι η αδυναμία τήρησης χαμηλών ατμοσφαιρικών συγκεντρώσεων αιωρούμενων σωματιδίων αεροδυναμικής διαμέτρου μικρότε- ρης των 2,5μm και όζοντος οδήγησε συνολικά σε 29.808 νοσοκομειακές εισαγωγές και επισκέ- ψεις σε ΤΕΠ των νοσοκομείων της Καλιφόρνιας, στο χρονικό διάστημα 2005-2007. Επιπλέον, οι συνολικές νοσοκομειακές δαπάνες της Καλιφόρ- νιας αυξήθηκαν κατά 193$ εκατομμύρια, εξαιτίας της ατμοσφαιρικής ρύπανσης, ενώ παράλληλα βρέθηκε ότι η λήψη κατάλληλων μέτρων περιο- ρισμού της ατμοσφαιρικής ρύπανσης θα συντε- λούσε σε μείωση των νοσοκομειακών δαπανών κατά 204$ εκατομμύρια. Σε παρόμοια συμπε- ράσματα κατέληξε μια ακόμη οικολογική μελέ- τη (Li et al. 2011), η οποία βρήκε ότι η αυξημένη ατμοσφαιρική συγκέντρωση διοξειδίου του θεί- ου αυξάνει σε σημαντικό βαθμό τον αριθμό των επισκέψεων στα ΤΕΠ και τις νοσοκομειακές εισα- γωγές, λόγω οξέων ασθματικών εκδηλώσεων σε άτομα ηλικίας 2-18 ετών. Οι ερευνητές επισήμα- ναν ότι οι αυξημένες ατμοσφαιρικές συγκεντρώ- σεις των αέριων ρυπαντών αυξάνουν σε μεγάλο βαθμό την ασθματική νοσηρότητα του παιδια- τρικού πληθυσμού, με αποτέλεσμα να αυξάνουν την ανάγκη των παιδιών και των εφήβων για πα- ροχή νοσοκομειακής φροντίδας (Li et al. 2011). Τα υψηλά επίπεδα ατμοσφαιρικής ρύπανσης οδηγούν σε ποσοτική αύξηση των νοσοκομει- ακών εισαγωγών (Maddison 2005, Zhang et al. 2014, Kloog et al. 2012). Πιο συγκεκριμένα, μείω- ση των ατμοσφαιρικών συγκεντρώσεων των αι- ωρούμενων σωματιδίων αεροδυναμικής διαμέ- τρου μικρότερης των 10 μm κατά 1% μπορεί να αποφέρει, μακροπρόθεσμα, μείωση του αριθμού των νοσοκομειακών εισαγωγών, που σχετίζο- νται με αναπνευστικά προβλήματα, κατά 0,14% (Maddison 2005). Το διοξείδιο του αζώτου βρέ- θηκε ως ο μοναδικός ατμοσφαιρικός ρυπαντής με τον υψηλότερο κίνδυνο νοσοκομειακής ει- σαγωγής, ανεξαρτήτως αιτιολογίας (Zhang et al. 2014). Οι νοσοκομειακές εισαγωγές, λόγω καρδι- αγγειακών και αναπνευστικών νοσημάτων, φαί- νεται πως, αυξάνονται με ταυτόχρονη αύξηση των ατμοσφαιρικών συγκεντρώσεων ορισμένων αέριων ρυπαντών (Zhang et al. 2014, Kloog et al. 2012). Ακόμη παρατηρήθηκε ότι η αύξηση της βραχυπρόθεσμης έκθεσης των ατόμων σε ατμο- σφαιρικές συγκεντρώσεις αιωρούμενων σωμα- τιδίων αεροδυναμικής διαμέτρου μικρότερης
  • 59.
    137ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 των 2,5μm κατά 10μg/m3 οδηγεί σε συνακόλου- θη αύξηση των νοσοκομειακών εισαγωγών, λό- γω αναπνευστικών νοσημάτων, καρδιαγγειακών νοσημάτων, εγκεφαλικών επεισοδίων και διαβή- τη κατά 0,7%, 1,03%, 0,24% και 0,96%, αντίστοιχα (Kloog et al. 2012). Σύμφωνα με 3 οικολογικές μελέτες (Zheng et al. 2013, Linares and Diaz 2010, Fung et al. 2005), η έκθεση των ατόμων σε υψηλά επίπεδα ατμο- σφαιρικής ρύπανσης οδηγεί σε ποσοτική αύξηση των νοσοκομειακών εισαγωγών, εξαιτίας καρδι- αγγειακών, εγκεφαλικών και αναπνευστικών νο- σημάτων. Ειδικότερα, οι υψηλές ατμοσφαιρικές συγκεντρώσεις διοξειδίου του θείου και διοξει- δίου του αζώτου σχετίζονται με αύξηση των νο- σοκομειακών εισαγωγών για καρδιακά νοσήματα και αγγειοεγκεφαλική νόσο. Επιπλέον, οι ηλικιω- μένοι καθίστανται πιο ευάλωτοι στις επιπτώσεις της ατμοσφαιρικής ρύπανσης, καθώς οι περισ- σότερες νοσοκομειακές εισαγωγές για καρδιαγ- γειακά και εγκεφαλικά νοσήματα εξαιτίας των ατμοσφαιρικών ρυπαντών (Zheng et al. 2013). Οι αυξημένες ατμοσφαιρικές συγκεντρώσεις αέ- ριων ρυπαντών οδηγούν σε ταυτόχρονη αύξηση των επισκέψεων στα ΤΕΠ λόγω αγγειοεγκεφα- λικών νοσημάτων. Πιο συγκεκριμένα, οι αέριοι ατμοσφαιρικοί ρυπαντές, που σχετίζονται με τις εκπομπές των οχημάτων και το φωτοχημικό νέ- φος σχετίζονται σε μεγαλύτερο βαθμό με αύξη- ση των επισκέψεων στα ΤΕΠ λόγω αγγειοεγκεφα- λικών νοσημάτων (Chan et al. 2006). Αναφορικά με την επίδραση της υδατικής ρύπαν- σης στις νοσοκομειακές δαπάνες, μια οικολογική μελέτη (Hsieh et al. 2015) βρήκε σημαντική συ- σχέτιση ανάμεσα στις επισκέψεις στα ΤΕΠ, λόγω διαρροϊκών κενώσεων, και στην αυξημένη θο- λερότητα του πόσιμου νερού, το οποίο κατανά- λωναν οι κάτοικοι της Νέας Υόρκης, κυρίως κατά την εποχή της άνοιξης. Σχετικά με την επίδραση της ηχητικής ρύπαν- σης στις νοσοκομειακές δαπάνες, μια οικολογική μελέτη (Tobias et al. 2001) βρήκε ότι το 5% των επειγουσών νοσοκομειακών εισαγωγών σε νο- σοκομείο της Μαδρίτης στο διάστημα 1995-1997 αποδόθηκε στα υψηλά επίπεδα ηχητικής ρύπαν- σης. Ειδικότερα, βρέθηκε ότι η αύξηση της έντα- σης των ηχητικών κυμάτων κατά 1dB, πάνω από το όριο των 65dB, οδηγεί σε αύξηση του αριθμού των επειγουσών νοσοκομειακών εισαγωγών κα- τά 5% ημερησίως. Το προαναφερόμενο ποσοστό παραμένει ίδιο (5%) για τις επείγουσες νοσοκο- μειακές εισαγωγές καρδιαγγειακής αιτιολογίας, ενώ μειώνεται σε 2% για τις επείγουσες νοσο- κομειακές εισαγωγές αναπνευστικής αιτιολογίας (Tobias et al. 2001). Επιπλέον, η ανθρώπινη έκθε- ση σε υψηλής έντασης ηχητικά κύματα, λόγω της κίνησης των αεροσκαφών, συνοδεύεται από αύ- ξηση των νοσοκομειακών εισαγωγών καρδιαγ- γειακής αιτιολογίας (Correia et al. 2013). Πιο συ- γκεκριμένα, αύξηση της έντασης των ηχητικών κυμάτων κατά 10dB σχετίστηκε με αύξηση του ρυθμού νοσοκομειακών εισαγωγών λόγω καρδι- αγγειακών νοσημάτων κατά 3,5%. Εξωνοσοκομειακές δαπάνες Στον πίνακα 2 παρουσιάζονται συνοπτικά οι 9 μελέτες που διερεύνησαν τις επιπτώσεις της πε- ριβαλλοντικής κρίσης στις εξωνοσοκομειακές δαπάνες. Αναφορικά με την επίδραση της ατμο- σφαιρικής ρύπανσης στην ποσοτική διαμόρφω- ση των εξωνοσοκομειακών δαπανών, μια οικο- λογική μελέτη (Wang and Chau 2013) βρήκε ότι, υπάρχει σημαντική συσχέτιση ανάμεσα στις υψη- λές συγκεντρώσεις ατμοσφαιρικών ρυπαντών, και ιδιαίτερα του μονοξειδίου και του διοξειδίου του αζώτου, και την αύξηση των επισκέψεων σε εξωτερικά ιατρεία εξαιτίας αναπνευστικών προ- βλημάτων. Επιπλέον, τα παιδιά ηλικίας 0-15 ετών και οι ηλικιωμένοι 66 ετών είναι περισσότερο ευάλωτοι στα αυξημένα επίπεδα ατμοσφαιρι- κών ρυπαντών και σε διάφορους κλιματικούς πα- ράγοντες. Παράλληλα, τα άτομα με χρόνια απο- φρακτική πνευμονοπάθεια, αλλεργική ρινίτιδα, άσθμα και πνευμονία είναι ιδιαίτερα ευάλωτα στα υψηλά επίπεδα ατμοσφαιρικής ρύπανσης, με αποτέλεσμα τον αυξημένο αριθμό επισκέ- ψεων σε εξωτερικά ιατρεία νοσοκομείων (Wang and Chau 2013). Δυο μελέτες βρήκαν ότι τα υψη- λά επίπεδα ατμοσφαιρικών συγκεντρώσεων αέ- ριων ρυπαντών και γύρης σχετίζονται με αύξηση των επισκέψεων στα εξωτερικά ιατρεία των νο- σοκομείων, λόγω αλλεργικής ρινίτιδας (Zhang et al. 2011, Zhang et al. 2012). Η αυξημένη ατμοσφαιρική συγκέντρωση αέριων ρυπαντών σχετίζεται σημαντικά με αύξηση των επισκέψεων στα γενικά εξωτερικά ιατρεία των νοσοκομείων, καθώς μεγάλος αριθμός ατόμων αναζητά ιατρικές συμβουλές για λοιμώξεις του ανωτέρου αναπνευστικού συστήματος (Tam et
  • 60.
