![213ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 43
στα οποία οι πρακτικές νοσηλείας των ασθενών
ήταν παρόμοιες (π.χ. οι ασθενείς νοσηλεύονταν
στο ίδιο νοσηλευτικό τμήμα πριν και μετά την
επέμβαση και η διάρκεια νοσηλείας ήταν περί-
που η ίδια).
Τα κριτήρια εισαγωγής των ασθενών περιελάμ-
βαναν: 1. δυνατότητα επικοινωνίας στην ελληνι-
κή γλώσσα, 2. ικανότητα συμπλήρωσης των ερω-
τηματολογίων ανεξάρτητα ή με τη βοήθεια των
συγγενών ή/ και των φίλων τους, 3. ηλικία μεγα-
λύτερη των 18 ετών, 4. απουσία εμφανών γνω-
σιακών διαταραχών, 5. προγραμματισμό για ΟΑ
ισχίου ή γόνατος για την αντιμετώπιση της αρ-
θρίτιδας, 6. εθελοντική συμμετοχή στη μελέτη.
Το μέγεθος του δείγματος των ασθενών στην
πιλοτική μελέτη υπολογίσθηκε σε 30 ασθενείς.
Επρόκειτο για δείγμα ευκολίας, ενώ η συλλογή
των δεδομένων ξεκίνησε το Μάρτιο του 2009 και
ολοκληρώθηκε τον Απρίλιο του 2011.
Εργαλεία και Συλλογή Δεδομένων
Τα εργαλεία που χρησιμοποιήθηκαν για τη συλ-
λογή των δεδομένων περιελάμβαναν το Ερω-
τηματολόγιο σχετικά με 5 τομείς της ποιότητας
ζωής του ασθενή (the Health Related Quality of
Life Aspects- EQ5D, The Euroqol Group 1990,
Brooks 1996), μία σειρά ερωτήσεων σχετικά με
τα συμπτώματα και τα συναισθήματα που βίω-
ναν οι ασθενείς (Ερωτηματολόγιο Συμπτωμάτων
και Συναισθημάτων) [Leino-Kilpi et al 1998], και
την Κλίμακα Ποιότητας Ανάρρωσης του Ασθενή
(Quality of Recovery- QoR40, Myles et al 2000).
Το Ερωτηματολόγιο EQ5D (Yfantopoulos 2001)
αποτελείται από δύο σκέλη: στο πρώτο, οι ασθε-
νείς αξιολογούν την κατάσταση της υγείας τους
σε 5 τομείς (κινητικότητα, αυτοεξυπηρέτηση, συ-
νήθεις δραστηριότητες, πόνος/δυσφορία, και
άγχος /θλίψη), σε μία κλίμακα τριών θέσεων (από
την ανυπαρξία προβλημάτων έως την ύπαρξη
έντονων προβλημάτων). Στο δεύτερο σκέλος, το
οποίο περιλαμβάνει μια μόνο ερώτηση, αξιολο-
γούν την κατάσταση της υγείας τους σε μία κλί-
μακα από 0 έως 100 (σαν ένα θερμόμετρο), πάνω
στην οποία η καλύτερη κατάσταση που μπορούν
να φανταστούν έχει βαθμό 100 και η χειρότερη
κατάσταση που μπορούν να φανταστούν έχει
βαθμό 0. Υπάρχουν, επομένως, δύο επιμέρους τι-
μές για κάθε σκέλος του εργαλείου. Ο Cronbach’s
α κυμάνθηκε από 0,58 έως 0,77 για τις τρεις με-
τρήσεις.
Με το Ερωτηματολόγιο Συμπτωμάτων και Συναι-
σθημάτων (Leino-Kilpi et al 1998) σχετικά με τα
συμπτώματα και τα συναισθήματα που βίωναν
κατά την περιεγχειρητική περίοδο, αλλά και στο
διάστημα των έξι μηνών μετά την επέμβαση, οι
ασθενείς αξιολογούσαν συμπτώματα (συνολικά
εννέα ερωτήσεις: πόνος, κόπωση, αϋπνία, αδυ-
ναμία, ναυτία/ έμετο, απώλεια όρεξης, δύσπνοια,
κνησμό, άλλο) και συναισθήματα (συνολικά 10
ερωτήσεις: φόβος, ανησυχία, ελπίδα, απόγνωση,
ανυπομονησία, θλίψη, κατάθλιψη, άγχος, ανα-
σφάλεια, άλλο) σε μία τετράβαθμη κλίμακα από
«πολύ συχνά» (=1) έως «ποτέ» (=4). Υπάρχουν,
επομένως, δύο επιμέρους τιμές για κάθε σκέλος
του εργαλείου. Ο Cronbach’s α κυμάνθηκε από
0,69 έως 0,77 για την Κλίμακα Συμπτωμάτων και
από 0,91 έως 0,63 για την Κλίμακα Συναισθημά-
των και για τις τρεις μετρήσεις.
Η Κλίμακα Ποιότητας Ανάρρωσης (Myles et al
2000) απαρτίζεται από δύο σκέλη: το πρώτο μέ-
ρος του ερωτηματολογίου περιλαμβάνει 18 ερω-
τήσεις σχετικά με την άνεση, τη σωματική ανε-
ξαρτησία του ασθενή, τα συναισθήματα, και
την υποστήριξη, στις οποίες οι ασθενείς βαθμο-
λογούν την κατάστασή τους κατά τις τελευταί-
ες 24 ώρες σε μία πεντάβαθμη κλίμακα, από 1
έως 5, όπου το 1 αντιστοιχεί στην επιλογή «κα-
μία στιγμή της ημέρας» (κακή κατάσταση) και το
5 στην επιλογή «συνέχεια» (πολύ καλή κατάστα-
ση) (Cronbach’s α=0,87). Ακολουθούν στο δεύτε-
ρο μέρος 22 ερωτήσεις σχετικά με συμπτώματα
και συναισθήματα κατά τις τελευταίες 24 ώρες,
στις οποίες οι ασθενείς βαθμολογούν την κατά-
στασή τους από 5 έως 1 (όπου 5= Καμία στιγμή,
πολύ καλή κατάσταση, και 1= Πάντα, πολύ πτω-
χή κατάσταση) (Cronbach’s α=0,75).
Τα δημογραφικά στοιχεία των ασθενών περιε-
λάμβαναν την ηλικία, το φύλο, το επίπεδο βασι-
κής και επαγγελματικής εκπαίδευσης, την επαγ-
γελματική κατάσταση, την ύπαρξη ή όχι χρόνιων
ασθενειών (εκτός της οστεοαρθρίτιδας), τον προ-
γραμματισμό για ΟΑ γόνατος ή ισχίου και τον
αριθμό των προηγούμενων ΟΑ.
Για την προσαρμογή των εργαλείων στην ελλη-
νική γλώσσα εφαρμόσθηκε η διεθνής πρακτική
(Jones 1987), δηλαδή πραγματοποιήθηκε μετά-
φραση των εργαλείων (εκτός από το Ερωτημα-
τολόγιο σχετικά με 5 τομείς της ποιότητας ζωής](https://image.slidesharecdn.com/teyxos43-160526113938/85/43-49-320.jpg)
![217ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 43
Οι γυναίκες παρουσίαζαν μικρότερους συνοπτι-
κούς δείκτες τόσο στην Οπτική Αναλογική Κλί-
μακα του EQ5D σε όλες τις μετρήσεις [πρώτη μέ-
τρηση: 53,81 έναντι 66,68 των ανδρών (p=0,000),
δεύτερη μέτρηση: 59,19 έναντι 69,36 των ανδρών
(p=0,003), τρίτη μέτρηση: 71,52 έναντι 76,25 των
ανδρών (p=0,248)], όσο και στους συνοπτικούς
δείκτες [πρώτη μέτρηση: 0,45 έναντι 0,55 των αν-
δρών (p=0,000), δεύτερη μέτρηση: 0,33 έναντι
0,48 των ανδρών (p=0,008), τρίτη μέτρηση: 0,74
έναντι 0,86 των ανδρών (p=0,004)].
Στην πρώτη μέτρηση, η ηλικία δεν συσχετίστηκε
με τα αποτελέσματα στην Οπτική Αναλογική Κλί-
μακα του Ερωτηματολογίου EQ5D (p=0,726) ού-
τε και με τους συνοπτικούς δείκτες του EQ5D στις
5 πρώτες ερωτήσεις (p=0,143). Ακόμη, τα αποτε-
λέσματα στις Οπτικές Αναλογικές Κλίμακες δεν
συσχετίστηκαν με το επίπεδο βασικής εκπαίδευ-
σης (p=0,234) και με το επίπεδο επαγγελματικής
εκπαίδευσης (p=0,112), ενώ υπήρξε συσχέτιση με
την εργασιακή κατάσταση (p=0,025), με τους ερ-
γαζόμενους ασθενείς να αναφέρουν καλύτερη
ποιότητα ζωής. Για τους συνοπτικούς δείκτες του
EQ5D, δεν υπήρξε συσχέτιση με τη βασική εκπαί-
δευση (p=0,142), αλλά υπήρξαν συσχετίσεις για
την επαγγελματική εκπαίδευση (p=0,002) και την
εργασιακή κατάσταση (p0,0001), με τους ασθε-
νείς με το υψηλότερο εκπαιδευτικό επίπεδο και
τους εργαζόμενους ασθενείς να αναφέρουν κα-
λύτερη ποιότητα ζωής. Αυτό, ενδεχομένως, οφεί-
λεται στο ότι οι ασθενείς που εργάζονταν είχαν
και καλύτερη σωματική κατάσταση και στο ότι
οι ασθενείς με υψηλότερο εκπαιδευτικό επίπεδο
ενδεχομένως αξιολογούν ως καλύτερη την ποιό-
τητα της ζωής τους λόγω καλύτερων συνθηκών
διαβίωσης.
Στη δεύτερη μέτρηση της μελέτης, η ηλικία δεν
συσχετίστηκε με το συνοπτικό δείκτη των 5
ερωτήσεων του EQ5D και της Οπτικής Αναλογι-
κής Κλίμακας του EQ5D (p=0,193, p=0,969, αντι-
στοίχως), όπως και στην πρώτη μέτρηση. Η βα-
σική εκπαίδευση των ασθενών συσχετίστηκε με
το συνοπτικό δείκτη του EQ5D στη δεύτερη μέ-
τρηση (p=0,001), ενώ η επαγγελματική εκπαίδευ-
ση μόνο για το συνοπτικό δείκτη του EQ5D και
στη δεύτερη μέτρηση (p=0,000) με τους ασθε-
νείς με το υψηλότερο εκπαιδευτικό επίπεδο να
αναφέρουν καλύτερη ποιότητα ζωής. Τέλος, η
εργασιακή κατάσταση δεν συσχετίστηκε με το
συνοπτικό δείκτη του EQ5D (p=0,188). Η βασι-
κή εκπαίδευση των ασθενών δεν συσχετίστηκε
με τα αποτελέσματα στην Οπτική Αναλογική Κλί-
μακα του EQ5D στη δεύτερη μέτρηση (p=0,918),
όπως, επίσης, και η επαγγελματική εκπαίδευση
(p=0,740) και η εργασιακή κατάσταση (p=0,100).
Στην τρίτη μέτρηση, οι συνοπτικοί δείκτες στο
Ερωτηματολόγιο EQ5D δεν συσχετίστηκαν με
την ηλικία των ασθενών (p=0,060). Ο συνοπτικός
δείκτης του EQ5D δεν συσχετίστηκε με το επίπε-
δο βασικής (p=0,540) ή επαγγελματικής εκπαί-
δευσης (p=0,673) και εργασιακής κατάστασης
(p=0,312). Τα αποτελέσματα στην Οπτική Ανα-
λογική Κλίμακα δεν συσχετίστηκαν με την ηλι-
κία των ασθενών (p=0,687) και με το επίπεδο βα-
σικής (p=0,791) ή επαγγελματικής εκπαίδευσης
(p=0,965) και εργασιακής κατάστασης (p=0,524).
Η ύπαρξη άλλων νοσημάτων δεν συσχετίστη-
κε με την ποιότητα ζωής των ασθενών, δηλαδή
οι ασθενείς που έπασχαν και από άλλα νοσήμα-
τα δεν αξιολογούσαν την ποιότητα της ζωής τους
ως χειρότερη σε σύγκριση με τους ασθενείς που
δεν ανέφεραν ύπαρξη άλλου νοσήματος εκτός
της οστεοαρθρίτιδας.
Αποτελέσματα Σχετικά με τα Συμπτώμα-
τα και τα Συναισθήματα
Από τους Πίνακες 3 και 4 (όπου παρουσιάζονται
αναλυτικά αντιστοίχως τα συμπτώματα και τα
συναισθήματα των ασθενών στις τρεις μετρή-
σεις της μελέτης), φαίνεται ότι η πλειονότητα των
ασθενών εμφάνιζε πολύ συχνά αρνητικά συναι-
σθήματα προεγχειρητικά, όπως φόβο, ανησυχία
και θλίψη, καθώς και συμπτώματα, όπως πόνο,
κόπωση, αϋπνία κλπ.
Η πλειονότητα των ασθενών εξακολουθούσε να
εμφανίζει πολύ συχνά αρνητικά συναισθήματα
άμεσα μετεγχειρητικά, όπως φόβο (26,1%, ένα-
ντι 37,3% προεγχειρητικά), άγχος (53,7%, ένα-
ντι 62,7% προεγχειρητικά), ανησυχία (42%, ένα-
ντι 49,8% προεγχειρητικά) και θλίψη (25%, έναντι
40,2% προεγχειρητικά), αλλά και συμπτώματα,
όπως πόνο (50%), κόπωση (39,9%) και αϋπνία
(33,5%) κατά τη διάρκεια της νοσηλείας τους στο
νοσοκομείο για τη χειρουργική επέμβαση. Ωστό-
σο, αξίζει να σημειωθεί ότι αυτά τα ποσοστά ήταν
μικρότερα από τα αντίστοιχα προεγχειρητικά,
όπως π.χ. το 81,8% των ασθενών ανέφερε πολύ
συχνά πόνο προεγχειρητικά, ενώ το αντίστοιχο
μετεγχειρητικό ποσοστό ήταν 50%. Τα αυξημένα](https://image.slidesharecdn.com/teyxos43-160526113938/85/43-53-320.jpg)
![221ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 43
Πίνακας 5. Αποτελέσματα στο πρώτο σκέλος της Κλίμακας Ποιότητας Ανάρρωσης του Ασθενή [1 έως 5,
όπου: 1= καμία στιγμή της ημέρας (χάλια) και 5= συνέχεια (τέλεια)].
QoR Scale N ΜέσηΤιμή Τ.Α.
Άνεση
Ικανός/ή να αναπνέω εύκολα 180 4,71 0,72
Κοιμήθηκα καλά 180 3,46 1,41
Έχω τη δυνατότητα να απολαύσω το φα-
γητό
180 3,33 1,53
Αισθάνομαι ξεκούραστος/η 180 3,69 1,29
Συναισθήματα
Έχω ένα αίσθημα γενικής ευεξίας 179 3,93 1,32
Αισθάνομαι ότι έχω τον έλεγχο 179 4,29 1,19
Αισθάνομαι άνετα 180 4,21 1,26
Σωματική ανε-
ξαρτησία
Μιλούσα κανονικά 180 4,81 0,63
Μπορούσα να πλυθώ, να βουρτσίσω τα
δόντια ή να ξυριστώ
177 3,14 1,69
Μπορούσα να φροντίσω την εμφάνισή
μου
180 3,34 1,68
Μπορούσα να γράψω 177 3,75 1,62
Υποστήριξη αρ-
ρώστου
Μπορούσα να επιστρέψω στη δουλειά ή
στις συνήθεις δραστηριότητες στο σπίτι
180 1,68 1,24
Μπορούσα να επικοινωνήσω με το προ-
σωπικό του νοσοκομείου (όταν ήμουν στο
νοσοκομείο)
179 4,35 1,32
Μπορούσα να επικοινωνήσω με την οικο-
γένεια ή τους φίλους
179 4,74 0,83
Έλαβα υποστήριξη από τους γιατρούς του
νοσοκομείου (όταν ήμουν στο νοσοκο-
μείο)
180 4,63 0,91
Έλαβα υποστήριξη από τους νοσηλευτές
του νοσοκομείου (όταν ήμουν στο νοσο-
κομείο)
178 4,92 0,44
Έλαβα υποστήριξη από την οικογένεια και
τους φίλους
179 4,80 0,63
Μπορούσα να κατανοήσω οδηγίες και
συμβουλές
178 4,75 0,74](https://image.slidesharecdn.com/teyxos43-160526113938/85/43-57-320.jpg)
![222
Συσχετίσεις Μεταξύ Συνοπτικών Δει-
κτών
Η σχετιζόμενη με την υγεία ποιότητα ζωής στην
πρώτη μέτρηση της μελέτης συσχετίστηκε ση-
μαντικά με την ανάρρωση του ασθενή (p=0,007
για την Οπτική Αναλογική Κλίμακα, p=0,040 για
το συνοπτικό δείκτη των 5 ερωτήσεων), που ση-
μαίνει πως οι ασθενείς που ανέφεραν καλύτε-
ρη ποιότητα ζωής πριν από την επέμβαση εί-
χαν και καλύτερη ανάρρωση. Τα αποτελέσματα
της Κλίμακας Ανάρρωσης των ασθενών συσχετί-
στηκαν με τη σχετιζόμενη με την υγεία ποιότη-
τα ζωής, τόσο στη δεύτερη (συνοπτικός δείκτης
p0,001, Οπτική Αναλογική Κλίμακα p=0,000)
όσο και στην τρίτη μέτρηση (συνοπτικός δείκτης
p=0,002, Οπτική Αναλογική Κλίμακα p=0,009). Τα
αποτελέσματα της Κλίμακας Ανάρρωσης συσχε-
τίστηκαν με τα αποτελέσματα του Ερωτηματολο-
γίου EQ5D μετά τους έξι μήνες από την επέμβαση
(p=0,009 για την Οπτική Αναλογική Κλίμακα και
p=0,002 για τις 5 πρώτες ερωτήσεις).
ΣΥΖΗΤΗΣΗ
Ο σκοπός της παρούσας μελέτης ήταν η διερεύ-
νηση της ποιότητας ζωής των ορθοπαιδικών
ασθενών σε σχέση με τη χειρουργική θεραπεία
τους για την αρθρίτιδα, των συμπτωμάτων και
των συναισθημάτων που βιώνουν, καθώς και της
ανάρρωσής τους μετά τη χειρουργική επέμβαση.
Οι ασθενείς μετά το διάστημα των έξι μηνών με-
τά τη χειρουργική τους επέμβαση αξιολόγησαν
την ποιότητα της ζωής τους ως καλύτερη σε σύ-
γκριση με την προεγχειρητική, αλλά και την άμε-
σα μετεγχειρητική τους κατάσταση. Μετά τη χει-
Πίνακας 6. Αποτελέσματα στο δεύτερο σκέλος της Κλίμακας Ποιότητας Ανάρρωσης του Ασθενή [5 έως
1, όπου: 5 = Καμία στιγμή (πολύ καλή) και 1 = Πάντα (πολύ πτωχή)].
QoR Scale Ν ΜέσηΤιμή Τ.Α.
Άνεση
Ναυτία 179 4,85 0,56
Έμετο 178 4,83 0,58
Αναγούλα (αηδία) 178 4,45 0,97
Ανησυχία 179 4,15 1,35
Τρόμο ή σπασμό 179 4,65 0,79
Ρίγος 178 4,62 0,82
Αίσθημα κρύου 178 4,40 1,01
Ζάλη 180 4,85 0,52
Άσχημα όνειρα 180 4,22 1,18
Αίσθημα άγχους 180 4,86 0,56
Αίσθημα θυμού 180 4,85 0,91
Αίσθημα κατάθλιψης 180 4,63 0,63
Αίσθημα μοναξιάς 180 3,75 1,31
Δυσκολία στην έναρξη του ύπνου 178 4,88 0,47
Υποστήριξη αρρώστου Σύγχυση 178 4,89 0,46
Πόνος
Μέτριος πόνος 177 3,53 0,88
Έντονος πόνος 177 4,45 0,79
Πονοκέφαλος 176 4,35 1,15
Μυαλγία 178 3,68 1,49
Πόνος στη μέση (οσφυαλγία) 177 3,28 1,63
Πονόλαιμος 177 4,86 0,51
Πόνος στο στόμα 177 4,92 0,36](https://image.slidesharecdn.com/teyxos43-160526113938/85/43-58-320.jpg)
Τεύχος 43
- 1. 165ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 43 ΤΕΤΡΑΜΗΝΙΑΊΟ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΌΠΕΡΙΟΔΙΚΌ ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ - ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2015 Εκδίδεται από την Εταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών (ΕΝΣ) ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 43 Scientific Journal, 3 Issues per Year September-December 2015 Published by the Greek Nursing Studies Association (GNSA) Nursing Care AND Research AΠΟΔΕΛΤΙΏΝΕΤΑΙ ΣΤΙΣ ΒΆΣΕΙΣ SCOPUS, ΕΒSCO, CINAHL INDEXED IN SCOPUS, ΕΒSCO, CINAHL ΕΚΔΟΣΕΙΣ οσελότος ISSN 22413960 • Συναισθηματικές δεξιότητες και επαγγελματική ανάπτυξη στο χώρο των νοσηλευτικών επαγγελμάτων: Νέες έννοιες ή/και νέες ανάγκες; • Ο ρόλος της πρωτοβάθμιας φροντίδας υγείας (ΠΦΥ) στη διαχείριση των αγχωδών διαταραχών • Πιλοτική μελέτη για την αξιοπιστία ερωτηματολογίου για την ικανοποίηση νοσηλευόμενων ασθενών σε δημόσια και ιδιωτικά νοσοκομεία της Κύπρου • Ποιότητα Ζωής Ασθενών που Υποβάλλονται σε Ολική Αρθροπλαστική Πριν και Μετά την Επέμβαση • Η διερεύνηση της νοσηλευτικής κουλτούρας μέσα από την κοινωνιολογική και τη συμβολική θεωρητική προσέγγιση της οργανωσιακής κουλτούρας • The role of primary health care (PHC) in the management of anxiety disorders • Pilot study on the reliability of an inpatient satisfaction questionnaire in public and private hospitals in Cyprus • Quality of life of Patients Undergoing Total Arthroplasty Before and After the Surgery • Exploring nursing culture through sociological and symbolic theoretical approach of organizational culture
- 2. 166 ΓΝΩΣΤΟΠΟΙΗΣΗ ΠΡΟΣ ΑΝΑΓΝΩΣΤΕΣ Τοτετραµηνιαίο επιστημονικό περιοδικό «Νοσηλεία και Έρευνα» είναι συνδρομητικό και δημοσιεύει -µετά από κρίση- ερ- γασίες αποκλειστικά των συνδρομητών του και μελών της Εταιρείας Νοσηλευτικών Σπουδών. Από το Τεύχος 34 το περι- οδικό εκδίδεται μόνο σε ηλεκτρονική έκδοση. Για την εγγραφή τους ως συνδρομητές, οι ενδιαφερόμενοι µπορούν να συ- μπληρώσουν τη φόρμα της προτελευταίας σελίδας και να την αποστείλουν στο fax: 210-7461462 ή στο e-mail: info@ nursingstudies.gr. Από το τεύχος 27 και εφεξής είναι διαθέσιμα στην ιστοσελίδα www.ncar.nursingstudies.gr. Τα τεύχη 18-26 είναι διαθέσιμα σε έντυπη μορφή στη γραμματεία νοσηλευτικών σπουδών: Παπαδιαμαντοπούλου 123, Αθήνα. νοσηλεία ΚΑΙ Έρευνα ΔΙΕΎΘΥΝΣΗ ΣΎΝΤΑΞΗΣ Χρυσούλα Λεμονίδου, Καθηγήτρια Νοσηλευτικής, ΕΚΠΑ ΣΥΝΔΙΕΥΘΥΝΤΈΣ ΣΎΝΤΑΞΗΣ Ελένη Αποστολοπούλου, Ομότιμη Καθηγήτρια Νοση- λευτικής, Τμήμα Νοσηλευτικής, ΕΚΠΑ Ιωάννης Ελευσινιώτης, Αναπλ. Καθηγητής, Τμήμα Νο- σηλευτικής, ΕΚΠΑ Παναγιώτα Σουρτζή, Καθηγήτρια Νοσηλευτικής, Τμή- μα Νοσηλευτικής, ΕΚΠΑ Όλγα Σίσκου, Νοσηλεύτρια ΠΕ, M.Sc., Ph.D., Επιστη- μονική Συνεργάτις Τμήματος Νοσηλευτικής ΕΚΠΑ, Πρόεδρος Εταιρείας Νοσηλευτικών Σπουδών. ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΉ ΕΠΙΤΡΟΠΉ Λάμπρος Ανθόπουλος, Ομότ. Καθηγητής, Τμήμα Νο- σηλευτικής, ΕΚΠΑ Μαργαρίτα Γιαννακοπούλου, Αναπλ. Καθηγήτρια Νο- σηλευτικής, Τμήμα Νοσηλευτικής, ΕΚΠΑ Λεωνίδας Γρηγοράκος, Αναπλ. Καθηγητής, Τμήμα Νο- σηλευτικής, ΕΚΠΑ ΜιχάληςΗγουμενίδης,RN, MA, Ph.D, Τμήμα Νοσηλευτι- κής, ΤΕΙ Δυτικής Ελλάδας Ελένη Θεοδοσοπούλου, Καθηγήτρια Νοσηλευτικής, Τμήμα Νοσηλευτικής, ΕΚΠΑ Δάφνη Καϊτελίδου, Αναπλ. Καθηγήτρια Νοσηλευτικής, Τμήμα Νοσηλευτικής, ΕΚΠΑ Ιωάννης Κακλαμάνος, Αναπλ. Καθηγητής, Τμήμα Νοση- λευτικής, ΕΚΠΑ Μαρία Καλαφάτη, Νοσηλεύτρια ΠΕ, MSc, PhD, ΕΔΙΠ Τμήματος Νοσηλευτικής, ΕΚΠΑ Αθηνά Καλοκαιρινού, Καθηγήτρια Νοσηλευτικής, Τμήμα Νοσηλευτικής, ΕΚΠΑ Ευάγγελος Κωνσταντίνου, Αναπλ. Καθηγητής Νοσηλευτικής, Τμήμα Νοσηλευτικής, ΕΚΠΑ Βασιλική Μάτζιου, Καθηγήτρια Νοσηλευτικής, Τμήμα Νοσηλευτικής, ΕΚΠΑ Γεώργιος Μπαλτόπουλος, Καθηγητής, Τμήμα Νοση- λευτικής, ΕΚΠΑ Τετραμηνιαίο Επιστημονικό Περιοδικό Εκδίδεται από την Εταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών (ΕΝΣ) Θάλεια Μπελλάλη, Αναπλ. Καθηγήτρια Νοσηλευτικής, ΤΕΙ Θεσσαλονίκης Κωνσταντίνος Μπίρμπας, Αναπλ. Καθηγητής, Τμήμα Νοσηλευτικής, ΕΚΠΑ Γεράσιμος Μπονάτσος, Καθηγητής, Τμήμα Νοσηλευ- τικής, ΕΚΠΑ Παύλος Μυριανθεύς, Καθηγητής, Τμήμα Νοσηλευτι- κής ΕΚΠΑ Χαράλαμπος Οικονόμου, Αναπλ. Καθηγητής, Πάντειο Πανεπιστήμιο, Τμήμα Κοινωνιολογίας Ελισσάβετ Πατηράκη, Καθηγήτρια Νοσηλευτικής, Τμή- μα Νοσηλευτικής, ΕΚΠΑ Σωτήρης Πλακάς, Νοσηλευτής, MSc, PhD, Γενικό Νοσο- κομείο Αττικής “Σισμανόγλειο” ΌλγαΣίσκου,Νοσηλεύτρια ΠΕ, MSc, PhD, Επιστημονική Συνεργάτις Τμήματος Νοσηλευτικής, ΕΚΠΑ, Πρόεδρος Εταιρείας Νοσηλευτικών Σπουδών ΔΙΕΘΝΉΣ ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΉ ΕΠΙΤΡΟΠΉ John Albarran, Principal Lecturer in Critical Care Nurs- ing, University of the West of England, Bristol, UK Maria Katopodi, Assistant Professor, University of Michigan, USA Κατερίνα Λαμπρινού, Επίκ. Καθηγήτρια Νοσηλευτι- κής, Τμήμα Νοσηλευτικής,Τεχνολογικό Πανεπιστή- μιο Κύπρου Anastasia Mallidou, RN, MSc, PhD, Assistant Professor, University of Victoria, Canada Αναστάσιος Μερκούρης, Αναπλ. Καθηγητής, Τμήμα Νοσηλευτικής,Τεχνολογικό Πανεπιστήμιο Κύπρου Ελισάβετ Δ.Ε Παπαθανάσογλου, Αναπλ. Καθηγήτρια, Τμήμα Νοσηλευτικής,Τεχνολογικό Πανεπιστήμιο Κύπρου Ευριδίκη Παπασταύρου, Επίκ. Καθηγήτρια Νοσηλευτικής, Τμήμα Νοσηλευτικής,Τεχνολογικό Πανεπιστήμιο Κύπρου Julie Scholes, Professor of Nursing, University of Brigh- ton, Brighton, UK Riita Suhonen, RN, PhD, Professor, University of Turku, Department of Nursing Science, Turku, Finland
- 3. 167ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 43 Scientific Journal,3 Issues per Year Published by the Greek Nursing Studies Association (GNSA) Nursing Care AND Research EDITOR-IN-CHIEF Chryssoula Lemonidou, RN, MSc, PhD, Professor of Nursing, University of Athens CO-EDITORS Eleni Apostolopoulou, RN, PhD, Emeritus Professor of Nursing, University of Athens Ioannis Elefsiniotis, PhD, Associate Professor, Faculty of Nursing, University of Athens Panagiota Sourtzi, RN, MSc, PhD, Professor, Faculty of Nursing, University of Athens Olga Siskou, RN, M.Sc. Ph.D, Faculty of Nursing, Univer- sity of Athens, President of the Greek Nursing Stud- ies Association EDITORIAL BOARD Lambros Anthopoulos, Emeritus Professor, Faculty of Nursing, University of Athens George Baltopoulos, PhD, Professor, Faculty of Nurs- ing, University of Athens Thalia Bellali, RN, MSc, PhD, Associate Professor of Nursing, Technological Educational Institute of Thes- saloniki Konstantinos Birbas, PhD, Associate Professor, Faculty of Nursing, University of Athens Gerasimos Bonatsos, PhD, Professor, Faculty of Nurs- ing, University of Athens Charalambos Economou, Associate Professor, Depart- ment of Sociology, Panteion University, Margarita Giannakopoulou, MSc, PhD, Associate Pro- fessor, Faculty of Nursing, University of Athens Leonidas Grigorakos, Associate Professor, Faculty of Nursing, University of Athens Michael Igoumenidis, Faculty of Nursing, Technologi- cal Educational Institute of Western Greece Dafni Kaitelidou, MSc, PhD, Associate Professor, Faculty of Nursing, University of Athens Ioannis Kaklamanos, PhD, Associate Professor, Faculty of Nursing, University of Athens Maria Kalafati, RN, MSc, PhD, Faculty of Nursing, Uni- versity of Athens Athina Kalokerinou, RN, PhD, Professor of Nursing, Faculty of Nursing, University of Athens Evangelos Konstantinou, RN, MSc, PhD, Associate Professor, Faculty of Nursing, University of Athens Vassiliki Matziou, RN, PhD, Professor, Faculty of Nurs- ing, University of Athens Pavlos Myrianthefs, PhD, Professor, Faculty of Nurs- ing, University of Athens Elisabeth Patiraki, RN, PhD, Professor, Faculty of Nursing, University of Athens Sotiris Plakas, RN, MSc, PhD, General Hospital of At- tika «Sismanoglion» Olga Siskou, RN, MSc, PhD, Faculty of Nursing, Uni- versity of Athens, President of the Greek Nursing Studies Association EleniTheodossopoulou, Professor, Faculty of Nurs- ing, University of Athens INTERNATIONAL EDITORIAL BOARD John Albarran, Principal Lecturer in Critical Care Nursing, University of the West of England, Bris- tol, UK Maria Katopodi, PhD, Assistant Professor, University of Michigan, USA Katerina Labrinou, PhD, Assistant Professor in Nurs- ing, Cyprus University of Technology Anastasia Mallidou, RN, MSc, PhD, Assistant Professor, University of Victoria, Canada Anastasios Merkouris, RN, MSc, PhD, Associate Professor of Nursing, Faculty of Nursing, Cyprus University of Technology Evridiki Papastavrou, PhD, Assistant Professor in Nursing, Cyprus University of Technology Elisabeth D.E. Papathanassoglou, RN, MSc, PhD, Associate Professor, Faculty of Nursing, Cyprus University of Technology Julie Scholes, Professor of Nursing, University of Brighton, Brighton, UK Riita Suhonen, RN, PhD, Profes sor, University of Turku, Department of Nursing Science, Turku, Finland
- 4. 168 Εκδίδεται από τηνΕταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών (ΕΝΣ) Εκδότρια - Διευθύντρια Σύνταξης: Χρυσούλα Λεµονίδου Γραφεία: Παπαδιαµαντοπούλου 123, 115 27 - Αθήνα Τηλέφωνο: 210-7461485 e-mail: info@nursingstudies.gr Τεχνικός εκδότης: Εκδόσεις Οσελότος Ετήσια Συνδρομή της Ηλεκτρονικής Έκδοσης Δημόσιες Υπηρεσίες, Βιβλιοθήκες, Επιχειρήσεις, Σωματεία: € 30,00 Φυσικά Πρόσωπα : € 20,00 © Copyright 2007 - 2014: Απαγορεύεται η ολική ή μερική αναδημοσίευση χωρίς γραπτή άδεια του εκδό- τη και των συγγραφέων. Περιεχόμενα νοσηλεία ΚΑΙ Έρευνα Οδηγίες προς τους Συγγραφείς����������������������������������������������������170 ΆΡΘΡΟ ΣΎΝΤΑΞΗΣ: Συναισθηματικές δεξιότητες και επαγγελματική ανάπτυξη στο χώρο των νοσηλευτικών επαγγελμάτων: Νέες έννοιες ή/και νέες ανάγκες;������� 182 Κωνσταντίνος Παπαχριστόπουλος ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ Ο ρόλος της πρωτοβάθμιας φροντίδας υγείας (ΠΦΥ) στη διαχείριση των αγχωδών διαταραχών�������������������������������������������������������������������� 186 BασιλικήΑδαμοπούλου,ΘάλειαΜπασματζόγλου,ΦωτεινήΤζαβέλλα ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Πιλοτική μελέτη για την αξιοπιστία ερωτηματολογίου για την ικανοποίηση νοσηλευόμενων ασθενών σε δημόσια και ιδιωτικά νοσοκομεία της Κύπρου�������������������������������� 196 ΦωτεινήΧαρή,ΕλένηΓελαστοπούλου,ΔάφνηΚαϊτελίδου, ΟλυμπίαΚωνσταντακοπούλου,ΠέτροςΓαλάνης,ΓεώργιοςΧαραλάμπους ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Ποιότητα Ζωής Ασθενών που Υποβάλλονται σε Ολική Αρθροπλαστική Πριν και Μετά την Επέμβαση������������������������������������������������������������������������210 ΠαναγιώταΚοπανιτσάνου, Παναγιώτα Σουρτζή, Kirsi Valkeapaa, Χρυσούλα Λεμονίδου ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ Η διερεύνηση της νοσηλευτικής κουλτούρας μέσα από την κοινωνιολογική και τη συμβολική θεωρητική προσέγγιση της οργανωσιακής κουλτούρας���������������������������������������������������������������������������226 ΈλεναΓαβριήλ,ΑναστάσιοςΜερκούρης
- 5. 169ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 43 Contents NursingCare ANDResearch Published by the Greek Nursing Studies Association (GNSA) Publisher and Editor-in-Chief: Chryssoula Lemonidou Address: 123, Papadiamantopoulou st., 115 27 - Athens, GREECE Tel.: +30 210-7461485 e-mail: info@nursingstudies.gr Technical publisher: Ocelotos publishing Annual Subscriptions 2012 for Εlectronic Version Public Services, Libraries, Companies, Organisations: € 30,00 Individual Subscriptions: € 20,00 © Copyright 2007 - 2014: All rights reserved. The reproduction of articles (or parts of them) is prohibited without permission of the publisher and the writers. Instructions to Authors�������������������������������������������������������������������176 REVIEW The role of primary health care (PHC) in the management of anxiety disorders������������������������������� 187 V.Adamopoulou,T.Basmatzoglou,F.Tzavella ORIGINAL PAPER Pilot study on the reliability of an inpatient satisfaction questionnaire in public and private hospitals in Cyprus��������������������������������������������������������������197 F.Chari,E.Jelastopulu,D.Kaitelidou,O.Konstantakopoulou, P.Galanis,G.Charalambous ORIGINAL PAPER Quality of life of Patients Undergoing Total Arthroplasty Before and After the Surgery��������������������211 P.Copanitsanou, P. Sourtzi, K. Valkeapaa, C. Lemonidou REVIEW Exploring nursing culture through sociological and symbolic theoretical approach of organizational culture��������������������������������������������������������� 227 E.Gabriel,A.Merkouris
- 6. 170 ΓΕΝΙΚEΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡIΕΣ 1. Γλώσσαγραφής του άρθρου και ευρεί- ες θεματικές περιοχές Στο περιοδικό «Νοση- λεία και Έρευνα» δημοσιεύονται, ύστερα από κρίση, άρθρα στην ελληνική ή αγγλική γλώσ- σα, που συνεισφέρουν στην κατανόηση και εξέλιξη όλων των διαστάσεων της νοσηλευτι- κής φροντίδας. Η Διεύθυνση Σύνταξης αναμέ- νει άρθρα που αναφέρονται στη νοσηλευτική πρακτική, την έρευνα, την εκπαίδευση και τη διοίκηση, με επιστημονική, θεωρητική ή φιλο- σοφική βάση. 2. Είδη εργασιών Οι εργασίες που δημοσι- εύονται στο περιοδικό, εμπίπτουν σε μία από τις ακόλουθες κατηγορίες: α) ερευνητικές με- λέτες, β) βιβλιογραφικές ανασκοπήσεις και γ) άρθρα σχετικά με τις εξελίξεις στη νοσηλευ- τική πρακτική, την εκπαίδευση και τη διοίκη- ση. Επιπροσθέτως, δημοσιεύονται επιστολές (έκτασης μέχρι 500 λέξεων), που περιλαμβά- νουν κρίσεις ή σχόλια για ήδη δημοσιευμένες εργασίες, εφόσον υποβάλλονται μέσα σε δύο (2) μήνες από τη δημοσίευση των αντίστοιχων εργασιών. 3. Παράλληλη δημοσίευση εργασιών Οι ερ- γασίες πρέπει να υποβάλλονται αποκλειστι- κά στο περιοδικό «Νοσηλεία και Έρευνα», δεν πρέπει να έχουν ήδη δημοσιευθεί σε έντυπη ή Οδηγίες προς τους Συγγραφείς ηλεκτρονική μορφή, ούτε να βρίσκονται υπό κρίση από άλλο περιοδικό ή μέσο. Η Διεύθυν- ση Σύνταξης αποφασίζει για τον (ταχύτερο δυνατό) χρόνο δημοσίευσης των άρθρων και διατηρεί το δικαίωμα τροποποίησης της μορ- φής τους, ωστόσο μεγάλες ή ουσιώδεις τροπο- ποιήσεις γίνονται μόνο με τη σύμφωνη γνώμη των συγγραφέων. Οι συγγραφείς πρέπει να αποφεύγουν να υπο- βάλουν δύο (2) άρθρα προερχόμενα από την ίδια ερευνητική εργασία, χωρίς σαφή αιτιολό- γηση. Επίσης, πρέπει να μην περιλαμβάνουν σε νέες εργασίες, υλικό ανασκόπησης βιβλιο- γραφίας που έχει ήδη δημοσιευθεί (π.χ. απο- φυγή αυτο-λογοκλοπής). Όταν θεωρείται ότι προκύπτουν δύο(2) άρθρα από την ίδια ερευ- νητική εργασία, που παρουσιάζουν διαφορε- τικές διαστάσεις της έρευνας, πρέπει να υπο- βάλλονται στο περιοδικό «Νοσηλεία και Έρευ- να», ως ανεξάρτητα και όχι ως δύο(2) μέρη του ίδιου άρθρου. Κάθε άρθρο πρέπει να είναι αυ- τόνομο και να μην περιλαμβάνει το άλλο, αν και μπορεί να αναφέρεται σε αυτό, βιβλιο- γραφικά. Όταν γίνεται πλήρης περιγραφή της ερευνητικής μεθοδολογίας στο πρώτο άρθρο, επαρκεί μία σύντομη περιγραφή της στο δεύ- τερο (με παραπομπή). Γενικά, πρέπει να απο- φεύγεται η προσπάθεια δημοσίευσης πολλών ξεχωριστών άρθρων της ίδιας μελέτης («σαλα- Οι παρούσες οδηγίες του περιοδικού «Νοσηλεία και Έρευνα» έχουν εναρµονιστεί µε τις «Κοινές Απαι- τήσεις για τα Άρθρα τα οποία Υποβάλλονται σε Βιοϊατρικά Περιοδικά», σύμφωνα µε τη διεθνή επι- τροπή εκδοτών ιατρικών περιοδικών. Αποστολή, Σκοπός και Αναγνώριση του Περιοδικού Το Περιοδικό «Νοσηλεία και Έρευνα» δέχεται άρθρα από Έλληνες και ξένους ερευνητές και συγ- γραφείς και βασίζεται σε σύστημα κριτών. Αποστολή του περιοδικού είναι να συμβάλει στην εξέλιξη της νοσηλευτικής επιστήμης και πρακτικής στην Ελλάδα και διεθνώς. Στόχος είναι η προαγωγή και διάχυση νέων γνώσεων και ερευνητικών δεδομένων για εφαρμογή στην κλινική πρακτική. Προς το σκοπό αυτό καλούνται συνάδελφοι νοσηλευτές και συνεργάτες άλ- λων επιστημών να συνεισφέρουν υψηλού επιπέδου μελέτες στην Ελληνική ή στην Αγγλική γλώσσα. Στο περιοδικό δημοσιεύονται πρωτότυπες ερευνητικές μελέτες, ανασκοπήσεις, θεωρητικά ή φι- λοσοφικά άρθρα, ενδιαφέρουσες κλινικές περιπτώσεις και μεθοδολογικά άρθρα από ειδικούς. Το «Νοσηλεία και Έρευνα» συμπεριλαμβάνεται στα περιοδικά µε εθνική αναγνώριση (ΦΕΚ,Τεύχος Β’, 1961/23-9-2008). Επίσης, το περιοδικό έγινε δεκτό και αποδελτιώνεται στις Διεθνείς Βάσεις Δεδο- μένων SCOPUS, CINAHL και ΕΒSCO. 170
- 7. 171ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 43 μοποίηση»), αντίτης εμβάθυνσης των διαφο- ρετικών διαστάσεων και συμπερασμάτων μιας ερευνητικής προσπάθειας, σε μία ενιαία δημο- σίευση. Εφόσον το άρθρο γίνει δεκτό για δημοσίευση οι συγγραφείς θα πρέπει οπωσδήποτε να συ- μπληρώσουν και να στείλουν μέσω φαξ στο νούμερο 0030 210 7461462 τη Φόρμα Δήλω- σης μη Δημοσίευσης της Εργασίας σεΆλλο Πε- ριοδικό, η οποία βρίσκεται στα συνοδευτικά αρχεία στο κάτω μέρος αυτής της σελίδας. 4. Συμμετοχή συγγραφέων στην εκπόνηση της εργασίας. Όλοι οι συγγραφείς που αναφέ- ρονται σε ένα άρθρο, πρέπει να έχουν συνει- σφέρει ενεργά στη σύλληψη και στο σχεδια- σμό της μελέτης και/ή στην ανάλυση και ερμη- νεία των δεδομένων και/ή στη συγγραφή του άρθρου και όλοι πρέπει να έχουν μελετήσει το περιεχόμενο και εγκρίνει την τελική έκδοση που έχει υποβληθεί προς δημοσίευση. Η συμ- μετοχή μόνο στην αναζήτηση χρηματοδότη- σης μιας έρευνας ή στη συλλογή των δεδομέ- νων δεν δικαιολογεί την αναφορά μεταξύ των συγγραφέων, η οποία υποκαθίσταται με την έκφραση ευχαριστιών. Για το λόγο αυτό, όταν υπάρχουν περισσότεροι του ενός συγγραφείς, απαιτείται επιστολή στην οποία θα αναφέρε- ται ξεχωριστά η συμβολή του κάθε συγγρα- φέα στην εργασία (π.χ μεθοδολογικός σχεδια- σμός, στατιστική ανάλυση και ερμηνεία, συγ- γραφή του τελικού κειμένου, κριτική ανάγνω- ση και διόρθωση του τελικού κειμένου, βιβλι- ογραφική ανασκόπηση κ.λπ.). Η σύνταξη του περιοδικού διατηρεί το δικαίωμα επικοινωνίας με τους συγγραφείς προκειμένου να λάβει ορι- σμένες διευκρινίσεις επί των ιδιαίτερων θεμά- των που αφορούν στην εργασία 5. Τρόπος υποβολής των εργασιών Τα κεί- μενα προς δημοσίευση υποβάλλονται ηλε- κτρονικά, στο e-mail: info@nursingstudies. gr. Οι εργασίες υποβάλλονται σε ηλεκτρονι- κή μορφή, μέσω e-mail, γραμμένες σε αρχείο τύπου Word για Windows. Σχήματα, γραφι- κά και φωτογραφίες υποβάλλονται σε χωρι- στό αρχείο τύπου .JPEG, .GIF, .TIFF, Microsoft PowerPoint ή Excel. Οι συγγραφείς πρέπει να επιβεβαιώνουν την ορθή παραλαβή των εργα- σιών τους, επικοινωνώντας με τη Γραμματεία σύνταξης κατά τις εργάσιμες ημέρες και κατά τις ώρες 10.00-14.00, στο τηλέφωνο: 0030 210 7461485. Επίσης, πρέπει πάντα να διατηρούν αντίγραφο της εργασίας τους. 6. Περιοδικότητα έκδοσης του περιοδικού Το περιοδικό «Νοσηλεία και Έρευνα» εκδίδεται τρεις (3) φορές κάθε χρόνο (τετραμηνιαίο) και δημοσιεύονται σ’αυτό, εργασίες αποκλειστικά των συνδρομητών του. Ο συγγραφέας ή ένας τουλάχιστον από τους συγγραφείς οποιουδή- ποτε υποβαλλόμενου άρθρου πρέπει να είναι ήδη εγγεγραμμένος συνδρομητής του περιο- δικού ή ταμειακώς τακτοποιημένο μέλος της Εταιρείας Νοσηλευτικών Σπουδών για το τρέ- χον έτος. 7. Διατήρηση του υλικού Οι συγγραφείς ενη- μερώνονται ότι το υλικό που υποβάλλεται, δια- τηρείται για ένα μήνα, μετά τη δημοσίευση. Αν υπάρχειαίτημαεπιστροφήςυλικού,πρέπειναδι- ατυπώνεται κατά την υποβολή των εργασιών. ΔΟΜΉ ΚΑΙ ΜΟΡΦΉ ΥΠΟΒΑΛΛΌΜΕΝΩΝ ΕΡΓΑΣΙΏΝ 8. Δακτυλογράφηση: Τα άρθρα πρέπει να εί- ναι δακτυλογραφημένα σε διπλό διάστημα, με γράμματα μεγέθους 12΄΄ και με λευκό περιθώ- ριο 2,5 cm σε όλες τις πλευρές κάθε σελίδας Α4. Οι σελίδες πρέπει να είναι αριθμημένες στην κάτω δεξιά γωνία (κείμενο και πίνακες), και τα σχήματα, γραφικά και φωτογραφίες να υποβάλλονται σε ξεχωριστά αρχεία, με συνε- χή αρίθμηση. 9. Σελίδα Ταυτότητας: Η πρώτη σελίδα κάθε άρθρου περιλαμβάνει τον τίτλο της εργασίας (μέχρι 15 λέξεις) και τα ονοματεπώνυμα του/ των συγγραφέων, στην ελληνική και στην αγ- γλική γλώσσα. Κάθε ονοματεπώνυμο συνο- δεύεται από τα τυπικά προσόντα, τον τελευ- ταίο επαγγελματικό τίτλο, τον εργασιακό φο- ρέα, την ταχυδρομική και ηλεκτρονική διεύ- θυνση και τον αριθμό τηλεφώνου επικοινω- νίας του συγγραφέα. Σε περίπτωση περισσο- τέρων του ενός συγγραφέων, ορίζεται ποιός από αυτούς είναι υπεύθυνος για την επικοινω- νία με το περιοδικό. Οι συγγραφείς συστηματι- κών ανασκοπήσεων και ερευνητικών μελετών δεν μπορεί να είναι περισσότεροι των έξι (6), παρά μόνο κατ’ εξαίρεση, όταν πρόκειται για διεπιστημονικές, μεγάλης κλίμακας ή πολυκε- ντρικές μελέτες. Οι συγγραφείς περιγραφικών ανασκοπήσεων δεν μπορεί να είναι περισσότε- ροι των δύο (2). Η σελίδα ταυτότητας παραμέ- νει και φυλάσσεται στη Γραμματεία του περι- οδικού, μέχρι την ολοκλήρωση της ανώνυμης 171ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 41
- 8. 172 κρίσης κάθε εργασίας,λαμβάνοντας ένα κωδι- κό αριθμό που κοινοποιείται στον συγγραφέα, με e-mail. Με βάση αυτόν τον αριθμό μπορεί ο ενδιαφερόμενος να ζητεί πληροφορίες για την εργασία του, μετά την υποβολή της. 10. Σελίδα Τίτλου: Αμέσως μετά τη σελίδα ταυτότητας ακολουθεί η σελίδα τίτλου, που περιλαμβάνει ένα περιγραφικό και ένα σύντο- μο τίτλο της εργασίας. Ο σύντομος τίτλος δι- ατυπώνεται στην ελληνική και αγγλική γλώσ- σα και δεν μπορεί να περιλαμβάνει περισσότε- ρες από πέντε(5) λέξεις. Σ’αυτήν τη σελίδα δεν αναφέρονται τα ονοματεπώνυμα των συγγρα- φέων ή οποιοδήποτε άλλο στοιχείο που παρα- βιάζει την ανωνυμία τους, κατά τη διαδικασία της κρίσης. 11. Περιλήψεις και Λέξεις-Κλειδιά: Η σελίδα τίτλου ακολουθείται από δομημένες περιλή- ψεις (μέχρι 250 λέξεις) στην ελληνική και στην αγγλική γλώσσα, οι οποίες θα συνοψίζουν με ακρίβεια το περιεχόμενο της εργασίας. Η πε- ρίληψη περιλαμβάνει α) εισαγωγή, β) σκοπό ή σκοπούς, γ) μεθοδολογία, δ) αποτελέσμα- τα και ε) συμπέρασμα, ενώ δεν πρέπει να πε- ριλαμβάνει βιβλιογραφικές παραπομπές και συντομογραφίες. Κάθε περίληψη ακολουθεί- ται από, μέχρι έξι (6), λέξεις-κλειδιά, οι οποίες υποδεικνύουν το περιεχόμενο, το σκοπό και το επίκεντρο του άρθρου. 12. Κύριο Μέρος Εργασίας: Η έκταση του κυρίως μέρους του άρθρου πρέπει να είναι 2.000-5.000 λέξεις (εκτός των περιλήψεων, πι- νάκων και βιβλιογραφίας). Ενθαρρύνεται ιδιαί- τερα η υποβολή μικρών άρθρων (μέχρι 2.500 λέξεις κυρίως κειμένου και μέχρι δεκαπέ- ντε(15) βιβλιογραφικές παραπομπές). Η επιλο- γή αυτή προτείνεται για τη δημοσίευση μικρής έκτασης σημαντικών ερευνητικών δεδομένων, που δεν έχουν δυνατότητα επανάληψης ή γε- νίκευσης. Επιπλέον, οι εργασίες μικρής έκτα- σης έχουν αυξημένες πιθανότητες ταχύτερης δημοσίευσης. Μια εργασία πρέπει να περιλαμβάνει ενδιάμε- σους τίτλους (επικεφαλίδες) που να δομούν το κείμενο. Οι προτεινόμενοι προς χρήση ενδιά- μεσοι τίτλοι περιλαμβάνουν: α) εισαγωγή, β) βιβλιογραφική ανασκόπηση, γ) σκοπός-οί, δ) ερευνητικά ερωτήματα ή υποθέσεις της μελέ- της, ε) δείγμα, στ) μέθοδος συλλογής δεδομέ- νων, ζ) αξιοπιστία και εγκυρότητα, η) ηθικά θέ- ματα, θ) ανάλυση δεδομένων, ι) αποτελέσμα- τα/ευρήματα, ια) συζήτηση, ιβ) συμπεράσμα- τα και σημασία για τη νοσηλευτική πρακτική, ιγ) περιορισμοί της μελέτης, ιδ) ευχαριστίες κ.λπ. Οι ενδιάμεσοι τίτλοι πρέπει να επιλέγο- νται και να προσαρμόζονται, καθώς εξελίσσε- ται η συγγραφή του άρθρου και πρέπει να δια- κρίνεται η ιεραρχική σειρά τους. Π.χ. οι κύριοι ενδιάμεσοι τίτλοι θα αναγράφονται με κεφα- λαία γράμματα και bold, οι δευτερεύοντες με πεζοκεφαλαία και bold, οι τριτεύοντες με πλά- για κ.λπ. ΑΝΩΝΥΜΊΑ ΥΠΌ ΜΕΛΈΤΗ ΠΛΗΘΥΣΜΟΎ ΚΑΙ ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΜΈΝΗ ΣΥΓΚΑΤΆΘΕΣΗ Στην εργασία δεν πρέπει να αναφέρονται ονο- ματεπώνυμα συγκεκριμένων ατόμων, νοσοκο- μείων η άλλων φορέων, για τη διατήρηση της ανωνυμίας, εκτός αν υπάρχει ρητή αποδοχή εκ μέρους των αναφερομένων. Επίσης, οι ασθε- νείς έχουν το θεμελιώδες δικαίωμα σεβασμού της ιδιωτικότητας το οποίο δεν θα πρέπει να παραβιάζεται χωρίς την πληροφορημένη συ- γκατάθεσή τους. Ωστόσο, στις περιπτώσεις που οι συγγραφείς κρίνουν ότι κάποια προσω- πικά στοιχεία των ασθενών είναι απαραίτητα για επιστημονικούς σκοπούς (όπως τα αρχικά των ονομάτων των ασθενών ή φωτογραφίες τους ή στοιχεία του νοσοκομείου όπου νοση- λεύτηκαν), θα πρέπει να ζητούν την πληροφο- ρημένη συγκατάθεση των ασθενών προκειμέ- νου να τα δημοσιεύσουν. Αυτό, σημαίνει ότι οι συγγραφείς υποχρεώνονται να δείχνουν το τελικό κείμενο της εργασίας τους (με τα συνο- δευτικά αρχεία: Εικόνων και Παραρτημάτων) το οποίο είναι προς υποβολή στο περιοδικό και να λαμβάνουν εγγράφως τη συγκατάθεση των ασθενών. Σε κάθε περίπτωση οι συγγραφείς θα πρέπει να καταβάλουν προσπάθεια για την εξασφά- λιση του μεγαλύτερου δυνατού βαθμού ανω- νυμίας των ασθενών. Για παράδειγμα, η κάλυ- ψη των ματιών σε μία φωτογραφία, δεν εξα- σφαλίζει πλήρως την ανωνυμία του εικονιζό- μενου. Οι αλλαγές σε κάποια χαρακτηριστικά γνωρίσματα των ασθενών, είναι μία τεχνική που συστήνεται στους συγγραφείς, εφόσον βέβαια αυτές οι αλλαγές δεν παραποιούν- παρερμηνεύουν τα ερευνητικά αποτελέσμα- τα. Αλλαγές τέτοιου είδους θα πρέπει οπωσ- δήποτε να γνωστοποιούνται στον εκδότη του περιοδικού καθώς και να παρέχεται η διαβε- βαίωση ότι αυτές οι αλλαγές δεν επιφέρουν
- 9. 173ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 43 καμία «αλλοίωση»επιστημονικής φύσεως. Η λήψη της έγγραφης πληροφορημένης συγκα- τάθεσης θα πρέπει να αναφέρεται στην ενότη- τα της μεθοδολογίας, στο τελικό κείμενο της προς υποβολή εργασίας. ΤΉΡΗΣΗ ΚΏΔΙΚΑ ΑΝΘΡΩΠΊΝΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΆΤΩΝ Σεπερίπτωσηπουοισυγγραφείςδημοσιεύουν αποτελέσματα πειραμάτων, τα οποία έγιναν σε ανθρώπους θα πρέπει να δηλώσουν στην ενότητα της μεθοδολογίας, το αν αυτά έγιναν βάσει των όσων αναφέρονται στη Διακήρυ- ξη για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα του Ελσίνκι του 1975, όπως αυτή αναθεωρήθηκε το 2004. Αν τυχόν υπάρχουν κάποιες παρεκκλίσεις στη μεθοδολογία υλοποίησης των πειραμάτων σε σχέση με τα όσα αναφέρονται στη Διακήρυξη του Ελσίνκι θα πρέπει οι συγγραφείς οπωσδή- ποτε να αιτιολογούν αυτές τις παρεκκλίσεις. Ιδιαίτερα, όσον αφορά την εκπόνηση κλινικών μελετών (παρεμβατικών και μη), θα πρέπει οι συγγραφείς να δηλώνουν, στην ενότητα της μεθοδολογίας αν αυτές διεξήχθησαν μετά από έγκριση του Εθνικού Οργανισμού Φαρμάκων (ΕΟΦ) σύμφωνα με την Υπουργική Απόφαση ΔΥΓ3/89292, ΦΕΚ Β1973/31-12-2003 (εναρμό- νιση με την Directive 2001/20/EC) Επιπλέον, πρέπει να λαμβάνεται υπόψη ότι τα δεδομένα είναι ιστορικά και πρέπει να αναφέ- ρονται στον αόριστο χρόνο. Ωστόσο, ο χρόνος συλλογής των δεδομένων πρέπει να αναφέρε- ται, τόσο στην περίληψη, όσο και στο κυρίως κείμενο. Για παράδειγμα, στην περίπτωση των εμπειρικών (ερευνητικών) μελετών, αυτό μπο- ρεί να διατυπωθεί ως εξής: «Η συλλογή των δε- δομένων έγινε κατά τη διάρκεια του 2007» ή «Η συλλογή των δεδομένων έγινε κατά τη δι- άρκεια 18 μηνών, στο χρονικό διάστημα 2006- 2007». Σημειώνεται ότι στο περιοδικό «Νο- σηλεία και Έρευνα» δεν δημοσιεύονται άρ- θρα που αναφέρονται σε δεδομένα παλαιό- τερα των πέντε(5) ετών, εκτός αν αιτιολογείται επαρκώς η τρέχουσα σχετικότητα και χρησι- μότητά τους. Στις ποιοτικές μελέτες, τα άτομα πρέπει να αναφέρονται με αριθμούς ή ψευδώ- νυμα (σε εισαγωγικά) και να υπάρχει ισορρο- πία των αναφορών σε όλο το φάσμα των απα- ντήσεων. Στην περίπτωση των ανασκοπήσεων, πρέπει να αναφέρεται το έτος που έγινε η ανασκόπη- ση και το εύρος των ετών δημοσίευσης των μελετών που ανασκοπήθηκαν. Ανάλογες λε- πτομέρειες πρέπει να αναφέρονται και στην περίπτωση ιστορικών μελετών. Οι στατιστικές δοκιμασίες που χρησιμοποιούνται, πρέπει να ορίζονται και, όπου είναι απαραίτητο, να τεκ- μηριώνονται με βιβλιογραφικές παραπομπές. Οι συντομογραφίες και τα σύμβολα πρέπει να χρησιμοποιούνται σπάνια και μόνον όταν επα- ναλαμβάνονται μεγάλα σε έκταση ονόματα ή εκφράσεις. Τα πλήρη ονόματα ή εκφράσεις θα αναφέρονται ολόκληρα κατά την πρώτη χρή- ση, ακολουθούμενα από τη συντομογραφία σε παρένθεση. Σε κάθε περίπτωση, θα ακολου- θούνται οι κανόνες που ισχύουν στις δημοσι- εύσεις του Royal Society of Medicine Press. 13. Αντικρουόμενα συμφέροντα: H εμπι- στοσύνη του κοινού στη διαδικασία κρίσης των υποβαλλόμενων άρθρων εξαρτάται εν μέ- ρει και από τον τρόπο διαχείρισης τυχόν αντι- κρουόμενων συμφερόντων κατά τη συγγρα- φή, την αξιολόγηση και τη λήψη της τελικής απόφασης εκ μέρους της διεύθυνσης σύντα- ξης για τη δημοσίευσή τους ή όχι. Αντικρου- όμενα συμφέροντα υφίστανται όταν κάποιος συγγραφέας (ή το ίδρυμα από το οποίο προ- έρχεται ο συγγραφέας), κάποιος κριτής ή ο δι- ευθυντής σύνταξης έχουν οικονομικές ή δια- προσωπικές σχέσεις που με αρνητικό τρόπο επηρεάζουν τις ενέργειές τους αναφορικά με το άρθρο που έχει υποβληθεί προς κρίση στο περιοδικό. Πιο συγκεκριμένα, σύμφωνα με τις κοινές απαιτήσεις που πρέπει να πληρούν τα άρθρα τα οποία υποβάλλονται σε βιοϊατρικά περιοδικά (όπως αυτές έχουν εκδοθεί το Φε- βρουάριο του 2006 από τη Διεθνή Επιτροπή Εκδοτών Ιατρικών Περιοδικών) αντικρουόμε- να συμφέροντα υφίστανται όταν υπάρχουν οι- κονομικές σχέσεις (π.χ σχέσεις εργοδότη - ερ- γαζόμενου, ιδιοκτησίας περιουσίας, οικονο- μικών τιμητικών επάθλων, και αμειβόμενων εμπειρογνωμοσυνών), οι οποίες είναι οι πιο εύκολα αναγνωρίσιμες και αυτές που πιο συ- χνά υπονομεύουν την αξιοπιστία του περιο- δικού, των εκδοτών, των συγγραφέων και της επιστήμης γενικότερα. Ωστόσο, αντικρουόμε- να συμφέροντα μπορεί να προκύψουν και για άλλους λόγους, όπως οι κακές διαπροσωπικές σχέσεις, ο ακαδημαϊκός ανταγωνισμός κ.α. Οι συγγραφείς θα πρέπει να δηλώσουν στο τέ- λος του κειμένου της εργασίας τους και πριν από τον κατάλογο της βιβλιογραφίας, αν θε- ωρούν ότι η κρίση –αξιολόγηση της εργασία
- 10. 174 p.7). Όλες οιαναφορές πρέπει να γίνονται από τις πρωτογενείς πηγές. Ο κατάλογος της βιβλιογραφίας ακολουθεί το σύστημα Harvard, π.χ. γράφεται με αλφαβη- τική σειρά, με βάση το επώνυμο του πρώτου συγγραφέα. Ο κατάλογος της βιβλιογραφίας πρέπει να περιλαμβάνει τα επώνυμα των συγ- γραφέων και τα αρχικά, τη χρονολογία της δη- μοσίευσης, τον τίτλο του άρθρου, το πλήρες όνομα του περιοδικού, τον αριθμό του τόμου (και τον αριθμό του τεύχους, εάν οι σελίδες του τόμου δεν είναι συνεχόμενες) και την πρώ- τη και τελευταία σελίδα του άρθρου. Όταν η παραπομπή αφορά βιβλίο, αναφέρεται ο συγ- γραφέας, η χρονολογία, ο τίτλος, ακολουθείται από τον εκδότη και την πόλη. Όταν η παρα- πομπή αφορά κεφάλαιο σε βιβλίο, πρέπει να δίνονται λεπτομέρειες για το συγγραφέα (είς) του βιβλίου, τη χρονολογία, τον τόπο δημοσί- ευσης και τον εκδοτικό οίκο. Οι παραπομπές που αναφέρεται ότι είναι «υπό δημοσίευση» («in press»), γίνονται αποδεκτές μόνον εάν συ- νοδεύονται από επιστολή αποδοχής του αντί- στοιχου περιοδικού. Παραδείγματα: Williams N. (2001). Patient resuscitation fol- lowing major thermal trauma. Nursing in Criti- cal Care: 6: 115-121 Muller D, Harns P, Watley L. (1986). Nursing Children: Psychology Research and Practice. London: Harper Row. Lewis T, Hell J. (1992). Rhabdomyolysis and Myoglobinuria. In: Hall J, Schmidt G, Wood L. (eds), Principles of Critical Care,Volume 2. New York: McGraw Hill. Οι ιστοσελίδες (websites) αναφέρονται ως ακολούθως: National Institute for Clinical Excellence (2000) Final appraisal determination: Drugs for early thrombolysis in the treatment of acute myo- cardial infarction, NICE, www.nice.org.uk/arti- cle.asp?a=36672.Πρόσβασηστις7Οκτωβρίου 2006. 17. Πίνακες,Σχήματα,Γραφικά,Φωτογραφίες: Οι πίνακες πρέπει να αναφέρονται στο κείμενο ως Πίνακες, να αριθμούνται με τη σειρά παρά- θεσής τους, π.χ. ως Πίνακας 1, Πίνακας 2 κλπ και να ενσωματώνονται στη σωστή θέση τους στοκείμενο.Όλεςοιεικόνες,συμπεριλαμβανο- τους, δύναται να επηρεαστεί ή όχι από την ύπαρξη τυχόν αντικρουόμενων συμφερόντων όπως αυτά περιγράφονται παραπάνω. 14. Πηγές χρηματοδότησης: Οι συγγραφείς θα πρέπει να αναφέρουν τα λεπτομερή στοι- χεία (επωνυμία φορέα, στοιχεία επικοινωνίας, χορηγούμενο ποσό) όλων των χρηματοδοτι- κών πηγών από τις οποίες ενισχύθηκε η εκ- πόνηση της εργασίας τους. Παραδείγματα τέ- τοιων πηγών είναι: χρηματοδοτήσεις από εται- ρείες ιατρικού ενδιαφέροντος ή μη, υποτροφί- ες, επιχορηγήσεις προερχόμενες από εθνικούς ή κοινοτικούς πόρους, ενισχύσεις από επιστη- μονικούς φορείς (π.χ. επιστημονικές εταιρείες, μη κερδοσκοπικά ιδρύματα κ.λπ.). Επίσης, θα πρέπει να αναφέρεται αν η εργασία εκπονήθη- κε στο πλαίσιο κάποιου προγράμματος εθνι- κού ή διακρατικού, το οποίο χρηματοδοτή- θηκε από πόρους εθνικούς ή της αλλοδαπής. Στην περίπτωση αυτή, θα πρέπει να αναφέ- ρονται τα πλήρη στοιχεία του προγράμματος (φορέας ανάθεσης, χρονική διάρκεια, ποσό χρηματοδότησης κλπ). Τα παραπάνω στοιχεία θα πρέπει να αναφέρονται σε ξεχωριστή ενό- τητα μετά την ενότητα όπου γίνονται οι δηλώ- σεις περί αντικρουόμενων συμφερόντων. 15. Ευχαριστίες Μετά την ενότητα των χρη- ματοδοτικών πηγών ακολουθεί η προαιρετι- κή ενότητα των ευχαριστιών, στην οποία ανα- φέρονται τα ονόματα και οι ιδιότητες ατόμων πουσυνέβαλαν(π.χ.μέσωτηςπαροχήςπρωτο- γενών στοιχείων, ή μέσω της κριτικής ανάγνω- σης του κειμένου προς δημοσίευση ή μέσω της γνωμοδότησής τους) στην εκπόνηση της εργασίας (πέραν από τους συγγραφείς). Στην ενότητα αυτή, θα πρέπει να αναφέρονται και τυχόν χορηγοί-δωρητές υλικών και μέσων που ήταν απαραίτητα για τη διεξαγωγή της έρευ- νας. 16. Βιβλιογραφικές Παραπομπές Οι βιβλιο- γραφικές παραπομπές μέσα στο κείμενο πρέ- πει να αναφέρουν τα επώνυμα των συγγρα- φέων, ακολουθούμενα από τη χρονολογία, με χρονολογική σειρά, π.χ. (Lewis 1975, Barnett 1992, Chalmers 1994). Όταν υπάρχουν περισ- σότεροι από δύο συγγραφείς, αναφέρεται το όνομα του πρώτου συγγραφέα και ακολουθεί- ται από et al., π.χ. (Barder et al. 1994), αλλά όλοι οι συγγραφείς πρέπει να αναφέρονται στον κατάλογο της βιβλιογραφίας. Όταν στο κεί- μενο υπάρχουν εισαγωγικά, πρέπει πάντα να αναφέρεται και η σελίδα, π.χ. (Chalmers 1994,
- 11. 175ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 43 μένων τωνφωτογραφιών, πρέπει να αναφέρο- νται στο κείμενο ως Σχήματα και να αριθμού- νται με τη σειρά παράθεσής τους, π.χ. Σχήμα 1, Σχήμα 2 κλπ. Πίνακες και Σχήματα πρέπει να έχουν τίτλο και μπορούν να συνοδεύονται από επεξηγηματικό κείμενο (λεζάντα), που δεν θα υπερβαίνει τις τριάντα(30) λέξεις.Το περιοδικό διατηρεί το δικαίωμα προσαρμογής του μεγέ- θους των σχημάτων, για τεχνικούς λόγους. Σε περίπτωση χρησιμοποίησης υλικού (περι- λαμβανομένων των σχημάτων, πινάκων κ.λπ.) που έχει ήδη δημοσιευθεί αλλού, πρέπει να εξασφαλίζεται, πριν την υποβολή ενός άρ- θρου, η άδεια των αρχικών συγγραφέων ή αυ- τών που κατέχουν τα πνευματικά δικαιώματα του αναπαραγόμενου υλικού. Οι συγγραφείς των δημοσιευμένων άρθρων έχουν την ευθύ- νη για οποιαδήποτε επίπτωση από παραβίαση του copyright τρίτων. ΔΙΑΔΙΚΑΣΊΑ ΚΡΊΣΗΣ 18. Όλες οι υποβαλλόμενες εργασίες κρίνο- νται (ως ανώνυμες) από δύο(2) ανεξάρτητους Κριτές και, εφόσον περιλαμβάνουν σύνθετες στατιστικές δοκιμασίες, από στατιστικολόγο. Οι Κριτές αποφαίνονται αν ένα άρθρο είναι α) δημοσιεύσιμο ως έχει, β) δημοσιεύσιμο ύστε- ρα από διορθώσεις ή γ) μη δημοσιεύσιμο. Σε περίπτωση διαφωνίας των κριτών αποφαίνε- ται οριστικά η Διεύθυνση Σύνταξης, λαμβάνο- ντας υπόψη τις παρατηρήσεις και των δύο Κρι- τών. Αν οι κριτές υποδείξουν διορθώσεις, η εργα- σία επιστρέφεται από τη γραμματεία του περι- οδικού στον/στους συγγραφείς για επαναδια- τύπωση και επανυποβολή το αργότερο εντός 6 εβδομάδων από την ημερομηνία αποστολής των σχολίων του κριτή (η διάρκεια διόρθωσης των εργασιών από τους κριτές ανέρχεται συ- νήθως σε 6-8 εβδομάδες και σε κάποιες περι- πτώσεις μπορεί να φτάσει και τις 10 εβδομά- δες). Κατά την επανυποβολή ο/οι συγγραφείς θα πρέπει μέσω επιστολής προς το διευθυ- ντή σύνταξης να δηλώσει/ουν τις διορθώσεις που έχουν κάνει σύμφωνα με τις υποδείξεις των κριτών. Η διορθωμένη εργασία, εάν κριθεί αναγκαίο, ξαναστέλνεται στους Κριτές οι οποί- οι επιβεβαιώνουν ή όχι τη διόρθωση του κει- μένου σύμφωνα με τις συστάσεις τους, οπό- τε η διεύθυνση σύνταξης λαμβάνει την τελική της απόφαση για τη δημοσίευση του άρθρου Δοκίμιο, Ανάτυπο, Πρόσθετα Αντίτυπα 19. Ηλεκτρονικό Ανάτυπο Μετά τη δημοσί- ευση αποστέλλεται στο συγγραφέα που είναι υπεύθυνος για την επικοινωνία, η ηλεκτρονι- κή διεύθυνση της δημοσίευσης. Ηλεκτρονικά ανάτυπα διανέμονται από αυτόν, στους υπό- λοιπους συγγραφείς. Το περιοδικό δεν εκδίδει τυπογραφικά ανάτυπα των δημοσιευόμενων εργασιών. ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΆ ΔΙΚΑΙΏΜΑΤΑ 20.Προϋπόθεσηγιατηδημοσίευσηοποιασ- δήποτε εργασίας στο περιοδικό «Νοσηλεία και Έρευνα» είναι η παραχώρηση από τους συγγραφείς αυτού του αποκλειστικού δικαιώ- ματος στην Εταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών. Μαζί με το δοκίμιο αποστέλλεται στους συγ- γραφείς ειδικό έντυπο παροχής άδειας απο- κλειστικής δημοσίευσης, το οποίο συμπλη- ρώνεται, υπογράφεται και επιστρέφεται ταχυ- δρομικά στο περιοδικό, μαζί με το διορθωμέ- νο δοκίμιο του άρθρου. Όταν ένα άρθρο προέρχεται από μεγάλη ερευ- νητική μελέτη και οι ίδιοι ή άλλοι συγγραφείς έχουν προετοιμάσει επιπλέον άρθρα (χωρι- στές παρουσιάσεις), τα οποία έχουν δημοσιευ- θεί ή υποβληθεί προς δημοσίευση σε αυτό ή άλλο περιοδικό, ο συγγραφέας που είναι υπεύ- θυνος για την επικοινωνία οφείλει να ενημε- ρώσει τη Διεύθυνση Σύνταξης, προκειμένου να διασφαλισθεί ότι δεν παραβιάζονται πνευ- ματικά δικαιώματα τρίτων. Οποιαδήποτε επί- πτωση από παραβίαση πνευματικών δικαιω- μάτων βαρύνει τους συγγραφείς των δημοσι- ευμένων άρθρων και το περιοδικό θα προβαί- νει στις ανάλογες ενέργειες. ΤΕΛΙΚΗ ΕΠΙΣΗΜΑΝΣΗ Παρακαλούνται οι συνδρομητές που προ- ετοιμάζουν εργασίες προς δημοσίευση στο περιοδικό «Νοσηλεία και Έρευνα», να τηρούν σχολαστικά τις παραπάνω Οδηγίες προς τους Συγγραφείς, προς αποφυγή κα- θυστερήσεων στη δημοσίευση των εργα- σιών τους και στην κυκλοφορία των τευ- χών.