    138 Πίνακας 2. Μελέτεςπου διερευνούν την επίδραση της περιβαλλοντικής κρίσης στις εξωνοσοκομειακές δαπάνες. Μελέτη Χωροχρονικά στοιχεία Αντικείμενο μελέτης Μετρήσεις Είδος μελέτης Αποτελέσματα Επίδραση της ατμοσφαιρικής ρύπανσης Wang and Chau 201332 Taoyuan County, Ταϊ- βάν: 2007-2011 Σχέση ανάμεσα στην ατμοσφαιρική ρύπανση και στον αριθμό των καθημερινών επι- σκέψεων στα εξωτερικά ιατρεία Επίπεδα ατμο- σφαιρικής ρύπαν- σης και επισκέ- ψεις στα εξωτερικά ια- τρεία Οικολο- γική μελέτη Συσχέτιση ανάμεσα στις υψηλές συγκε- ντρώσεις των ατμο- σφαιρικών ρυπα- ντών (ιδιαίτερα ΝΟ και ΝΟ2) και αναπνευστικών προβλημάτων Zhang et al. 201133 Πεκίνο, Κίνα: 2009- –2010 Σχέση ανάμεσα στην ατμοσφαιρική ρύ- πανση και την αλ- λεργική ρινίτιδα Ατμοσφαιρικές συγκεντρώσεις ορισμένων αέρι- ων ρυπαντών και περιπτώσεις αλ- λεργικής ρινίτιδας Οικολο- γική μελέτη Συσχέτιση ανάμεσα στα υψηλά επίπεδα ατμοσφαιρικών συγκεντρώσεων αι- ωρούμενων σωματιδίων και τις επισκέψεις σε εξωτερικά ια- τρεία Zhang et al. 201234 Πεκίνο, Κίνα: 2009 – Σχέση ανάμεσα στις ατμοσφαιρικές συ- γκεντρώσεις γύρης και τις επισκέψεις στα εξω- τερικά ιατρεία λόγω αλλεργικής ρι- νίτιδας Περιπτώσεις αλ- λεργικής ρινίτι- δας, ατμοσφαιρι- κές συγκεντρώ- σεις γύρης και αέ- ριων ρυπαντών και μετεωρολογι- κά δεδομένα Οικολο- γική μελέτη Σχέση ανάμεσα στις ατμοσφαιρικές συ- γκεντρώσεις γύρης και του αριθ- μού των επισκέψε- ων στα εξωτερικά ιατρεία των νοσο- κομείων Tam et al. 201435 Χονγκ Κονγκ, Κίνα: 2008- 2010 Επιπτώσεις της ατμοσφαιρικής ρύπανσης στη ζή- τηση ιατρικών συμ- βουλών για λοιμώ- ξεις του ανωτέρου αναπνευ- στικού συστήματος στα γε- νικά εξωτερικά ια- τρεία Ατμοσφαιρικές συγκεντρώσεις των αέριων ρυπα- ντών, μέσες τιμές διάφορων μετεωρολογικών μεταβλητών και περιπτώσεις λοι- μώξεων του ανωτέρου αναπνευστικού Οικολο- γική μελέτη Αύξηση της ατμο- σφαιρικής συγκέ- ντρωσης των αέρι- ων ρυπαντών σχετί- ζονταν με αύξηση του αριθ- μού των ατόμων με λοιμώ- ξεις του ανωτέρου αναπνευ- στικού συστήματος που αναζητούν ιατρικές
  • 61.
    139ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 Μελέτη Χωροχρονικά στοιχεία Αντικείμενο μελέτης Μετρήσεις Είδος μελέτης Αποτελέσματα Sinclair et al. 201036 Ατλάντα, ΗΠΑ:1998- 2002 Σχέση ανάμεσα στους ατμοσφαιρικούς ρυπαντέςκαι τις επι- σκέψεις στα εξωτερικά ια- τρεία για αναπνευστικά προ- βλήματα Επισκέψεις σε εξωτερικά ιατρεία για αναπνευστικά προβλήματα και ατμοσφαιρικές συγκεντρώσεις αέριων ρυπαντών Οικολο- γική μελέτη Η μείωση των συ- γκεντρώσεων των αέριων ρυπα- ντών της ατμόσφαι- ρας συνοδοιπορεί με ταυτόχρονη μεί- ωση του αριθμού των ατό- μων που επισκέπτο- νται τα εξωτερικά ιατρεία της περιο- χής, εξαιτίας αναπνευστικών προβλημάτων Wong et al. 200637 Χονγκ Κονγκ, Κίνα: 2000-2002 Οι επιπτώσεις της ατμοσφαιρικής ρύ- πανσης στις επισκέ- ψεις σε γενικούς ιατρούς λόγω ανα- πνευστικών νοσημάτων Επισκέψεις σε γε- νικούς ιατρούς και ατμοσφαιρικές συγκεντρώσεις των αέριων ρυπαντών Οικολο- γική μελέτη Συσχέτιση ανάμεσα στον αριθμό των ατόμων που επισκέφθηκαν πρώτη φορά τον γε- νικό ιατρό για λοί- μωξη του ανωτέρου αναπνευ- στικού συστήματος και τις ατμοσφαιρικές συγκεντρώσεων των αέριων ρυπα- ντών Επίδραση της κλιματικής αλλαγής Guo et al. 201238 Σαγκάη, Κίνα: 2007-2009 Σχέση ανάμεσα στις πολικές θερμοκρασίες και τον αριθμό παιδιών με άσθμα, που επισκέφθηκαν εξω- τερικά ιατρεία Παιδιά με άσθμα που επισκέφθη- καν εξωτερικά ια- τρεία, μέση ημε- ρήσια θερμο- κρασία, σχετική υγρασία και ατμοσφαιρικές συγκεντρώσεις όζοντος Οικολο- γική μελέτη Η μείωση της περι- βαλλοντικής θερ- μοκρασίες σχετίζο- νταν με αύξηση του κινδύνου ασθματικών εκδη- λώσεων στα παιδιά Lin et al. 201239 Ταϊπέι, Ταϊ- βάν:2012 Σχέση μεταξύ υψη- λής θερμοκρασί- ας κα και θνησιμότητας και επισκέψεων στα εξωτερικά ια- τρεία Περιβαλλοντική θερμοκρασίας, θνησιμότητα και επισκέψεις στα εξωτερικά ιατρεία Οικολο- γική μελέτη Η αύξηση της περι- βαλλοντικής θερ- μοκρασίες σχετίζο- νταν με αύξηση του αριθμού των επι- σκέψεων στα εξω- τερικά ιατρεία και αύξηση της θνησιμότητας
  • 62.
    140 al. 2014). Επιπλέον,η μείωση των συγκεντρώσε- ων των αέριων ρυπαντών της ατμόσφαιρας ακο- λουθείται από ταυτόχρονη μείωση του αριθμού των ατόμων, που επισκέπτονται τα εξωτερικά ια- τρεία λόγω αναπνευστικών προβλημάτων και, κυρίως, νοσημάτων του κατώτερου αναπνευστι- κού συστήματος (Sinclair et al. 2010). Η ατμοσφαιρική ρύπανση σχετίζεται με αύξηση του αριθμού των ατόμων που επισκέπτονται το γενικό ιατρό για κάποιο αναπνευστικό νόσημα (Wong et al. 2006). Πιο συγκεκριμένα, η αύξηση των ατμοσφαιρικών συγκεντρώσεων ορισμένων αέριων ρυπαντών (διοξειδίου του θείου, διοξει- δίου του αζώτου, όζοντος κ.ά.) σχετίζεται με αύ- ξηση του αριθμού των ατόμων, που επισκέφθη- καν πρώτη φορά τον γενικό ιατρό για λοίμωξη του ανωτέρου αναπνευστικού συστήματος. Επι- σημαίνεται ότι η πιθανότητα ενός ατόμου να επι- σκεφθεί τον γενικό ιατρό, εξαιτίας κάποιου ανα- πνευστικού νοσήματος, αυξάνεται ιδιαίτερα σε μεγάλες ατμοσφαιρικές συγκεντρώσεις του διο- ξειδίου του αζώτου και ακολούθως του όζοντος. Έχει βρεθεί στατιστικά σημαντική συσχέτιση ανάμεσα στις εξαιρετικά χαμηλές περιβαλλοντι- κές θερμοκρασίες και στην αύξηση των παιδια- τρικών επισκέψεων, λόγω άσθματος, στα εξω- τερικά ιατρεία (Guo et al. 2012). Ειδικότερα, όσο χαμηλότερη είναι η περιβαλλοντική θερμοκρα- σία τόσο μεγαλύτερος είναι ο κίνδυνος ασθμα- τικών εκδηλώσεων στον παιδικό πληθυσμό, με αποτέλεσμα την αύξηση της παρεχόμενης εξω- νοσοκομειακής φροντίδας υγείας και κατ’ επέ- κταση και των εξωνοσοκομειακών δαπανών (Guo et al. 2012). Επιπλέον, η υπερβολικά υψηλή θερμοκρασία σχετίζεται με αύξηση της θνησιμό- τητας (Lin et al. 2012b). Τέλος, υπάρχει σημαντική συσχέτιση ανάμεσα στο υγρό κλίμα παρατεταμένης χρονικής διάρ- κειας και στην αύξηση του αριθμού των κλήσεων και των επισκέψεων στα κέντρα παροχής πρωτο- βάθμιας φροντίδας υγείας, λόγω προβλημάτων του γαστρεντερικού συστήματος (Tornevi et al. 2015). ΣΥΖΉΤΗΣΗ Στην παρούσα ανασκόπηση βρέθηκε ότι η περι- βαλλοντική κρίση συντελεί στην αύξηση των νο- σοκομειακών και εξωνοσοκομειακών δαπανών και πιο συγκεκριμένα οδηγεί σε αύξηση των νο- σοκομειακών εισαγωγών και των επισκέψεων σε τμήματα επειγόντων περιστατικών, εξωτερικά ια- τρεία και γενικούς ιατρούς. Ειδικότερα, η κλιματική αλλαγή, η ατμοσφαιρι- κή, υδατική και ηχητική ρύπανση αναδείχθηκαν ως οι κυριότερες συνιστώσες της περιβαλλοντι- κής κρίσης, που οδηγούν σε αύξηση των νοσο- κομειακών δαπανών με αύξηση του αριθμού των νοσοκομειακών εισαγωγών και των επισκέψεων σε τμήματα επειγόντων περιστατικών. Δεν βρέ- Μελέτη Χωροχρονικά στοιχεία Αντικείμενο μελέτης Μετρήσεις Είδος μελέτης Αποτελέσματα Tornevi et al. 201540 Γκέτεμποργκ, Σουηδία: 2007-2012 Επίδραση των βρο- χοπτώσεων στον αριθμό των επισκέ- ψεων στα κέντρα παροχής πρωτοβάθ- μιας φροντίδας υγείας λόγω γαστρε- ντερικών νοσημάτων Επισκέψεις στα κέντρα παροχής πρωτο- βάθμιας φροντίδας υγείας λόγω γαστρεντε- ρικών νοσημάτων, ποιότητα του πό- σιμου νερού και αριθ- μό και ένταση των βροχοπτώσεων Οικολο- γική μελέτη Ο υγρός καιρός πα- ρατεταμένης χρονι- κής διάρκειας σχετί- ζονταν με αύξηση του αριθμού των επι- σκέψεων στα κέ- ντρα παροχής πρωτο- βάθμιας φροντίδας υγείας
  • 63.