- 12. 176 GENERAL INFORMATION 1. “NursingCare and Research” publishes, fol- lowing peer review, articles in Greek or English, contributing to the understanding and devel- opment of all aspects of nursing care. The Ed- itorial Department receives manuscripts relat- ing to nursing practice, research, education and management, with scientific, theoretical or philosophical basis. 2. Papers published in the journal belong to one of the following categories: a) research studies, b) literature reviews and c) articles re- lating to developments in nursing practice, education and management. Additionally, let- ters (no longer than 500 words), including re- views or comments on previously published work, are published if submitted within two (2) months from the publication of the research concerned. 3. Manuscripts must be submitted exclusive- ly to the “Nursing Care and Research” journal, they must not have been published in print or electronic form, or undergo peer review at an- other journal or medium at the time of sub- mission. The Editorial Director decides time of publication and reserves the right to change manuscript format; however, large or substan- tial changes are made only following author consent. Authors should avoid submitting two man- uscripts from the same study without clear justification. Also, they should not include in new work material from background litera- ture reviews that have already been published (eg avoidance of self-plagiarism). In the event that two papers emerge from the same re- search study, presenting different aspects of the work at hand, they must be submitted in- dependently and not as two parts of the same article. Each article should be autonomous and must not include the other, although cross - references can be made. When a com- plete description of the research methodology is made in the first article a brief description is sufficient in the the second provided the first is adequately referenced. Generally, one should avoid publishing numerous individual papers emanating from the same study (“salami slic- ing”) and instead should focus on the different aspects and research findings within a single publication. If the manuscript is accepted for publication, the authors must complete and send via fax at 00302107461485 the Non-Publication in An- other Medium Form, which forms part of the supporting files as required in the submission process. Instructions for Authors MISSION AND AIM OF THE JOURNAL “Nursing Care and Research” is a peer-reviewed journal accepting manuscripts from researchers from Greece and abroad. Its mission is to contribute to the development of nursing science and practice in Greece as well as internationally. The aim is to promote and disseminate new knowledge and research data for eventual application in clinical practice. To this end, nurses and other affiliated researchers are invited to submit high-calibre manuscripts in Greek or English. The journal welcomes original research papers, reviews, theoretical or philosophical articles, interesting clinical cases and methodological articles from experts. Nursing Care and Research is recognized at national level (FEK issue B 1961/23-9-2008) and is indexed at the CINHAL, EBSCO and SCOPUS International Databases.
- 13. 177ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 43 4. Authorparticipation in the drafting pro- cess All authors cited in a manuscript must have ac- tively contributed to the conception and de- sign of the study and/or the analysis and in- terpretation of data and/or in drafting the manuscript and all should have analysed and approved the content of the final version sub- mitted for publication. Participation only in the funding-seeking process or data collection does not justify listing among the authors, and can be acknowledged in the Acknowledge- ment section. For this reason, when several au- thors are cited, a separate letter is required ex- plaining in detail the contribution of each (eg methodological design, statistical analysis and interpretation, drafting of final text, reviewing and editing, literature review etc). The editori- al department reserves the right to contact au- thors to obtain clarifications on specific issues. 5. Submission process Manuscriptsforpublicationaresubmittedelec- tronically via e-mail: info@nursingstudies.gr in Word for Windows format. Figures, tables, graphics and images (only black white) are to be submitted in separate files in JPEG, GIF, TIFF, Microsoft PowerPoint and Excel formats. Authors are advised to confirm that their work has been received by contacting the Secre- tariat on weekdays between 10.00-16.00, tel: 00302106512282. In addition, authors should always maintain a copy of their work. 6. Periodicity The journal is published three (3) times per year (quarterly) and includes research pa- pers submitted exclusively by its subscribers. The author or at least one of the authors of any manuscripts submitted must already be a registered subscriber of the journal or a paid member of the Nursing Studies Society for the current year. 7. Retention of material Authors are advised that submitted manu- scripts are kept in record for one month af- ter publication. If there is a request for the re- turn of any material it should be clearly stated when manuscripts are being submitted. Organisation and format 8. Script: Texts should be double-spaced, with font size 12 and 2.5 cm white margin on all sides of each A4 page. All pages must be numbered in the lower right corner and the figures, tables, graphics and photos are to be submitted in separate pages, in continuous numbering. 9. Identification Page: The first page of each manuscript includes the title (up to 15 words) and the names of the authors in Greek and En- glish. Each author name is accompanied by qualifications, the last professional title, em- ployer, mailing and e-mail address and tele- phone number. In case of several authors, the name of the author to whom inquiries regard- ing the paper should be directed must be indi- cated (corresponding author). The authors of research studies cannot exceed six (6), apart from exceptional circumstanc- es when it comes to multi-disciplinary, large- scale multicenter studies. The authors of oth- er types of manuscripts cannot exceed two (2). All authors listed in the manuscript must have made an active contribution to the conception and design of the study and/or the analysis and interpretation of data and/or in the draft- ing of the manuscript and everyone should have studied and approved the final version submitted for publication. Participation only in the funding-seeking process or data collec- tion does not justify listing among the authors, and can be acknowledged in the Acknowledg- ment section. The identification page will be stored at the journal’s Secretariat office until the comple- tion of each anonymous peer review, receiv- ing a code number communicated to the au- thor via e-mail. With this number the author can request information on the progress of their manuscript following submission. 10. Title Page: Immediately after the identi- fication page, follows the title page, which in- cludes the title and the running title of the pa- per. The running title will appear in Greek and
- 14. 178 English language andcannot exceed five (5) words. This page does not list names of au- thors or any other item that violates their ano- nymity during the peer-review process. 11. AbstractsandKeywords:The title page is followed by the abstracts (up to 250 words) in Greek and English, which will accurately sum- marize the content of the work. The abstract includes a) introduction, b) aim(s), c) method- ology, d) results and e) conclusion, and must not contain bibliographical references and ab- breviations. Each abstract is followed by up to six (6) keywords that indicate the content, pur- pose and focus of the manuscript. 12. Main body of work: The area of the main body of the manuscript should be 2,000-5,000 words (excluding abstracts, tables and bibliog- raphy). Short manuscripts (up to 2,500 words in the main body and up to fifteen (15) refer- ences) are particularly welcome. This option is recommended for the dissemination of small- scale research studies of outstanding val- ue, without the possibility of extrapolations or repetition. In addition, smaller-scale man- uscripts are more likely to reach publication stage faster. The manuscript should include headings to further clarify text sections. Proposed head- ings include: a) introduction, b) literature re- view, c) aims, d) research questions and assumptions, e) sample f) data collection pro- cess, g) reliability and validity, h) ethical issues, i) data analysis, j) results, k) discussion, l) lim- itations of the study,m) conclusions and rel- evance to nursing practice, n) acknowledg- ments etc. Headings must be selected and adapted to content needs and their hierarchi- cal order should be clearly distinguishable; for example first level headings should appear in upper case and bold fonts, second level head- ings in lower case and bold fonts, third level headings in italics and so on and so forth. Study population anonymity and informed consent In order to ensure anonymity, the manuscript should not include the names of specific in- dividuals, hospitals or other entities, without their explicit consent. Furthermore, patients retain a fundamental right in regards to re- specting their privacy which should not be in- fringed without their informed consent. How- ever, in those cases where the authors consider that certain personal patient data are essen- tial for scientific purposes (such as patient ini- tials or photographs or names of hospitals) in- formed consent is necessary. This means that authors are required to show the final version of their work (with the accompanying files: Im- ages and Annexes) prior to submission to the journal and receive written consent from the patients. In each case, the authors should make an ef- fort to ensure the greatest possible degree of patient anonymity. For example, covering the eye area in photos does not fully ensure the anonymity of the depicted. Changes in some patient characteristics is the technique rec- ommended to authors, provided that these changes do not distort/misinterpret the re- search results. Such changes should always be communicated to the publisher along with as- surances that these changes will not result in any “alteration” of a scientific nature. Obtain- ing of the written informed consent should be stated in the methodology section, in the final text of the submitted manuscript. ADHERING TO THE HUMAN RIGHTS CODE OF CONDUCT Should authors publish results of studies con- ducted on humans, the methodology section should indicate whether they were conducted according to the principles of the Declaration of Human Rights, (Helsinki 1975) as revised in 2004. Should certain processes deviate from these principles, these must be methodolog- ically outlined and justified. Specifically, concerning clinical studies (in- vasive or not), authors should indicate, in the methodology section whether they were con- ducted upon approval of the National Agency
- 15. 179ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 43 for Medicines(EOF) in accordance with Minis- terial Decision DYG 3/89292 Gazette V1973/31- 12-2003 (aligned with Directive 2001/20/EC). It should also be indicated that data is histori- cal and should be referred to in the past tense. The time of data collection should be reported in both the abstract and the main text. For ex- ample, in the case of empirical studies, this can be stated thus: “Data collection was carriedout during 2007” or “Data collection was performed over 18 months, in the 2006-2007 period.” Note that the “Nursing Care and Research” journal does not publish studies citing data older than five (5) years, unless current relevance is suffi- ciently justified. In qualitative studies, individu- als should refer to numbers or aliases (in quotes) and mentions should be balanced equally across the full range of responses. In the case of reviews, the year of the review should be reported and the range of publica- tion years of the studies reviewed should be reported. Such details should be mentioned in historical studies. The statistical tests used, ought to be defined and, where necessary, documented with references. Abbreviations and symbols should be used rarely and only in the case of names or expres- sions of extensive length. The full names or ex- pressions will be referred to during first use, followed by the abbreviation in parentheses. In any case, abbreviations will follow the rules set out by the Royal Society of Medicine Press. 13. Conficts of interest Public confidence in the peer-review process depends partly on the management of any conflicting interests arising in the writing, eval- uation and final publication decision as artic- ulated by the editorial department. Conflicts of interest arise when an author (or the institu- tion to which the author belongs to), a review- er or the Managing Editor maintain financial or personal relationships that can in a negative way affect their actions/judgment regarding the manuscript submitted to the journal. More specifically, according to the requirements for manuscripts submitted to biomedical journals (as issued in February 2006 by the Internation- al Committee of Medical Journals Publishers) conflicting interests arise when financial rela- tionships exist (eg employer – employee, own- ership of property, financial honorary prizes, and paid expert opinions) and these are the most easily identifiable cases and those that most often undermine the credibility of the journal, the publishers, the authors and the sci- entific endeavours in general. However, con- flicting interests may arise for other reasons as well such as poor interpersonal relationships, academic competition etc. Authors must indicate at the end of the text and prior to the references section if they con- sider that the peer review of their work may be affected or not by the existence of any conflict of interest as described above. 14. Sources of funding Authors should indicate details (entity name, contact information, amount awarded) of all funding sources from which their research benefitted. Examples of such sources in- clude: medical or non-medical interest com- pany funds, scholarships, national or Europe- an Community grants, support from scientific bodies (eg scientific societies, non -profit insti- tutions etc.). It should also be indicated if the work was carried out as part of a national or transnational program, financed by nation- al or international sources. In this case, full de- tails of the program (awarding body, duration, amount of funding, etc.) must be disclosed. This information should be listed in a separate section following the conflicts of interest sec- tion. 15. Acknowledgements The funding sources section is followed by the optional Acknowledgements section, stat- ing the names and affiliations of all those who contributed (eg through the provision of pri- mary data, or by reviewing the text or provid- ing their opinion) to the drafting of the man- uscript (apart from the authors). This section
- 16. 180 should acknowledge anysponsors donating materials and tools required for the research. 16. Bibliographic References: Bibliograph- ic references in the text should indicate the names of the authors followed by the date in chronological order, eg. (Lewis 1975, Barnett 1992, Chalmers 1994). When there are more than two authors, the name of the first author followed by et al., eg. (Barder et al. 1994), is ref- erenced in the text but all authors should be listed in the bibliography. When quotes are used in the text, the page should be referred to eg. (Chalmers 1994, p.7). All references must be from primary sources. The literature list follows the Harvard system, written in alphabetical order based on the sur- name of the first author. The list should in- clude authors’ surnames and initials, the date of publication, article title, full name of journal, volume number (and issue number if the vol- ume pages are not consecutive) and the first and last page of the article. When the refer- ence applies to a book, the author, the date, the title, followed by the publisher and the city must be stated. When the reference applies to a chapter in a book, details on the author(s) of the book, the date, place of publication and publisher must be provided. These references that are said to be “in press”, shall be accepted only if accompanied by a letter of acceptance from the journal in question. Examples: Williams N. (2001). Patient resuscitation follow- ing major thermal trauma. Nursing in Critical Care: 6: 115-121 Muller D, Harns P, Watley L. (1986). Nursing Children: Psychology Research and Practice. London: Harper Row. Lewis T, Hell J. (1992). Rhabdomyolysis and Myoglobinuria. In: Hall J, Schmidt G, Wood L. (eds), Principles of Critical Care, Volume 2. New York: McGraw Hill. Websites are refencees as follows: National Institute for Clinical Excellence (2000) Final appraisal determination: Drugs for early thrombolysis in the treatment of acute myo- cardial infarction, NICE, www.nice.org.uk/ar- ticle.asp?a =36672. Last access on 7 October 2006. 17. Figures , Tables , Graphics , Photos : Tables must be referred to herein as Tables, numbered in the order they are presented, eg as Table 1, Table 2, etc. and incorporated in the correct place in the body of the text. All imag- es, including photos, must be referred to here- in as Figures and numbered in the order they are presented, eg Figure 1, Figure 2 etc. They must also be captioned and may be accom- panied by a legend not exceeding thirty (30) words. Figures of all forms will cover a single column (width 86mm) or two columns when needed (width 177mm). The journal reserves the right to adjust the size of figures for tech- nical reasons. When material (including figures, tables, etc.) that has already been published elsewhere ap- pears in the manuscript, the written permis- sion of the original authors (or those who own the copyright of said material) must be ob- tained. The authors of published papers are fully liable for any copyright infringement. Peer-review process 18. All submitted work is reviewed (anony- mously) by two (2) independent referees/re- viewers and, if they contain complex statistical methodologies by a statistician as well. Re- viewers decide whether an article is a) accept- ed, b) requires modifications or c) rejected. In case of disagreement among the reviewers, the Managing Editor will reach a final decision, taking into account all reviewer comments. If the reviewers suggest modifications, the manuscript is returned by the journal secretar- iat to the corresponding author for redrafting and resubmission within six weeks from the date the comments were made (the review process spans usually 6-8 weeks and in some cases can reach up to 10 weeks). During resub- mission, authors are required to indicate the modifications they have carried out in accor- dance to reviewer instructions in a letter to the Managing Editor. The modified manuscript is forwarded to the reviewers if deemed neces-
- 17. 181ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 43 sary, andthey confirm whether or not modi- fications comply with their recommendations. At that point the Managing Editor reaches the final decision to publish the article. 19. Electronic Reprint: Following publica- tion, the corresponding author will receive an electronic reprint of the article in PDF format. Electronic reprints will be distributed by him/ her to the other authors. The journal does not issue printed reprints of published work. COPYRIGHT 20. In order to publish any article in the “Nurs- ing Care and Research” journal, the authors are asked to grant this exclusive right to the Soci- ety for Nursing Studies. Along with the draft for modifications the authors receive an Au- thorization for Exclusive Publication form which must be filled, signed and returned by mail (or by email as a pdf file) to the journal, along with the modified manuscript. When a paper is derived from an extensive re- search study and the same or other authors have prepared additional papers, which have been published or submitted for publication in this or other journals, the corresponding author must notify the Managing Editor so as to ensure that third party copyright is not in- fringed. Any impact emanating from copyright infringement lies exclusively with the authors of published articles and the journal will pro- ceed with all necessary actions. FINAL NOTE Subscribers preparing manuscripts for publi- cation in the “Nursing Care and Research” jour- nal are requested to adhere to these Instruc- tions for Authors carefully in order to avoid delays in the publication of their work and the publication of new volumes of the journal. Εταιρεία Νοσηλευτικών Σπουδών Διοικητικό Συμβούλιο Εταιρείας Νοσηλευτικών Σπουδών Πρόεδρος: Όλγα Σίσκου Αντιπρόεδρος: Μαρία Καθαράκη Γενική Γραμματέας: Μαρία Χατζοπούλου Ειδική Γραμματέας: Ευανθία Κωνσταντάκη Ταμίας: Αργυρώ Ψυχογυιού Μέλη: Μαρία Χαρχαρίδου Στέλιος Κατσαραγάκης
- 18. 182 Σε πλήθος συγκριτικώνερευνών σε ευρωπαϊκό επίπεδο αποτυπώνεται η διαπίστωση ότι οι κυ- βερνήσεις των κρατών μελών οδηγήθηκαν, λόγω της οικονομικής κρίσης, σε δραστικές περικοπές στα έξοδα στον τομέα της υγείας. Αυτό είχε άμε- σο αντίκτυπο στην ποιότητα των παρεχόμενων υπηρεσιών υγείας καθώς και στη δυνατότητα πρόσβασης των πολιτών σε αυτές (Mladovsky et al, 2012; Eurofound, 2014). Κατά τη διάρκεια της κρίσης, οι προσλήψεις στο δημόσιο τομέα της υγείας πάγωσαν, οι αιτήσεις για συνταξιο- δοτήσεις αυξήθηκαν, ενώ οι εισαγωγές στα ιδι- ωτικά νοσοκομεία βαίνουν συνεχώς μειούμενες (Stuckler McKee, 2011). Επιπλέον, διάφορες ακραίες και μη προβλέψιμες συνθήκες όπως π.χ. τυφλά χτυπήματα τρομοκρατών, ακραία καιρι- κά φαινόμενα και περιβαλλοντικές καταστρο- φές («Mαύροι Κύκνοι» της εποχής μας, βλ. Taleb, 2010) τείνουν να επιβαρύνουν όλο και περισσό- τερο το χώρο της υγείας σε όλα τα κράτη μέλη. Αυτή η ζοφερή πραγματικότητα δεν είναι δυ- νατό να αφήνει ανεπηρέαστη την καθημερινό- τητα των νοσηλευτών και των φροντιστών που εργάζονται στα νοσοκομεία. Το νοσηλευτικό προσωπικό ζει στις συμπληγάδες ανάμεσα σε μια πιεστική κοινωνική πραγματικότητα και σε μια απαιτητική εργασιακή καθημερινότητα λόγω της φύσης του επαγγέλματος και του φόρτου της εργασίας. Συχνά οι εργαζόμενοι αναλαμβά- νουν δυσανάλογα μεγάλη ευθύνη σε σχέση με την εξουσιοδότηση που έχουν, έρχονται αντι- μέτωποι με ασαφείς επαγγελματικούς ρόλους και με έντονες διαπροσωπικές συγκρούσεις με αποτέλεσμα να βιώνουν υψηλά επίπεδα άγχους και επαγγελματικής εξουθένωσης (Skefales et al., 2014, Karanikolos et al, 2013). Από την επισκόπηση σχετικών επιστημονικών κειμένων που προτείνουν τρόπους για την αντι- μετώπιση της επαγγελματικής εξουθένωσης στους φορείς νοσηλείας φαίνεται ότι οι θεματι- κές οι οποίες αποτελούν συχνά την αφετηρία για εκπαιδευτικές ή/και οργανωτικές παρεμβάσεις είναι ο (ανά) σχεδιασμός του εργασιακού χώ- ρου, η εκπαίδευση του προσωπικού σε τεχνικές αντιμετώπισης του στρες, η μετασχηματιστική ηγεσία, οι καλές εργασιακές σχέσεις, η επικοι- νωνία και το ομαδικό πνεύμα (Hart et al., 2014, Ruotsalainen et al, 2015) . Οι παρεμβάσεις αυ- τές συχνά, ωστόσο, εστιάζουν αποσπασματικά σε μεμονωμένα θέματα χωρίς να προσεγγίζουν την πολυπλοκότητα του ζητήματος της επαγγελ- ματικής εξουθένωσης έτσι ώστε να συμβάλουν σε πιο βιώσιμες και σταθερές αλλαγές. Έτσι, ένα πρόγραμμα για τη διαχείριση των αλλαγών και τη μείωση του επαγγελματικού άγχους σε ένα νοσοκομείο δεν λαμβάνει πάντα υπόψη τη συ- ναισθηματική ένταση που αυτή η αλλαγή εγείρει στον εργαζόμενο με αποτέλεσμα η προτεινόμε- νη αλλαγή να παρουσιάζεται ως ένα δεδομένο το οποίο ο εργαζόμενος καλείται να κατανοήσει, να αποδεχτεί και να υποστηρίξει. Αντίστοιχα, ένα πρόγραμμα για την ενίσχυση του ομαδικού πνεύματος που αναδεικνύει τα οφέλη της ομαδι- κής εργασίας, δεν ενισχύει την ψυχική ανθεκτι- Συναισθηματικές δεξιότητες και επαγγελματική ανάπτυξη στο χώρο των νοσηλευτικών επαγ- γελμάτων: Νέες έννοιες ή/και νέες ανάγκες; Κωνσταντίνος Παπαχριστόπουλος, Διδάκτωρ Οργανωτικής Ψυχολογίας Μίλα. Οἱ λέξεις ἔχουν ἔχθρες μεταξύ τους, ἔχουν τοὺς ανταγωνισμούς: ἂν κάποια ἀπ᾿ αὐτὲς σὲ αἰχμαλωτίσει, σ᾿ ἐλευθερώνει ἄλλη. Κική Δημουλά, Ποιήματα, Ίκαρος, 1998 ΆΡΘΡΟ ΣΎΝΤΑΞΗΣ
- 19. 183ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 43 κότητα τουεργαζομένου, ο οποίος καλείται να συνεργαστεί σε συνθήκες έντασης και χωρίς να αποδέχεται πάντα το ρόλο και τη σκοπιμότητα της ομάδας. Είναι σκόπιμο να υπογραμμιστεί ότι οι δομικές αλλαγές σε οργανωτικό επίπεδο (π.χ. νέες περιγραφές θέσεων, αλλαγές σε επίπεδο τμημάτων και μετακινήσεις προσωπικού) και οι εκπαιδεύσεις με έμφαση μονομερώς στις τεχνι- κές δεξιότητες δεν συνιστούν απαραίτητα απο- τελεσματικές προσεγγίσεις (Henry, 2014, Sharma Sharma, 2010). Υπάρχουν, πλέον, αρκετά ερευνητικά δεδομένα που δείχνουν ότι μια συστηματική και συστημική παρέμβαση η οποία περιλαμβάνει πολυεστιακή εκπαίδευση και δίνει έμφαση στις κοινωνικές και συναισθηματικές δεξιότητες μπορεί να αποτελέ- σει ουσιαστικό τρόπο πρόληψης και αντιμετώπι- σης της επαγγελματικής εξουθένωσης (Sharma Sharma, 2010). Αυτός είναι και ο λόγος που, όλο και πιο συχνά, η δια βίου μάθηση και η επαγ- γελματική ανάπτυξη των νοσηλευτών καλείται να ενσωματώνει στοιχεία προσωπικής ανάπτυ- ξης (Benner et al., 2010), συναισθηματικής εκπαί- δευσης και συστημικής αντίληψης του κόσμου (Herbert Best, 2011) έτσι ώστε να μην περιορί- ζεται σε ad hoc επιμορφωτικές δραστηριότητες με βάση την τρέχουσα πραγματικότητα ή ακόμα και την τρέχουσα επικαιρότητα (βλ. “Επιμόρφω- ση στη διαπολιτισμική επικοινωνία”). Υπό αυτή την έννοια, πέρα από τις κοινωνικές δεξιότητες, όπως είναι η επικοινωνία, η διαχείρι- ση συγκρούσεων και ο συντονισμός της ομάδας στην εκπαίδευση των νοσηλευτών χρειάζεται να ενσωματωθεί και η βιωματική εκπαίδευση σε μια σειρά από συναισθηματικές δεξιότητες. Αυτό είναι αναγκαίο διότι μόνο ένας συναισθηματικά ενήμερος εργαζόμενος μπορεί να συνδιαλέγει αποτελεσματικά εντός του εργασιακού του ρό- λου, να δουλέψει ομαδικά και να προσφέρει χω- ρίς να εξαντλείται ψυχολογικά. Πριν μιλήσουμε, έτσι, στους νοσηλευτές για ηγετικές δεξιότητες, επικοινωνία και ομαδικό πνεύμα, χρειάζεται να δώσουμε χώρο και χρόνο σε αυτούς τους αν- θρώπους να μοιραστούν, με δομημένο τρόπο και ασφάλεια, σκέψεις και συναισθήματα που εγείρει η καθημερινή επαφή με τον πόνο, την ένταση και τη συναισθηματική κόπωση. Θεματικές ενότητες όπως η ενσυναίσθηση (empathy), η συναισθημα- τική νοημοσύνη (emotional intelligence), η συνει- δητότητα (mindfuleness, Beddoe et al., 2004), η συναισθηματική κόπωση από την έκφραση συ- μπόνιας (compassion fatigue, Figley,1995, Boyle, 2011) και η ψυχική ανθεκτικότητα (resilience, Hart et al, 2014) μπορούν να αποτελέσουν καί- ριους πυλώνες για τα προγράμματα προσωπικής ανάπτυξης του νοσηλευτικού προσωπικού και τη προσαρμογή των νοσηλευτών στο απαιτητικό περιβάλλον που ζουν. Ειδικότερα η έννοια της ψυχικής ανθεκτικότη- τας, η οποία αναφέρεται στη διαδικασία της θε- τικής προσαρμογής των ατόμων - αλλά και των συστημάτων – στο περιβάλλον παρά τις αντί- ξοες συνθήκες που αντιμετωπίζουν (Jensen Fraser, 2005) φαίνεται ότι μπορεί να αποτελέσει μια κεντρική έννοια στην πρόληψη της επαγγελ- ματικής εξουθένωσης των νοσηλευτών (Hart, Brannan Chesnay, 2014). Σε αυτή την κατεύ- θυνση, παράγοντες που έχουν μελετηθεί στο χώρο της νοσηλείας και συσχετίζονται με την αν- θεκτικότητα όπως είναι η ελπίδα και η αισιοδο- ξία, το αίσθημα της αυτοαποτελεσματικότητας, η συναισθηματική νοημοσύνη και η συναισθημα- τική αποστασιοποίηση αλλά και η εξισορρόπηση επαγγελματικής και προσωπικής ζωής μπορούν να αποτελέσουν αντικείμενα βιωματικής εκπαί- δευσης και εστιασμένων παρεμβάσεων στο ερ- γασιακό πλαίσιο (Gillespie et al. 2009, Glass 2009, Brannan Hart, 2011). Σε αυτή την κατεύθυνση είναι σκόπιμο να υιοθε- τηθούν περισσότερο ολιστικά μοντέλα επαγγελ- ματικής ανάπτυξης και να αξιοποιηθούν έρευνες αναφορικά με τα συναισθήματα και την ανθεκτι- κότητα στο χώρο της εργασίας που έχουν προ- κύψει από το χώρο της οργανωτικής ψυχολογί- ας1. Σε ένα πρόσφατα δημοσιευμένο βιβλίο των 1 Σύμφωνα με τον ορισμό του κλάδου της Ελληνικής Ψυ- χολογικής Εταιρείας (Ε.Λ.Ψ.Ε.) η «Οργανωτική Ψυχολο- γία» (ή «Οργανωσιακή Ψυχολογία») αφορά στην εφαρ- μογή των αρχών, θεωριών και μεθόδων της ψυχολογίας στον εργασιακό χώρο συνεισφέροντας στη βελτίωση της λειτουργίας των οργανισμών και της ποιότητας ζωής των εργαζομένων. Συχνά ο όρος οργανωτική ψυχολογία χρησιμοποιείται εναλλακτικά με το τον όρο Ψυχολογία της Εργασίας αν και ο δεύτερος αφορά περισσότερο τους παράγοντες που σχετίζονται με τη εργασιακή συμπεριφορά, την παρακίνηση, τις σκέψεις, τα συναι- σθήματα και την ευημερία των εργαζομένων (Peeters, De Jonge, Taris, 2014, σελ.6). Οι περισσότερο διαδεδο- μένοι τομείς έρευνας και εφαρμογής της Οργανωτικής Ψυχολογίας στο χώρο της εργασίας είναι: α. η προσέλ- κυση (recruitment), επιλογή (selection) και αξιολόγηση (evaluation) του προσωπικού, η εκπαίδευση (training) και η προσωπική ανάπτυξη (development), η παρακίνη- ση (motivation), η ανάλυση και ο σχεδιασμός της εργα- σίας (job design), η οργανωτική αλλαγή (organizational change), η οργανωτική κουλτούρα (organizational culture), η ηγεσία (leadership), η επαγγελματική συμ- βουλευτική (career counseling), η εργασιακή ευημερία (workplace well being), η εξισορρόπηση επαγγελματικής και προσωπικής ζωής (work life balance), ζητήματα υγεί- ας , εργονομίας και ασφάλειας (health and safety).