    141ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 θηκαν μελέτεςσχετικά με την επίδραση της εδα- φικής ρύπανσης στον αριθμό των νοσοκομεια- κών εισαγωγών και των επισκέψεων σε τμήματα επειγόντων περιστατικών. Οι υψηλές περιβαλ- λοντικές θερμοκρασίες οδηγούν σε αύξηση των νοσοκομειακών δαπανών με αύξηση των νοσο- κομειακών εισαγωγών και των επισκέψεων σε τμήματα επειγόντων περιστατικών, ανεξαρτή- τως αιτιολογίας (Bai et al. 2014). Τα καρδιαγγεια- κά και τα αναπνευστικά νοσήματα ήταν τα κύρια αίτια των νοσοκομειακών εισαγωγών και των επι- σκέψεων σε τμήματα επειγόντων περιστατικών σε περιπτώσεις υψηλής περιβαλλοντικής θερμο- κρασίας (Galli et al. 2011, Lin et al. 2012a, Wang and Lin 2014, Lippmann et al. 2013). Επιπλέον, τα ψυχιατρικά νοσήματα και ιδιαίτερα η διπολική δι- αταραχή και η σχιζοφρένεια αποτελούν σημαντι- κή αίτια νοσοκομειακών εισαγωγών που σχετί- ζονται με υψηλή περιβαλλοντική θερμοκρασία (Sung et al. 2013). Η αύξηση, εξάλλου, της περι- βαλλοντικής θερμοκρασίας σχετίζεται, όχι μόνο με αύξηση του αριθμού των νοσοκομειακών ει- σαγωγών, λόγω αναπνευστικών νοσημάτων, αλ- λά και με αύξηση της διάρκειας νοσηλείας (Lin et al. 2012a, Eber et al. 2011). Η έκθεση σε υψηλές συγκεντρώσεις αέριων ατμοσφαιρικών ρυπαντών συνοδεύεται από αύ- ξηση των νοσοκομειακών εισαγωγών και των επι- σκέψεων στα επειγόντων περιστατικών ανεξαρ- τήτως αιτιολογίας (Romley 2010, Maddison 2005, Kloog et al. 2012). Σημειώνεται ότι τα καρδιαγγει- ακά, τα αγγειοεγκεφαλικά και τα αναπνευστικά νοσήματα είναι τα κύρια αίτια των νοσοκομεια- κών εισαγωγών και των επισκέψεων στα επειγό- ντων περιστατικών που σχετίζονται με τα υψηλά επίπεδα ατμοσφαιρικής ρύπανσης (Li et al. 2011, Zheng et al. 2013, Zhang et al. 2014, Linares and Diaz 2010, Fung et al. 2005, Chan et al. 2006). Επι- πλέον, υπάρχει σημαντική συσχέτιση ανάμεσα στην έκθεση σε υψηλής έντασης ηχητικά κύμα- τα και στην αύξηση των νοσοκομειακών εισαγω- γών (Tobias et al. 2001, Correia et al. 2013, Linares et al. 2006). Η ατμοσφαιρική ρύπανση και η κλιματική αλλα- γή αποτελούν τις κυριότερες συνιστώσες της πε- ριβαλλοντικής κρίσης, που αυξάνουν τη ζήτηση για εξωνοσοκομειακές υπηρεσίες υγείας. Οι υψη- λές συγκεντρώσεις αέριων ατμοσφαιρικών ρυ- παντών σχετίζονται με αύξηση των επισκέψεων στα εξωτερικά ιατρεία εξαιτίας αναπνευστικών προβλημάτων, με σημαντικότερο την αλλεργική ρινίτιδα (Wang and Chau 2013, Zhang et al. 2011, Zhang et al. 2012, Tam et al. 2014, Sinclair et al. 2010). Οι ακραίες αυξομειώσεις της περιβαλλο- ντικής θερμοκρασίας αποτελούν γενεσιουργούς παράγοντες αύξησης της ζήτησης για παροχή εξωνοσοκομειακής φροντίδας υγείας (Guo et al. 2012, Lin et al. 2012b). Είναι σαφές ότι η περιβαλλοντική κρίση έχει ση- μαντικές οικονομικές επιπτώσεις στο υγειονομι- κό σύστημα των χωρών σε παγκόσμιο επίπεδο. Επομένως, κρίνεται απαραίτητη η επιπλέον δι- εξαγωγή μελετών με μεγαλύτερη ακρίβεια και εγκυρότητα, έτσι ώστε να εξαχθούν ασφαλέστε- ρα συμπεράσματα σχετικά με τις επιπτώσεις της περιβαλλοντικής κρίσης στις νοσοκομειακές και εξωνοσοκομειακές δαπάνες. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΊΑ Bai L., Cirendunzhu K., Woodward A., Chen B., Liu Q. (2014). Temperature, hospital admissions and emergency room visits in Lhasa, Tibet: A time-se- ries analysis. Science of The Total Environment: 490: 838–848. Bush K.F., O’Neill M.S., Li S., Mukherjee B., Hu H., Ghosh S., Balakrishnan, K. (2014). Associations be- tween extreme Precipitation and gastrointestinal- related hospital admissions in Chennai, India. Envi- ronmental Health Perspectives: 122: 249-254. Chan C.C., Chuang K.J., Chien L.C., Chen W.J., Chang W.T. (2006). Urban air pollution and emergency ad- missions for cerebrovascular diseases in Taipei, Tai- wan. European Heart Journal: 27: 1238-1244. Close D. (1999). Environmental crisis in Greece and re- cent challenges to centralized state authority. Jour- nal of Modern Greek Studies: 17: 325–352. Correia A.W., Peters J.L., Levy J.I., Melly S., Domini- ci F. (2013). Residential exposure to aircraft noise and hospital admissions for cardiovascular diseas- es: multi-airport retrospective study. BMJ: 347: 1-11. Eber M.R., Shardell M., Schweizer M.L., Laxminarayan R., Perencevich E.N. (2011). Seasonal and temper- ature-associated increases in gram-negative bac- terial bloodstream infections among hospitalized patients. PLoS ONE: 6: e25298. Fuchs V.R., Frank, S.R. (2002). Air pollution and medi- cal care use by older Americans: A cross-area anal- ysis. Health Affairs: 21: 207–214. Fung K.Y., Luginaah I., Gorey K.M., Webster G. (2005). Air pollution and daily hospital admissions for car- diovascular diseases in Windsor, Ontario. Canadian Journal of Public Health: 96: 29-33. Galli A., Barbic F., Borella M., Costantino G., Perego F., Dipaola F., Casella F., Duca P.G., Diedrich A., Raj S.,
  • 64.
    142 Robertson D., PortaA., Furlan, R. (2011). Influence of climate on emergency department visits for Synco- pe: Role of air temperature variability. PLoS ONE: 6: e22719. Guo Y., Jiang F., Peng L., Zhang J., Geng F., Xu J., Zhen C., Shen X., Tong, S. (2012). The association be- tween cold spells and pediatric outpatient visits for asthma in Shanghai, china. PLoS ONE: 7: e42232. Hsieh J.L., Nguyen T.Q., Matte T., Ito K. (2015). Drinking water turbidity and emergency department visits for gastrointestinal illness in New York City, 2002- 2009. PLoS One: 10: 1-16. Jerrett M. (2003). Environmental influences on health- care expenditures: An exploratory analysis from Ontario, Canada. Journal of Epidemiology Com- munity Health: 57: 334-338. Kloog Ι., Coull B.A., Zanobetti A., Koutrakis P., Schwartz J.D. (2012). Acute and chronic effects of particles on hospital admissions in New-England. PLoS One: 7:1-8. Knowlton K., Rotkin-Ellman M., Geballe L., Max W., Solomon G.M. (2011). Six climate change-related events in the United States accounted for about $14 Billion in lost lives and health costs. Health Af- fairs: 30: 2167–2176. Li S., Batterman S., Wasilevich E., Wahl R., Wirth J., Su F.C., Mukherjee B. (2011). Association of daily asth- ma emergency department visits and hospital ad- missions with ambient air pollutants among the pediatric Medicaid population in Detroit: Time- series and time-stratified case-crossover analyses with threshold effects. Environmental Research: 111: 1137–1147. Λιαρόπουλος Λ. (2007). Οργάνωση υπηρεσιών συστημάτων υγείας. Α’ τόμος. ΒΗΤΑ Ιατρικές Εκδόσεις, Αθήνα. Λιαρόπουλος Λ. (2010). Οργάνωση υπηρεσιών συστημάτων υγείας. Διεθνή συστήματα υγείας. Β’ τόμος. ΒΗΤΑ Ιατρικές Εκδόσεις, Αθήνα. Lin S., Hsu W.-H., Van Zutphen A.R., Saha S., Luber G., Hwang, S.-A. (2012a). Excessive heat and respirato- ry hospitalizations in New York state: Estimating current and future public health burden related to climate change. Environmental Health Perspec- tives: 120: 1571–1577. Lin Y.K., Chang C.K., Li M.H., Wu Y.C., Wang Y.C. (2012b). High-temperature indices associated with mortali- ty and outpatient visits: Characterizing the associa- tion with elevated temperature. Science of The To- tal Environment: 427-428: 41–49. Linares C., Diaz J., Tobias A., De Miguel J.M., Otero A. (2006). Impact of urban air pollutants and noise levels over daily hospital admissions in children in Madrid: a time series analysis. International Ar- chives of Occupational and Environmental Health: 79: 143–152. Linares C., Diaz J. (2010). Short-term effect of concen- trations of fine particulate matter on hospital ad- missions due to cardiovascular and respiratory causes among the over-75 age group in Madrid, Spain. Public health: 124: 28-36. Lippmann S.J., Fuhrmann C.M., Waller A.E., Richard- son D.B. (2013). Ambient temperature and emer- gency department visits for heat-related illness in north Carolina, 2007–2008. Environmental Re- search: 124: 35–42. Maddison D. (2005). Air pollution and hospital admis- sions. Journal of Environmental Economics and Management: 49: 116–131. OECD.(2014).OECDdatabases.Availableat:http://stats. oecd.org/index.aspx?DataSetCode=HEALTH_ STAT. Romley J., Hackbarth A., Goldman D. (2010). The im- pact of air quality on hospital spending. RAND Cor- poration, Arlington. Sinclair A.H., Edgerton E.S., Wyzga R., Tolsma, D. (2010). A Two-Time-Period comparison of the ef- fects of Ambient air pollution on outpatient visits for acute respiratory illnesses. Journal of the Air Waste Management Association: 60: 163–175. Sung T.I., Chen M.J., Lin C.Y., Lung S.C., Su H.J. (2011). Relationship between mean daily ambient tem- perature range and hospital admissions for schizo- phrenia: Results from a national cohort of psychi- atric inpatients. Science of The Total Environment: 410: 41-46. Sung T.I., Chen M.J., Su H.J. (2013). A positive relation- ship between ambient temperature and bipolar disorder identified using a national cohort of psy- chiatric inpatients. Social Psychiatry and Psychiat- ric Epidemiology: 48:295–302. Tam W.W.S., Wong T.W., Ng L., Wong S.Y.S., Kung K.K.L., Wong A.H.S. (2014). Association between air pollu- tion and general outpatient clinic consultations for upper respiratory tract infections in Hong Kong. PLoS ONE: 9: e86913. Tobias A., Diaz J., Saez M., Alberdi J.C. (2001). Use of Poisson regression and Box–Jenkins models to evaluate the short-term effects of environmental noise levels on daily emergency admissions in Ma- drid, Spain. European Journal of Epidemiology: 17: 765-771. Tornevi A., Barregard L., Forsberg B. (2015). Precipita- tion and primary health care visits for gastrointes- tinal illness in Gothenburg, Sweden. PLoS One: 10: 1-12. Wade T.J., Lin C.J., Jagai J.S., Hilborn E.D. (2014). Flood- ing and emergency room visits for gastrointestinal illness in Massachusetts: A case-crossover study. PLoS ONE: 9: e110474. Wang K., Chau T. (2013). An Association between air pollution and daily outpatient visits for respiratory disease in a heavy industry area. PLoS One: 8: 1-25. Wang Y.C., Lin Y.K. (2014). Association between tem- perature and emergency room visits for Cardio- respiratory diseases, metabolic syndrome-relat-
  • 65.