- 20. 184 Daniel Goleman καιPeter Senge (2015) με τίτλο “Triple Focus”(“Τριπλή Εστίαση”) παρουσιάζεται ένα τέτοιο πρότυπο εκπαίδευσης το οποίο θα μπορούσε να αποτελέσει μια βάση πιλοτικού σχεδιασμού προγραμμάτων επαγγελματικής και προσωπικής ανάπτυξης του νοσηλευτικού προ- σωπικού σε διαφορετικά πλαίσια εκπαίδευσης (π.χ. Ακαδημαϊκή εκπαίδευση, ενδοεπιχειρησια- κή επιμόρφωση, προγράμματα ΕΣΔΥ, ΕΚΔΔ κ.ά.). Η εκπαίδευση, σύμφωνα με τους Goleman Senge, καλείται να δίνει έμφαση: α. στην εστία- ση στον εαυτό και στην επαφή με τον εσωτερικό μας κόσμο (π.χ. αναζήτηση νοήματος, εσωτερική παρακίνηση, διαχείριση εσωτερικών συγκρού- σεων), β. στην εστίαση και στη κατανόηση της πραγματικότητας των άλλων (π.χ. ενσυναίσθη- ση, ομαδική εργασία και παρακίνηση) και γ. στη κατανόηση της αλληλεξάρτησης των συστημά- των του ευρύτερου κοινωνικού περιβάλλοντος (π.χ. αίσθηση του θετικού κοινωνικού αντίκτυ- που του έργου μας, κατανόηση των δυναμικών των οργανισμών, προσαρμογή στη ρέουσα κοι- νωνική πραγματικότητα, αξιοποίηση ευκαιριών που παρέχει η τεχνολογία κ.ά.). Η πολύπλευρη αυτή έμφαση της εκπαίδευσης μπορεί να συμβάλλει έτσι ώστε οι νοσηλευτές να “τοποθετηθούν” με μεγαλύτερη ανθεκτικότητα και λειτουργικότητα απέναντι στις καθημερινές αντιξοότητες. Με αυτό τον τρόπο κοινωνικές και συναισθηματικές δεξιότητες σε συνδυασμό με την διορατική αντίληψη των κοινωνικών συ- στημάτων, των οποίων κάθε εργαζόμενος είναι μέρος, θα θωράκιζαν συναισθηματικά το νοση- λευτικό προσωπικό και θα ήμασταν σύντομα σε θέση να κάνουμε λόγο για επίπονη αλλά ουσια- στική αλλαγή. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΊΑ Benner, P., Sutphen, M., Leonard, V., Day, L. (2010). Educating nurses: A call for radical transformation. San Francisco, CA: Jossey-Bass. Boyle D. (2011). Countering compassion fatigue: A requisite nursing agenda. The Online Journal of Is- sues in Nursing:16:22-35. Brannan J, de Chesnay M, Hart P. (2011). What to do when the busy day is over. In M. McAllister J. B. Lowe (Eds.). The resilient nurse: Empowering your practice. Springer Publishers: New York. Eurofound (2014). Access to healthcare in times of cri- sis, Publications Office of the European Union, Lux- embourg. Figley CR. (1995). Compassion fatigue: Coping with secondary traumatic stress disorder in those who treat the traumatized. New York London: Brun- ner Routledge. Gillespie, B. M., Chaboyer, W. Wallis, M. (2009). The in- fluence of personal characteristics on the resilience of operating room nurses: A predictor study. Inter- national Journal of Nursing Studies: 46: 968-976. Glass, N. (2009). An investigation of nurses’ and mid- wives’ academic/clinical workplaces. Holistic Nurs- ing Practice: 23: 158-170. Hart P.L., Brannan J.D., de Chesnay M. (2014). Resil- ience in nurses: an integrative review. Journal of Nursing Management: 22:720–734. Henry BJ. (2014). Nursing burnout interventions. Clin- ical Journal of Oncology Nursing: 18(2): 211-4. Herbert C, Best A. (2011). It’s a matter of values: part- nership for innovative change. Healthcare Papers: 2: 31–7 Karanikolos, M., Mladovsky, P., Cylus, J., Thomson, S., Basu, S., Stuckler, D., Mackenbach, J.P. and McKee, M. (2013) Financial Crisis, Austerity, and Health in Europe. Lancet: 381: 1323-1331. Kornhaber, R. A. Wilson, A. (2011) Building resilience in burns nurses: A descriptive phenomenologi- cal inquiry. Journal of Burn Care and Research: 32: 481-488. Mladovsky, P., Srivastava, D., Cylus, J., Karanikolos, M., Evetovits, T., Thomson, S. et al (2012), Health poli- cy responses to the financial crisis in Europe, Policy Summary 5, World Health Organization, Geneva. Peeters, M., de Jonge, J., Taris, T.W., (2014) An intro- duction to work psychology. U.K:Wiley-Blackwell. Ruotsalainen JH, Verbeek JH, Mariné A, Serra C. (2015). Preventing occupational stress in healthcare work- ers. Cochrane Database of Systematic Reviews, Is- sue 4. Art. No.: CD002892. Sharma, G., Sharma, P. (2010). Importance of soft skills development in 21st century curriculum. In- ternational Journal of Education and Allied Scienc- es:2(2):39-44. Skefales, A., Plakas, S., Fouka, G., Goni, M., Vassiliadou, M., Bergiannaki, J. D. (2014). Burnout and Its As- sociation with Working Conditions among Greek Hospital Nurses in a Time of Financial Crisis. Open Journal of Nursing: 4(07): 548. Stuckler, D. McKee, M. (2011). There is an alternative: Public Health Professionals Must Not Remain Si- lent at a Time of Financial Crisis. European Journal of Public Health: 22:2-3. Taleb, N. N. (2010). Ο μαύρος κύκνος: Ο αντίκτυπος τουεξαιρετικάαπρόβλεπτου,μετάφρασηΑντώνης Παπαγιαννίδης, Αθήνα: Φερενίκη. Goleman, D. Senge, P. (2015). Τριπλή Εστίαση: Μια νέα προσέγγιση στην εκπαίδευση. Επιμέλεια: Δήμητρα Ιορδάνογλου. Αθήνα: Πεδίο.
- 22. 186 ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ ΠΕΡΊΛΗΨΗ ΕΙΣΑΓΩΓΉ: Οι αγχώδειςδιαταραχές αποτελούν μία από τις συχνότερες ψυχικές ασθένειες. Στα- τιστικά αναμένεται ότι θα εμφανιστούν στο 25% του πληθυσμού παγκοσμίως, προκαλώντας λει- τουργική έκπτωση, δυσλειτουργίες αλλά και αυ- ξημένο κίνδυνο σωματικής και ψυχιατρικής συ- νοσηρότητας. ΣΚΟΠΌΣ: Η παρούσα περιγραφική ανασκόπη- ση πραγματεύεται την εμφάνιση, τη συχνότητα, τις επιπτώσεις των αγχωδών διαταραχών, κα- θώς επίσης και τις δυνατότητες διαχείρισής τους μέσω των υπηρεσιών της Πρωτοβάθμιας Φρο- ντίδας Υγείας (ΠΦΥ). ΥΛΙΚΌ-ΜΈΘΟΔΟΣ: Πραγματοποιήθηκε βιβλι- ογραφική αναζήτηση στην ηλεκτρονική βάση δεδομένων“PUBMED”,“Google Scholar”και στην ιστοσελίδα του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (WHO). Τελικά, συμπεριλήφθησαν πενήντα δύο άρθρα της διεθνούς βιβλιογραφίας που κάλυ- ψαν τη χρονική περίοδο 2000-2015, ενώ επιπλέ- ον κριτήριο αποτέλεσε η ελληνική και αγγλική γλώσσα. ΑΠΟΤΕΛΈΣΜΑΤΑ: Οι αγχώδεις διαταραχές εμ- φανίζονται, συνήθως, για πρώτη φορά κατά την παιδική και εφηβική ηλικία, ενώ το ποσοστό των ενηλίκων που νοσεί από αυτές παγκοσμίως κυ- μαίνεται από 0,9% έως 28,3%. Η εμφάνιση των αγχωδών διαταραχών στην ΠΦΥ είναι συχνή, με αυξανόμενη τάση. Σε αυτό συμβάλλουν η τα- χύτητα των κοινωνικών αλλαγών, η φτώχεια, η ανεργία, καθώς και η γήρανση του πληθυσμού. Από τις αγχώδεις διαταραχές, η ΠΦΥ καλείται συχνότερα να αντιμετωπίσει τη διαταραχή πανι- κού και τη γενικευμένη αγχώδη διαταραχή, που παρά την υπερπροσφορά φαρμακευτικών αγω- γών, γνωστικών – συμπεριφορικών ψυχοθερα- πειών ή και συνδυασμό των παραπάνω, δεν τυγ- χάνουν πάντα αποτελεσματικής αντιμετώπισης. Στις επιπλέον δυσκολίες προστίθεται και το γεγο- νός ότι ο αριθμός των πασχόντων που προσέρ- χονται στα κέντρα υγείας για εξέταση σε σχέση με το σύνολο των πασχόντων, είναι μικρός. ΣΥΜΠΕΡΆΣΜΑΤΑ: Η πρόληψη των αγχωδών δι- αταραχών μέσω της χρήσης των υπηρεσιών που παρέχονται από την ΠΦΥ, δεν έχει αναπτυχθεί στην Ελλάδα σε ικανοποιητικό βαθμό. Η στοχευ- μένη διενέργεια προγραμμάτων ενημέρωσης, αλλά και η δια βίου εκπαίδευση των επαγγελμα- τιών υγείας όσον αφορά στις ψυχικές διαταρα- χές, κρίνονται απαραίτητες για τη βελτίωση των παρεχόμενων υπηρεσιών υγείας και την αναβάθ- μιση της ποιότητας ζωής των ατόμων με αγχώ- δεις διαταραχές. ΛΈΞΕΙΣ ΚΛΕΙΔΙΆ: Πρωτοβάθμια φροντίδα υγεί- ας, αγχώδεις διαταραχές, πρωτογενής πρόληψη, αποκατάσταση. Ο ρόλος της πρωτοβάθμιας φροντίδας υγείας (ΠΦΥ) στη διαχείριση των αγχωδών διαταραχών Bασιλική Αδαμοπούλου, Τμήμα Νοσηλευτικής, Σχολή Επιστημών Ανθρώπινης Κίνησης και Ποιότητας Ζωής, Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου, Σπάρτη Θάλεια Μπασματζόγλου, Τμήμα Νοσηλευτικής, Σχολή Επιστημών Ανθρώπινης Κίνησης και Ποιότητας Ζωής, Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου, Σπάρτη Φωτεινή Τζαβέλλα, Λέκτορας Κοινωνιολογίας της Υγείας, Τμήμα Νοσηλευτικής, Σχολή Επιστημών Ανθρώπινης Κίνησης και Ποιότητας Ζωής, Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου, Σπάρτη ΥπεύθυνηΑλληλογραφίας: Φωτεινή Τζαβέλλα, Διεύθυνση: Ευσταθίου και Σταματικής Βαλιώτη Πλαταιών, 23100, Σπάρτη, Τηλέφωνο Επικοινωνίας: 27310-89722, 6936237378, Ηλεκτρονική Διεύθυνση: tzavella@uop.gr
- 23. 187ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 43 ABSTRACT INTRODUCTION: Anxietydisorders are one of the most common mental illnesses.They have an estimated prevalence of 25% worldwide, often causing functional impairment, malfunctions and increased risk of physical and psychiatric co- morbidity. AIM: This study discusses the occurrence, fre- quency, effects of anxiety disorders, as well as their management possibilities through the Pri- mary Health Care (PHC) services. METHODOLOGY: A literature search took place in the databases “PUBMED”, “Google Scholar” and in the website of the World Health Organi- zation (WHO). Finally, 52 articles of the interna- tional literature were included in the review, for the period of 2000 to 2015 and were concerned with anxiety disorders always related to the PHC, while a further criterion constituted the Greek and English language. RESULTS: Most anxiety disorders appear for the first time during childhood and adolescence, while the percentage of adults who influence ranging from 0,9% to 28.3%. The occurrence of anxiety disorders in PHC is frequent and con- stantly increasing. This is due to the speed of social changes, poverty, unemployment and the aging of population. In PHC panic disorder and generalized anxiety disorder, which are of- ten untreated and misdiagnosed, are more fre- quent. These disorders are not always effectively treated, although there does exist therapy which relies on medication, cognitive-behavioral thera- py or their combination. Finally, the fact that the number of patients attending to health centers for examination is small compared to the total number of patients consisting a difficulty. CONCLUSIONS: Prevention of anxiety disorders through the use of PHC has not yet been par- ticularly developed in Greece. Targeted conduct of awareness programs and lifelong education of health professionals concerning mental dis- orders, are necessary for the improvement of health services and upgrade the quality of life of individuals with anxiety disorders. KEYWORDS: primary prevention, anxiety disor- ders, primary health care, rehabilitation REVIEW The role of primary health care (PHC) in the management of anxiety disorders V. Adamopoulou, Department of Nursing, Faculty of Human Movement and Quality of Life Sciences, University of Peloponnese, Sparta T. Basmatzoglou, Department of Nursing, Faculty of Human Movement and Quality of Life Sciences, University of Peloponnese, Sparta F. Tzavella, Lecturer, Department of Nursing, Faculty of Human Movement and Quality of Life Sciences, University of Peloponnese, Sparta Corresponding Author: F.Tzavella, Adress: Eustathiou and Stamatikis Valiotis Plataion, 23100, Sparta, Phone Number: 27310- 89722, 6936237378, E-mail: tzavella@uop.gr
- 24. 188 ΕΙΣΑΓΩΓΉ H Πρωτοβάθμια ΦροντίδαΥγείας (ΠΦΥ) αποτε- λεί το πρώτο επίπεδο επαφής του ατόμου, της οικογένειας και της κοινότητας με το Εθνικό Σύ- στημα Υγείας, ενσωματώνοντας την υγειονομι- κή φροντίδα όσο το δυνατόν περισσότερο στους χώρους όπου οι άνθρωποι ζουν και εργάζονται, συνιστώντας το πρώτο στάδιο μιας αλληλουχίας υπηρεσιών υγείας. Το Σεπτέμβριο του 1978, στο Διεθνές Συνέδριο του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας διατυπώθηκε η Διακήρυξη της Alma Ata για την ΠΦΥ, εκφράζοντας την ανάγκη για ανάλη- ψη άμεσης δράσης από όλες τις κυβερνήσεις και τους εργαζομένους σε υπηρεσίες υγείας, με στό- χο την προστασία και την προαγωγή της υγείας όλων των ανθρώπων. Η διακήρυξη επισημαίνει ότι η υγεία αποτελεί θεμελιώδες ανθρώπινο δι- καίωμα και η επίτευξη του υψηλότερου δυνατού επιπέδου υγείας αποτελεί έναν πολύ σημαντικό παγκόσμιο στόχο (WHO, 1978). Στις βασικές υποχρεώσεις της ΠΦΥ περιλαμβά- νονται η παροχή υπηρεσιών πρόληψης, προαγω- γής και συνεχούς φροντίδας της ψυχικής υγείας, καθώς και ψυχοκοινωνικής αποκατάστασης στην κοινότητα (Stylianidis et al, 2008). Η πρώιμη ανα- γνώριση και εκτίμηση των ψυχικών διαταραχών, αποτελούν πρωταρχικούς παράγοντες για την ομαλή μετάβαση του ψυχικά πάσχοντα από την ΠΦΥ στις υπόλοιπες υπηρεσίες ψυχικής υγείας (Serrano-Blanco et al, 2010). Στην Ελλάδα, ιδιαίτερα στις περιοχές της περιφέ- ρειας, το σύστημα της ΠΦΥ, συγκροτείται από τα κέντρα υγείας και τα περιφερειακά ιατρεία, όπου οι πολίτες απευθύνονται για τα προβλήματα υγεί- ας τους (Economou, 2010). Τα τελευταία χρόνια, λόγω της αυξημένης συχνότητας των ψυχικών δι- αταραχών έχουν γίνει εμφανείς οι ελλείψεις της ΠΦΥ και αναγνωρίζονται οι ανάγκες για βελτίω- ση της παρεχόμενης φροντίδας ψυχικής υγείας σε αυτό το επίπεδο (Κυλούδης και συν., 2014). Η ψυχική υγεία έχει αναγνωριστεί ως εξίσου ση- μαντική με τη σωματική υγεία, αλλά και ως ιδιαί- τερης σημασίας για τη συνολική και ουσιαστική ευεξία των ατόμων και των κοινωνιών γενικότε- ρα. Αν και μεγάλος αριθμός ανθρώπων υποφέ- ρουν από ψυχικές και συμπεριφορικές διαταρα- χές, μόνον ελάχιστοι από αυτούς λαμβάνουν την απαιτούμενη και ενδεδειγμένη θεραπεία. Οι συ- νεχείς εξελίξεις στις νευροεπιστήμες και τη συ- μπεριφορική ιατρική, έχουν σαφώς δείξει ότι όπως οι σωματικές έτσι και οι ψυχικές και συ- μπεριφορικές διαταραχές, οφείλονται στην αλ- ληλεπίδραση βιολογικών, ψυχολογικών και κοι- νωνικών παραγόντων (Υπουργείο Υγείας και Πρόνοιας, 2004). Σύμφωνα με έρευνα των Wittchen et al του 2010, στις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ) εκτι- μάται ότι κάθε χρόνο το 38,2% του πληθυσμού προσβάλλεται από κάποια ψυχική διαταραχή με το ποσοστό αυτό να αντιστοιχεί σε αριθμό 164.800.000 ατόμων. Σε αντίστοιχη μελέτη που πραγματοποιήθηκε το 2005, ο επιπολασμός των ψυχικών ασθενειών ήταν 27,4%. Η διαφορά στο ποσοστό θα πρέπει να αποδοθεί κυρίως στην ένταξη δέκα τεσσάρων (14) νέων διαταραχών που καλύπτουν την παιδική - εφηβική και την τρί- τη ηλικία, καθώς και την ένταξη νέων κρατών - μελών στην ΕΕ (Wittchen al, 2010). Οι αγχώδεις διαταραχές ανήκουν στις συνηθέ- στερες ψυχιατρικές διαταραχές και χαρακτηρί- ζονται από άγχος που μπορεί να ορισθεί ως μια επώδυνη συναισθηματική εμπειρία, εσωτερικής δυσφορίας, χωρίς ειδικό αντικείμενο όπου κυ- ριαρχεί αίσθημα επικείμενου φόβου. Η αιτία εί- ναι ενδοψυχική και διαφοροποιείται από το φό- βο που αποτελεί αντίδραση σε εξωτερική απειλή (Ραγιά, 2009). Στα συμπτώματα περιλαμβάνονται ιδρώτας, ταχυκαρδία, τρόμος, ταχύπνοια και γα- στρεντερικές διαταραχές (Alonso, 2004). Επομένως, η σοβαρότητα των αγχωδών διατα- ραχών ως ψυχική πάθηση και ο ρόλος της ΠΦΥ στην πρόληψη και αντιμετώπισή τους καθιστούν απαραίτητη την περεταίρω διερεύνηση αυτού του θέματος από μελετητές τόσο στην Ελλάδα, όσο και στο εξωτερικό. Στόχος της παρούσας ανασκόπησης αποτελεί η συμβολή στην ενημέ- ρωση σχετικά με την επίπτωση, τον επιπολασμό και κατ’ επέκταση την πρόληψη των αγχωδών δι- αταραχών στο πλαίσιο της ΠΦΥ. Αγχώδεις Διαταραχές και Πρωτοβάθ- μια Φροντίδα Υγείας Οι αγχώδεις διαταραχές, αποτελούν μια ομάδα διαταραχών, με κύριο σύμπτωμά τους το άγχος και επηρεάζουν τη συμπεριφορά, τις σκέψεις, τα συναισθήματα και τη σωματική υγεία του ατό- μου. Το άγχος αυτό χαρακτηρίζεται από ασά- φεια και έλλειψη αντικειμενικότητας (American Psychiatric Association,2013). O Freud ήταν ο
- 25. 189ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 43 πρώτος πουθεώρησε ότι τα συναισθήματα, σχε- τιζόμενα με ένα πρώιμο τραύμα ήταν δυνατόν να εκφράζονται μέσω συμπτωμάτων ή συμπεριφο- ρών. Εισήγαγε τον όρο αγχώδης νεύρωση, προ- κειμένου να περιγράψει μια διαταραχή που χα- ρακτηριζόταν από αισθήματα έντονο φόνου, πανικού και επικείμενου θανάτου. Το 1980 στο DSM – III (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders) η αγχώδης νεύρωση υποδιαι- ρέθηκε στη διαταραχή πανικού και στη διαταρα- χή γενικευμένου άγχους. Ακολούθησαν το DSM- III-R (1987), το DSM-IV (1994), το DSM-IV-TR (2000) και το DSM – V (2013), στα οποία σύμφωνα με νε- ότερα ερευνητικά δεδομένα και κλινικές παρατη- ρήσεις, κατηγοριοποιήθηκαν οι αγχώδεις διατα- ραχές (Andreasen Black, 2011). Σύμφωνα με το τελευταίο DSM – V του 2013, οι αγχώδεις διαταραχές διακρίνονται ως εξής: 1) Αγχώδης Διαταραχή Αποχωρισμού (Separation Anxiety Disorder) 2) Επιλεκτική Αλαλία (Selective Mutism) 3) Ειδική Φοβία (Specific Phobia) 4) Κοι- νωνικήΑγχώδηςΦοβία-ΚοινωνικήΦοβία)(Social Anxiety Disorder – Social Phobia) 5) Διαταραχή Πανικού (Panic Disorder) 6) Κρίση Πανικού (Panic Attack - Specifier)7) Αγοραφοβία (Agoraphobia) 8) Γενικευμένη Αγχώδης Διαταραχή (Generalized Anxiety Disorder) 9) Αγχώδης Διαταραχή Προκα- λούμενη από Ουσίες (Substance/ Medication – Induced Anxiety Disorder) 10) Αγχώδης Διαταρα- χή Οφειλόμενη σε Σωματική Κατάσταση (Anxiety Disorder Due to Another Medical Condition) 11) Αλλιώς Προσδιοριζόμενη Αγχώδης Διατα- ραχή (Other Specified Anxiety Disorder) 12) Αγ- χώδης Διαταραχή Μη Προσδιοριζόμενη Αλ- λιώς (Unspecified Anxiety Disorder) (American Psychiatric Association, 2013). Το ποσοστό των ενηλίκων που επηρεάζουν οι αγ- χώδεις διαταραχές παγκοσμίως κυμαίνεται μετα- ξύ 0,9% έως 28,3% (Baxter et al, 2013) και συγκα- ταλέγονται μεταξύ των ψυχιατρικών διαταραχών με το μεγαλύτερο επιπολασμό. Προκαλούν ση- μαντική λειτουργική εξασθένιση, οδηγώντας σε αυξημένη χρησιμοποίηση πόρων υγειονομικής περίθαλψης (Olariu et al, 2015). Στις Η.Π.Α. πάνω από τριάντα (30) εκατομμύρια Αμερικανοί, έχουν νοσήσει από αγχώδη διαταραχή κάποια περίοδο της ζωής τους. Διεθνώς, οι αγχώδεις διαταραχές είναι ευρέως διαδεδομένες στην ΠΦΥ και μόλις το 12% με 22% των ασθενών που αναζητούν δι- έξοδο σε αυτήν, αναφέρουν στο γιατρό συμπτώ- ματα δυσφορίας που φαίνεται ότι σχετίζονται με άγχος (Rollman et al, 2005). Έχει διαπιστωθεί ότι οι περισσότερες αγχώδεις διαταραχές εμφανίζονται για πρώτη φορά κατά τη διάρκεια της παιδικής και εφηβικής ηλικίας, γεγονός που καθιστά αυτές τις ηλικιακές ομάδες στόχο της πρωτογενούς πρόληψης. Μια σημα- ντική στρατηγική που έχει αποδειχθεί ιδιαίτερα αποτελεσματική και εστιάζει στην ενίσχυση των συναισθηματικών και γνωστικών δεξιοτήτων που απαιτούνται για να αποφευχθεί η ανάπτυ- ξη των αγχωδών διαταραχών είναι το πρόγραμ- μα FRIENDS. Το πρόγραμμα αυτό αναφέρεται στην πρόληψη του άγχους για παιδιά και νέους ηλικίας 7 έως 16 ετών και χρησιμοποιείται ευρέ- ως σε σχολεία, κέντρα υγείας και νοσοκομεία. Το FRIENDS ξεκίνησε στην Αυστραλία πριν από 15 χρόνια και πλέον εφαρμόζεται στις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής, τον Καναδά, τη Νέα Ζη- λανδία, τη Νότια Αφρική, το Μεξικό, την Ολλαν- δία, τη Γερμανία, την Πορτογαλία, τη Φινλανδία, τη Νορβηγία, το Ηνωμένο Βασίλειο και το Χονγκ Κονγκ (WHO, 2004). Η εμφάνιση των αγχωδών διαταραχών στην ΠΦΥ είναι συχνή με αυξανόμενη τάση. Σε αυτό συμβάλλουν η ταχύτητα των κοινωνικών αλλα- γών, η φτώχεια, η ανεργία, καθώς και η γήραν- ση του πληθυσμού. Η πρώιμη εκτίμηση και ανα- γνώριση αυτών των διαταραχών ως προς την αντιμετώπιση, την αναζήτηση των επιβαρυντι- κών παραγόντων καθώς και η αγωγή κοινότητας, αποτελούν πρωταρχικούς στόχους προκειμένου ο πάσχοντας να μεταβεί ομαλά από την ΠΦΥ στη χρήση των υπόλοιπων υπηρεσιών ψυχικής υγεί- ας (Φωτιάδου και συν., 2004). Η ΠΦΥ διαδραματίζει σπουδαίο ρόλο στη γενικό- τερη στάση που θα ακολουθήσει το άτομο που πάσχει από αγχώδη διαταραχή όσον αφορά στη χρήση των υπηρεσιών ψυχικής υγείας. Ωστόσο, αν και ο χώρος της ΠΦΥ ενδείκνυται για ψυχια- τρική παρέμβαση, συμβάλλοντας στη μείωση του στίγματος της ψυχικής διαταραχής, τα άτο- μα που επισκέπτονται τα Κέντρα Υγείας για εξέ- ταση είναι πολύ λιγότερα από αυτά που πάσχουν στην πραγματικότητα. Το γεγονός σχετίζεται σε ένα βαθμό, με την εντοπιότητα του προσωπικού που εργάζεται στις δομές αυτές, λόγω της οποίας οι ασθενείς επιλέγουν να μην εμφανιστούν εκεί αλλά να απευθυνθούν σε άλλες υπηρεσίες υγεί- ας (Φωτιάδου και συν., 2004; Τανανάκη και συν.,
- 26. 190 2012). Η μεγαλύτερηυποστήριξη προς τα άτομα αυτά, προέρχεται από το οικογενειακό τους πε- ριβάλλον. Επιπλέον, ιδιαίτερα σημαντική είναι η καλή πρόγνωση της εξέλιξης της αγχώδους δια- ταραχής αλλά και η προσαρμογή και επανέντα- ξη του αρρώστου στην κοινότητα με τη βοήθεια των υπηρεσιών της ΠΦΥ (Γεώργας, 2002; Ζαρτα- λούδη Μαδιανός, 2011). Οι συνηθέστερα εμφανιζόμενες στην ΠΦΥ αγχώ- δεις διαταραχές περιγράφονται συνοπτικά στη συνέχεια και αφορούν στη γενικευμένη αγχώδη διαταραχή, την κοινωνική φοβία, τη διαταραχή πανικού και τη διαταραχή πανικού με αγοραφο- βία. Γενικευμένη Αγχώδης Διαταραχή (ΓΑΔ) Η Γενικευμένη Αγχώδης Διαταραχή (ΓΑΔ), χαρα- κτηρίζεται από έντονο, χρόνιο, γενικευμένο και διάχυτο άγχος ή υπερβολική ένταση και στενο- χώρια που δεν συνδέονται με κάποια ιδιαίτερη ιδέα, αντικείμενο ή γεγονός. Το άγχος είναι συ- νεχές και εντονότερο του φυσιολογικού που βι- ώνουν οι περισσότεροι άνθρωποι (American Psychiatric Association, 2000). Ιδιαίτερο χαρα- κτηριστικό της ΓΑΔ αποτελεί η υψηλή συνοση- ρότητα, κυρίως με τη μείζονα κατάθλιψη άλλα και με άλλα κλινικά σύνδρομα (Wittchen et al, 2001 2002). Η έγκαιρη ανίχνευση και παρέμβα- ση, μειώνει το κοινωνικό βάρος και βελτιώνει την ποιότητα ζωής των ασθενών, γι αυτόν τον λόγο οι επαγγελματίες της ΠΦΥ διαδραματίζουν καθορι- στικό ρόλο στον εντοπισμό αλλά και τη θεραπεία των ασθενών με ΓΑΔ (Γαρύφαλλος, 2002). Η ΓΑΔ είναι η δεύτερη πιο συχνή ψυχική διαταρα- χή μετά την κατάθλιψη και η πιο συχνή αγχώδης διαταραχή που απαντάται σε μονάδες ΠΦΥ. Στην Ευρώπη, ο επιπολασμός ενός έτους υπολογίζεται στο 1-2.5%, ο δια βίου επιπολασμός στο 2-6.5 % και η επίπτωση στην ΠΦΥ ξεπερνά το 10% (Lieb et al, 2005). Λόγω της πολυπλοκότητας της δια- ταραχής και των συνυπαρχόντων νοσημάτων, ορισμένοι γιατροί της ΠΦΥ δε μπορούν να ανι- χνεύσουν τη ΓΑΔ σε ποσοστό που αγγίζει το 50%. Οι διαφοροποιήσεις που υπάρχουν εξαρτώνται από τη χρήση των διαγνωστικών κριτηρίων, με τα κριτήρια ICD-10 (International Statistical Classification of Diseases and Related Health Problems, 10th Revision) να κυριαρχούν (Γαρύ- φαλλος, 2002).Άλλοι παράγοντες που διαδραμα- τίζουν ρόλο και δυσκολεύουν τη διάγνωση είναι τα πολιτισμικά χαρακτηριστικά, ο τρόπος που εί- ναι οργανωμένες οι υπηρεσίες ΠΦΥ σε κάθε χώ- ρα, αλλά και η ελλιπής εκπαίδευση των γιατρών της ΠΦΥ (Parmentier et al, 2013). Κοινωνική Φοβία (ΚΦ) Η Κοινωνική Φοβία (ΚΦ) ή κοινωνική διαταραχή άγχους, χαρακτηρίζεται από παθολογικό, χρόνιο, επίμονο και έντονο φόβο ότι οι άλλοι άνθρωποι παρατηρούν και κρίνουν δυσμενώς το άτομο και τη συμπεριφορά του, συνοδευόμενο από υπερ- βολική αμηχανία σε καταστάσεις που απαιτούν κοινωνικές δεξιότητες (Stein and Kean, 2000). Συσχετίζεται με δυσλειτουργία παραγωγικότη- τας στην εργασία, το εισόδημα και την κοινωνική θέση. Η ΚΦ έχει επίσης συσχετισθεί με αυξημέ- νο κίνδυνο συνοσηρότητας συχνά ψυχιατρικής όπως είναι η μείζονα κατάθλιψη, οι διαταραχές διάθεσης και οι διαταραχές από κατάχρηση ουσι- ών (Katzelnick et al, 2001). Τα περισσότερα δεδομένα για την ΚΦ προέρ- χονται από μελέτες σε μικρά δείγματα κοινότη- τας. Ο επιπολασμός της στις μονάδες ΠΦΥ αγ- γίζει το 7%. Οι μελέτες αυτές παρουσιάζουν μια χρόνια πορεία της νόσου, με μακρά διάρκεια, εί- κοσι πέντε (25) ετών, και χαμηλά ποσοστά ανάρ- ρωσης που αγγίζουν το 38% (Beard et al, 2010). Η φύση της ασθένειας μπορεί να προκαλέσει σο- βαρή δυσλειτουργία στο χώρο εργασίας, σε σύ- γκριση με άλλες αγχώδεις διαταραχές που δεν οδηγούν απαραίτητα σε κοινωνικές διαταραχές (Katzelnick et al, 2001). Δεδομένης της σημαντικής διάδοσης της ΚΦ στις μονάδες της ΠΦΥ, η ΠΦΥ συνιστά έναν ιδιαίτε- ρα σημαντικό χώρο για να εξεταστούν περαιτέ- ρω οι προγνωστικοί δείκτες και η πορεία της νό- σου. Δυστυχώς από τους πάσχοντες με ΚΦ μικρό ποσοστό διαγιγνώσκεται στην ΠΦΥ, με συνέπεια να μην τους προσφέρεται κατάλληλη θεραπεία (Culpepper, 2006; Beard et al, 2010). Διαταραχή Πανικού (ΔΠ) Στη Διαταραχή Πανικού (ΔΠ), το άτομο υποφέρει από επαναλαμβανόμενες και αιφνίδιες κρίσεις πανικού οι οποίες χαρακτηρίζονται από έντονο φόβο και συναισθήματα επικείμενης καταστρο- φής. Διαρκούν για τουλάχιστον ένα μήνα ή και περισσότερο και συνοδεύονται από διάφορα ορ- γανικά συμπτώματα όπως πόνους στο στήθος,
- 27. 191ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 43 δυσκολίες στηναναπνοή, ταχυπαλμία, λιποθυ- μία, ναυτία, ζάλη, ρίγη κ.ά. Οι προσβολές πανι- κού εμφανίζονται ξαφνικά, κορυφώνονται σε λί- γα λεπτά και διαρκούν 5’-30’. Η συχνότητα και η βαρύτητα τους ποικίλλει (Andersen and Black, 2011). Ο επιπολασμός της ΔΠ στο χώρο της ΠΦΥ κυμαί- νεται από 4% έως 6%. Τα ποσοστά είναι υψηλό- τερα σε ορισμένους πληθυσμούς ασθενών, όπως για παράδειγμα σε ασθενείς με καρδιακές (20% έως 50%) ή γαστρεντερικές παθήσεις (28% έως 40%). Κατά συνέπεια, οι ασθενείς με ΔΠ είναι συ- χνοί χρήστες των ιατρικών υπηρεσιών σε σύγκρι- ση με άλλες ψυχιατρικές ή μη ψυχιατρικές ομά- δες (Mendlowicz et al, 2000). Παρά τη συχνότητα επισκεψιμότητάς της στο χώρο της ΠΦΥ, η ΔΠ δεν ανιχνεύεται από τους ιατρούς της ΠΦΥ σε ποσο- στό που αγγίζει το 62%. Αποτέλεσμα της ανεπαρ- κούς αναγνώρισης της νόσου είναι οι ασθενείς να μη λαμβάνουν την κατάλληλη θεραπεία είτε πρό- κειται για φαρμακοθεραπεία είτε για ψυχοθερα- πεία) (Roy-Byrne et al, 2005). Θεωρείται, ότι η ΔΠ τυχαίνει κακής διαχείρισης στο χώρο της ΠΦΥ κυ- ρίως εξαιτίας του ότι αυτή λειτουργεί σε ένα μο- ντέλο οξείας φροντίδας, που δεν αφήνει χρόνο για την εκπαίδευση των ασθενών ή την παρακο- λούθησή τους, με αποτέλεσμα κακή εφαρμογή στη διαχείριση των χρόνιων παθήσεων. Άλλος σημαντικός παράγοντας είναι η μη συμμόρφωση του ασθενούς στις συστάσεις του επαγγελματία υγείας ή η ανεπαρκής εμπλοκή του ασθενή στη διαδικασία της θεραπείας (Stein et al, 2004). Η προσέγγιση της ΔΠ ως χρόνιας ασθένειας, ενι- σχύει την αποτελεσματικότητα της θεραπείας της. Το μοντέλο αυτό προϋποθέτει ότι ο ασθενής σε συνεργασία με το φορέα παροχής υγειονομι- κής περίθαλψης, θα λάβει την ευθύνη για τη δια- χείριση της ασθένειάς του, τηρώντας τις ιατρικές συστάσεις, υιοθετώντας βελτιωμένες συνήθει- ες υγείας και παρακολουθώντας σε συνεχιζόμε- νη, σταθερή βάση την κατάσταση της ασθένειάς του ή οποιαδήποτε αλλαγή την αφορά. Οι μελλο- ντικές προσεγγίσεις για την αντιμετώπιση της ΔΠ στην ΠΦΥ θα μπορούσαν να ενισχυθούν, συμπε- ριλαμβάνοντας την αξιολόγηση των πεποιθήσε- ων και των προτιμήσεων του ασθενή, καταναλώ- νοντας περισσότερο χρόνο στην προετοιμασία του ασθενή για τη θεραπεία και χρησιμοποιώ- ντας απλές κλίμακες αξιολόγησης για την παρα- κολούθηση των αποτελεσμάτων και των παρεχό- μενων παρεμβάσεων (Combs et al., 2014). Διαταραχή Πανικού με Αγοραφοβία Η Διαταραχή Πανικού (ΔΠ) συνοδεύεται από αγοραφοβία όταν το άτομο βρίσκεται σε κάποιο μέρος ή σε περιστάσεις απ’ όπου είναι δύσκολο να ξεφύγει, ή όπου θα είναι δύσκολο να του δο- θεί βοήθεια στην περίπτωση που παθαίνει κρίση πανικού. Το άτομο τείνει να αποφεύγει με κάθε τρόπο τέτοια μέρη ή περιστάσεις. Η ΔΠ με ή χω- ρίς αγοραφοβία, είναι μια διαδεδομένη κατάστα- ση που παρουσιάζεται συχνά στην ΠΦΥ. Υπάρ- χουν τόσο φαρμακολογικές όσο και ψυχολογικές θεραπείες που είναι αποτελεσματικές στη θε- ραπευτική αντιμετώπισή της. Δυστυχώς, οι ψυ- χολογικές θεραπείες, όπως για παράδειγμα η γνωστική-συμπεριφορική θεραπεία δεν είναι ευ- ρέως διαθέσιμες στο χώρο της ΠΦΥ. Οι λόγοι που εμποδίζουν την εφαρμογή των μεθόδων αυτών, σχετίζονται αφενός με την έλλειψη κατάλληλα εκπαιδευμένου προσωπικού και αφετέρου με το κόστος (Francis et al, 2007; Sharp et al., 2000). Για την κλινική πορεία και συσχέτιση της ΔΠ και της ΔΠ με αγοραφοβία στην ΠΦΥ έχουν πραγ- ματοποιηθεί αρκετές μελέτες. Τα αποτελέσματα δείχνουν ότι η ΔΠ με αγοραφοβία στην ΠΦΥ χα- ρακτηρίζεται από μια χρόνια πορεία, με πολύ λί- γα επεισόδια ανάρρωσης, ενώ η ΔΠ είχε μάλλον υψηλά ποσοστά ανάρρωσης. Τα δεδομένα υπο- στηρίζουν ότι η αγοραφοβία σχετίζεται με χει- ρότερη έκβαση, κυρίως στο χώρο της ΠΦΥ. Έτσι, παρά τις γνωστές αποτελεσματικές θεραπείες για τη ΔΠ με αγοραφοβία, η χρόνια και υποτρο- πιάζουσα πορεία δείχνει ότι υπάρχει ανάγκη για μελλοντική έρευνα και βελτίωση της θεραπευτι- κής παρέμβασης στις μονάδες της ΠΦΥ (Francis et al., 2007; Goodwin et al, 2005). Η επίδραση των αγχωδών διαταρα- χών στην καθημερινότητα των ατό- μων – Ο ρόλος της ΠΦΥ Κοινωνικοοικονομικές επιπτώσεις Μία από τις σημαντικότερες επιπτώσεις των ψυ- χικών παθήσεων στις σύγχρονες κοινωνίες είναι το αυξημένο κοινωνικοοικονομικό κόστος (WHO, 2010). Το κόστος των αγχωδών διαταραχών στις Η.Π.Α., δηλαδή οι ετήσιες άμεσες και έμμεσες δα- πάνες εκτιμάται ότι υπερβαίνουν τα 42 δισεκα- τομμύρια δολάρια. Οι ασθενείς με διαταραχές
- 28. 192 άγχους είναι συχνοίχρήστες των υγειονομικών υπηρεσιών, προκαλώντας απώλεια της παραγω- γικότητας του εργατικού δυναμικού και έχοντας μειωμένη ποιότητα ζωής (Huppert et al, 2009). Η εκτίμηση του άμεσου και έμμεσου κόστος της ΔΠ ανά 1 εκατομμύριο άτομα το 2005 ήταν με- ταξύ 241.700.000.000 και 287.600.000.000 δολά- ρια στις ΗΠΑ (Konnopka et al, 2009). Παράλληλα, το εκτιμώμενο κόστος για την υγεία των ατόμων με ΓΑΔ είναι 64% υψηλότερο από εκείνο των ατό- μων χωρίς ΓΑΔ (Olfson et al, 2007). Αυξημένος κίνδυνος αυτοκτονίας Αρκετές έρευνες συσχετίζουν την κατάθλιψη με αυξημένο κίνδυνο αυτοκτονίας, αλλά συ- χνά υποβαθμίζουν το γεγονός ότι και οι αγχώ- δεις διαταραχές παρουσιάζουν σημαντικό, σχετι- κό κίνδυνο (Bolton et al, 2008). Ο αυτοκτονικός ιδεασμός, τα ποσοστά αυτοτραυματισμού και οι απόπειρες αυτοκτονίας είναι αυξημένα σε άτομα με αγχώδεις διαταραχές. Σε έρευνα των Bomyea et al (2012), βρέθηκε μάλιστα, ότι το 26% περίπου αυτών των ασθενών εκδήλωσε αυτοκτονικό ιδε- ασμό και το 16% εκδήλωσε σκέψεις αυτοκτονί- ας τους προηγούμενους μήνες. Τόσο οι προσω- ρινές όσο και οι χρόνιες αγχώδεις διαταραχές παρουσιάζουν αυξημένο κίνδυνο αυτοκτονίας (Chartrand et al, 2012). Ο κίνδυνος αυτοκτονίας μεταξύ των ασθενών με αγχώδεις διαταραχές εί- ναι αυξημένος κατά 10 φορές περισσότερο σε σύγκριση με το γενικό πληθυσμό, ανεξαρτήτως από τον τύπο της διαταραχής άγχους. Η συσχέ- τιση ανάμεσα στην αυτοκτονία και τις αγχώδεις διαταραχές φανερώνει το πόσο σημαντική είναι η διάγνωση και στη συνέχεια η αποτελεσματι- κή αντιμετώπιση και θεραπεία τους (Khan et al., 2002). Δυσλειτουργικότητα Πολλές μελέτες επίσης, περιγράφουν ότι τα άτο- μα που υποφέρουν από συμπτώματα άγχους στα όρια αγχώδους διαταραχής, εμφανίζουν μεγα- λύτερη δυσλειτουργικότητα από ό, τι εκείνα που δηλώνουν ότι δεν έχουν συμπτώματα. Τα προ- βλήματα που αντιμετωπίζουν οι ασθενείς αυ- τοί περιλαμβάνουν κακή αντίληψη για την υγεία τους, ψυχολογική δυσφορία, και αυξημένη χρή- ση των ιατρικών υπηρεσιών (Rucci et al, 2003, Kertz et al, 2011). Όπως ήταν αναμενόμενο, τα στοιχεία δείχνουν ότι υπάρχουν πολύ περισσό- τεροι ασθενείς με συμπτώματα άγχους στο όριο αγχώδους διαταραχής από ό, τι υπάρχουν με δι- αγνωσμένη αγχώδη διαταραχή. Είναι αμφίβολο βέβαια αν αυτή η οριακή ομάδα έχει θεραπευτεί ή ακόμα και διαγνωσθεί, διότι τα κριτήρια για τη θεραπεία σε περιπτώσεις που βρίσκεται ένα άτο- μο στα όρια διαγνωσθείσας αγχώδους διαταρα- χής παραμένουν ασαφή (Rucci et al, 2003). Σε μια άλλη μελέτη επίσης, βρέθηκε ότι οι ασθε- νείς με ΚΦ παρουσιάζουν σημαντικά εξασθε- νημένη λειτουργικότητα στο χώρο εργασίας σε σύγκριση με τα άτομα με άλλες αγχώδεις διατα- ραχές ενώ έχουν και διπλάσιο κίνδυνο να μείνουν άνεργοι σε σύγκριση με άλλους ψυχικά ασθενείς. Επιπλέον, όσοι υποφέρουν από άγχος βιώνουν ανικανότητα και δυσλειτουργία και εκτός της ερ- γασίας τους, που οφείλεται στη μειωμένη ικανο- ποίηση και την κακή ποιότητα ζωής τους (Moitra et al, 2011). Δυσκολία διάγνωσης και συνοσηρότη- τα Το πρώτο βήμα για την ακριβή διάγνωση μιας διαταραχής, είναι η κατανόησή της. Σε μια με- λέτη 840 ασθενών που δέχτηκαν φροντίδα στο πλαίσιο της ΠΦΥ, τα ποσοστά λανθασμένης δι- άγνωσης ήταν 85,8% για τη ΔΠ, 71% για τη ΓΑΔ και 97,8% για την ΚΦ. Δυστυχώς, οι περιγραφές των συμπτωμάτων του πάσχοντα συχνά πα- ραπλανούν το γιατρό. Οι ασθενείς τείνουν να αναφέρουν τη σωματική ή ψυχολογική δυσφο- ρία, συμπεριλαμβανομένων των σωματικών συ- μπτωμάτων, όπως του πόνου, τις διαταραχές ύπνου, την κατάθλιψη, αλλά δεν αναγνωρίζουν ότι στην πραγματικότητα βιώνουν άγχος (Nutt et al, 2006). Στη μελέτη των Wittchen et al (2002), βρέθηκε ότι μόνο το 13,3% των ασθενών με ΓΑΔ παρουσι- άζουν τα συμπτώματα άγχους ως κύριο πρόβλη- μα, ενώ οι σωματικές ανησυχίες περιγράφηκαν στο 47,8%. Ο έλεγχος για τα βασικά συμπτώματα που συνδέονται με τη διαταραχή μπορεί να βο- ηθήσει στον εντοπισμό της διάγνωσης. Οι ασθε- νείς με διαταραχές άγχους παρουσιάζουν επίσης υψηλά ποσοστά συνοσηρότητας με άλλες ψυχι- κές ασθένειες, περιπλέκοντας ακόμα περισσότε- ρο τη διαγνωστική διαδικασία. Σύμφωνα με την έρευνα των Kroenke et al (2007), από ένα τυχαίο δείγμα 965 ασθενών της ΠΦΥ
- 29. 193ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 43 προέκυψε ότιτο 19,5% είχαν τουλάχιστον μία αγ- χώδη διαταραχή, το 7,6% είχαν ΓΑΔ, το 6,8% εί- χαν ΔΠ, και το 6,2% είχαν ΚΦ. Πολλοί ασθενείς, σχεδόν το 41%, είχαν κάποια αγχώδη διαταραχή, ωστόσο ανέφεραν ότι δεν λαμβάνουν κάποια θε- ραπεία. Ρόλος της ΠΦΥ Στις δυτικές χώρες, όπου το σύστημα υγείας στη- ρίζεταιστηνΠΦΥ,όπωςγιαπαράδειγμα στοΗνω- μένο Βασίλειο, τα θεραπευτικά πρωτόκολλα ορί- ζουν ότι οι κοινές ψυχικές διαταραχές, όπως είναι οι αγχώδεις διαταραχές αντιμετωπίζονται αρχι- κά στο επίπεδο της ΠΦΥ. Η αντίληψη αυτή στη- ρίζεται και από την τάση για συνεχιζόμενη αύ- ξηση στην ανάπτυξη διάφορων προγραμμάτων σε όλο τον κόσμο που έχουν ως στόχο την εν- σωμάτωση των υπηρεσιών ψυχικής υγείας στην ΠΦΥ (Περιτογιάννης και συν., 2014). Από την εν- σωμάτωση αυτή, προκύπτουν σημαντικά οφέλη για την ψυχική υγεία όπως η εύκολη πρόσβαση, η έγκαιρη αναγνώριση και πρόληψη των ψυχι- κών διαταραχών, η συνεχής και ολιστική φροντί- δα, μεγαλύτερες πιθανότητες αποκατάστασης μέσα στην κοινότητα, προστασία των δικαιω- μάτων του ασθενούς, βελτίωση των ικανοτήτων του προσωπικού της ΠΦΥ στην παροχή υπηρε- σιών ψυχικής υγείας, μείωση του κόστους και τέ- λος, σημαντική μείωση του στίγματος και των δι- ακρίσεων (WHO Wonca, 2008). Από τα παραπάνω προκύπτει ότι όσο το επίπε- δο αγωγής στην κοινότητα γίνεται πιο ικανοποι- ητικό, τόσο θα είναι υψηλότερες οι παρεχόμενες ασφαλιστικές δικλείδες του δικτύου κοινωνικής υποστήριξης και ο δείκτης προσωπικής αποτε- λεσματικότητας του ασθενούς θα αυξάνεται, ενώ ταυτόχρονα θα βελτιώνεται και η αυτοεκτίμησή του (Φωτιάδου και συν., 2004). Συνεπώς, η ΠΦΥ αποτελεί το κατάλληλο πεδίο για την ανάπτυ- ξη δράσεων και δομών ψυχικής υγείας σε τοπι- κό επίπεδο. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ - ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ Οι υπηρεσίες της ΠΦΥ αποτελούν την καταλλη- λότερη δομή για την πρόληψη και τουλάχιστον την αρχική διαχείριση των ψυχικών διαταραχών. Παρότι η αναζήτηση της πρώτης βοήθειας στις περιπτώσεις των αγχωδών διαταραχών από τις υπηρεσίες αυτές είναι ευρέως διαδεδομένη, συ- χνά δεν διαγιγνώσκονται και κατά συνέπεια δεν αντιμετωπίζονται. Αυτό οφείλεται κυρίως σε ανεπαρκώς ανεπτυγμένη ΠΦΥ, απουσία οργα- νωμένων δομών, έλλειψη στρατηγικών στόχων και περιορισμένη εκπαίδευση των επαγγελμα- τιών υγείας, μέσω της οργάνωσης προγραμμά- των κατάρτισης και εκπαίδευσης στον τοµέα της ψυχικής υγείας. Στις άμεσες ανάγκες περιλαμ- βάνονται επίσης ο σχεδιασµός εκπαιδευτικών εγχειριδίων και ειδικών ψυχοµετρικών εργαλεί- ων για την πρώιμη ανίχνευση των συμπτωμάτων ψυχικών διαταραχών, έτσι ώστε να επιτυγχάνεται το καλύτερο αποτέλεσμα µε το μικρότερο δυνα- τό κόστος. Όσον αφορά στην παροχή της ΠΦΥ στην Ελλά- δα, υπολείπεται των αναγκών του πληθυσμού, για λόγους που περιλαμβάνουν μεταξύ άλλων, τις ελλείψεις σε προσωπικό, την ανεπάρκεια υποδομών και χρηματοδότησής της, την απου- σία μηχανισμού αξιολόγησης και την ασάφεια του πλαισίου συνεργασίας μεταξύ διαφορετικών υπηρεσιών (Κυλούδης και συν., 2014). Επιπλέον, οι τοπικές μονάδες της ΠΦΥ, δηλαδή τα κέντρα υγείας, δε διαθέτουν εξειδικευμένο προσωπικό ψυχικής υγείας, ενώ στην περιφέρεια συνήθως δεν υπάρχουν τοπικές μονάδες ψυχικής υγείας, όπως για παράδειγμα τα Κέντρα Ψυχικής Υγείας (Περιτογιάννης και συν., 2014). Η φροντίδα ψυχικής υγείας στην ΠΦΥ, στην Ελλά- δα, αν και δεν έχει αναπτυχθεί ακόμη ικανοποιη- τικά, αποτελεί έναν τομέα με μεγάλες προοπτικές και σημαντικές δυνατότητες βελτίωσης. Συνε- πώς, παρ’ όλες τις υπάρχουσες δυσκολίες, μπορεί να εξαχθεί το συμπέρασμα ότι ο συντονισµός και η συνεργασία όλων των εμπλεκόμενων φορέων, μπορούν να δώσουν λύσεις στα προβλήματα της ανάπτυξης και εφαρμογής της ΠΦΥ στην ψυχική υγεία, συνεισφέροντας στην αποτελεσματική δι- αχείριση και την προαγωγή της. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Alonso J. (2004). Prevalence of mental disorders in Eu- rope: results from the European Study of the Epide- miology of Mental Disorders project. Acta Psychiatr Scand 109(420): 21–27. American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Amer- ican Psychiatric Publishing. 5th Edition, Washing- ton, DC.
- 30. 194 American Psychiatric Association(2000). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Amer- ican Psychiatric Publishing. 4th Edition. Washing- ton, DC. Andreasen N.C., Black D.W. (2011). Eισαγωγή στην Ψυχιατρική. Εκδ. Παρισιανού, Αθήνα. Baxter A.J., Scott K.M., Vos T., Whiteford H.A. (2013). Global prevalence of anxiety disorders: a system- atic review and meta-regression, Psychol Med. 43(5):897-910. Beard C., Moitra E., Weisberg R.B., Keller M.B. (2010). Characteristics and predictors of social phobia course in a longitudinal study of primary-care pa- tients, Depress Anxiety 27(9):839-45. Bolton J.M., Cox B.J., Afifi T.O., Enns M.W., Bienvenu O.J., Sareen J. (2008). Anxiety disorders and risk for suicide attempts: findings from the Baltimore Ep- idemiologic Catchment area follow-up study. De- press Anxiety 25 (6):477–81. Bomyea J, Lang AJ, Craske MG, et al. Suicidal ideation and risk factors in pri- mary care patients with anxiety disorders. Psychiatry Res 2013;209(1):60–5 Γαρύφαλλος Γ. (2002). Γενικευμένη αγχώδης διαταραχή: Επιδημιολογικά δεδομένα, Ψυχιατρική 13(1): 6-9. Chartrand H., Sareen J., Toews M., Bolton J.M. (2012). Suicide attempts versus nonsuicidal selfinjury among individuals with anxiety disorders in a na- tionally representative sample. Depress Anxiety 29(3): 172–9. Combs H., Markman J. (2014). Anxiety Disorders in Pri- mary Care. Med Clin North Am. 98(5): 1007-23. Culpepper L. (2006). Social anxiety disorder in the pri- mary care setting, J Clin Psychiatry 67 (12):31-7. Γεώργας Δ. (2002). Πόσο έχει αλλάξει η ελληνική οικογένεια; Στα: Πολεμικός Ν, Καίλα Μ, Καλαβάσης Φ. (Επίμ. Έκδ.). Εκπαιδευτική, Οικογενειακή και Πολιτική Ψυχοπαθολογία: Αποκλίνουσες διαστάσεις στο χώρο της οικογένειας, τόμος Β. Αθήνα: Ατραπός. Economou C. (2010). Greece: Health system review. Health Syst Transit 2010, 12:1−177. Ζαρταλούδη Α., Μαδιανός Μ. (2011). Πολιτισμική Ετερότητα και Αναζήτηση Βοήθειας από Υπηρεσίες Ψυχικής Υγείας, Νοσηλεία και Έρευνα, 29: 31 – 40. Francis J.L., Weisberg R.B., Dyck I.R., Culpepper L., Smith K., Edelen M., Keller M.B. (2007). Character- istics and course of panic disorder and panic dis- order with agoraphobia in primary care patients, Prime Care Companion J Clin Psychiatry 9(3):173-9. Goodwin R.D., Faravelli C., Rosi S., Cosci F., Truglia E., de Graaf R., Wittchen H.U. (2005). The epidemiol- ogy of panic disorder and agoraphobia in Europe. Eur Neuro psycho pharmacol 15(4):435-43. Huppert J.D., Simpson H.B., Nissenson K.J., Liebowitz M.R., Foa E.B. (2009). Quality of life and function- al impairment in obsessive-compulsive disorder: a comparison of patients with and without comor- bidity, patients in remission, and healthy controls. Depress Anxiety 26(1):39–45. Katzelnick D.J., Greist J.H. (2001). Social anxiety disor- der: An unrecognized problem in primary care. J Clin Psychiatry 62(1): 11-16. Kertz S.J., Woodruff-Borden J. (2011). Human and eco- nomic burden of GAD, subthreshold GAD and wor- ry in a primary care sample. J Clin Psychol Med Set- tings 18(3):281–90. Khan A., Leventhal R.M., Khan S., et al. (2002). Sui- cide risk in patients with anxiety disorders: a meta- analysis of the FDA database. J Affect Disord 68(2– 3):183–90. Konnopka A., Leichsenring F., Leibing E., König H.H. (2009). Cost-of-illness studies and cost effective- ness analyses in anxiety disorders: a systematic re- view. J Affect Disord 114 (1–3):14–31. Kroenke K., Spitzer R.L., Williams J.B., Monahan P.O., Löwe B. (2007). Anxiety disorders in primary care: prevalence, impairment, comorbidity, and detec- tion. Ann Intern Med 146(5):317–25. Κυλούδης Π, Τανανάκη Μ, Ρεκλείτη Μ. (2012). Η διαχείριση των ψυχικά ασθενών στην Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας. Διεπιστημονική Φροντίδα Υγείας 4:1−8. Lieb R., Becker E., Altamura C. (2005). The epidemiol- ogy of generalized anxiety disorder in Europe. Eur Neuropsychopharmacol 15(4):445-452. Lowry-Webster H.M., Barrett P.M., Dadds M.R. (2001). A universal prevention trial of anxiety and depres- sive symptomatology in childhood: Preliminary data from an Australian study. Behavior Change 18(1):36-50. Madianos MG, Economou M, Hatjiandreou M, Papa- georgiou A, Rogakou E. (1999). Changes in public attitudes towards mental illness in the Athens area (1979/1980-1994). Acta Psychiatr Scand: 99; 73 – 78. Mendlowicz M.V., Stein M.B. (2000). Quality of life in individuals with anxiety disorders. Am J Psychiatry 157:669–682. Moitra E., Beard C., Weisberg R.B., Keller M.B. (2011). Occupational impairment and social anxiety dis- order in a sample of primary care patients. J Affect Disord 130(1–2):209–12. Nutt D., Argyropoulos S., Hood S., Potokar J. (2006). Generalized anxiety disorder: a comorbid disease. Eur Neuropsychopharmacol 16(2):109–18. Olariu E., Forero C.G., Castro-Rodriguez J.I., Rodrigo- Calvo M.T., Álvarez P., Martín-López L.M., Sánchez- Toto A., Adroher N.D., Blasco-Cubedo M.J., Vilagut G., Fullana M.A., Alonso J. (2015). Detection of anxi- ety disorders in primary care: a meta-analysis of as- sisted and unassisted diagnoses, Depress Anxiety doi: 10.1002/da.22360. Olfson M, Gameroff M.J. (2007). Generalized anxiety disorder, somatic pain and health care costs. Gen Hosp Psychiatry 29 (4):310–6. Parmentier H., García-Campayo J., Prieto R. (2013). Comprehensive review of generalized anxiety dis-
- 31. 195ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 43 order inprimary care in Europe. Curr Med Res Opin 29(4):355-67. Περιτογιάννης Β., Ληξουριώτης Χ., Μαυρέας Β. (2014). Η ενσωμάτωση των υπηρεσιών ψυχικής υγείας στην πρωτοβάθμια φροντίδα υγείας στην Ελλάδα, Αρχεία ελληνικής ιατρικής 31(6): 669-677. Ραγιά Α. (2009). Νοσηλευτική Ψυχικής Υγείας – Ψυχιατρική Νοσηλευτική, Αθήνα, Εκδ. Παπανικολάου. Roy-Byrne P.P., Wagner A.W., Schraufnagel T.W. (2005). Understanding and Treating Panic Disorder in the Primary Care Setting. J Clin Psychiatry 66(4):16-22. Rollman BL, Belnap BH, Mazumdar S, Houck PR, Zhu F, Gardner W, Reynolds CF, Schulberg HC, Shear MK. (2005). A Randomized Trial to Improve the Qual- ity of Treatment for Panic and Generalized Anxi- ety Disorders in Primary Care. Arch Gen Psychiatry 62(12):1332-41. Rucci P., Gherardi S., Tansella M., Piccinelli M., Berardi D., Bisoffi G., Corsino M.A., Pini S. (2003) Subthresh- old psychiatric disorders in primary care: preva- lence and associated characteristics. J Affect Disord 76(1–3):171–81. Serrano-Blanco A., Palao D.J., Luciano J.V., Pinto-Meza A., Lujan L., Fernandez A., Roura P., Bertsch J., Mer- cader M., Haro J.M. (2010). Prevalence of mental disorders in primary care: results from the diagno- sis and treatment of mental disorders in primary care study (DASMAP). Soc Psychiatry and Psychiat- ric Epidemiology 45(2):201-10. Sharp D.M., Power K.G., Swanson V. (2000). Reduc- ing therapist contact in cognitive behaviour ther- apy for panic disorder and agoraphobia in primary care: global measures of outcome in a randomised controlled trial. Br J Gen Pract 50(461):963-8. Stein M.B., Sherbourne C.D., Craske M.G., Means- Christensen A., Bystritsky A., Katon W., Sullivan G., Roy-Byrne P.P. (2004). Quality of care for primary care patients with anxiety disorders. Am J Psychia- try 161 (12): 2230-7. Stylianidis S.F., Pantelidou S.M., Chondros P.C. (2008). Evaluation of the rehabilitation pro- cess in Greek Community Residential homes: resettlement from Greek Psychiatric Hospitals. Ιnt J Psychosoc Rehabil 13(1): 31-38. Τανανάκη Μ., Ρεκλείτη Μ., Κυλούδης Π. (2012). Η διαχείρισητωνψυχικάασθενώνστηνΠρωτοβάθµια Φροντίδα Υγείας, ∆ιεπιστηµονική Φροντίδα Υγείας 4 (1): 1-8. Υπουργείο Υγείας και Πρόνοιας – Διεύθυνση Ψυχικής Υγείας (2004). Πακέτο οδηγιών για την πολιτική και τις υπηρεσίες ψυχικής υγείας. Available at: http:// www.who.int/mental_health/policy/mh_context_ greek.pdf Φωτιάδου Α., Πριφτης Φ., Κυπριανός Σ. (2004). O ρόλος της Πρωτοβάθμιας φροντίδας Υγείας, στην αντιμετώπιση των ατόμων με ψυχική διαταραχή. Εγκέφαλος - Αρχεία Νευρολογίας και Ψυχιατρικής, 41(1). Wittchen H.U., Hoyer J. (2001). Generalized anxiety disorder: Nature and course. J Clin Psychiatry 62 (11):15-19. Wittchen H.U., Jacobi F., Rehm J., Gustavsson A., Svensson M., Jönsson B., Olesen J., Allgulander C., Alonso J., Faravelli C., Fratiglioni L., Jennum P., Lieb R., Maercker A., van Os J, Preisig M., Salvador-Carul- la L., Simon R., Steinhausen H.C. (2011). The size and burden of mental disorders and other disorders of the brain in Europe 2010. Eur Neuropsychopharma- col. 21(9):655-79. Wittchen H.U., Kessler R.C., Beesdo, K., Krause P.,Höfler M., Hoyer J., (2002), Generalized anxiety and de- pression in primary care: Prevalence, recognition, and management. J Clin Psychiatry 63(8): 24-34. World Health Organization (2010) Mental health and development: Targeting people with men- tal health conditions as a vulnerable group. Available at: http://whqlibdoc.who.int/publica- tions/2010/9789241563949_eng.pdf World Health Organiazation Wonca (2008). What is primary care mental health?: Working Party on Mental Health. Ment Health Fam Med 5:9–13. World Health Organization (2004) Prevention of men- tal disorders - effective interventions and policy options. Available at: http://www.who.int/mental_ health/evidence/en/prevention_of_mental_disor- ders_sr.pdf World Health Organization (1978) Declaration of Al- ma-Ata. Genova. Available at: http://www.eu- ro.who.int/__data/assets/pdf_file/0009/113877/ E93944.pdf?ua=1