    143ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 ed diseases,and accidents in metropolitan Taipei. PLoS ONE: 9: e99599. WHO. (2002). Brundtland starts new movement to address environmental crisis affecting children’s health. Available at: http://www.who.int/media- centre/news/releases/who66/en/. Wilson A.M., Salloway J.C., Wake C.P., Kelly T. (2004). Air pollution and the demand for hospital services: A review. Environment International: 30: 1109–1118. Wong T.W., Tam W., Yu I.T.S., Wun Y.T., Wong A.H., Wong C.M. (2006). Association between air pollu- tion and general practitioner visits for respiratory diseases in Hong Kong. Thorax: 61: 585-591. Υφαντόπουλος Γ. (2006). Οικονομικά της υγείας. Τυπωθήτω, Αθήνα. Zhang F., Wang W., Lv J., Krafft T., Xu, J. (2011). Time- series studies on air pollution and daily outpatient visits for allergic rhinitis in Beijing, China. Science of the Total Environment: 409: 2486-2492. Zhang F., Krafft T., Zhang D., Xu J., Wang W. (2012). The association between daily outpatient visits for al- lergic rhinitis and pollen levels in Beijing. Science of the Total Environment: 417-418. Zhang Z., Wang J., Chen L., Chen X., Sun G., Zhong N., Kan H., Lu, W. (2014). Impact of haze and air pol- lution-related hazards on hospital admissions in Guangzhou, china. Environmental Science and Pol- lution Research: 21: 4236–4244. Zheng S., Wang M., Wang S., Tao Y., Shang, K. (2013). Short-term effects of gaseous pollutants and par- ticulate matter on daily hospital admissions for Cardio-Cerebrovascular disease in Lanzhou: Evi- dence from a heavily polluted city in China. Inter- national Journal of Environmental Research and Public Health: 10: 462–477.
  • 66.
    144 ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΠΕΡΊΛΗΨΗ ΕΙΣΑΓΩΓΉ: Μετην εκπαίδευση ενδυνάμωσης οι ασθενείς και οι συγγενείς τους μπορούν να υπο- στηριχθούν ώστε να αυτοδιαχειρίζονται την κατά- στασή τους καλύτερα. ΣΚΟΠΌΣ: Διερεύνηση των γνώσεων που προσ- δοκούν να λάβουν οι συγγενείς των ασθενών που υποβάλλονται σε Ολική Αρθροπλαστική, των προτιμήσεών τους σχετικά με την ενημέρωση και τον έλεγχο, των προεγχειρητικών συναισθημάτων τους, καθώς και της συσχέτισής τους με τα χαρα- κτηριστικά των συγγενών. ΥΛΙΚΌ ΚΑΙ ΜΈΘΟΔΟΣ: Περιγραφική μελέτη συ- σχέτισης. Τα δεδομένα συλλέχθηκαν από 106 συγ- γενείς ασθενών (δείγμα ευκολίας) που υποβάλλο- νταν σε Ολική Αρθροπλαστική σε τρία νοσοκομεία της Αττικής, με το Ερωτηματολόγιο Προσδοκώμε- νης Γνώσης του Συγγενή του Ασθενή, το Ερωτημα- τολόγιο για τα Συναισθήματα των Συγγενών και το Ερωτηματολόγιο Απόψεων για την Υγεία Krantz. Ακολουθήθηκαν οι αρχές της Διακήρυξης του Ελ- σίνκι (2008). Πραγματοποιήθηκε ανάλυση των δε- δομένων με μεθόδους περιγραφικής στατιστικής και κατάλληλες στατιστικές δοκιμασίες. ΑΠΟΤΕΛΈΣΜΑΤΑ: Οι 106 συγγενείς είχαν μέση ηλικία 51,99 έτη και ήταν κυρίως παιδιά των ασθε- νών (53,8%). Οι συγγενείς είχαν υψηλές προσδοκί- ες για γνώση (μέσος όρος ≥3,85), ενώ βίωναν συ- χνά άγχος, ανησυχία και ανυπομονησία. Σχετικά με τις προτιμήσεις τους για ενημέρωση, οι συγγενείς προτιμούσαν να έχουν ενεργητικό ρόλο. Όσο λιγό- τερα αρνητικά συναισθήματα βίωναν οι συγγενείς, τόσο υψηλότερες προσδοκίες είχαν για γνώση. ΣΥΜΠΕΡΆΣΜΑΤΑ: Η εκπαίδευση του ασθενή και της οικογένειάς του, καθώς και η συναισθηματική υποστήριξη κατά τη διάρκεια της νοσηλείας για χειρουργική επέμβαση, είναι σημαντική. Χρειάζε- ται περαιτέρω έρευνα σχετικά με τις προσδοκίες και τις προτιμήσεις των συγγενών για την εκπαί- δευσή τους κατά τη διάρκεια της νοσηλείας, καθώς και για τους παράγοντες που επηρεάζουν αυτές τους τις προτιμήσεις. ΛΈΞΕΙΣ ΕΥΡΕΤΗΡΊΟΥ: «εκπαίδευση ασθενούς», «συγγενείς ασθενών», «εκπαίδευση συγγενών», «εκπαίδευση οικογένειας» Προσδοκώμενη Γνώση, Προτιμήσεις για Ενημέρωση και Έλεγχο και Συναισθήμα- τα Συγγενών Χειρουργικών Ορθοπαιδικών Ασθενών Παναγιώτα Κοπανιτσάνου, Νοσηλεύτρια ΠΕ, MSc, PhD, Γενικό Νοσοκομείο Πειραιά «Τζάνειο» Παναγιώτα Σουρτζή, Καθηγήτρια Τμήματος Νοσηλευτικής, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών KirsiValkeapaa, Adjunct professor, University of Turku, Department of Nursing Science, Turku, Finland Χρυσούλα Λεμονίδου, Καθηγήτρια Τμήματος Νοσηλευτικής, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών Υπεύθυνηαλληλογραφίας: Κοπανιτσάνου Παναγιώτα, Πετροπουλάκη 19, Τ.Κ. 10445, Αθήνα, email: giwta_c@hotmail.com
  • 67.
    145ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 ABSTRACT INTRODUCTION: Withempowering patient education, patients and their significant others can be supported to self-manage their condition better. PURPOSE: The investigation of knowledge that significant others of patients undergoing total arthroplasty expect to receive, their preferences about information and control, and their preop- erative emotions, as well as their correlation to significant others’background factors. MATERIAL AND METHODS: Descriptive and correlative survey. Data were collected from 106 significant others (convenience sample) of pa- tients who were undergoing total arthroplasty in three hospitals in Attica, using the Expected Knowledge of Significant Others Scale, ques- tions about significant others’emotions, and the Krantz Health Opinion Survey. The principles of the Declaration of Helsinki (2008) were followed. Data were analyzed with descriptive statistics and the appropriate statistical tests. RESULTS: The 106 significant others had mean age of 51.99 years and were mainly patients’chil- dren (53.8%). Significant others had high knowl- edge expectations (mean score ≥3.85), while they were experiencing anxiety, concern, and impatience frequently. Regarding their informa- tion preferences, they preferred an active role. The less significant others experienced negative emotions, the higher knowledge expectations they had. CONCLUSIONS: The education of patient and her/his significant others, as well as the emotion- al support during hospitalization for a surgery are important. Further research is needed on the significant others’ expectations and preferences about their education during hospitalization, and the factors influencing these preferences. KEY WORDS: “patient education”, “significant others of patients”, “education of significant oth- ers”,“family education” Expected Knowledge, Information and Control Preferences, and Emotions of Surgical Orthopaedic Patients’ Significant Others Copanitsanou P., RN, BSc, MSc, PhD, General Hospital of Piraeus “Tzaneio” Sourtzi P., Professor, Faculty of Nursing, National and Kapodistrian University of Athens Valkeapaa Kirsi, Adjunct professor, University of Turku, Department of Nursing Science, Turku, Finland Lemonidou Ch., Professor, Faculty of Nursing, National and Kapodistrian University of Athens Corresponding author: Copanitsanou Panagiota, Petropoulaki 19, 10445, Athens, Greece, Email: giwta_c@hotmail.com ORIGINAL PAPER
  • 68.
    146 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η εκπαίδευση αποτελείδικαίωμα του ασθενή (Merriman 2008), καθώς και σημαντική, ανεξάρ- τητη και εξατομικευμένη νοσηλευτική παρέμβα- ση (Leino-Kilpi et al. 2005, Ryhanen et al. 2010). Στη διαδικασία του σχεδιασμού ενός προγράμ- ματος εκπαίδευσης σε σχέση με θέματα υγείας είναι απαραίτητες τόσο η συμμετοχή του ασθε- νή, όσο και η εκπαίδευση της οικογένειάς του (Merriman 2008). Η εκπαίδευση τους βοηθά ση- μαντικά στην κατανόηση των εμπειριών που θα βιώσουν τόσο κατά τη διάρκεια της νοσηλείας όσο και μετά από αυτήν, αλλά και δίνει την ευκαι- ρία γνωριμίας με το προσωπικό και με το περι- βάλλον του νοσοκομείου (Spalding 2003). Οι διαδικασίες εκπαίδευσης των ασθενών και των συγγενών τους μπορούν να κατηγοριοποιηθούν σε δύο μεγάλες ομάδες, αναλόγως με τον τρόπο πουπροσφέρονται/πραγματοποιούνται:τιςαπο- λυταρχικές/πατριαρχικές, στις οποίες ο νοσηλευ- τής κατευθύνει τη συζήτηση και την εκπαίδευση, και τις διευκολυντικές, στις οποίες ο εκπαιδευό- μενοςσυμμετέχειενεργά(Rana 2010). Στηνεκπαί- δευση ενδυνάμωσης ο ασθενής και οι συγγενείς του συμμετέχουν ουσιαστικά στην εκπαίδευση και διατηρούν τον έλεγχο της κατάστασής τους, αναλόγως με τις ανάγκες τους (Johansson et al. 2007, Ryhanen et al. 2010). Σύμφωνα με τη θε- ωρία της ενδυνάμωσης, η γνώση σχετικά με τις προσδοκίες των συγγενών των ασθενών για την εκπαίδευση που θα λάβουν είναι απαραίτητη για την ενδυνάμωσή τους (Rankinen et al. 2007). Αυ- τό σημαίνει ότι δεν είναι δυνατό να βελτιωθεί η εκπαίδευση των συγγενών μόνο με τη χρήση τυ- ποποιημένων προγραμμάτων παροχής πληρο- φοριών, αλλά, είναι απαραίτητο να δημιουργη- θούν εργαλεία για την αξιολόγηση της γνώσης που προσδοκούν να λάβουν, ώστε η εκπαίδευ- ση να προσφέρεται εξατομικευμένα (Johansson et al. 2006). Με την εκπαίδευση μέσω της ενδυνάμωσης οι ασθενείς και οι συγγενείς τους μπορούν να μά- θουν να ελέγχουν και να αυτοδιαχειρίζονται την κατάσταση σε έξι διαστάσεις: τη βιοσωματική, τη λειτουργική, την εμπειρική, την ηθική, την κοινω- νική και την οικονομική (Leino-Kilpi et al. 1998). Η βιοσωματική διάσταση περιλαμβάνει γνώσεις σχετικές με τα σημεία και τα συμπτώματα, την ασθένεια, τις διαγνωστικές εξετάσεις, τις εναλ- λακτικές επιλογές θεραπείας και τη φροντίδα. Η λειτουργική διάσταση αφορά στην ενδυνάμω- ση στην καθημερινή ζωή, όπως τη συμμετοχή του ασθενή στη φροντίδα και την κινητοποίηση, ενώ η κοινωνική στην επικοινωνία με την οικογέ- νεια και τους φίλους. Η εμπειρική διάσταση αφο- ρά σε γνώσεις σχετικές με τα συναισθήματα, τις εμπειρίες, τις προσδοκίες και τις ελπίδες. Η ηθι- κή διάσταση περιλαμβάνει γνώσεις σχετικές με τα δικαιώματα του ασθενή και το απόρρητο των πληροφοριών και, τέλος, η οικονομική αφορά στο κόστος της θεραπείας και των φαρμάκων, τα επιδόματα ασθένειας και τα ασφαλιστικά ζητή- ματα (Leino-Kilpi et al. 1998). Από την ανασκόπηση της βιβλιογραφίας προκύ- πτει ότι υπάρχει κενό σε ό,τι αφορά στις προσ- δοκίες και τις προτιμήσεις για ενημέρωση και έλεγχο των συγγενών των ασθενών, και, ιδιαίτε- ρα, των συγγενών των ορθοπαιδικών ασθενών. Ο σκοπός της παρούσας μελέτης ήταν η διερεύ- νηση των γνώσεων που προσδοκούν να λάβουν οι συγγενείς των ασθενών που υποβάλλονται σε ορθοπαιδικές επεμβάσεις επιλογής (Ολική Αρ- θροπλαστική-ΟΑ) και των προτιμήσεών τους σχετικά με την ενημέρωση και τον έλεγχο σχετι- κά με την υγεία του συγγενή τους. Επίσης, ο σκο- πός της μελέτης περιελάμβανε τη διερεύνηση των προεγχειρητικών συναισθημάτων των συγ- γενών. Ερευνητικά ερωτήματα Τα ερευνητικά ερωτήματα της μελέτης ήταν τα εξής: 1. Ποια γνώση αναμένουν να λάβουν οι συγγε- νείς των ορθοπαιδικών ασθενών προεγχειρη- τικά; 2. Ποιες οι προτιμήσεις τους σχετικά με την ενη- μέρωση και τον έλεγχο της κατάστασης της υγείας του συγγενή τους; 3. Ποια τα συναισθήματα των συγγενών των ορ- θοπαιδικών ασθενών προεγχειρητικά; 4. Ποια χαρακτηριστικά των συγγενών συσχετί- ζονται με τις προσδοκίες τους για γνώση, τις προτιμήσεις τους σχετικά με την ενημέρωση και τον έλεγχο και τα συναισθήματά τους; 5. Υπάρχει συσχέτιση μεταξύ της προσδοκώμε- νης γνώσης, των προτιμήσεων για ενημέρω- ση και έλεγχο και των συναισθημάτων των συγγενών;
  • 69.
    147ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 ΜΈΘΟΔΟΣ Σχεδιασμός τηςΜελέτης- Δείγμα Πρόκειται για περιγραφική μελέτη επισκόπησης και συσχέτισης. Οι συγγενείς συμπλήρωσαν τα ερωτηματολόγια κατά την εισαγωγή του ασθενή συγγενή τους στο νοσοκομείο, πριν από τη χει- ρουργική επέμβαση. Από τον Μάρτιο του 2009 έως τον Οκτώβριο του 2011, συνολικά 106 συγ- γενείς ασθενών συμμετείχαν στη μελέτη. Όλοι οι ασθενείς τους νοσηλεύονταν προκειμένου να υποβληθούν σε ΟΑ γόνατος ή ισχίου σε τρία Γενι- κά Νοσοκομεία της Αττικής. Τα κριτήρια εισαγωγής των συγγενών περιελάμ- βαναν τη δυνατότητα επικοινωνίας στην ελλη- νική γλώσσα, την ικανότητα συμπλήρωσης των ερωτηματολογίων, ηλικία μεγαλύτερη των 18 ετών, την απουσία εμφανών γνωσιακών διατα- ραχών, τον προγραμματισμό του συγγενή τους για ΟΑ ισχίου ή γόνατος για την αντιμετώπιση της αρθρίτιδας, την εθελοντική συμμετοχή στη μελέτη και τη σύμφωνη γνώμη του ασθενή συγ- γενή τους. Εργαλεία Μέτρησης Τα εργαλεία συλλογής των δεδομένων περιελάμ- βαναν: •• Το Ερωτηματολόγιο Προσδοκώμενης Γνώ- σης του Συγγενή του Ασθενή (Knowledge Expectations of Hospital Patients’ Significant OtherScale-KEhpso) (Leino-Kilpietal.1998), το οποίο αποτελείται από 40 ερωτήσεις σχε- τικές με τις έξι διαστάσεις της εκπαίδευσης ενδυνάμωσης [8 ερωτήσεις για τη βιοσωμα- τική διάσταση (ασθένεια, συμπτώματα, εξε- τάσεις, θεραπεία, επιπλοκές), 8 ερωτήσεις για τη λειτουργική διάσταση (κινητικότητα, ανά- παυση, θρέψη, υγιεινή), 3 ερωτήσεις για την εμπειρική διάσταση (συναισθήματα, εμπει- ρίες), 9 ερωτήσεις για την ηθική διάσταση (δικαιώματα, υποχρεώσεις, συμμετοχή στη λήψη αποφάσεων, εμπιστευτικότητα), 6 ερω- τήσεις για την κοινωνική διάσταση (συμμετο- χή των συγγενών στη φροντίδα, υποστήριξη, οργανώσεις των ασθενών), και 6 ερωτήσεις για την οικονομική διάσταση (κόστος, ασφα- λιστικά ζητήματα)]. Οι απαντήσεις των συγ- γενών δίνονται σε μία τετράβαθμη κλίμακα Likert, από το βαθμό 1 (=διαφωνώ απόλυτα) έως το βαθμό 4 (=συμφωνώ απόλυτα), ενώ ο βαθμός 0 αντιστοιχεί στην επιλογή «Δεν ισχύει στην περίπτωσή μου». Επομένως, όσο υψηλότερος ο μέσος όρος των απαντήσεων στο ερωτηματολόγιο, τόσο υψηλότερες και οι προσδοκίες των συγγενών για γνώση. •• Το Ερωτηματολόγιο για τα Συναισθήμα- τα (Leino-Kilpi et al. 1998), με 10 ερωτήσεις σχετικά με τα συναισθήματα των συγγενών σε σχέση με την κατάστασή τους και τη συ- χνότητα με την οποία τα συναισθήματα αυτά βιώνονται (1= πολύ συχνά, 4= ποτέ), επομέ- νως, όσο μικρότερος ο συνοπτικός δείκτης των απαντήσεων τόσο συχνότερα βιώνονται τα συναισθήματα. •• Το Ερωτηματολόγιο Απόψεων για την Υγεία του Krantz (Krantz Health Opinion Survey, (KHOS, Krantz 1980). Το Ερωτηματολόγιο Απόψεων για την Υγεία του Krantz απαρτίζε- ται από 7 ερωτήσεις (ερωτήσεις 1, 3, 4, 8, 10, 15, 16) σχετικές με τις επιθυμίες των συγγε- νών να κάνουν ερωτήσεις και να ενημερώνο- νται σχετικά με τις αποφάσεις που αφορούν στην υγεία (υποκλίμακα Πληροφόρησης, KHOS-I) και από 9 ερωτήσεις (2, 5, 6, 7, 9, 11, 12, 13, 14) σχετικές με τις προτιμήσεις τους για τον έλεγχο και την αυτοφροντίδα (Συμπε- ριφορική υποκλίμακα KHOS-B). Οι συγγενείς απαντούν ανάμεσα σε δύο επιλογές (ναι=1 / όχι= 0). •• Για την προσαρμογή των εργαλείων στην ελ- ληνική γλώσσα - μετά από άδεια των συγ- γραφέων- εφαρμόσθηκε η διεθνής πρακτι- κή (Jones 1987), δηλαδή πραγματοποιήθηκε μετάφραση των εργαλείων από την αγγλική στην ελληνική γλώσσα και κατόπιν αντιστρό- φως από την ελληνική στην αγγλική, ενώ στη συνέχεια έγινε σύγκριση και συζητήθηκε από ομάδα ειδικών. Συλλογή Δεδομένων- Πιλοτική Μελέτη Η συλλογή των δεδομένων από τους συγγε- νείς πραγματοποιήθηκε κατά την εισαγωγή του ασθενή στο νοσοκομείο, πριν από τη χειρουρ- γική επέμβαση και πριν από οποιαδήποτε συμ- βουλευτική-διδασκαλία. Η πιλοτική μελέτη ολοκληρώθηκε με τη συμπλήρωση των ερωτη-
  • 70.