- 32. 196 ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΕΙΣΑΓΩΓΉ: Ηικανοποίηση των ασθενών από τη χρήση των υπηρεσιών φροντίδας υγείας αποτελεί έναν από τους κρισιμότερους παράγοντες για την αξιολόγηση της αντα- ποκρισιμότητας του συστήματος υγείας και με αυτόν τον τρόπο συμβάλλει καταλυτικά στην αξιολόγηση της ποιό- τητας των υπηρεσιών υγείας. Η μέτρηση της ικανοποίησης των ασθενών θα μπορούσε να συμβάλλει στη βελτίωση της σχέσης μεταξύ των ασθενών και των παρόχων των υπηρεσιών υγείας που εμπλέκονται στη θεραπεία τους και να αποτελέσει πολύτιμο εργαλείο για τη διασφάλιση της ανταποκρισιμότητας του συστήματος της υγείας στις ανά- γκες των ασθενών. ΣΚΟΠΌΣ: Η πιλοτική αξιολόγηση ενός εργαλείου μέτρη- σης της ικανοποίησης των νοσηλευόμενων ασθενών σε δημόσια και ιδιωτικά νοσοκομεία της Κύπρου. ΥΛΙΚΌ ΚΑΙ ΜΈΘΟΔΟΣ: Το δείγμα της πιλοτικής μελέ- της αποτέλεσαν 50 ασθενείς, οι οποίοι νοσηλεύτηκαν σε δημόσια και ιδιωτικά νοσοκομεία της Λευκωσίας και της Λάρνακας, στις παθολογικές, χειρουργικές και ορθοπαιδι- κές κλινικές των αντίστοιχων νοσοκομείων. Για τον έλεγχο της αξιοπιστίας του εργαλείου πραγματοποιήθηκε η μέθο- δος ελέγχου-επανελέγχου (test-retest) και υπολογίστηκε ο συντελεστής συσχέτισης Spearman και ο συντελεστής εσωτερικής συνέπειας Cronbach’s alpha. ΑΠΟΤΕΛΈΣΜΑΤΑ: Ο συντελεστής εσωτερικής συνέπειας Cronbach’s alpha για την υποκλίμακα «ιατρικό προσωπι- κό» ήταν 0,86 και για την υποκλίμακα «νοσηλευτικό προ- σωπικό» ήταν 0,82, γεγονός που δηλώνει εξαιρετική αξι- οπιστία και για την υποκλίμακα «ξενοδοχειακή υποδομή του νοσοκομείου» ήταν 0,60, γεγονός που δηλώνει απο- δεκτή αξιοπιστία. Ο συντελεστής συσχέτισης Spearman ήταν 0,6 σε όλες τις ερωτήσεις, υποδηλώνοντας εξαιρε- τική συνέπεια. Οι ασθενείς δήλωσαν υψηλά επίπεδα ικα- νοποίησης τόσο από τα χαρακτηριστικά της αλληλεπίδρα- σής τους με το ιατρικό και νοσηλευτικό προσωπικό όσο και από τα χαρακτηριστικά της ξενοδοχειακής υποδομής του νοσοκομείου. ΣΥΜΠΕΡΆΣΜΑΤΑ: Το εργαλείο που χρησιμοποιήθηκε στη παρούσα πιλοτική μελέτη, κρίνεται ιδιαίτερα αξιόπι- στο για την εφαρμογή σε νοσοκομειακούς ασθενείς. Με τη διατήρηση κάθε επιφύλαξης για τη γενίκευση του σε δια- φορετικούς πληθυσμούς, η τελική μορφή του ερωτηματο- λογίου αποτελεί ένα ισχυρό εργαλείο για τη μέτρηση του βαθμού της ικανοποίησης των νοσηλευόμενων ασθενών στα δημόσια και ιδιωτικά νοσοκομεία και μελλοντικά θα μπορούσε να επεκταθεί η χρήση του. ΛΈΞΕΙΣ ΚΛΕΙΔΙΆ: ικανοποίηση, ασθενείς, πιλοτική μελέ- τη, αξιοπιστία, ερωτηματολόγιο Πιλοτική μελέτη για την αξιοπιστία ερωτη- ματολογίου για την ικανοποίηση νοσηλευ- όμενων ασθενών σε δημόσια και ιδιωτικά νοσοκομεία της Κύπρου ΦωτεινήΧαρή, Νοσηλευτικός Λειτουργός, MSc, PHDc, Tμήμα Ατυχημάτων και Επειγόντων Περιστατικών (Τ.Α.Ε.Π.), Γενικό Νοσοκομείο Λάρνακας ΕλένηΓελαστοπούλου, Επίκουρη Καθηγήτρια Δημόσιας Υγείας, Τομέας Δημόσιας Υγείας, Ιατρική Σχολή, Πανεπιστήμιο Πατρών Δάφνη Καϊτελίδου, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια, Τμήμα Νοσηλευτικής, ΕΚΠΑ Ολυμπία Κωνσταντακοπούλου, Οικονομολόγος, MSc, PhDc, Εργαστήριο Οργάνωσης και Αξιολόγησης Υπηρεσιών Υγείας, Τμήμα Νοσηλευτικής, ΕΚΠΑ Πέτρος Γαλάνης, Νοσηλευτής ΠΕ, MPH, PhD, Εργαστήριο Οργάνωσης και Αξιολόγησης Υπηρεσιών Υγείας, Τμήμα Νοσηλευτικής, ΕΚΠΑ Γεώργιος Χαραλάμπους, Συντονιστής Μεταπτυχιακού Προγράμματος «Διοίκηση Υπηρεσιών και Μονάδων Υγείας», Πανεπιστήμιο Frederick, Kύπρος Υπεύθυνοςαλληλογραφίας: Πέτρος Γαλάνης, Παπαδιαμαντοπούλου 123, Αθήνα, Τηλέφωνο επικοινωνίας: 2107461471, 6944387354, e-mail: pegalan@nurs.uoa.gr
- 33. 197ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 43 ABSTRACT INTRODUCTION: Patients’satisfaction is one of the most critical factors in order for the re- sponsiveness of the healthcare systems to be assessed; thus, its contribution is of great sig- nificance to the process of the evaluation of the quality of healthcare services. Measuring patient satisfaction could help improve the relationship between patients and health care providers in- volved in their treatment and constitutes a valu- able tool to ensure the healthcare system’s re- sponsiveness to the patients’needs. AIM: The pilot study of a patients’ satisfaction measurement tool in public and private inpa- tient settings in Cyprus. METHODOLOGY: The sample of the pilot study included 50 patients hospitalized in public and private hospitals in Nicosia and Larnaca, in path- ological, surgical and orthopedic clinics of the respective hospitals. In order for the reliability of this tool to be measured, the test-retest reli- ability method was held. Spearman’s correlation coefficient and Cronbach’s alpha internal con- sistency coefficient were calculated. RESULTS: The Cronbach’s alpha internal consist- ency coefficient for the subscale “medical per- sonnel” was 0.86 and for the subscale “nursing staff” 0.82, which indicates excellent reliability. With regard to the subscale‘hospital’s accommo- dation features”, the Cronbach’s alpha internal consistency coefficient was 0.60, which indicates acceptable reliability. Spearman’s correlation coefficient was 0.6 in all questions, indicating great reliability. Patients reported high levels of satisfaction both on the characteristics of their interaction with the medical and nursing staff and the hospital’s accommodation features. CONCLUSIONS: The tool tested in this pilot study was found to be highly reliable for use in inpatient settings. Though any generalization of the use in different populations should proceed with caution, the final version of the question- naire is a powerful tool to measure inpatient satisfaction levels in public and private hospitals and in the future its use could be extended. KEYWORDS: satisfaction, inpatients, pilot study, reliability, questionnaire ORIGINAL PAPER Pilot study on the reliability of an inpa- tient satisfaction questionnaire in public and private hospitals in Cyprus F. Chari, RN, MSc, PHDc, Casualty Department, Larnaca General Hospital E. Jelastopulu, Assistant Professor of Public Health, Department of Public Health, School of Medicine, University of Patras D. Kaitelidou, Associate Professor, Faculty of Nursing, University of Athens O. Konstantakopoulou, MSc, PhDc, Research Associate Center for Health Services Management and Evaluation, Faculty of Nursing, University of Athens P. Galanis, RN, MPH, PhD, Research Associate Center for Health Services Management and Evaluation, Faculty of Nursing, University of Athens G. Charalambous, MD, Coordinator of the Masters Program “Health Management”, Frederick University, Cyprus CorrespondingAuthor: P. Galanis, 123 Papadiamantopoulou str. Athens, tel: 210 7461471, e-mail: pegalan@nurs.uoa.gr
- 34. 198 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Κατά τη διάρκειατων προηγούμενων δεκαετι- ών, έχουν γίνει αξιόλογες προσπάθειες από δι- άφορους φορείς και μελετητές στον τομέα της υγείας για την απομόνωση, συγκεκριμενοποίη- ση και μοντελοποίηση εκείνων των διαστάσεων που διαθέτουν την απαιτούμενη επάρκεια περιε- χομένου για την αποτύπωση της έννοιας της ποι- ότητας στις υπηρεσίες φροντίδας υγείας. Το Ιν- στιτούτο Ιατρικής των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής,το2001(InstituteofMedicineUS,2001), προσδιόρισε έξι (6) διαστάσεις της ποιότητας στις υπηρεσίες υγείας και τις έθεσε ως προτεραι- ότητα για τη βελτίωση του συστήματος υγειονο- μικής περίθαλψης: την ασφάλεια, την αποτελε- σματικότητα, την έγκαιρη χρήση των υπηρεσιών υγείας, την αποδοτικότητα, την ισότητα (equity) στην πρόσβαση στις υπηρεσίες υγείας και την ανταποκρισιμότητα (responsiveness) του συ- στήματος και των υπηρεσιών στις ανάγκες των ασθενών, ή αλλιώς, ο προσανατολισμός των πο- λιτικών και δράσεων του συστήματος με τοπο- θέτηση στο κέντρο της προσοχής τον ασθενή (patient-centeredness). Οι Evans et al (2001), έχο- ντας ως στόχο την κατασκευή ενός πλαισίου για την αξιολόγηση και μέτρηση της ποιότητας της φροντίδας υγείας, προχώρησαν στην κατηγο- ριοποίηση των διαστάσεων της ποιότητας στην υγεία σε τρεις (3) εγγενείς στόχους τους οποί- ους κάθε σύστημα υγείας πρέπει να επιτυγχά- νει (διατηρώντας, κάθε φορά τους, άλλους δύο σταθερούς), με τον πρώτο να αφορά την επίτευ- ξη του βέλτιστου επιπέδου υγείας για όλους (αξι- οποιώντας ως εργαλεία για την επίτευξή του τα αποτελέσματα υγείας, την τεχνική ποιότητα και επάρκεια των παρεχόμενων υπηρεσιών υγείας, την καταλληλότητα των υπηρεσιών υγείας, την αποτελεσματικότητα, την ασφάλεια, την πρόλη- ψη, την πρόσβαση, τη διαθεσιμότητα και τη συ- νέχεια των υπηρεσιών υγείας), τον δεύτερο να αφορά την επίτευξη ενός δίκαιου επιπέδου χρη- ματοδότησης του συστήματος υγείας και των υπηρεσιών από τους χρήστες του όλους (αξιο- ποιώντας ως εργαλεία για την επίτευξή του την ισότιμη πρόσβαση και την οικονομική προσιτό- τητα των υπηρεσιών υγείας) και, τέλος, τον τρί- το να αναφέρεται στην ανταποκρισιμότητα του συστήματος υπηρεσιών υγείας με τις διαστάσεις της ποιότητας των υπηρεσιών φροντίδας υγείας που περιλαμβάνονται στο στόχο αυτό και απο- τελούν τα εργαλεία για την επίτευξή του να είναι η συμμετοχή του ασθενή στη λήψη των αποφά- σεων που τον αφορούν, η εμπειρία του ασθενή και των φροντιστών του, η αποδοχή των υπηρε- σιών υγείας από τον ασθενή, ο σεβασμός προς τον ασθενή (αξιοπρεπής συμπεριφορά και τή- ρηση των αρχών της εμπιστευτικότητας και εχε- μύθειας) και φυσικά, η ικανοποίηση του ασθενή από τη χρήση των υπηρεσιών υγείας. Συνεπώς, η ικανοποίηση των ασθενών από τη χρήσητωνυπηρεσιώνφροντίδαςτηςυγείαςαπο- τελεί έναν από τους κρισιμότερους παράγοντες για την αξιολόγηση της ανταποκρισιμότητας του συστήματος υγείας και με αυτόν τον τρόπο συμ- βάλλει καταλυτικά στην αξιολόγηση της ποιότη- τας των υπηρεσιών υγείας καθώς η ικανοποίηση των ασθενών αποτελεί μία πολυσχιδής έννοια που αρκετές φορές δεν έχει να κάνει μόνο με την εμπειρία των ασθενών από τις υπηρεσίες υγείας που έχουν λάβει αλλά με την ίδια την ποιότητα των υπηρεσιών υγείας (Veillard et al, 2005), όπως αυτή μπορεί να εκτιμηθεί από την αξιολόγηση διαστάσεων όπως η κλινική αποτελεσματικότη- τα, η αποδοτικότητα της παραγωγής των υπηρε- σιών υγείας, η αποτελεσματικότητα του μίγμα- τος στελέχωσης, η ικανότητα ανταπόκρισης της διακυβέρνησης του συστήματος των υπηρεσιών υγείας στις πραγματικές ανάγκες των ασθενών (σε πραγματικό χρόνο και τρόπο) και η προσφο- ρά της φροντίδας τοποθετώντας στο κέντρο της τον ασθενή και η ασφάλεια του ασθενή. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η μέτρηση της ικανο- ποίησης των ασθενών θα μπορούσε αφετέρου να συμβάλλει στη βελτίωση της σχέσης μεταξύ των ασθενών και των παρόχων των υπηρεσιών της υγείας που εμπλέκονται στη θεραπεία τους, καθώς οι ασθενείς ολοένα και περισσότερο αξιώ- νουν τα δικαιώματά τους για τη συμμετοχή τους στις αποφάσεις που αφορούν την υγειονομική τους φροντίδα, γεγονός που φέρνει στο προσκή- νιο την άποψη πως η εκπλήρωση των προσδο- κιών των ασθενών θα μπορούσε να σηματοδο- τήσει την επίτευξη της βέλτιστης λειτουργίας του τομέα της φροντίδας της υγείας (Donabedian, 1988) αλλά και να αποτελέσει πολύτιμο εργα- λείο τόσο για τη διασφάλιση της ανταποκρισιμό- τητας του συστήματος της υγείας στις ανάγκες των ασθενών, καθώς ένας οργανισμός παροχής
- 35. 199ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 43 υγειονομικής φροντίδας,για να χαρακτηριστεί «καλός», θα πρέπει να είναι σε θέση να παρέχει υψηλής ποιότητας υπηρεσίες υγείας; συνεπώς, ο έλεγχος της ποιότητας των υπηρεσιών υγείας μέ- σω της μέτρησης της ικανοποίησης των ασθενών θα μπορούσε να αναδείξει εκείνες τις πτυχές της φροντίδας της υγείας που μπορεί να αποτελούν πηγές δυσαρέσκειας για τους ασθενείς και επιδέ- χονται βελτίωσης (Fitzpatrick, 1991), όσο και για τη νομιμοποίηση των πολιτικών υγείας, καθώς η αιτιολόγησή τους θα μπορούσε να βασιστεί σε θεωρητικά πλαίσια για τον ορισμό και τη μέτρη- ση της ικανοποίησης των ασθενών (Draper et al, 2001). ΣΚΟΠΟΣ Σκοπός της παρούσας μελέτης ήταν η πιλοτική αξιολόγηση ενός εργαλείου μέτρησης της ικανο- ποίησης των νοσηλευόμενων ασθενών σε δημό- σια και ιδιωτικά νοσοκομεία της Κύπρου. ΥΛΙΚΟ-ΜΕΘΟΔΟΣ Εργαλείο Μετά από εκτενή ανασκόπηση της βιβλιογρα- φίας για την έννοια της ικανοποίησης των ασθε- νών και, εν προκειμένω για νοσηλευόμενους ασθενείς, από τη χρήση των υπηρεσιών υγείας, τα χρησιμοποιούμενα εργαλεία και τις κλίμακες μέτρησής της, δομήθηκε ερωτηματολόγιο για τη διερεύνηση του βαθμού ικανοποίησης και τους προσδιοριστικούς της παράγοντες. Το ερωτημα- τολόγιο αποτελείται από έξι ενότητες, με τις δύο πρώτες να καλύπτουν την καταγραφή προσω- πικών/δημογραφικών στοιχείων και στοιχείων της νοσηλείας των ασθενών, τις τρεις επόμενες να καλύπτουν τη διερεύνηση τριών διαφορετι- κών διαστάσεων της εμπειρίας από τη νοσηλεία τους που σχετίζονται με το ιατρικό προσωπικό, το νοσηλευτικό προσωπικό και τη ξενοδοχειακή υποδομή του νοσοκομείου και την τελευταία να αναφέρεται στη συνολική αξιολόγηση του νοσο- κομείου και τη γενική ικανοποίηση των ασθενών από την εμπειρία της νοσηλείας τους στο νοσο- κομείο. Πιο συγκεκριμένα, η πρώτη ενότητα (ερωτή- σεις 1-10) αναφέρεται στα δημογραφικά/προσω- πικά στοιχεία των ασθενών (φύλο, ηλικία, οικο- γενειακή κατάσταση, τόπος μόνιμης κατοικίας, εκπαίδευση, οικονομική κατάσταση, κάρτα νο- σηλείας) και πληροφορίες για το αν έχουν νοση- λευτεί ξανά στο παρελθόν, σε τι είδους νοσοκο- μείο (στο ίδιο, κρατικό/δημόσιο, συνδυασμός) και για την αυτοεκτίμηση της κατάστασης της υγείας τους (με 5-βάθμια κλίμακα Likert από το πολύ κακή έως το πολύ καλή). Η δεύτερη ενό- τητα (ερωτήσεις 11-16) αναφέρεται στα στοι- χεία της νοσηλείας του ασθενή με ερωτήσεις που αφορούν το είδος του νοσοκομείου (δημό- σιο/ιδιωτικό), το τμήμα, τη διάρκεια παραμονής στο νοσοκομείο (σε ημέρες), το είδος της εισα- γωγής (επείγουσα/προγραμματισμένη), για το αν υπήρχε και άλλος ασθενής στο ίδιο δωμάτιο μαζί με τον ασθενή και για το αν ο ασθενής ενη- μερώθηκε από το προσωπικό για τα δικαιώματά του. Η τρίτη ενότητα (ερωτήσεις 17-22) αναφέρε- ται στην ικανοποίηση του ασθενή από την επα- φή του με το ιατρικό προσωπικό και περιλαμβά- νει έξι ερωτήσεις, με δυνατότητα απόκρισης σε 5-βάθμια κλίμακα Likert από το καθόλου έως το πολύ, για το αν το ιατρικό προσωπικό συμπερι- φερόταν στον ασθενή με σεβασμό και ευγένεια, για το αν ήταν ικανό και ήξερε τι έπρεπε να κάνει, για το αν κρατούσε ενήμερο τον ασθενή για την κατάσταση της υγείας του, για το είδος των εξε- τάσεων και για τη χορηγία των φαρμάκων μου, για το αν ήταν πάντα διαθέσιμο και αφιέρωνε στον ασθενή ικανοποιητικό χρόνο όταν το χρει- αζόταν, για το αν τηρούσε τα θέματα ιδιωτικότη- τας και του προσωπικού απορρήτου και για το αν έδινε πληροφορίες για την κατάσταση της υγεί- ας του ασθενούς και τη θεραπεία του στους συγ- γενείς του. Η τέταρτη ενότητα (ερωτήσεις 23-30) αναφέρεται στην ικανοποίηση του ασθενή από την επαφή του με το νοσηλευτικό προσωπικό και περιλαμβάνει οκτώ (8) ερωτήσεις, με δυνατότη- τα απόκρισης σε 5-βάθμια κλίμακα Likert από το καθόλου έως το πολύ, για το αν το νοσηλευτικό προσωπικό συμπεριφερόταν στον ασθενή με σε- βασμό και ευγένεια, για το αν ήταν ικανό και ήξε- ρε τι έπρεπε να κάνει, για το αν κρατούσε ενή- μερο τον ασθενή για την κατάσταση της υγείας του, για το είδος των εξετάσεων και για τη χορή- γηση φαρμάκων, για το αν ανταποκρινόταν άμε-
- 36. 200 σα στο κάλεσματου ασθενούς (στο κουμπί ειδο- ποίησης), για το αν έδινε προσοχή στις ειδικές ή προσωπικές καθημερινές ανάγκες του ασθενούς (π.χ. μπάνιο), για το αν ήταν πάντα διαθέσιμο και αφιέρωνεικανοποιητικόχρόνοστονασθενήόταν το χρειαζόταν, για το αν τηρούσε τα θέματα ιδι- ωτικότητας και προσωπικού απορρήτου και για το αν έδινε πληροφορίες για την κατάσταση της υγείας του ασθενούς και τη θεραπεία του στους συγγενείς του. Η πέμπτη ενότητα (ερωτήσεις 31-36) αναφέρεται στην ικανοποίηση του ασθε- νή από την ξενοδοχειακή υποδομή του νοσοκο- μείου και περιλαμβάνει έξι ερωτήσεις, με δυνα- τότητα απόκρισης σε 5-βάθμια κλίμακα Likert από το καθόλου έως το πολύ, για τη καθαριότη- τα του δωματίου και των χώρων υγιεινής, τη δι- ατήρηση της ιδανικής θερμοκρασίας στο δωμά- τιο, τη κατάσταση λειτουργίας του εξοπλισμού του δωματίου (φώτα, κρεβάτι, κουδούνι ειδοποί- ησης κ.ά.), τη τήρηση των ωρών κοινής ησυχίας, τη ποιότητα του φαγητού και τη δυνατότητα για επικοινωνία και αναψυχή (καθιστικό, τηλεόραση, πρόσβαση στο διαδίκτυο). Τέλος, η έκτη ενότη- τα (ερωτήσεις 37-39) αναφέρεται στη συνολική αξιολόγηση του νοσοκομείου και περιλαμβάνει τρεις ερωτήσεις, με τη πρώτη να αφορά το βαθ- μό ικανοποίησης του ασθενούς από τη φροντί- δα που του/-ης προσφέρθηκε κατά τη διάρκεια της νοσηλείας (με δυνατότητα απόκρισης σε 10-βάθμια κλίμακα, με άριστα το 10) και τη δεύ- τερη και τρίτη να αφορούν τη «πίστη» (loyalty) στο νοσοκομείο για ενδεχόμενη μελλοντική νο- σηλεία και την επιθυμία να συστήσει το συγκε- κριμένο νοσοκομείο (willingness to recommend) σε κάποιον γνωστό, φίλο ή συγγενή, αντίστοιχα (με δυνατότητα απόκρισης σε 5-βάθμια κλίμακα Likert από το καθόλου έως το πολύ). Δείγμα ασθενών Το δείγμα της πιλοτικής μελέτης αποτέλεσαν 50 ασθενείς (δείγμα ευκολίας) οι οποίοι νοσηλεύ- ονταν σε δημόσια και ιδιωτικά νοσοκομεία της Λευκωσίας και της Λάρνακας, στις παθολογικές, χειρουργικές και ορθοπαιδικές κλινικές των αντί- στοιχων νοσοκομείων (Σεπτέμβριος του 2014). Η επιλογή των συγκεκριμένων κλινικών αφο- ρά αποκλειστικά την μεγαλύτερη ευχέρεια στη πρόσβαση από τον ερευνητή. Η συναίνεση του ασθενούς, η ηλικία 18 ετών, η δυνατότητα κα- λής επικοινωνίας στην Ελληνική γλώσσα, η κα- τανόηση των ερωτήσεων που περιλαμβάνονται στο χρησιμοποιούμενο εργαλείο και η προϋπό- θεση πως οι ασθενείς είχαν παραμείνει στο νο- σοκομείο τουλάχιστον για 24 ώρες αποτέλεσαν τα κριτήρια εισαγωγής των ασθενών στο δείγμα. ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ Για τη διασφάλιση της αξιοπιστίας του εργαλείου πραγματοποιήθηκε αρχικά εκτενής ανασκόπη- ση της σχετικής βιβλιογραφίας και των χρησιμο- ποιούμενων εργαλείων μέτρησης της ικανοποί- ησης των ασθενών με ιδιαίτερη έμφαση στην αναζήτηση μελετών και των αντίστοιχων χρησι- μοποιούμενων εργαλείων στον Ελλαδικό (Ελλά- δας και Κύπρος) και Μεσογειακό χώρο, με στόχο τη διερεύνηση και υιοθέτηση των κοινών χαρα- κτηριστικών αξιολόγησης των συστημάτων και των υπηρεσιών υγείας, βάσει των οποίων εκτι- μάται η ικανοποίηση των ασθενών και αξιολο- γείται η ποιότητά των παρεχόμενων υπηρεσιών υγείας. Η αναζήτηση της βιβλιογραφίας πραγ- ματοποιήθηκε στη βάση δεδομένων Pubmed από την έναρξη της λειτουργίας του μέχρι τον Ια- νουάριο του 2014 και περιλάμβανε άρθρα στην αγγλική και ελληνική γλώσσα. Οι λέξεις-κλειδιά που χρησιμοποιήθηκαν στην αναζήτηση ήταν οι εξής: satisfaction, inpatients, determinants, questionnaire, survey, reliability, public, private. Στη συνέχεια, ομάδα ειδικών εξέτασε τη δο- μή και το περιεχόμενο του ερωτηματολογίου με στόχο τον έλεγχο του βαθμού σύνδεσης των ερωτήσεων με τις υπό διερεύνηση έννοιες και την προσθήκη διαστάσεων που αρχικά είχαν πα- ραλειφθεί. Τέλος, πραγματοποιήθηκε μία προκα- ταρκτική ποιοτική μελέτη σε δείγμα 24 νοσηλευ- όμενων ασθενών παθολογικών, χειρουργικών και ορθοπαιδικών κλινικών τόσο σε δημόσια όσο και σε ιδιωτικά νοσοκομεία της Κύπρου, με τη λή- ψη συνέντευξης στο δωμάτιο των ασθενών μετά από συγκατάθεσή τους, αφού προηγήθηκε προ- φορική και γραπτή ενημέρωση. Το περιεχόμενο των συνεντεύξεων περιελάμβανε την περιγρα- φή των παραγόντων που ικανοποίησαν περισ- σότερο και λιγότερο τον ασθενή καθώς και τους τομείς της φροντίδας στους οποίους επιθυμού- σε βελτίωση. Μετά από την ανάλυση και τη κω- δικοποίηση των δεδομένων που προέκυψαν από
- 37. 201ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 43 αυτήν τηδιαδικασία δημιουργήθηκε το αυτοσυ- μπληρούμενο εργαλείο μέτρησης της ικανοποί- ησης, όπως αυτό παρουσιάστηκε παραπάνω. Η τελική διαμόρφωση του ερωτηματολογίου, ολο- κληρώθηκε μετά την πιλοτική δοκιμασία και η ίδια η διαδικασία της πιλοτικής δοκιμασίας συνέ- βαλλε προς την κατεύθυνση της διασφάλισης της εγκυρότητας του εργαλείου, καθώς διαπιστώθη- κε το κατά πόσον το περιεχόμενο των ερωτήσε- ων που αντιλαμβάνονταν οι ερωτώμενοι ταυτι- ζόταν με τα εκάστοτε ζητούμενα της μελέτης. Για τον έλεγχο της αξιοπιστίας του εργαλείου πραγματοποιήθηκε η μέθοδος ελέγχου-επανε- λέγχου (test-retest) και υπολογίστηκε ο συντε- λεστής συσχέτισης Spearman, με τιμές 0,8 να δηλώνουν εξαιρετική αξιοπιστία του ερωτημα- τολογίου. Επιπλέον, υπολογίστηκε ο συντελεστής εσωτερικής συνέπειας Cronbach’s alpha για τις υποκλίμακες «ιατρικό προσωπικό», «νοσηλευτι- κό προσωπικό» και «ξενοδοχειακή υποδομή του νοσοκομείου», με τιμές 0,6 να θεωρούνται ως αποδεκτές και να δηλώνουν αποδεκτή εσωτερι- κή συνέπεια του ερωτηματολογίου. Τιμές p0,05 θεωρήθηκαν ως στατιστικά σημαντικές. Οι κατηγορικές μεταβλητές παρουσιάζονται ως απόλυτες (n) και σχετικές (%) συχνότητες, ενώ οι ποσοτικές μεταβλητές παρουσιάζονται ως μέση τιμή, τυπική απόκλιση, διάμεσος, ελάχιστη τιμή και μέγιστη τιμή. Η ανάλυση των δεδομένων πραγματοποιήθηκε με το IBM SPSS 21.0 (Statistical Package for Social Sciences). Ηθικά Ζητήματα Η πιλοτική μελέτη διεξήχθη με την πληροφορη- μένη συγκατάθεση των ασθενών και με την απα- ραίτητη μέριμνα από τον ερευνητή για την απο- φυγή παρέμβασης στις συνθήκες νοσηλείας τους και τη μη παρακώλυση της κατάστασης της υγεί- ας τους. Η συλλογή του δείγματος πραγματοποι- ήθηκε μετά την έγκριση της χρήσης του ερω- τηματολογίου από την Επιτροπή Βιοηθικής, τον Επίτροπο Προσωπικών Δεδομένων, το Υπουρ- γείο Υγείας και από όλες τις Διευθύνσεις των Δη- μόσιων και Ιδιωτικών Νοσοκομείων που συμμε- τείχαν στην έρευνα. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ Δημογραφικά χαρακτηριστικά Η μέση ηλικία των ασθενών ήταν 56,1 έτη, η τυ- πική απόκλιση ήταν 19,5, η διάμεσος ήταν 59, η ελάχιστη τιμή ήταν 20 και η μέγιστη τιμή ήταν 88. Το 60% ήταν άνδρες και το 40% ήταν γυναίκες. Το 72% ήταν έγγαμοι, το 14% ήταν άγαμοι, το 8% ήταν διαζευγμένοι και το 6% ήταν χήροι. Το 18% ήταν απόφοιτοι δημοτικού, το 12% ήταν απόφοι- τοι λυκείου, το 14% ήταν απόφοιτοι ΤΕΙ, το 14% ήταν απόφοιτοι γυμνασίου, το 12% ήταν απόφοι- τοι ΑΕΙ, το 12% ήταν απόφοιτοι τεχνικής σχολής και το 18% δεν είχαν ολοκληρώσει το δημοτικό. Το 66% διέμεναν μόνιμα σε πόλη, το 30% σε χω- ριό και το 2% σε κωμόπολη. Το 44% των ασθενών αυτοεκτίμησαν την οικονο- μική τους κατάσταση ως μέτρια, το 26% ως καλή, το 22% ως κακή, το 6% ως πολύ κακή και το 2% ως πολύ καλή. Το 78% είχαν κάρτα νοσηλείας κα- τηγορίας Α, το 16% είχαν ιδιωτική ασφάλιση, το 4% είχαν κυβερνητική κάρτα και το 2% ανήκαν σε ειδική κατηγορία. Κάρτα ή ταυτότητα νοση- λείας κατηγορίας Α λαμβάνουν όσοι πολίτες πλη- ρούν συγκεκριμένα εισοδηματικά κριτήρια ενώ κυβερνητική κάρτα νοσηλείας λαμβάνουν όλοι οι δημόσιοι υπάλληλοι, εργαζόμενοι ή συνταξι- ούχοι, ανεξαρτήτως εισοδημάτων. Και οι 2 κατη- γορίες δικαιούχων ταυτότητας νοσηλείας δικαι- ούνται δωρεάν ιατροφαρμακευτική περίθαλψη, ενώ πληρώνουν όλοι 3 ευρώ για επίσκεψη σε γε- νικό ιατρό, 5 ευρώ για εξέταση από ειδικό ιατρό στα εξωτερικά ιατρεία και 0,50 ευρώ για τη λήψη κάθε συνταγογραφούμενου φαρμάκου. Το 40% των ασθενών είχαν νοσηλευτεί ≥3 φορές στο παρελθόν, το 24% μια φορά, το 20% δεν εί- χαν νοσηλευτεί ποτέ και το 16% δυο φορές. Το 50% είχαν νοσηλευτεί στο ίδιο νοσοκομείο, το 25% σε άλλο δημόσιο νοσοκομείο, το 17,5% σε άλλο δημόσιο και ιδιωτικό νοσοκομείο και το 7,5% σε άλλο ιδιωτικό νοσοκομείο. Το 46% των ασθενών αυτοεκτίμησαν την κατά- σταση της υγείας τους ως καλή, το 30% ως μέ- τρια, το 12% ως κακή, το 6% ως πολύ καλή και το 6% ως πολύ κακή.