    148 ματολογίων από 30συγγενείς ασθενών. Κατά τη συμπλήρωση και ανάλυση των δεδομένων δεν παρατηρήθηκαν προβλήματα και, επομένως, δεν απαιτήθηκαν τροποποιήσεις των εργαλείων προκειμένου να χρησιμοποιηθούν στην κύρια μελέτη. Ηθικά Θέματα Σε όλη τη διάρκεια της μελέτης ακολουθήθηκαν οι αρχές της Διακήρυξης του Ελσίνκι για την έρευ- να στον άνθρωπο (World Medical Association 2008). Ελήφθησαν άδειες για τη συλλογή των δε- δομένων από τα επιστημονικά συμβούλια των τριών γενικών νοσοκομείων της Αττικής. Όλοι οι ασθενείς και οι συγγενείς τους, μετά από τη γρα- πτή και προφορική ενημέρωση σχετικά με το σκοπό της μελέτης και τον τρόπο συλλογής των δεδομένων, έδωσαν τη συναίνεσή τους. Ενημε- ρώθηκαν ότι η συμμετοχή σε όλα τα στάδια ήταν εθελοντική και ότι οι συγγενείς των ασθενών εί- χαν τη δυνατότητα να αποχωρήσουν σε οποιο- δήποτε στάδιο της μελέτης. Το απόρρητο των προσωπικών δεδομένων διασφαλίσθηκε και δια- τηρήθηκε καθ’ όλη τη διάρκεια της μελέτης και μόνο η ερευνητική ομάδα είχε πρόσβαση σε αυ- τά. Στατιστική Ανάλυση Πραγματοποιήθηκε ανάλυση των δεδομένων με μεθόδους περιγραφικής στατιστικής, και επι- λέχθηκαν οι κατάλληλες μη- παραμετρικές (μη- παραμετρικόςέλεγχοςSpearman,Mann-Whitney U test, Pearson Chi-Square, Kruskal-Wallis Test) δοκιμασίες, καθώς τα δεδομένα δεν ακολουθού- σαν κανονική κατανομή. Τα ψυχομετρικά χαρα- κτηριστικά των εργαλείων αξιολογήθηκαν με το συντελεστή Cronbach’s alpha. Τα ερωτηματο- λόγια παρουσίασαν καλό έως εξαιρετικό δείκτη αξιοπιστίας, καθώς ο Cronbach’s α υπολογίσθη- κε ίσος με 0,908 για το Ερωτηματολόγιο Προσδο- κώμενης Γνώσης του Συγγενή, 0,872 για το Ερω- τηματολόγιο για τα Συναισθήματα, και 0,780 για το Ερωτηματολόγιο Απόψεων για την Υγεία του Krantz. Για τη στατιστική ανάλυση χρησιμοποιή- θηκε το στατιστικό πακέτο SPSS 22.0. ΑΠΟΤΕΛΈΣΜΑΤΑ Περιγραφικά Αποτελέσματα Συνολικά 106 συγγενείς ασθενών συμμετείχαν στη μελέτη. Η μέση ηλικία των συγγενών ήταν 51,99 έτη (Τυπική Απόκλιση-Τ.Α. 14,37, εύρος 20- 90 ετών). Στην πλειονότητά τους ήταν παιδιά των ασθενών (53,8%), γυναίκες (77,4%), απόφοιτοι λυ- κείου (57,5%), χωρίς επαγγελματική εκπαίδευση (44,3%) και εργαζόμενοι (50,9%). Τα χαρακτηρι- στικά των συγγενών των ασθενών παρουσιάζο- νται στον Πίνακα 1. Προσδοκώμενη Γνώση των Συγγενών Οι συγγενείς των ασθενών είχαν υψηλές προσδο- κίες για γνώση (συνολικός μέσος όρος=3,90), ιδι- αίτερα στη βιοσωματική και τη λειτουργική διά- σταση (=3,94) και λιγότερο στην ηθική διάσταση (3,85) (Πίνακας 2). Συναισθήματα των Συγγενών Οι συγγενείς των ασθενών βίωναν συχνά ελπίδα (με μέσο όρο 1,18), αλλά και άγχος (=1,67), ανη- συχία (=1,66) και ανυπομονησία (=1,83). Λιγότε- ρο συχνά οι συγγενείς βίωναν κατάθλιψη (=3,31), απόγνωση/ απελπισία και θλίψη (=2,60, Πίνακας 3). Προτιμήσεις των Συγγενών Σχετικά με την Ενημέρωση και τον Έλεγχο Στις ερωτήσεις του ερωτηματολογίου σχετικά με τις προτιμήσεις τους για ενημέρωση (KHOS-I), οι συγγενείς έδειξαν ότι προτιμούν να έχουν ενερ- γό ρόλο στην ενημέρωσή τους, για παράδειγμα στην ερώτηση «προτιμώ να αποφασίζουν οι για- τροί και οι νοσηλευτές τι είναι καλύτερο για μένα από το να μου δίνουν πολλές επιλογές» το 41,1% των συγγενών απάντησε πως συμφωνεί και το 58,9% πως διαφωνεί. Επίσης, σχετικά με τις προ- τιμήσεις τους για τον έλεγχο και την αυτοφροντί- δα (KHOS-B), οι συγγενείς στην ερώτηση «είναι καλύτερο να βασίζεσαι στην κρίση των γιατρών (που είναι ειδικοί) από το να βασίζεσαι στην κοι- νή λογική για τη φροντίδα της υγείας σου» μόνο σε ποσοστό 9,4% απάντησαν πως συμφωνούν.
  • 71.
    149ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 Πίνακας 1.Χαρακτηριστικά των συγγενών των ασθενών (N=106). Πίνακας 2. Αποτελέσματα στο Ερωτηματολόγιο Προσδοκώμενης Γνώσης του Συγγενή του Ασθενή. Χαρακτηριστικά N % Σχέση Σύζυγος Παιδί Άλλο Απολεσθέντες 24 57 22 3 22,6 53,8 20,8 2,8 Φύλο Γυναίκες Άνδρες Απολεσθέντες 82 21 3 77,4 19,8 2,8 Βασική εκπαίδευση Δημοτικό Γυμνάσιο Λύκειο Απολεσθέντες 28 15 61 2 26,4 14,2 57,5 1,9 Επαγγελματική εκπαίδευση Καμία επαγγελματική εκπαίδευση Δευτεροβάθμια επαγγελματική εκπαίδευση Τεχνολογική εκπαίδευση Πανεπιστημιακή εκπαίδευση Απολεσθέντες 47 20 13 16 10 44,3 18,9 12,3 15,1 9,4 Επαγγελματική κατάσταση Εργαζόμενος/η Συνταξιούχος Οικιακά Φοιτητής Άνεργος Απολεσθέντες 54 17 23 3 4 5 50,9 16,0 21,7 2,8 3,8 4,7 Έχει εργαστεί σε νοσοκομείο Ναι Όχι Απολεσθέντες 7 97 2 6,6 91,5 1,9 Χρόνια νοσήματα Ναι Όχι Απολεσθέντες 28 76 2 26,4 71,7 1,9 Διάσταση εκπαίδευσης ενδυνάμωσης Ν Μέσος όρος Τ.Α. Βιοσωματική 102 3,94 0,19 Λειτουργική 100 3,94 0,18 Εμπειρική 98 3,87 0,42 Ηθική 99 3,85 0,37 Κοινωνική 99 3,89 0,29 Οικονομική 97 3,90 0,37 Σύνολο 99 3,90 0,23
  • 72.
    150 Πίνακας 3. Αποτελέσματαστο Ερωτηματολόγιο για τα Συναισθήματα των Συγγενών. N Μέσος όρος Τ.Α. Φόβος 98 2,35 1,18 Ανησυχία 99 1,66 0,94 Ελπίδα 97 1,18 0,46 Απόγνωση ή απελπισία 96 2,80 1,20 Ανυπομονησία 94 1,83 1,16 Θλίψη 96 2,60 1,24 Κατάθλιψη 94 3,31 1,02 Άγχος 100 1,67 0,96 Ανασφάλεια 96 2,38 1,15 Άλλο 5 3,40 1,34 Τέλος, στην ερώτηση «είναι καλύτερο να βασίζε- σαι λιγότερο στο γιατρό και περισσότερο στη δι- κή σου κοινή λογική σε ό,τι αφορά στη φροντίδα της υγείας σου», μόνο το 17,9% των συγγενών δή- λωσε πως συμφωνεί (Πίνακας 4). Συσχέτιση των Χαρακτηριστικών των Συγγενών με την Προσδοκώμενη Γνώ- ση, τα Συναισθήματα και τις Προτιμήσεις για την Ενημέρωση και τον Έλεγχο H ηλικία των συγγενών δεν συσχετίστηκε με την προσδοκώμενη γνώση (p=0,053, μη- παραμετρικός έλεγχος Spearman), ούτε και με τα συναισθήματα (p0,082, μη-παραμετρικός έλεγ- χος Spearman). Το φύλο δεν συσχετίσθηκε με τις προτιμήσεις των συγγενών για την ενημέρωση (p=0,993, μη-παραμετρικός έλεγχος Spearman) και τον έλεγχο (p=0,119, Mann-Whitney U test), καθώς επίσης δεν συσχετίσθηκε με την προσ- δοκώμενη γνώση (συνολικά για το ερωτημα- τολόγιο, αλλά και για κάθε διάσταση της εκ- παίδευσης ενδυνάμωσης ξεχωριστά) (p0,142, Mann-Whitney U test). Το φύλο συσχετίσθηκε στατιστικά σημαντικά μόνο με κάποια από τα συ- ναισθήματα, καθώς οι γυναίκες είχαν χαμηλότε- ρους μέσους όρους στο ερωτηματολόγιο των συναισθημάτων, και άρα βίωναν συχνότερα συ- ναισθήματα, όμως η διαφορά ήταν στατιστικά σημαντική μόνο για τον φόβο, τη θλίψη και το άγχος (p= 0,033, p= 0,033, p= 0,011 αντίστοιχα, έλεγχος Spearman). Το εάν ο συγγενής είχε εργασθεί σε υπηρεσία υγείας ή όχι δεν συσχετίσθηκε με τις προτιμή- σεις για την ενημέρωση και τον έλεγχο, ούτε με την προσδοκώμενη γνώση και με τα συναισθή- ματα (p0,244, Mann-Whitney U test). Η βασική και επαγγελματική εκπαίδευση δεν συσχετίσθη- κε με την προσδοκώμενη γνώση (p= 0,013 και p= 0,512, αντίστοιχα, Kruskal-Wallis Test). Οι απόφοι- τοι δημοτικού ανέφεραν συχνότερα θλίψη (p= 0,042, Pearson Chi-Square) και οι συγγενείς χω- ρίς επαγγελματική εκπαίδευση ανέφεραν συχνό- τερα κατάθλιψη (p=0,042, Pearson Chi-Square). Η επαγγελματική κατάσταση δεν συσχετίσθηκε με τις απαντήσεις στο Ερωτηματολόγιο Προσδο- κώμενης Γνώσης του Συγγενή (p0,230, Kruskal- Wallis Test). Τέλος, η επαγγελματική κατάσταση συσχετίσθηκε με τα προεγχειρητικά συναισθή- ματα (p0,329, Kruskal-Wallis Test).
  • 73.