- 38. 202 Πίνακας 1. Οισυντελεστές συσχέτισης Spearman για τις 6 ερωτήσεις που αφορούσαν την υποκλίμακα «ιατρικό προσωπικό». Οι συντελεστές συσχέτισης Spearman για τις 8 ερωτήσεις που αφορούσαν την υποκλίμακα «νο- σηλευτικό προσωπικό» ήταν 0,93 και παρουσιά- ζονται στον πίνακα 2. Ο συντελεστής εσωτερικής συνέπειας Cronbach’s alpha για την υποκλίμα- κα «νοσηλευτικό προσωπικό» ήταν 0,82 γεγονός που δηλώνει εξαιρετική αξιοπιστία. Αξιοπιστία του ερωτηματολογίου Ο συντελεστής συσχέτισης Spearman για τις ερωτήσεις 10 (αυτό-εκτίμηση της κατάστασης της υγείας του ασθενούς), 37 (βαθμός ικανοποί- ησης του ασθενούς από την εμπειρία της νο- σηλείας του), 38 (loyalty) και 39 (willingness to recommend) ήταν 1, 0,88, 0,88 και 0,92 αντιστοί- χως (p0,001 και στις 4 ερωτήσεις) γεγονός που δηλώνει εξαιρετική αξιοπιστία. Οι συντελεστές συσχέτισης Spearman για τις 6 ερωτήσεις που αφορούσαν την υποκλίμακα «ια- τρικό προσωπικό» ήταν 0,94 και παρουσιάζο- νται στον πίνακα 1. Ο συντελεστής εσωτερικής συνέπειας Cronbach’s alpha για την υποκλίμακα «ιατρικό προσωπικό» ήταν 0,86 γεγονός που δη- λώνει εξαιρετική αξιοπιστία. Ερώτηση Συντελεστής συσχέτισης Spearman Τιμή p Το ιατρικό προσωπικό μου συμπεριφερόταν με σεβασμό και ευγένεια 0,99 0,001 Το ιατρικό προσωπικό ήταν ικανό και ήξερε τι έπρεπε να κάνει 0,99 0,001 Το ιατρικό προσωπικό με κρατούσε ενήμερο για την κατάσταση της υγείας μου, για το είδος των εξετάσεων και για τη χορηγία των φαρμάκων μου 1,00 0,001 Το ιατρικό προσωπικό ήταν πάντα διαθέσιμο και μου αφιέρωνε ικανοποιητικό χρόνο όταν το χρει- αζόμουν 0,94 0,001 Το ιατρικό προσωπικό τηρούσε τα θέματα ιδιωτι- κότητας και προσωπικού απορρήτου 1,00 0,001 Το ιατρικό προσωπικό έδινε πληροφορίες για την κατάσταση της υγείας μου και τη θεραπεία μου, στους συγγενείς μου 0,98 0,001
- 39. 203ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 43 Πίνακας 2.Οι συντελεστές συσχέτισης Spearman για τις 8 ερωτήσεις που αφορούσαν την υποκλίμακα «νοσηλευτικό προσωπικό». Πίνακας 3. Οι συντελεστές συσχέτισης Spearman για τις 8 ερωτήσεις που αφορούσαν την υποκλίμακα «ξενοδοχειακή υποδομή του νοσοκομείου». Ερώτηση Συντελεστής συσχέτισης Spearman Τιμή p Το νοσηλευτικό προσωπικό μου συμπεριφερόταν με σεβασμό και ευγένεια 1,00 0,001 Το νοσηλευτικό προσωπικό ήταν ικανό και ήξερε τι έπρεπε να κάνει 1,00 0,001 Το νοσηλευτικό προσωπικό με κρατούσε ενήμερο για την κατάσταση της υγείας μου, για το είδος των εξετάσεων και για τη χορήγηση φαρμάκων 1,00 0,001 Το νοσηλευτικό προσωπικό ανταποκρινόταν άμεσα στο κάλεσμα μου (στο κουμπί ειδοποίησης) 1,00 0,001 Το νοσηλευτικό προσωπικό έδινε προσοχή στις ειδικές ή προσωπικές καθη- μερινές μου ανάγκες (π.χ. μπάνιο) 0,93 0,001 Το νοσηλευτικό προσωπικό ήταν πάντα διαθέσιμο και μου αφιέρωνε ικανο- ποιητικό χρόνο όταν το χρειαζόμουν 0,95 0,001 Το νοσηλευτικό προσωπικό τηρούσε τα θέματα ιδιωτικότητας και προσωπι- κού απορρήτου 0,99 0,001 Το ιατρικό προσωπικό έδινε πληροφορίες για την κατάσταση της υγείας μου και τη θεραπεία μου, στους συγγενείς μου 0,98 0,001 Οι συντελεστές συσχέτισης Spearman για τις 6 ερωτήσεις που αφορούσαν την υποκλίμακα «ξε- νοδοχειακή υποδομή του νοσοκομείου» ήταν 0,91 και παρουσιάζονται στον πίνακα 3. Ο συ- ντελεστής εσωτερικής συνέπειας Cronbach’s alpha για την υποκλίμακα «ξενοδοχειακή υποδο- μή του νοσοκομείου» ήταν 0,60 γεγονός που δη- λώνει αποδεκτή αξιοπιστία. Ερώτηση Συντελεστής συσχέτισης Spearman Τιμή p Το δωμάτιο και οι χώροι υγιεινής που νοσηλευόμουν ήταν καθαροί 1,00 0,001 Το δωμάτιο που νοσηλευόμουν είχε την ιδανική θερμοκρασία 1,00 0,001 Ο εξοπλισμός (φώτα, κρεβάτι, κουδούνι ειδοποίησης κ.ά.) του δωματίου λειτουργούσαν χωρίς πρόβλημα 1,00 0,001 Οι ώρες κοινής ησυχίας τηρούνταν αυστηρά 1,00 0,001 Η ποιότητα του φαγητού ήταν καλή 0,91 0,001 Υπήρχε δυνατότητα για επικοινωνία και αναψυχή (καθιστικό, τηλεόραση, πρόσβαση στο διαδίκτυο) 1,00 0,001
- 40. 204 Χαρακτηριστικά Νοσηλείας Η μέσηδιάρκεια νοσηλείας των ασθενών ήταν 7,2 ημέρες, η τυπική απόκλιση ήταν 7,3, η διάμε- σος ήταν 4,5, η ελάχιστη τιμή ήταν 1 και η μέγι- στη τιμή ήταν 30. Το 40% νοσηλεύτηκαν σε χει- ρουργικό τμήμα, το 32% σε παθολογικό τμήμα και το 28% σε ορθοπαιδικό τμήμα. Στο 66% των ασθενών, η νοσηλεία ήταν επείγουσα, ενώ στο 34% ήταν προγραμματισμένη. Το 72% των ασθενών νοσηλεύτηκαν σε δημόσια νοσοκομεία, ενώ το 28% σε ιδιωτικά νοσοκομεία. Το 74% των ασθενών νοσηλεύτηκαν στο ίδιο δω- μάτιο με άλλον ασθενή, ενώ το 26% νοσηλεύτη- καν μόνοι τους στο δωμάτιο. Το 72% των ασθενών δήλωσαν ότι δεν ενημερώ- θηκαν από το προσωπικό για τα δικαιώματα των ασθενών, ενώ το 28% δήλωσαν ότι έλαβαν την ενημέρωση αυτή. Ικανοποίηση από το ιατρικό προσωπικό Στον πίνακα 4 παρουσιάζονται οι απαντήσεις των ασθενών αναφορικά με την ικανοποίησή τους από το ιατρικό προσωπικό. Το 96% των ασθενών δήλωσαν ότι το ιατρικό προσωπικό τηρούσε τα θέματα ιδιωτικότητας και προσωπικού απορρή- του και ότι ήταν ικανό, το 92% δήλωσαν ότι το ια- τρικό προσωπικό συμπεριφερόταν με σεβασμό και ευγένεια και το 90% δήλωσαν ότι το ιατρικό προσωπικό ήταν πάντα διαθέσιμο και μου αφιέ- ρωνε ικανοποιητικό χρόνο. Πίνακας 4. Οι απαντήσεις των ασθενών αναφορικά με την ικανοποίησή τους από το ιατρικό προσωπικό. Οι τιμές εκφράζονται ως n (%). Στοιχείο Απάντηση Καθόλου/Λίγο/Μέτρια Αρκετά/Πολύ Το ιατρικό προσωπικό μου συμπεριφερόταν με σεβασμό και ευγένεια 4 (8) 46 (92) Το ιατρικό προσωπικό ήταν ικανό και ήξερε τι έπρεπε να κάνει 2 (4) 48 (96) Το ιατρικό προσωπικό με κρατούσε ενήμερο για την κατάστα- ση της υγείας μου, για το είδος των εξετάσεων και για τη χορη- γία των φαρμάκων μου 6 (12) 44 (88) Το ιατρικό προσωπικό ήταν πάντα διαθέσιμο και μου αφιέρω- νε ικανοποιητικό χρόνο όταν το χρειαζόμουν 5 (10) 45 (90) Το ιατρικό προσωπικό τηρούσε τα θέματα ιδιωτικότητας και προσωπικού απορρήτου 2 (4) 48 (96) Το ιατρικό προσωπικό έδινε πληροφορίες για την κατάσταση της υγείας μου και τη θεραπεία μου, στους συγγενείς μου 14 (28) 36 (72)
- 41. 205ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 43 Ικανοποίηση απότο νοσηλευτικό προ- σωπικό Στον πίνακα 5 παρουσιάζονται οι απαντήσεις των ασθενών αναφορικά με την ικανοποίησή τους από το νοσηλευτικό προσωπικό. Το 100% των ασθενών δήλωσαν ότι το νοσηλευτικό προσω- πικό ανταποκρινόταν άμεσα στο κάλεσμα (στο κουμπί ειδοποίησης), το 96% δήλωσαν ότι το νο- σηλευτικό προσωπικό συμπεριφερόταν με σεβα- σμό και ευγένεια και το 94% δήλωσαν ότι το νο- σηλευτικό προσωπικό έδινε προσοχή στις ειδικές ή προσωπικές καθημερινές ανάγκες και τηρούσε τα θέματα ιδιωτικότητας και προσωπικού απορ- ρήτου. Οι τιμές εκφράζονται ως n (%). Πίνακας 5. Οι απαντήσεις των ασθενών αναφορικά με την ικανοποίησή τους από το νοσηλευτικό προ- σωπικό. Ικανοποίηση από την ξενοδοχειακή υποδομή του νοσοκομείου Στον πίνακα 6 παρουσιάζονται οι απαντήσεις των ασθενών αναφορικά με την ικανοποίησή τους από την ξενοδοχειακή υποδομή του νοσοκομεί- ου. Το 98% των ασθενών δήλωσαν ότι το δωμά- τιο νοσηλείας είχε την ιδανική θερμοκρασία και ο εξοπλισμός του λειτουργούσε χωρίς προβλήμα- τα, το 96% δήλωσαν ότι το δωμάτιο και οι χώροι υγιεινής ήταν καθαροί και το 88% δήλωσαν ότι οι ώρες κοινής ησυχίας τηρούνταν αυστηρά. Στοιχείο Απάντηση Καθόλου/Λίγο/Μέτρια Αρκετά/Πολύ Το νοσηλευτικό προσωπικό μου συμπεριφερόταν με σεβα- σμό και ευγένεια 2 (4) 48 (96) Το νοσηλευτικό προσωπικό ήταν ικανό και ήξερε τι έπρεπε να κάνει 2 (4) 48 (96) Το νοσηλευτικό προσωπικό με κρατούσε ενήμερο για την κα- τάσταση της υγείας μου, για το είδος των εξετάσεων και για τη χορήγηση φαρμάκων 4 (8) 46 (92) Το νοσηλευτικό προσωπικό ανταποκρινόταν άμεσα στο κάλε- σμα μου (στο κουμπί ειδοποίησης) 0 (0) 50 (100) Το νοσηλευτικό προσωπικό έδινε προσοχή στις ειδικές ή προ- σωπικές καθημερινές μου ανάγκες (π.χ. μπάνιο) 3 (6) 47 (94) Το νοσηλευτικό προσωπικό ήταν πάντα διαθέσιμο και μου αφιέρωνε ικανοποιητικό χρόνο όταν το χρειαζόμουν 6 (12) 44 (88) Το νοσηλευτικό προσωπικό τηρούσε τα θέματα ιδιωτικότη- τας και προσωπικού απορρήτου 3 (6) 47 (94) Το νοσηλευτικό προσωπικό έδινε πληροφορίες για την κατά- σταση της υγείας μου και τη θεραπεία μου, στους συγγενείς μου 13 (26) 37 (74)
- 42. 206 Συνολική αξιολόγηση τουνοσοκομείου Η μέση βαθμολογία συνολικής αξιολόγησης του νοσοκομείου ήταν 8,6 (με άριστα 10), η τυπική απόκλιση ήταν 1,1, η διάμεσος ήταν 9, η ελάχιστη τιμή ήταν 6 και η μέγιστη τιμή ήταν 10. Το 54% (n=27) των ασθενών δήλωσαν ότι θα επέ- λεγαν πολύ το ίδιο νοσοκομείο σε ενδεχόμενη νέα νοσηλεία τους, το 38% (n=19) ότι θα το επέ- λεγαν αρκετά, το 6% (n=3) ότι θα το επέλεγαν μέ- τρια, και το 2% (n=2) ότι θα το επέλεγαν λίγο. Το 50% (n=25) των ασθενών δήλωσαν ότι θα πρότειναν πολύ το ίδιο νοσοκομείο σε φίλο/συγ- γενή τους, το 38% (n=19) ότι θα το πρότειναν αρ- κετά, το 10% (n=2) ότι θα το πρότειναν μέτρια και το 2% (n=1) ότι θα το πρότειναν λίγο. ΣΥΖΗΤΗΣΗ Σύμφωνα με πολλές μελέτες γύρω από την ικανο- ποίηση των ασθενών και τους προσδιοριστικούς της παράγοντες, τα φυσικά και οργανωσιακά χα- ρακτηριστικά των οργανισμών υγειονομικής φροντίδας καθώς και τα τεχνικά και διαπροσω- πικά γνωρίσματα της επάρκειας και ικανότητας του εμπλεκόμενου ιατρονοσηλευτικού προσω- πικού στην φροντίδα της υγείας των ασθενών επηρεάζουν σε σημαντικό βαθμό την ικανοποί- ηση των ασθενών από την παρεχόμενη φροντί- δα υγείας (Sitzia Wood, 1997; Thi et al, 2002; Jenkinson et al, 2002; Westaway et al, 2003; Xiao Barber, 2008; Scott et al., 2009; Woodward, 2009; Schoenfelder, Klewer, Kugler, 2011). Τα αποτελέσματα της πιλοτικής μελέτης για την ικανοποίηση των νοσηλευόμενων ασθενών από τη ξενοδοχειακή υποδομή του νοσοκομείου έδειξαν, μεταξύ άλλων, πως το συντριπτικό πο- σοστό των συμμετεχόντων σε αυτήν (96%) (πί- νακας 6) εξέφρασε υψηλά επίπεδα ικανοποίησης από τη καθαριότητα (cleanliness) των χώρων, δε- δομένης τη υψηλής μέσης βαθμολογίας της συ- νολικής αξιολόγησης του νοσοκομείου (8,6). Το Οι τιμές εκφράζονται ως n (%). Πίνακας 6. Οι απαντήσεις των ασθενών αναφορικά με την ικανοποίησή τους από την ξενοδοχειακή υποδομή του νοσοκομείου. Στοιχείο Απάντηση Καθόλου/Λίγο/Μέτρια Αρκετά/Πολύ Το δωμάτιο και οι χώροι υγιεινής που νοσηλευόμουν ήταν κα- θαροί 2 (4) 48 (96) Το δωμάτιο που νοσηλευόμουν είχε την ιδανική θερμοκρασία 1 (2) 49 (98) Ο εξοπλισμός (φώτα, κρεβάτι, κουδούνι ειδοποίησης κ.ά.) του δωματίου λειτουργούσε χωρίς πρόβλημα 1 (2) 49 (98) Οι ώρες κοινής ησυχίας τηρούνταν αυστηρά 6 (12) 44 (88) Η ποιότητα του φαγητού ήταν καλή 9 (18) 41 (82) Υπήρχε δυνατότητα για επικοινωνία και αναψυχή (καθιστικό, τηλεόραση, πρόσβαση στο διαδίκτυο) 32 (64) 18 (36)
- 43. 207ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 43 εύρημα αυτόπαρουσιάζει συνέπεια με παρόμοι- ες μελέτες (Westaway et al, 2003; Papanikolaou Ntani, 2007; Scott et al., 2009) οι οποίες συνδέουν τις υψηλής ποιότητας φυσικές εγκαταστάσεις και δομές και τη καθαριότητα του νοσοκομείου με τα υψηλά επίπεδα ικανοποίησης των ασθενών από τη χρήση των υπηρεσιών υγείας. Εντούτοις, με- λέτη των Schoenfelder, Klewer, και Kugler, (2011) σε 39 νοσοκομεία στη Γερμανία για το καθορισμό των προσδιοριστικών παραγόντων της ικανοποί- ησης των ασθενών δεν κατέληξε σε παρόμοιο συμπέρασμα, καθώς η καθαριότητα δεν αποτέ- λεσε προσδιοριστικό παράγοντα της γενικής ικα- νοποίησης των ασθενών, ενώ αντίθετα, βρέθηκε ότι η ποιότητα του φαγητού (quality of food) και οι συνθήκες διαμονής (accommodation) είχαν ισχυρή επίδραση στην αύξηση της γενικής ικα- νοποίησης, με τα αντίστοιχα αποτελέσματα της παρούσας μελέτης να συμφωνούν (πίνακας 6). Επίσης, σε μελέτη των Merkouris et al. (2013), ενώ διαπιστώθηκε υψηλή συνολική βαθμολογία ικα- νοποίησης και υψηλή βαθμολογία ικανοποίησης από τη τεχνική διάσταση της φροντίδας (υποδο- μή, εξοπλισμός, ικανότητες του ιατρικού και νο- σηλευτικού προσωπικού), σημειώθηκε χαμηλή ικανοποίηση, μεταξύ άλλων, και από τη ποιότη- τα του φαγητού. Από πολλούς μελετητές στο πεδίο της κατασκευ- ής εννοιολογικού πλαισίου για τον ορισμό της ικανοποίησης των ασθενών, όπως οι Ware et al (1977), Zyzanski, Hulka Cassel (1974), Locker Dunt (1978) etc., προκύπτει η συσχέτιση της έν- νοιας της ικανοποίησης των ασθενών με τις στά- σεις των ασθενών απέναντι στους επαγγελματίες της υγείας που τους παρέχουν τις υπηρεσίες υγεί- ας και το επίπεδο της ιατρικής φροντίδας που λαμβάνουν. Αυτό σημαίνει ότι οι ασθενείς αναφέ- ρουν την ατομική, υποκειμενική άποψή τους για το βαθμό ικανοποίησής τους λαμβάνοντας υπό- ψη μόνο τη ποιότητα της ιατρικής φροντίδας που λαμβάνουν από το ιατρονοσηλευτικό προσωπι- κό που τους τη προσφέρει. Όσον αφορά την ικα- νοποίηση των ασθενών από την αλληλεπίδρασή τους με το ιατρικό και νοσηλευτικό προσωπικό, οι συμμετέχοντες στη μελέτη εξέφρασαν υψη- λά ποσοστά ικανοποίησης από τη καλή συμπερι- φορά (σεβασμό και ευγένεια) του εμπλεκόμενου στη φροντίδα τους ιατρονοσηλευτικού προσω- πικού, από τη πληροφόρηση που τους παρείχε, από τη διαθεσιμότητα και το χρόνο που τους αφι- έρωνε, από τη στήριξη και τη φροντίδα αλλά και από την επάρκεια των ικανοτήτων τους για την αντιμετώπιση των αναγκών φροντίδας τους (πί- νακες 4,5). Αυτά τα αποτελέσματα φαίνεται να συμβαδίζουν με τη σχετική βιβλιογραφία και πα- ρόμοιες μελέτες (Sitzia Wood, 1997; Jenkinson et al., 2002; Schoenfelder, Klewer, Kugler, 2011; Xiao Barber, 2008). Ειδικότερα, η αίσθηση της άνετης επικοινωνίας, η συναισθηματική υποστή- ριξη και ο σεβασμός στις επιλογές των ασθενών (Jenkinson et al., 2002), η διάθεση του ιατρικού και νοσηλευτικού προσωπικού που παρέχει τη φροντίδα υγείας να «ακούει» τις ανάγκες και τα προβλήματα των ασθενών τους (Xiao Barber, 2008; Woodward, 2009) καθώς και η ευγενής συ- μπεριφορά που επιδεικνύουν οι γιατροί και οι νο- σηλευτές κατά τη διάρκεια της επαφής τους με τους ασθενείς αποτελούν κάποιους από τους ση- μαντικότερους προσδιοριστικούς και ισχυρότε- ρους προβλεπτικούς παράγοντες της ικανοποίη- σης των ασθενών. Επιπρόσθετα, σε μελέτες που διεξήχθησαν στον ελλαδικό χώρο, παρατηρήθη- καν υψηλά ποσοστά ικανοποίησης τόσο από την ιατρική όσο και από τη νοσηλευτική φροντίδα (Niakas et al., 2004; Papanikolaou Ntani, 2007; Τσίτση, 2010). Τέλος, πολύ σημαντική θεωρείται και η επίδραση της θετικής άποψης που διατη- ρούν οι ασθενείς για την επάρκεια των ικανοτή- των του ιατρονοσηλευτικού προσωπικού στη δι- αμόρφωση ενός υψηλού βαθμού ικανοποίησης από την εμπειρία των ασθενών κατά τη διάρκεια της χρήσης των υπηρεσιών υγείας (Westaway et al., 2003). ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΟΙ ΤΗΣ ΜΕΛΕΤΗΣ Στη παρούσα πιλοτική μελέτη, η οποία είχε ως στόχο την αξιολόγηση του εργαλείου που δημι- ουργήθηκε για τη μέτρηση του βαθμού ικανοποί- ησης των νοσηλευόμενων ασθενών σε δημόσια και ιδιωτικά νοσοκομεία της Κύπρου, εφαρμό- στηκε η μέθοδος της δειγματοληψίας ευκολίας (convenience sampling) με αποτέλεσμα να μην διασφαλίζονται οι κατάλληλες προϋποθέσεις για την αντιπροσωπευτικότητα του δείγματος. Αν και η δειγματοληψία ευκολίας συνιστάται ως βο- ηθητικό εργαλείο για τη δόμηση του περιεχόμε- νου ενός ερωτηματολογίου, η πιθανότητα απο- προσανατολισμού του ερευνητή και η εξαγωγή λάθος συμπερασμάτων παραμένει υψηλή.
- 44. 208 Συνεπώς, προκειμένου ναείναι εφικτή η γενίκευ- ση των αποτελεσμάτων του τρέχοντος ερωτη- ματλογίου συστήνεται η χρησιμοποίησή του και σε μεγαλύτερο και αντιπροσωπευτικότερο δείγ- μα πληθυσμού. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ Το εργαλείο που χρησιμοποιήθηκε στην παρού- σα πιλοτική μελέτη, όπως προέκυψε από τη στα- τιστική ανάλυση, κρίνεται ιδιαίτερα αξιόπιστο και με υψηλό βαθμό εγκυρότητας, καθώς προκειμέ- νου να καθοριστεί το περιεχόμενο των κλιμάκων της μέτρησης, πραγματοποιήθηκε εκτενής ανα- σκόπηση της βιβλιογραφίας, ζητήθηκε η συμβο- λή ειδικών προκειμένου να γίνουν διορθώσεις και συμπληρώσεις και τέλος διεξήχθη ποιοτική μελέτη ώστε να συμπεριληφθούν στο ερωτημα- τολόγιο διάφορές διαστάσεις που αντανακλούν τις απόψεις των ασθενών και αλλαγές ως προς τον τρόπο που οι ίδιοι αντιλαμβάνονται το περι- εχόμενο των ερωτήσεων. Συνεπώς, διατηρώντας κάθε επιφύλαξη για τη γενίκευση του σε διαφο- ρετικούς πληθυσμούς και νοσοκομειακά περι- βάλλοντα, η τελική μορφή του ερωτηματολογί- ου αποτελεί ένα ισχυρό εργαλείο για τη μέτρηση του βαθμού της ικανοποίησης των νοσηλευόμε- νων ασθενών στα δημόσια και ιδιωτικά νοσοκο- μεία και θα μπορούσε να επεκταθεί η χρήση του σε περισσότερα νοσοκομεία στη Κύπρο. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Donabedian, A. (1988). The quality of care: How can it be assessed? Jama, 260(12), 1743-1748. Draper, M., Cohen, P., Buchan, H. (2001). Seeking consumer views: what use are results of hospital patient satisfaction surveys?. International Journal for Quality in Health Care, 13(6), 463-468. Evans, D. B., Edejer, T. T. T., Lauer, J., Frenk, J., Mur- ray, C. J. (2001). Measuring quality: from the system to the provider. International Journal for Quality in Health Care, 13(6), 439-446. Fitzpatrick, R. (1991). Surveys of patients satisfaction: I- -Important general considerations. Bmj, 302(6781), 887-889. Institute of Medicine (US). Committee on Quality of Health Care in America. (2001). Crossing the quali- ty chasm: A new health system for the 21st century. National Academy Press. Jenkinson, C., Coulter, A., Bruster, S., Richards, N., Chandola, T. (2002). Patients’ experiences and satis- faction with health care: results of a questionnaire study of specific aspects of care. Quality and safety in health care, 11(4), 335-339. Locker, D., Dunt, D. (1978). Theoretical and method- ological issues in sociological studies of consum- er satisfaction with medical care. Social Science Medicine. Part A: Medical Psychology Medical Sociology, 12, 283-292. Merkouris, A., Andreadou, A., Athini, E., Hatzimbala- si, M., Rovithis, M., Papastavrou, E. (2013). Assess- ment of patient satisfaction in public hospitals in Cyprus: a descriptive study. Health Science Journal, 7(1), 28-40. Niakas, D., Gnardellis, C., Theodorou M. (2004). Is there a problem with quality in the Greek hospi- tal sector? Preliminary results from a patient satis- faction survey. Health Services Management Re- search, vol.17. No.1 p.p 62-69 Papanikolaou, V., Ntani, S. (2008). Addressing the paradoxes of satisfaction with hospital care. Inter- national journal of health care quality assurance, 21(6), 548-561. Schoenfelder, T., Klewer, J., Kugler, J. (2011). Deter- minants of patient satisfaction: a study among 39 hospitals in an in-patient setting in Germany. Inter- national journal for quality in health care, 23(5), 503- 509. Scott, F., Ceglie, A., Guerra, V., Misciagna, G., Pellec- chia, A. (2009). Determinants of patient satisfac- tion survey in a gastrointestinal endoscopy servic- es. Clinical Governance International Journal, vol.2 No.114, p.p. 86-97 Sitzia, J., Wood, N. (1997). Patient satisfaction: A re- view of issues and concepts. Social Science and Medicine, vol.45, No.12 p.p.1829-1843 Thi, P. L. N., Briancon, S., Empereur, F., Guillemin, F. (2002). Factors determining inpatient satisfaction with care. Social science medicine, 54(4), 493-504. Veillard, J., Champagne, F., Klazinga, N., Kazandjian, V., Arah, O. A., Guisset, A. L. (2005). A performance assessment framework for hospitals: the WHO re- gional office for Europe PATH project. Internation- al journal for quality in Health Care, 17(6), 487-496. Ware, J. E., Davies-Avery, A., Stewart, A. L. (1977). The measurement and meaning of patient satisfaction: a review of the literature. Westaway, M. S., Rheeder, P., Van Zyl, D. G., Seager, J. R. (2003). Interpersonal and organizational dimen- sions of patient satisfaction: the moderating ef- fects of health status. International Journal for Qual- ity in Health Care, 15(4), 337-344. Woodward, J.L. (2009). Effects of rounding on pa- tient satisfaction and patient safety on a medical- surgical unit. Clinical Nurse Specialist. Vol.23 No.4 p.p.200-206 Xiao, H., Barber, J. P. (2008). The effect of perceived health status on patient satisfaction. Value in health, 11(4), 719-725.
- 45. 209ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 43 Zyzanski, S.J., Hulka, B. S., Cassel, J. C. (1974). Scale for the measurement of” satisfaction” with medical care: modifications in content, format and scoring. Medical Care, 12(7), 611-620. Τσίτση, Θ. (2009). Η ικανοποίηση στα Δημόσια Νοσοκομεία της Κύπρου. Ανοικτό Πανεπιστήμιο Κύπρου. Σχολή Οικονομικών Επιστημών και Διοίκησης.