    151ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 Πίνακας 4.Προτιμήσεις των Συγγενών των Ορθοπαιδικών Ασθενών Σχετικά με την Ενημέρωση, τον Έλεγχο και την Αυτοφροντίδα (*KHOS-I, ** KHOS-B) Ερωτηματολόγιο Απόψεων για την Υγεία Krantz Ναι (%) Όχι (%) 1. Συνήθως δεν κάνω πολλές ερωτήσεις στο γιατρό ή το νοσηλευτή σχετικά με το τι κάνει κατά τη διάρκεια μίας εξέτασης* 46 (48,4) 49 (51,6) 2. Γενικά είναι καλύτερο να φροντίζεις ο ίδιος την υγεία σου από το να ζητάς επαγ- γελματική βοήθεια, εκτός εάν πρόκειται για σοβαρή ασθένεια ** 55 (58,5) 39 (41,5) 3. Προτιμώ να αποφασίζουν οι γιατροί και οι νοσηλευτές τι είναι καλύτερο για μένα από το να μου δίνουν πολλές επιλογές* 39 (41,1) 56 (58,9) 4. Αντί να περιμένω το γιατρό ή το νοσηλευτή να με πληροφορήσει για την υγεία μου συνήθως τους ρωτάω ο ίδιος αμέσως μετά από μία εξέταση* 60 (62,5) 36 (37,5) 5. Είναι καλύτερο να βασίζεσαι στην κρίση των γιατρών (που είναι ειδικοί) από το να βασίζεσαι στην «κοινή λογική» για τη φροντίδα της υγείας σου** 9 (9,4) 87 (90,6) 6. Τα ιατρεία και τα νοσοκομεία είναι κατάλληλοι χώροι όταν χρειάζεσαι βοήθεια, αφού είναι καλύτερο να αναλαμβάνουν οι ειδικοί την ευθύνη για τη φροντίδα της υγείας σου** 92 (96,8) 3 (3,2) 7. Είναι καλή ιδέα να μάθεις να θεραπεύεις κάποιες από τις ασθένειές σου χωρίς να απευθύνεσαι σε γιατρό** 59 (61,5) 37 (38,5) 8. Συνήθως κάνω πολλές ερωτήσεις στο γιατρό ή το νοσηλευτή για τη διαδικασία κατά τη διάρκεια μίας εξέτασης* 44 (45,4) 53 (54,6) 9. Σχεδόν πάντα είναι καλύτερο να ζητάς επαγγελματική βοήθεια από το να προ- σπαθείς να γίνεις καλά μόνος σου** 19 (19,8) 77 (80,2) 10.Είναι καλύτερο να εμπιστεύεσαι το γιατρό ή τον υπεύθυνο νοσηλευτή για μία ιατρική διαδικασία, παρά να κάνεις ερωτήσεις για το τι κάνουν* 15 (15,6) 81 (84,4) 11. Το να μάθεις να θεραπεύεις κάποιες από τις ασθένειές σου χωρίς να απευθύ- νεσαι σε γιατρό μπορεί να προκαλέσει μεγαλύτερο κακό παρά καλό** 15 (15,8) 80 (84,2) 12. Η ανάρρωση είναι συνήθως ταχύτερη με τη φροντίδα του γιατρού ή του νοση- λευτή παρά όταν οι ασθενείς φροντίζουν τους εαυτούς τους** 6 (6,2) 91 (93,8) 13. Εάν κοστίζει το ίδιο προτιμώ τις θεραπείες να μου τις δίνει ο γιατρός ή ο νοση- λευτής παρά να κάνω τις ίδιες θεραπείες μόνος μου** 10 (10,4) 86 (89,6) 14. Είναι καλύτερο να βασίζεσαι λιγότερο στο γιατρό και περισσότερο στη δική σου κοινή λογική σε ό,τι αφορά στη φροντίδα της υγείας σου** 17 (17,9) 78 (82,1) 15. Συνήθως περιμένω το γιατρό ή το νοσηλευτή να με πληροφορήσει για τα απο- τελέσματα μίας εξέτασης παρά να τους ρωτήσω αμέσως μετά την εξέταση* 43 (44,8) 53 (55,2) 16. Προτιμώ να μου δίνονται πολλές επιλογές για το τι είναι καλύτερο για την υγεία μου παρά να αποφασίζει ο γιατρός για μένα* 54 (55,7) 43 (44,3)
  • 74.
    152 Συσχέτιση μεταξύ τηςΠροσδοκώμενης Γνώσης, των Προτιμήσεων για Ενημέ- ρωση και Έλεγχο, και των Συναισθημά- των Η υποκλίμακα Πληροφόρησης και η Συμπερι- φορική υποκλίμακα συσχετίσθηκαν θετικά με- ταξύ τους (r=0,200, p=0,048, μη-παραμετρικός έλεγχος Spearman), αλλά δεν συσχετίσθηκαν με την προσδοκώμενη γνώση (p0,503, μη- παραμετρικός έλεγχος Spearman) και με τα συ- ναισθήματα (p0,340, Kruskal-Wallis Test). Η συνολική προσδοκώμενη γνώση σχετίσθηκε θε- τικά με τα συναισθήματα (p=0,003 για τον φόβο, p=0,008 για την ανυπομονησία, p=0,004 για τη θλίψη, p=0,013 για το άγχος, Kruskal-Wallis Test). ΣΥΖΉΤΗΣΗ Ο σκοπός της παρούσας μελέτης ήταν η διερεύ- νηση των γνώσεων που προσδοκούν να λάβουν οι συγγενείς των ασθενών που υποβάλλονται σε ΟΑ, των προτιμήσεών τους σχετικά με την ενη- μέρωση, τον έλεγχο και την αυτοφροντίδα, κα- θώς και των συναισθημάτων τους. Το νοσηλευτι- κό προσωπικό, λόγω της συμμετοχής του σε όλα τα στάδια της φροντίδας του ασθενή, από την αρχική διάγνωση και την εισαγωγή στο νοσο- κομείο έως και την έξοδο (Rana 2010), αποτελεί μία ομάδα-κλειδί για την εκπαίδευση του ασθε- νή και των συγγενών του. Η εκπαίδευση ιδανικά ξεκινά με την εισαγωγή του ασθενή στο νοσοκο- μείο και την αξιολόγηση των εκπαιδευτικών ανα- γκών του ίδιου και της οικογένειάς του και συνε- χίζεται έως και την έξοδο από το νοσοκομείο και την προετοιμασία για την ανάρρωση (Johansson et al. 2007). Οι συγγενείς των ασθενών στην παρούσα με- λέτη είχαν υψηλές προσδοκίες για γνώση, ιδιαί- τερα στη βιοσωματική και τη λειτουργική διά- σταση και λιγότερο στην ηθική διάσταση. Αυτό, πιθανόν, εξηγείται από το γεγονός ότι οι ανάγκες των ασθενών που αποφασίζουν να υποβληθούν σε ΟΑ αφορούν κυρίως σε ζητήματα της πρακτι- κής φροντίδας άμεσα κατά τη μετεγχειρητική πε- ρίοδο, όπως το πώς μπορούν να αυτοεξυπηρετη- θούν, ποια συμπτώματα πρέπει να αναγνωρίζουν και να αναφέρουν κλπ, και οι συγγενείς τους δια- δραματίζουν σημαντικότατο ρόλο στην κάλυψη αυτών των αναγκών. Ωστόσο, απαιτείται περαι- τέρω έρευνα σχετικά με τις επιθυμίες και τις προ- τιμήσεις των συγγενών των ασθενών για την εκ- παίδευσή τους κατά τη διάρκεια της νοσηλείας. Ένα άλλο σημαντικό εύρημα είναι ότι οι συγγε- νείς των ασθενών βίωναν συχνά ελπίδα, αλλά και αρνητικά συναισθήματα, όπως άγχος, ανη- συχία και ανυπομονησία, αλλά δεν ήταν απόντα και πολύ αρνητικά συναισθήματα όπως η κατά- θλιψη, η απόγνωση, η απελπισία και η θλίψη. Και σε άλλες μελέτες αναφέρεται ότι οι συγγενείς των χειρουργικών ασθενών χρειάζονται υποστή- ριξη και μπορούν να ωφεληθούν από την εκπαί- δευση (Raleigh et al. 1990, Muldoon et al. 2011). Επομένως, ο ρόλος του νοσηλευτή είναι ιδιαίτε- ρα σημαντικός στην παροχή συναισθηματικής υποστήριξης τόσο στον ασθενή όσο και στην οι- κογένειά του κατά τη διάρκεια της στρεσσογό- νου κατάστασης μίας χειρουργικής επέμβασης. Τα αποτελέσματα σχετικά με τις προτιμήσεις των συγγενών των ασθενών για πληροφόρηση και αυτοφροντίδα δείχνουν ότι οι συγγενείς τείνουν να λαμβάνουν την πληροφόρηση μάλλον ενερ- γά και όχι παθητικά, δηλαδή τείνουν να κάνουν ερωτήσεις στους επαγγελματίες υγείας, να κρί- νουν και να αποφασίζουν μόνοι τους για θέμα- τα υγείας κλπ. Οι προτιμήσεις των συγγενών για πληροφόρηση και αυτοφροντίδα δεν συσχετί- σθηκαν με την προσδοκώμενη γνώση και με τα συναισθήματά τους. Αυτό ίσως σημαίνει ότι ανε- ξάρτητα από τις προτιμήσεις τους για πληροφό- ρηση και αυτοφροντίδα, οι προσδοκίες τους για γνώσεις είναι υψηλές. Σε άλλη μελέτη έχει βρε- θεί ότι οι συμμετέχοντες με χαμηλές προτιμήσεις σχετικά με την πληροφόρηση έτειναν να διατυ- πώνουν λεπτομερέστερες ερωτήσεις, ώστε να λαμβάνουν τη σωστή απάντηση το συντομότε- ρο δυνατό και να μην χάνουν χρόνο ακούγοντας πράγματα που δεν τους ενδιέφεραν, ενώ, αντιθέ- τως, οι συμμετέχοντες με υψηλές προτιμήσεις για πληροφόρηση ήταν πρόθυμοι να ρωτήσουν πε- ρισσότερα πράγματα και να κάνουν πιο γενικές ερωτήσεις. Επίσης, οι συμμετέχοντες με υψηλές προτιμήσεις για πληροφόρηση έτειναν να ενδια- φέρονται για τις σχέσεις μεταξύ διάφορων εννοι- ών, σε αντίθεση με τους συμμετέχοντες χαμηλών προτιμήσεων που προτιμούσαν να εξερευνούν τις έννοιες μία - μία. Τέλος, οι συμμετέχοντες με τις υψηλές προτιμήσεις για πληροφόρηση έτει- ναν να είναι πιο απαιτητικοί σε ό,τι αφορά στην ενημέρωσή τους. Αυτά τα ευρήματα που τονί-
  • 75.
    153ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 ζουν τησημασία της εξατομικευμένης εκπαίδευ- σης (Zhang 2013). Σε άλλη μελέτη επισημαίνεται ότι περισσότερη ενημέρωση είναι προτιμότερη, ανεξάρτητα από τις προτιμήσεις για πληροφόρη- ση και συμμετοχή στη φροντίδα (van Wijk et al. 2010). Αξίζει να συζητηθούν τα αποτελέσματα της πα- ρούσας μελέτης σχετικά με τους συγγενείς που είχαν εργασθεί ή εργάζονταν σε υπηρεσία υγεί- ας, καθώς δεν εμφάνιζαν ουσιαστικά χαμηλό- τερο μέσο όρο στην Προσδοκώμενη Γνώση σε σύγκριση με όσους δεν είχαν εργασθεί σε υπη- ρεσία υγείας (3,88 έναντι 3,90). Φαίνεται πως οι συγγενείς που είχαν εργασθεί σε υπηρεσία υγεί- ας δεν ανέφεραν χαμηλότερες προτιμήσεις για ενημέρωση και αυτοφροντίδα, ούτε μικρότερη προσδοκώμενη γνώση και λιγότερα αρνητικά συναισθήματα, όπως ίσως αναμενόταν. Αυτό εν- δεχομένως δεν σημαίνει ότι ακόμη και οι επαγ- γελματίες υγείας είναι φορτισμένοι συναισθη- ματικά και άρα χρειάζονται ενημέρωση (αφού τα συναισθήματά τους δεν συσχετίσθηκαν με τη γνώση), αλλά ότι έχουν ίσως έλλειμμα γνώσης σε ό,τι αφορά στην εξειδικευμένη φροντίδα των ορ- θοπαιδικών ασθενών. Αυτό σημαίνει ότι δεν πρέ- πει να υποτιμώνται οι εκπαιδευτικές ανάγκες των συγγενών, ακόμη και αν αυτοί είναι επαγγελμα- τίες υγείας. Όσον αφορά στις γυναίκες συγγενείς των ασθε- νών, αυτές είχαν χαμηλότερους μέσους όρους στο ερωτηματολόγιο των συναισθημάτων, που σημαίνει ότι βίωναν σημαντικά συχνότερα συ- ναισθήματα όπως άγχος, ανησυχία και ανυπο- μονησία. Αυτό ίσως οφείλεται στο γεγονός ότι οι γυναίκες, που συνήθως επιβαρύνονται με τη φροντίδα του συγγενή τους (Reinhard et al. 2008, Nogueira et al. 2016), υφίστανται συχνότερα αρ- νητικές ψυχικές συνέπειες λόγω του ρόλου του φροντιστή (Reinhard et al., 2008). Το εύρημα αυ- τό συμφωνεί με εκείνο της μελέτης των Nillson et al. (2013), στην οποία βρέθηκε ότι οι γυναίκες συγγενείς ανέφεραν περισσότερο άγχος σε σύ- γκριση με τους άνδρες. Συγκεκριμένα, μελέτη- σαν ασθενείς με έμφραγμα του μυοκαρδίου και τους συγγενείς τους και βρήκαν ότι περισσότερο ενεργητικό ρόλο σε ότι αφορά στην πληροφόρη- ση και τη συμμετοχή στη λήψη των αποφάσεων κατείχαν οι γυναίκες, οι νεότεροι συγγενείς και οι συγγενείς με υψηλότερο εκπαιδευτικό επίπεδο. Παρόλα αυτά, για τον προγραμματισμό της εκ- παίδευσης χρειάζεται περαιτέρω μελέτη σχετικά με το πώς τα χαρακτηριστικά των συγγενών επη- ρεάζουν τις προτιμήσεις τους για πληροφόρηση, αυτοφροντίδα και εκπαίδευση, καθώς και τα συ- ναισθήματά τους, ιδιαίτερα σε ό,τι αφορά στους ορθοπαιδικούς ασθενείς, για τους οποίους υπάρ- χει ακόμη πιο περιορισμένη βιβλιογραφία. Στην παρούσα μελέτη, η συνολική προσδοκώ- μενη γνώση των συγγενών ήταν υψηλή και σχε- τίσθηκε θετικά με τα προεγχειρητικά συναισθή- ματα, που σημαίνει ότι όσο λιγότερα αρνητικά συναισθήματα βίωναν, τόσο υψηλότερες προσ- δοκίες είχαν για γνώση. Αυτό ενδεχομένως μπο- ρεί να ερμηνευθεί από το γεγονός ότι οι συγγε- νείς που νοιώθουν άγχος, φόβο, ανασφάλεια και άλλα αρνητικά συναισθήματα, δεν έχουν τη συ- ναισθηματική ετοιμότητα και το κίνητρο για μά- θηση (EuroMed Info 2016). Σε άλλη μελέτη ανα- φέρεται ότι τα συναισθήματα των ασθενών και των συγγενών προέρχονται από την απώλεια του ελέγχου και ότι οι συγγενείς υιοθετούν μία προ- στατευτική στάση απέναντι στους ασθενείς. Μά- λιστα,επηρεάζονταιεντονότεραότανοιασθενείς χρειάζονται περισσότερη βοήθεια και υποστήρι- ξη ή όταν χρειάζονται περαιτέρω υπηρεσίες, ενώ το να αποκτούν γνώσεις και δεξιότητες κατά τη διάρκεια της παραμονής στο νοσοκομείο τους βοηθά να διαχειρισθούν την κατάσταση στο μέλ- λον (Boudioni et al. 2015), αναδεικνύοντας τη ση- μασία της εκπαίδευσης. Ωστόσο, οι οικογένειες των ασθενών, παρά το σημαντικό ρόλο τους στο θεραπευτικό πλάνο, ενδεχομένως θεωρούν ότι δεν λαμβάνουν επαρκείς γνώσεις σχετικά με την ασθένεια, τη θεραπεία και τις πιθανές παρενέρ- γειες, αν και τις θεωρούν απαραίτητες (Διαμαντο- πούλου 2009, Lewis Newell 2009). Οι ασθενείς εμπιστεύονται την οικογένεια, η οποία τους πα- ρέχει και τη μεγαλύτερη υποστήριξη στη διάρ- κεια της θεραπείας. Συχνά, ωστόσο, οι συγγενείς δεν μπορούν να βοηθήσουν τους ασθενείς τους, γιατί δεν κατανοούν την ασθένεια και, επομένως, τον τρόπο με τον οποίο μπορούν να συμβάλουν στην αντιμετώπισή της (Lewis Newell 2009). Επομένως, ο ρόλος του νοσηλευτικού προσωπι- κού είναι κρίσιμος στο να παρέχεται εξατομικευ- μένη και ολιστική εκπαίδευση, τόσο στον ασθενή όσο και στους συγγενείς του. Οι περιορισμοί της μελέτης αφορούσαν κυρίως στο Ερωτηματολόγιο Προσδοκώμενης Γνώσης του Συγγενή του Ασθενή, το οποίο έχει χρησι-
  • 76.
    154 μοποιηθεί σε Ευρωπαϊκέςμελέτες, αλλά όχι στην αγγλική του εκδοχή, από την οποία και μεταφρά- στηκε, ούτε και στην Ελληνική γλώσσα. Επίσης, το γεγονός ότι τα δεδομένα συλλέχθηκαν από συγγενείς ασθενών που νοσηλεύθηκαν μόνο σε νοσοκομεία της Αττικής περιορίζει την αντιπρο- σωπευτικότητα του δείγματος και, επομένως, τη δυνατότητα γενίκευσης των αποτελεσμάτων. Σε κάθε περίπτωση, ωστόσο, η μελέτη αυτή αποτε- λεί μία πρώτη προσπάθεια προσδιορισμού των εκπαιδευτικών αναγκών και των προτιμήσεων των συγγενών των ορθοπαιδικών ασθενών στην Ελλάδα. Στο μέλλον χρειάζεται περισσότερη έρευνα σε ό,τι αφορά στις εκπαιδευτικές ανάγκες, προσ- δοκίες και προτιμήσεις των συγγενών, αλλά και στην αποτελεσματικότητα των προγραμμάτων εκπαίδευσης των συγγενών, καθώς και στην απο- τελεσματικότερη μέθοδο εκπαίδευσης. Η έρευνα μπορεί να αφορά όχι μόνο στους ορθοπαιδικούς ασθενείς,αλλάκαισεασθενείςμεάλλανοσήματα. Επίσης, είναι σημαντικό να πραγματοποιηθούν μελέτες στις οποίες θα αξιολογούνται ως θερα- πευτικές εκβάσεις, εκτός από τις εκβάσεις υγείας οι οποίες αξιολογούνται συνήθως, η αυτονομία, η ανεξαρτησία, η αυτo-αποτελεσματικότητα, τα συναισθήματα και η ενδυνάμωση των συγγενών, παράμετροι στις οποίες βασίζεται και θεωρεί πο- λύ σημαντικές η θεωρία της ενδυνάμωσης. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Boudioni M, Hallett N, Lora C, Couchman W. (2015). More than what the eye can see: the emotional journey and experience of powerlessness of inte- grated care service users and their carers. Patient Preference and Adherence: 9: 529-540 Διαμαντοπούλου Ε.  (2009). Ανάγκες Πληροφόρησης των Γονέων σχετικά με την Αντιμετώπιση της Χρόνιας Ασθένειας των Παιδιών τους. ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ: 48(3): 317–324 EuroMed Info (2016) Patient Education: Learning read- iness, http://www.euromedinfo.eu/patient-educa- tion-learning-readiness.html/ Πρόσβαση στις 18 Ιουλίου 2016 Johansson K, Salantera S, Katajisto J. (2007). Empow- ering orthopaedic patients through preadmission education: Results from a clinical study. Patient Ed- ucation and Counselling: 66(1): 84-91 Jones E. (1987). Translation of quantitative measures for use in cross-cultural research. Nursing Research: 36: 324-327 Krantz DS, Baum A, v. Wideman M. (1980). Assessment of Preferences for Self-Treatment and Information in Health Care. Journal of Personality and Social Psychology: 39: 977-990 Leino-Kilpi H, Luoto E, Katajisto J. (1998). Elements of empowerment and MS patients. The Journal of Neuroscience Nursing: journal of the Association of the Neuroscience nurses: 30: 116–123 Leino-Kilpi H, Johansson K, Heikkinen K, Kaljonen A, Virtanen H, Salantera S. (2005). Patient education and health-related quality of life. Surgical hospital patients as a case in point. Journal of Nursing Care Quality: 20(4): 307–316 Lewis CP, Newell JN. (2009). Improving tuberculosis care in low income countries – a qualitative study of patients’ understanding of “patient support” in Nepal. BMC Public Health: 9: 190 Merriman ML. (2008). Pre-Hospital Discharge Plan- ning: Empowering Elderly Patients Through Choice. Critical Care Nursing Quarterly: 31(1): 52–58 Muldoon M, Cheng D, Vish N, Dejong S, Adams J. (2011). Implementation of an informational card to reduce family members’ anxiety. AORN Journal: 94(3): 246-253 Nilsson UG, Ivarsson B, Alm-Roijer C, Svedberg P; SAMMI-study group. (2013). Desire for involvement in healthcare, anxiety and coping in patients and their partners after a myocardial infarction. Euro- pean Journal of Cardiovascular Nursing: 12(5): 461- 467 Nogueira PC, Rabeh SA, Caliri MH, Dantas RA. (2016). Health-Related Quality of Life Among Caregivers of Individuals with Spinal Cord Injury. The Journal of Neuroscience Nursing: 48(1): 28-34 Raleigh EH, Lepczyk M, Rowley C. (1990). Significant others benefit from preoperative information. Journal of Advanced Nursing: 15: 941–945 Rana D. (2010). Psychology for Nurses - Η Ψυχολογία στη Νοσηλευτική Επιστήμη. Broken Hill Publishers Ltd, Πασχαλίδης, Αθήνα. Rankinen S, Salanterä S, Heikkinen K, Johansson K, Kaljonen A, Virtanen H, Leino-Kilpi H. (2007). Ex- pectations and received knowledge by surgical pa- tients. International Journal for Quality in Health Care: 19(2): 113-119 Reinhard SC, Given B, Petlick NH, Bemis A. (2008). Sup- porting Family Caregivers in Providing Care. In: RG Hughes (ed), Patient Safety and Quality: An Evi- dence-Based Handbook for Nurses. Rockville (MD): Agency for Healthcare Research and Quality (US). Ryhanen AM, Siekkinen M, Rankinen S, Korvenranta H, Leino-Kilpi H. (2010). The effects of Internet or in- teractive computer-based patient education in the field of breast cancer: A systematic literature re- view. Patient Education and Counselling: 79(1): 5-13 Spalding NJ. (2003). Reducing anxiety by pre-opera- tive education: make the future familiar. Occupa- tional Therapy International: 10(4): 278- 293
  • 77.
    155ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 45 van WijkAJ, Buchanan H, Coulson N, Hoogstraten J. (2010). Preparatory information for third molar ex- traction: does preference for information and be- havioral involvement matter? Patient Education and Counselling: 79(1): 94-99 World Medical Association. (2004). WMA Declaration of Helsinki - Ethical Principles for Medical Research Involving Human Subjects, http://www.wma. net/en/30publications/10policies/b3/ Πρόσβαση Ιανουάριος 2015. Zhang Y. (2013). The effects of preference for infor- mation on consumers’ online health information search behavior. Journal of Medical Internet Re- search: 15(11): e234
  • 78.
    156 Βατάτζη 55, 11473 Αθήνα ΤΗΛ. : 210 6431108 E-MAIL: ekdoseis.ocelotos@gmail.com www. ocelotos. gr ΕΚΔΟΣΕΙΣ οσελότος