- 46. 210 ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΠΕΡΊΛΗΨΗ ΕΙΣΑΓΩΓΉ: Ηοστεοαρθρίτιδα είναι συχνή στους ηλικιωμένους και ο πόνος ελαττώνει τη λειτουρ- γική τους ικανότητα. Η Ολική Αρθροπλαστική (ΟΑ) αποτελεί συχνή επέμβαση, με ευεργετικά αποτελέσματα για τον ασθενή. ΣΚΟΠΌΣ: Η διερεύνηση της ποιότητας ζωής των ασθενών σε σχέση με τη χειρουργική θεραπεία για την αρθρίτιδα. ΥΛΙΚΌ - ΜΈΘΟΔΟΣ: Περιγραφική μελέτη επι- σκόπησης και συσχέτισης. Το δείγμα ήταν ευ- κολίας, με ασθενείς που υποβλήθηκαν σε ΟΑ γόνατος ή ισχίου σε τρία Γενικά Νοσοκομεία της Αττικής (Μάρτιος 2009- Απρίλιος 2011). Τα εργα- λεία μέτρησης περιελάμβαναν το Ερωτηματολό- γιο Ποιότητας Ζωής EQ5D, ερωτήσεις για τα συ- μπτώματα και τα συναισθήματα και την Κλίμακα Ποιότητας Ανάρρωσης του Ασθενή. Η συλλογή δεδομένων πραγματοποιήθηκε κατά την εισα- γωγή του ασθενή (ν=209), κατά την έξοδο από το νοσοκομείο (ν=188) και έξι μήνες μετά την επέμ- βαση (ν=127 ασθενείς). Η στατιστική ανάλυση έγινε με παραμετρικές δοκιμασίες. ΑΠΟΤΕΛΈΣΜΑΤΑ: Η μέση ηλικία των ασθενών ήταν 72,32 έτη, στην πλειονότητα γυναίκες (71,3%), απόφοιτοι του δημοτικού (76,1%) και συνταξιούχοι (57,9%). Η ποιότητα ζωής προεγ- χειρητικά ήταν πτωχή, ενώ η πλειονότητα εμφά- νιζε αρνητικά συναισθήματα (φόβο, ανησυχία, θλίψη) και συμπτώματα (πόνο, κόπωση, αϋπνία), ενώ, έξι μήνες μετά, αυτά εμφανίζονταν λιγότερο συχνά. Μόνο στο 51,6% των ασθενών ο πόνος αντιμετωπιζόταν προληπτικά μετεγχειρητικά. Η ανάρρωση των ασθενών συσχετίστηκε με την ποιότητα ζωής τη σχετιζόμενη με την υγεία, τόσο στη δεύτερη όσο και στην τρίτη μέτρηση. ΣΥΜΠΕΡΆΣΜΑΤΑ: Οι ασθενείς ανέφεραν ότι βί- ωναν σημαντικούς περιορισμούς στην καθημε- ρινή τους ζωή, πολλά αρνητικά συναισθήματα, και πτωχή ποιότητα ζωής, τόσο προεγχειρητικά όσο και άμεσα μετεγχειρητικά, τα οποία βελτιώ- θηκαν σημαντικά στο διάστημα των έξι μηνών μετά την επέμβαση. ΛΈΞΕΙΣ ΕΥΡΕΤΗΡΊΟΥ: «ολική αρθροπλαστική», «ποιότητα ζωής ασθενών», «αρθρίτιδα», «μετεγ- χειρητικός πόνος», «ανάρρωση» Ποιότητα Ζωής Ασθενών που Υποβάλλο- νται σε Ολική Αρθροπλαστική Πριν και Μετά την Επέμβαση Παναγιώτα Κοπανιτσάνου, Νοσηλεύτρια ΠΕ, MSc, PhD, Τζάνειο Γενικό Νοσοκομείο Πειραιά Παναγιώτα Σουρτζή, Καθηγήτρια Τμήματος Νοσηλευτικής, ΕΚΠΑ, KirsiValkeapaa, Adjunct professor, University of Turku, Department of Nursing Science, Turku, Finland Χρυσούλα Λεμονίδου, Καθηγήτρια Τμήματος Νοσηλευτικής, ΕΚΠΑ
- 47. 211ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 43 ABSTRACT INTRODUCTION: Osteoarthritisis common in the elderly and the pain reduces their functional capacity. Total Joint Arthroplasty (TJA) is a com- mon surgery, with beneficial effects for the pa- tient. PURPOSE: To investigate the patients’ quality of life regarding the surgical treatment for arthritis. MATERIAL AND METHODS: Descriptive, cor- relational, longitudinal study. The convenience sample was patients who underwent TJA, of knee or hip, in three general hospitals in Attica (March 2009-April 2011). The measurement in- struments included the Health Related Quality of Life Aspects Questionnaire EQ5D, questions about symptoms and feelings, and the Quality of Recovery Scale. The data collection took place at admission (n=209), before discharge (n=188), and within six months following surgery (n=127). Statistical analysis was performed with paramet- ric procedures. RESULTS: Patients’ mean age was 72.32 years, in the majority women (71.3%), graduates of primary school (76.1%), and retired (57.9%). The preoperative quality of life was poor, while the majority of patients experienced negative emo- tions (fear, worry, sadness), and symptoms (pain, fatigue, insomnia), while at six months these were experienced less frequently. Pain was treat- ed preventively only in 51.6% of the patients postoperatively. The patients’ recovery was as- sociated with their health- related quality of life, both at the second and the third measurement. CONCLUSIONS: Patients reported they were ex- periencing significant limitations in their daily life, many negative emotions, and poor quality of life, both preoperatively and in the immediate postoperative period, which were significantly improved during six months after surgery. KEY WORDS:“total arthroplasty”,“patients’qual- ity of life”, “arthritis”, “post surgery pain”, “recov- ery” ORIGINAL PAPER Quality of life of Patients Undergoing To- tal Arthroplasty Before and After the Sur- gery P. Copanitsanou, General Hospital of Piraeus “Tzaneio”, Piraeus, Greece P. Sourtzi, Professor, National and Kapodistrian University of Athens, Greece K.Valkeapaa, Adjunct professor, University of Turku, Department of Nursing Science, Turku, Finland C. Lemonidou, Professor, National and Kapodistrian University of Athens, Greece
- 48. 212 EIΣΑΓΩΓΗ Οι μυοσκελετικές διαταραχέςαποτελούν την κύ- ρια αιτία έντονου χρόνιου πόνου και φυσικής ανικανότητας για εκατομμύρια ανθρώπους πα- γκοσμίως. Η συχνότητά τους υπολογίζεται ότι θα αυξηθεί στο μέλλον, λόγω της αύξησης του προσδόκιμου ζωής και των αλλαγών στον τρό- πο ζωής. Σε επιδημιολογικές μελέτες έχει συσχε- τισθεί η γήρανση του πληθυσμού με την αύξηση της επίπτωσης συγκεκριμένων μυοσκελετικών διαταραχών, όπως τα οστεοπορωτικά κατάγμα- τα και η οστεοαρθρίτιδα (Poultsides et al 2010). Ο όρος οστεοαρθρίτιδα αναφέρεται σε μια ετε- ρογενή ομάδα καταστάσεων, η οποία χαρακτη- ρίζεται από διαταραχή της ακεραιότητας του χόνδρου και πιθανές συνοδές αλλοιώσεις του υποκείμενου οστού στα όρια της άρθρωσης (American Academy of Orthopaedic Surgeons 2014). Κυρίαρχο σύμπτωμα της νόσου αποτελεί ο πόνος της προσβληθείσας άρθρωσης, ο οποί- ος στα αρχικά στάδια συνοδεύει τις δραστηριό- τητες της καθημερινής ζωής. Καθώς η βλάβη εξε- λίσσεται, ο πόνος εμφανίζεται ακόμη και κατά τη διάρκεια της ανάπαυσης και στον ύπνο, ενώ συνήθως είναι εντονότερος κατά το τέλος της ημέρας. Επιπλέον, παρατηρείται μείωση του εύ- ρους κίνησης των αρθρώσεων, η οποία οφείλε- ται όχι μόνο στον πόνο που αισθάνεται ο ασθε- νής, αλλά και στην πιθανή ύπαρξη οστεοφύτων και στη δυσκαμψία μετά από κάποιο χρονικό δι- άστημα ακινητοποίησης. Σε προχωρημένα στά- δια προστίθεται η οστική διόγκωση και, πιθανόν, η παραμόρφωση της άρθρωσης με αποτέλεσμα την ελάττωση της λειτουργικής ικανότητας και της φυσικής δραστηριότητας των ασθενών, κα- θώς και αστάθεια των αρθρώσεων που πάσχουν, η οποία με τη σειρά της αυξάνει την πιθανότητα πτώσης και σοβαρού τραυματισμού (Lemone Burke 2006). Παρά τις διαφορές ως προς τον παθοφυσιολο- γικό μηχανισμό ανάπτυξής τους, η οστεοαρθρί- τιδα και η ρευματοειδής αρθρίτιδα μειώνουν σημαντικά την ποιότητα ζωής των ασθενών, προ- καλώντας πόνο και σταδιακή απώλεια της μυϊκής δύναμης και της λειτουργικότητας (Bulthuis et al 2007, Ozcakir et al 2011). Επομένως, η αρθρίτιδα αποτελεί μια από τις κυριότερες αιτίες πόνου και δυσλειτουργίας του πληθυσμού (Bulthuis et al 2007), η οποία σε ορισμένες περιπτώσεις οδηγεί στην εμφάνιση αγχώδους ή/και καταθλιπτικής συνδρομής λόγω της σημαντικής έκπτωσης της ποιότητας της ζωής (Ozcakir et al 2011). Η ΟΑ, ισχίου ή γόνατος, αποτελεί μία πολύ συ- χνή ορθοπαιδική χειρουργική επέμβαση στις αναπτυγμένες χώρες, με ευεργετικά βραχυ- πρόθεσμα και μακροπρόθεσμα αποτελέσμα- τα (Lemone Burke 2006) και πραγματοποιείται για την αποκατάσταση της λειτουργικότητας και την αντιμετώπιση του πόνου σε οστεοαρθρίτιδα, ρευματοειδή ή τραυματική αρθρίτιδα ή αρθρίτι- δα λόγω νόσου του Paget. Πρόκειται για τη χει- ρουργική ανασύσταση ή αντικατάσταση μιας κα- κώς σχηματισμένης ή εκφυλισμένης άρθρωσης. Με την επέμβαση ο πόνος ουσιαστικά εξαλείφε- ται και η λειτουργικότητα της άρθρωσης βελτιώ- νεται. Στις αρθρώσεις που μπορούν να αντικατα- σταθούν περιλαμβάνονται τα ισχία, τα γόνατα, οι ώμοι, οι αγκώνες, οι ποδοκνημικές και οι πη- χεοκαρπικές αρθρώσεις, καθώς και οι αρθρώ- σεις των δακτύλων (Lemone Burke 2006). Όταν πραγματοποιείται ΟΑ, μία άρθρωση με αρθρίτι- δα αντικαθίσταται από κάποια ορθοπαιδική πρό- θεση. Ο σκοπός της παρούσας μελέτης ήταν η διερεύ- νηση της ποιότητας ζωής των ορθοπαιδικών ασθενών σε σχέση με τη χειρουργική θεραπεία για την αρθρίτιδα. Συγκεκριμένα, τα ερευνητικά ερωτήματα ήταν: Ποια η ποιότητα ζωής των ορθοπαιδικών ασθε- νών σε σχέση με τη χειρουργική θεραπεία τους για την οστεοαρθρίτιδα; Ποια τα συμπτώματα των ορθοπαιδικών ασθε- νών σε σχέση με τη χειρουργική θεραπεία τους; Ποια τα συναισθήματα των ορθοπαιδικών ασθε- νών σε σχέση με τη χειρουργική θεραπεία τους; Ποια η ποιότητα της ανάρρωσης των ασθενών μετά τη χειρουργική επέμβαση; ΥΛΙΚΟ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΣ Ερευνητικός Σχεδιασμός Πρόκειται για περιγραφική μελέτη επισκόπησης και συσχέτισης, με διαχρονική παρακολούθη- ση σε τρεις χρονικές στιγμές. Τα δεδομένα συλ- λέχθηκαν από ασθενείς με αρθρίτιδα που υπο- βλήθηκαν σε χειρουργική επέμβαση ΟΑ γόνατος ή ισχίου σε τρία Γενικά Νοσοκομεία της Αττικής,
- 49. 213ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 43 στα οποίαοι πρακτικές νοσηλείας των ασθενών ήταν παρόμοιες (π.χ. οι ασθενείς νοσηλεύονταν στο ίδιο νοσηλευτικό τμήμα πριν και μετά την επέμβαση και η διάρκεια νοσηλείας ήταν περί- που η ίδια). Τα κριτήρια εισαγωγής των ασθενών περιελάμ- βαναν: 1. δυνατότητα επικοινωνίας στην ελληνι- κή γλώσσα, 2. ικανότητα συμπλήρωσης των ερω- τηματολογίων ανεξάρτητα ή με τη βοήθεια των συγγενών ή/ και των φίλων τους, 3. ηλικία μεγα- λύτερη των 18 ετών, 4. απουσία εμφανών γνω- σιακών διαταραχών, 5. προγραμματισμό για ΟΑ ισχίου ή γόνατος για την αντιμετώπιση της αρ- θρίτιδας, 6. εθελοντική συμμετοχή στη μελέτη. Το μέγεθος του δείγματος των ασθενών στην πιλοτική μελέτη υπολογίσθηκε σε 30 ασθενείς. Επρόκειτο για δείγμα ευκολίας, ενώ η συλλογή των δεδομένων ξεκίνησε το Μάρτιο του 2009 και ολοκληρώθηκε τον Απρίλιο του 2011. Εργαλεία και Συλλογή Δεδομένων Τα εργαλεία που χρησιμοποιήθηκαν για τη συλ- λογή των δεδομένων περιελάμβαναν το Ερω- τηματολόγιο σχετικά με 5 τομείς της ποιότητας ζωής του ασθενή (the Health Related Quality of Life Aspects- EQ5D, The Euroqol Group 1990, Brooks 1996), μία σειρά ερωτήσεων σχετικά με τα συμπτώματα και τα συναισθήματα που βίω- ναν οι ασθενείς (Ερωτηματολόγιο Συμπτωμάτων και Συναισθημάτων) [Leino-Kilpi et al 1998], και την Κλίμακα Ποιότητας Ανάρρωσης του Ασθενή (Quality of Recovery- QoR40, Myles et al 2000). Το Ερωτηματολόγιο EQ5D (Yfantopoulos 2001) αποτελείται από δύο σκέλη: στο πρώτο, οι ασθε- νείς αξιολογούν την κατάσταση της υγείας τους σε 5 τομείς (κινητικότητα, αυτοεξυπηρέτηση, συ- νήθεις δραστηριότητες, πόνος/δυσφορία, και άγχος /θλίψη), σε μία κλίμακα τριών θέσεων (από την ανυπαρξία προβλημάτων έως την ύπαρξη έντονων προβλημάτων). Στο δεύτερο σκέλος, το οποίο περιλαμβάνει μια μόνο ερώτηση, αξιολο- γούν την κατάσταση της υγείας τους σε μία κλί- μακα από 0 έως 100 (σαν ένα θερμόμετρο), πάνω στην οποία η καλύτερη κατάσταση που μπορούν να φανταστούν έχει βαθμό 100 και η χειρότερη κατάσταση που μπορούν να φανταστούν έχει βαθμό 0. Υπάρχουν, επομένως, δύο επιμέρους τι- μές για κάθε σκέλος του εργαλείου. Ο Cronbach’s α κυμάνθηκε από 0,58 έως 0,77 για τις τρεις με- τρήσεις. Με το Ερωτηματολόγιο Συμπτωμάτων και Συναι- σθημάτων (Leino-Kilpi et al 1998) σχετικά με τα συμπτώματα και τα συναισθήματα που βίωναν κατά την περιεγχειρητική περίοδο, αλλά και στο διάστημα των έξι μηνών μετά την επέμβαση, οι ασθενείς αξιολογούσαν συμπτώματα (συνολικά εννέα ερωτήσεις: πόνος, κόπωση, αϋπνία, αδυ- ναμία, ναυτία/ έμετο, απώλεια όρεξης, δύσπνοια, κνησμό, άλλο) και συναισθήματα (συνολικά 10 ερωτήσεις: φόβος, ανησυχία, ελπίδα, απόγνωση, ανυπομονησία, θλίψη, κατάθλιψη, άγχος, ανα- σφάλεια, άλλο) σε μία τετράβαθμη κλίμακα από «πολύ συχνά» (=1) έως «ποτέ» (=4). Υπάρχουν, επομένως, δύο επιμέρους τιμές για κάθε σκέλος του εργαλείου. Ο Cronbach’s α κυμάνθηκε από 0,69 έως 0,77 για την Κλίμακα Συμπτωμάτων και από 0,91 έως 0,63 για την Κλίμακα Συναισθημά- των και για τις τρεις μετρήσεις. Η Κλίμακα Ποιότητας Ανάρρωσης (Myles et al 2000) απαρτίζεται από δύο σκέλη: το πρώτο μέ- ρος του ερωτηματολογίου περιλαμβάνει 18 ερω- τήσεις σχετικά με την άνεση, τη σωματική ανε- ξαρτησία του ασθενή, τα συναισθήματα, και την υποστήριξη, στις οποίες οι ασθενείς βαθμο- λογούν την κατάστασή τους κατά τις τελευταί- ες 24 ώρες σε μία πεντάβαθμη κλίμακα, από 1 έως 5, όπου το 1 αντιστοιχεί στην επιλογή «κα- μία στιγμή της ημέρας» (κακή κατάσταση) και το 5 στην επιλογή «συνέχεια» (πολύ καλή κατάστα- ση) (Cronbach’s α=0,87). Ακολουθούν στο δεύτε- ρο μέρος 22 ερωτήσεις σχετικά με συμπτώματα και συναισθήματα κατά τις τελευταίες 24 ώρες, στις οποίες οι ασθενείς βαθμολογούν την κατά- στασή τους από 5 έως 1 (όπου 5= Καμία στιγμή, πολύ καλή κατάσταση, και 1= Πάντα, πολύ πτω- χή κατάσταση) (Cronbach’s α=0,75). Τα δημογραφικά στοιχεία των ασθενών περιε- λάμβαναν την ηλικία, το φύλο, το επίπεδο βασι- κής και επαγγελματικής εκπαίδευσης, την επαγ- γελματική κατάσταση, την ύπαρξη ή όχι χρόνιων ασθενειών (εκτός της οστεοαρθρίτιδας), τον προ- γραμματισμό για ΟΑ γόνατος ή ισχίου και τον αριθμό των προηγούμενων ΟΑ. Για την προσαρμογή των εργαλείων στην ελλη- νική γλώσσα εφαρμόσθηκε η διεθνής πρακτική (Jones 1987), δηλαδή πραγματοποιήθηκε μετά- φραση των εργαλείων (εκτός από το Ερωτημα- τολόγιο σχετικά με 5 τομείς της ποιότητας ζωής
- 50. 214 του ασθενή- EQ5D,του οποίου υπήρχε ήδη δια- θέσιμη μετάφραση) στην ελληνική γλώσσα και κατόπιν αντιστρόφως από την ελληνική στην αγ- γλική (back- translation), ενώ στη συνέχεια η με- τάφραση εγκρίθηκε από ομάδα ειδικών (panel of experts). Τέλος, ζητήθηκε η άδεια των συγγραφέ- ων των εργαλείων προκειμένου να χρησιμοποιη- θούν στη μελέτη. Η συλλογή δεδομένων πραγματοποιήθηκε σε τρεις μετρήσεις: α) Κατά την εισαγωγή του ασθε- νή στο νοσοκομείο, πριν από τη χειρουργική επέμβαση (EQ5D, Ερωτηματολόγιο Συναισθη- μάτων και Συμπτωμάτων), β) Μετά τη χειρουργι- κή επέμβαση και πριν από την έξοδο του ασθενή από το νοσοκομείο (EQ5D, PCS, QoR40, Ερωτη- ματολόγιο Συναισθημάτων και Συμπτωμάτων), και γ) έξι μήνες μετά τη χειρουργική επέμβαση, με τηλεφωνική επικοινωνία (EQ5D, Ερωτηματο- λόγιο Συναισθημάτων και Συμπτωμάτων). Η πιλοτική μελέτη ολοκληρώθηκε με τη συμπλή- ρωση των ερωτηματολογίων από 30 ασθενείς σε τρεις μετρήσεις: κατά την εισαγωγή του ασθενή και πριν από τη χειρουργική επέμβαση, μετά τη χειρουργική επέμβαση και πριν από την έξοδο του ασθενή από το νοσοκομείο και στο διάστη- μα των έξι μηνών μετά τη χειρουργική επέμβα- ση. Κατά τη συμπλήρωση και ανάλυση των δε- δομένων δεν παρατηρήθηκαν προβλήματα και, επομένως, δεν απαιτήθηκαν τροποποιήσεις των εργαλείων προκειμένου να χρησιμοποιηθούν για την κύρια μελέτη. Ηθικά Ζητήματα Σε όλη τη διάρκεια της μελέτης ακολουθήθη- καν οι αρχές της Διακήρυξης του Ελσίνκι (2008). Ελήφθησαν άδειες για τη συλλογή των δεδομέ- νων από τα επιστημονικά συμβούλια των τριών γενικών νοσοκομείων της Αττικής και ξεκίνησε η συλλογή των δεδομένων της πιλοτικής μελέτης σε ένα από αυτά. Όλοι οι ασθενείς ενημερώθη- καν κατάλληλα, γραπτώς και προφορικώς, σχε- τικά με το σκοπό της μελέτης και τον τρόπο συλ- λογής των δεδομένων και έδωσαν τη συναίνεσή τους. Συγκεκριμένα, ενημερώθηκαν ότι η συμμε- τοχή σε όλα τα στάδια ήταν εθελοντική και είχαν τη δυνατότητα να αποχωρήσουν σε οποιοδήπο- τε στάδιο της μελέτης χωρίς ιδιαίτερη αιτιολόγη- ση. Επίσης, ενημερώθηκαν για το απόρρητο των προσωπικών δεδομένων και για το ότι μόνο η ερευνητική ομάδα θα είχε πρόσβαση σε αυτά. Στατιστική Ανάλυση Πραγματοποιήθηκε ανάλυση των δεδομένων με μεθόδους περιγραφικής στατιστικής, και επι- λέχθηκαν οι κατάλληλες παραμετρικές (ANOVA, t-test) δοκιμασίες. Τα ψυχομετρικά χαρακτηρι- στικά των εργαλείων αξιολογήθηκαν με το συ- ντελεστή Cronbach’s alpha. Στις στατιστικές ανα- λύσεις περιελήφθησαν μόνο τα ερωτηματολόγια που είχαν συμπληρωμένες τουλάχιστον το 50% των ερωτήσεων. Η ηλικία, οι βαθμολογίες των ασθενών στις Κλίμακες και οι δείκτες σε διάφορα ερωτηματολόγια δεν ακολουθούσαν κανονική κατανομή, επομένως, αρχικά, χρησιμοποιήθηκαν μη παραμετρικές μέθοδοι για τις συγκρίσεις και τις συσχετίσεις (Spearman’s rho). Ωστόσο, επανα- λαμβάνοντας τους ελέγχους και με παραμετρικές δοκιμασίες, διαπιστώθηκε ότι δεν υπήρχαν δια- φορές των αποτελεσμάτων ανάμεσα στον παρα- μετρικό και τον μη παραμετρικό έλεγχο, οπότε αποφασίστηκε να χρησιμοποιηθούν αποκλειστι- κά παραμετρικές δοκιμασίες. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ Συνολικά 214 ασθενείς συμμετείχαν στην πρώ- τη μέτρηση της μελέτης (πριν από την επέμβα- ση). Από τα ερωτηματολόγια που συμπληρώθη- καν, 209 ήταν πλήρως συμπληρωμένα (ποσοστό ανταπόκρισης 89.9%) και σε αυτά βασίζεται η ανάλυση που ακολουθεί. Στα τρία νοσοκομεία στα οποία πραγματοποιήθηκε η μελέτη, μόνο 24 ασθενείς αρνήθηκαν να συμπληρώσουν το ερω- τηματολόγιο στην πρώτη μέτρηση (ποσοστό ανταπόκρισης 89.9%), 3 αρνήθηκαν να συμμε- τέχουν κατά την έξοδό τους από το νοσοκομείο, ενώ 18 δεν βρέθηκαν. Στην τρίτη μέτρηση της με- λέτης (έξι μήνες μετά την έξοδο από το νοσοκο- μείο), 28 ασθενείς αρνήθηκαν να συμμετάσχουν και 33 δεν βρέθηκαν (ποσοστό ανταπόκρισης 67.5%). Επομένως, η μελέτη αυτή αφορά σε 209 ασθενείς στην πρώτη μέτρηση, 188 ασθενείς στη δεύτερη μέτρηση και 127 στην τρίτη μέτρηση. Τα περιγραφικά χαρακτηριστικά του δείγματος πα- ρουσιάζονται στον Πίνακα 1.
- 51. 215ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 43 Αποτελέσματα Σχετικάμε την Ποιότητα της Ζωής Η ποιότητα ζωής των ασθενών προεγχειρητικά, όπως αξιολογήθηκε από τους ίδιους με το Ερω- τηματολόγιο EQ5D, ήταν πτωχή, καθώς ο συνο- πτικός δείκτης στις 5 ερωτήσεις του ερωτημα- τολογίου ήταν 0,47 (Τ.Α. 0,17) και ο μέσος όρος στην Οπτική Αναλογική Κλίμακα ήταν 57,60 (Τ.Α. 23,99). Αναλυτικά για τις 5 ερωτήσεις του Ερωτη- ματολογίου EQ5D, η πλειονότητα των ασθενών προεγχειρητικά ανέφερε μερικά προβλήματα στο περπάτημα (86,1%), ενώ το 8,1% των ασθε- νών ήταν καθηλωμένοι στο κρεβάτι, μερικά προ- βλήματα στο ντύσιμο και την προσωπική υγιεινή παρουσίαζε το 46,9% των ασθενών, προβλήματα στην εκτέλεση των καθημερινών τους δραστηρι- οτήτων το 57,4%, πόνο ή δυσφορία το 44,5% και άγχος ή θλίψη το 61,7% (Πίνακας 2). Άμεσα μετεγχειρητικά κατά τη δεύτερη μέτρηση, ο μέσος όρος των απαντήσεων των ασθενών στις Πίνακας 1. Δημογραφικά χαρακτηριστικά του δείγματος των ασθενών στην πρώτη μέτρηση της μελέ- της (n=209). * Όπου τα ποσοστά δεν αθροίζονται σε ποσοστό 100% είναι διότι έλειπαν δεδομένα σε κάποια ερωτηματολόγια. Ασθενείς n % Φύλο Γυναίκες Άνδρες 149 60 71,3 28,7 Βασική εκπαίδευση Δημοτικό Γυμνάσιο Λύκειο 159 14 34 76,1 6,7 16,3 Επαγγελματική εκπαίδευση Καμία επαγγελματική εκπαίδευση Δευτεροβάθμια επαγγελματική εκπαίδευση Τεχνολογική εκπαίδευση Πανεπιστημιακή εκπαίδευση 168 19 11 5 80,4 9,1 5,3 2,4 Επαγγελματική κατάσταση Εργαζόμενος/η Συνταξιούχος Οικιακά Άνεργος 8 121 63 3 3,8 57,9 30,1 1,4 Έχει εργαστεί σε νοσοκομείο Ναι Όχι 9 197 4,3 94,3 Χρόνια νοσήματα Ναι Όχι 136 66 65,1 31,6 Είδος επέμβασης Αρθροπλαστική ισχίου Αρθροπλαστική γόνατος 77 126 36,8 60,3 Πρώτη αρθροπλαστική Ναι Όχι 141 66 67,5 31,6 Προηγούμενη νοσηλεία σε αυτό το νοσοκομείο Ναι Όχι 109 100 52,2 47,8
- 52. 216 Πίνακας 2. Αποτελέσματαστο πρώτο σκέλος του EQ5D (5 τομείς) κατά τις τρεις μετρήσεις της μελέτης. 5 πρώτες ερωτήσεις του Ερωτηματολογίου EQ5D ήταν 0,37 (Τ.Α. 0,21) και στην Οπτική Αναλογική Κλίμακα ο μέσος όρος ήταν 62,07 (Τ.Α. 22,84). Κα- τά τη δεύτερη μέτρηση το 26,6% των ασθενών ανέφεραν πως ήταν καθηλωμένοι στο κρεβάτι σε σύγκριση με 8,1% προεγχειρητικά (Πίνακας 2). Κατά την τρίτη μέτρηση, στις πρώτες 5 ερωτήσεις του Ερωτηματολογίου σχετικά με τους 5 τομείς της ποιότητας ζωής του ασθενή, οι ασθενείς απά- ντησαν πως η ποιότητα της ζωής τους είχε βελτι- ωθεί σε σύγκριση με την πρώτη και τη δεύτερη μέτρηση (για τις 5 ερωτήσεις του ερωτηματολο- γίου ο μέσος όρος των απαντήσεων ήταν 0,77 με Τ.Α. 0,19 και στην Οπτική Αναλογική Κλίμακα ο μέσος όρος ήταν 72,64 με Τ.Α. 18,84). Οι ασθενείς ανέφεραν πλέον στην πλειονότητά τους (76,4%) πως δεν είχαν κανένα πρόβλημα στο περπάτημα (έναντι 5,7% προεγχειρητικά και 3,8% μετεγχει- ρητικά) και στην αυτοεξυπηρέτησή τους (87,4% κατά την τρίτη μέτρηση, έναντι 46,4% προεγχει- ρητικά και 4,2% μετεγχειρητικά). Ωστόσο, 1,6% των ασθενών παρέμενε καθηλωμένο στο κρεβά- τι, και 5,5% αντιμετώπιζε υπερβολικό πόνο ή/ και υπερβολική θλίψη (Πίνακας 2). Η διαφορά στην ποιότητα της ζωής όπως αξιολογήθηκε στις τρεις μετρήσεις ήταν στατιστικά σημαντική (p0,001). 5 τομείς της ποιότητας της ζωής 1η μέτρηση (n/%) 2η μέτρηση (n/%) 3η μέτρηση (n/%) Κινητικότητα Δεν έχω κανένα πρόβλημα στο περπά- τημα 12/ 5,7 8/ 4,2 97/ 76,4 Έχω μερικά προβλήματα στο περπά- τημα 180/ 86,1 123/ 65,4 28/ 22,0 Είμαι καθηλωμένος/η στο κρεβάτι 17/ 8,1 50/ 26,6 2/ 1,6 Αυτοεξυπηρέτηση Δεν έχω κανένα πρόβλημα με την αυ- τοεξυπηρέτησή μου 97/ 46,4 9/ 4,8 111/ 87,4 Έχω μερικά προβλήματα στο να πλέ- νομαι και να ντύνομαι 98/ 46,9 79/ 42 13/ 10,2 Είμαι ανίκανος/η να πλυθώ ή να ντυθώ 14/ 6,7 91/ 48,4 2/ 1,6 Συνηθισμένες Δραστηριότητες Δεν έχω κανένα πρόβλημα στο να εκτελώ τις συνηθισμένες δραστηριό- τητές μου 53/ 25,4 7/ 3,7 93/ 73,2 Έχω μερικά προβλήματα στο να εκτε- λώ τις συνηθισμένες δραστηριότητές μου 120/ 57,4 65/ 34,6 30/ 23,6 Είμαι ανίκανος/η να εκτελώ τις συνηθι- σμένες δραστηριότητές μου 36/ 17,2 106/ 56,4 4/ 3,2 Πόνος/Δυσφορία Δεν έχω καθόλου πόνο ή δυσφορία 8/ 3,8 30/ 15,9 64/ 50,4 Έχω μέτριο πόνο ή δυσφορία 93/ 44,5 140/ 74,4 56/ 44,1 Έχω υπερβολικό πόνο ή δυσφορία 107/ 51,2 10/ 5,3 7/ 5,5 Άγχος /Θλίψη Δεν έχω άγχος ή θλίψη 30/ 14,4 47/ 25,0 49/ 38,6 Έχω μέτριο άγχος ή θλίψη 129/ 61,7 123/ 65,4 70/ 55,2 Έχω υπερβολικό άγχος ή θλίψη 48/ 23,0 10/ 5,3 7/ 5,5
- 53. 217ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 43 Οι γυναίκεςπαρουσίαζαν μικρότερους συνοπτι- κούς δείκτες τόσο στην Οπτική Αναλογική Κλί- μακα του EQ5D σε όλες τις μετρήσεις [πρώτη μέ- τρηση: 53,81 έναντι 66,68 των ανδρών (p=0,000), δεύτερη μέτρηση: 59,19 έναντι 69,36 των ανδρών (p=0,003), τρίτη μέτρηση: 71,52 έναντι 76,25 των ανδρών (p=0,248)], όσο και στους συνοπτικούς δείκτες [πρώτη μέτρηση: 0,45 έναντι 0,55 των αν- δρών (p=0,000), δεύτερη μέτρηση: 0,33 έναντι 0,48 των ανδρών (p=0,008), τρίτη μέτρηση: 0,74 έναντι 0,86 των ανδρών (p=0,004)]. Στην πρώτη μέτρηση, η ηλικία δεν συσχετίστηκε με τα αποτελέσματα στην Οπτική Αναλογική Κλί- μακα του Ερωτηματολογίου EQ5D (p=0,726) ού- τε και με τους συνοπτικούς δείκτες του EQ5D στις 5 πρώτες ερωτήσεις (p=0,143). Ακόμη, τα αποτε- λέσματα στις Οπτικές Αναλογικές Κλίμακες δεν συσχετίστηκαν με το επίπεδο βασικής εκπαίδευ- σης (p=0,234) και με το επίπεδο επαγγελματικής εκπαίδευσης (p=0,112), ενώ υπήρξε συσχέτιση με την εργασιακή κατάσταση (p=0,025), με τους ερ- γαζόμενους ασθενείς να αναφέρουν καλύτερη ποιότητα ζωής. Για τους συνοπτικούς δείκτες του EQ5D, δεν υπήρξε συσχέτιση με τη βασική εκπαί- δευση (p=0,142), αλλά υπήρξαν συσχετίσεις για την επαγγελματική εκπαίδευση (p=0,002) και την εργασιακή κατάσταση (p0,0001), με τους ασθε- νείς με το υψηλότερο εκπαιδευτικό επίπεδο και τους εργαζόμενους ασθενείς να αναφέρουν κα- λύτερη ποιότητα ζωής. Αυτό, ενδεχομένως, οφεί- λεται στο ότι οι ασθενείς που εργάζονταν είχαν και καλύτερη σωματική κατάσταση και στο ότι οι ασθενείς με υψηλότερο εκπαιδευτικό επίπεδο ενδεχομένως αξιολογούν ως καλύτερη την ποιό- τητα της ζωής τους λόγω καλύτερων συνθηκών διαβίωσης. Στη δεύτερη μέτρηση της μελέτης, η ηλικία δεν συσχετίστηκε με το συνοπτικό δείκτη των 5 ερωτήσεων του EQ5D και της Οπτικής Αναλογι- κής Κλίμακας του EQ5D (p=0,193, p=0,969, αντι- στοίχως), όπως και στην πρώτη μέτρηση. Η βα- σική εκπαίδευση των ασθενών συσχετίστηκε με το συνοπτικό δείκτη του EQ5D στη δεύτερη μέ- τρηση (p=0,001), ενώ η επαγγελματική εκπαίδευ- ση μόνο για το συνοπτικό δείκτη του EQ5D και στη δεύτερη μέτρηση (p=0,000) με τους ασθε- νείς με το υψηλότερο εκπαιδευτικό επίπεδο να αναφέρουν καλύτερη ποιότητα ζωής. Τέλος, η εργασιακή κατάσταση δεν συσχετίστηκε με το συνοπτικό δείκτη του EQ5D (p=0,188). Η βασι- κή εκπαίδευση των ασθενών δεν συσχετίστηκε με τα αποτελέσματα στην Οπτική Αναλογική Κλί- μακα του EQ5D στη δεύτερη μέτρηση (p=0,918), όπως, επίσης, και η επαγγελματική εκπαίδευση (p=0,740) και η εργασιακή κατάσταση (p=0,100). Στην τρίτη μέτρηση, οι συνοπτικοί δείκτες στο Ερωτηματολόγιο EQ5D δεν συσχετίστηκαν με την ηλικία των ασθενών (p=0,060). Ο συνοπτικός δείκτης του EQ5D δεν συσχετίστηκε με το επίπε- δο βασικής (p=0,540) ή επαγγελματικής εκπαί- δευσης (p=0,673) και εργασιακής κατάστασης (p=0,312). Τα αποτελέσματα στην Οπτική Ανα- λογική Κλίμακα δεν συσχετίστηκαν με την ηλι- κία των ασθενών (p=0,687) και με το επίπεδο βα- σικής (p=0,791) ή επαγγελματικής εκπαίδευσης (p=0,965) και εργασιακής κατάστασης (p=0,524). Η ύπαρξη άλλων νοσημάτων δεν συσχετίστη- κε με την ποιότητα ζωής των ασθενών, δηλαδή οι ασθενείς που έπασχαν και από άλλα νοσήμα- τα δεν αξιολογούσαν την ποιότητα της ζωής τους ως χειρότερη σε σύγκριση με τους ασθενείς που δεν ανέφεραν ύπαρξη άλλου νοσήματος εκτός της οστεοαρθρίτιδας. Αποτελέσματα Σχετικά με τα Συμπτώμα- τα και τα Συναισθήματα Από τους Πίνακες 3 και 4 (όπου παρουσιάζονται αναλυτικά αντιστοίχως τα συμπτώματα και τα συναισθήματα των ασθενών στις τρεις μετρή- σεις της μελέτης), φαίνεται ότι η πλειονότητα των ασθενών εμφάνιζε πολύ συχνά αρνητικά συναι- σθήματα προεγχειρητικά, όπως φόβο, ανησυχία και θλίψη, καθώς και συμπτώματα, όπως πόνο, κόπωση, αϋπνία κλπ. Η πλειονότητα των ασθενών εξακολουθούσε να εμφανίζει πολύ συχνά αρνητικά συναισθήματα άμεσα μετεγχειρητικά, όπως φόβο (26,1%, ένα- ντι 37,3% προεγχειρητικά), άγχος (53,7%, ένα- ντι 62,7% προεγχειρητικά), ανησυχία (42%, ένα- ντι 49,8% προεγχειρητικά) και θλίψη (25%, έναντι 40,2% προεγχειρητικά), αλλά και συμπτώματα, όπως πόνο (50%), κόπωση (39,9%) και αϋπνία (33,5%) κατά τη διάρκεια της νοσηλείας τους στο νοσοκομείο για τη χειρουργική επέμβαση. Ωστό- σο, αξίζει να σημειωθεί ότι αυτά τα ποσοστά ήταν μικρότερα από τα αντίστοιχα προεγχειρητικά, όπως π.χ. το 81,8% των ασθενών ανέφερε πολύ συχνά πόνο προεγχειρητικά, ενώ το αντίστοιχο μετεγχειρητικό ποσοστό ήταν 50%. Τα αυξημένα
- 54. 218 ποσοστά για συμπτώματαόπως η απώλεια της όρεξης, η ναυτία και η τάση προς έμετο, οφείλο- νταν πιθανότατα στη χορήγηση αναισθητικών παραγόντων κατά τη διάρκεια της επέμβασης ή/ και στην προσωρινή ακινητοποίηση των ασθε- νών άμεσα μετεγχειρητικά. Οι ασθενείς στην τρίτη μέτρηση της μελέτης (έξι μήνες μετά την έξοδό τους από το νοσοκομείο), εμφάνιζαν λιγότερο συχνά συμπτώματα όπως π.χ. ο πόνος (ποσοστό απαντήσεων «πολύ συ- χνά» 81,8% προεγχειρητικά, 50% μετεγχειρητι- κά, 20,5% μετά από έξι μήνες από την επέμβαση) (Πίνακας 3). Επίσης, παρατηρείται μείωση στη συχνότητα αρνητικών συναισθημάτων, όπως π.χ. φόβου (ποσοστό απαντήσεων «πολύ συ- χνά» 37,3% προεγχειρητικά, 26,1% μετεγχειρητι- κά, 13,4% μετά από έξι μήνες από την επέμβαση) ή θλίψης (ποσοστό 40,2% προεγχειρητικά, 25% μετεγχειρητικά, 13,4% μετά από έξι μήνες από την επέμβαση) (Πίνακας 4). Η συχνότητα των συ- μπτωμάτων των ασθενών, όπως π.χ. ο πόνος και η κόπωση, φαίνεται ότι μειώθηκε στο διάστημα των έξι μηνών μετά την επέμβαση (Πίνακας 3). Παρομοίως, στον Πίνακα 4, σχετικά με τα συναι- σθήματα των ασθενών, φαίνεται ότι οι ασθενείς ανέφεραν λιγότερα αρνητικά συναισθήματα στο διάστημα των έξι μηνών μετά την επέμβαση. Σε όλες τις μετρήσεις της μελέτης οι γυναίκες ανέ- φεραν περισσότερα αρνητικά συναισθήματα και συμπτώματα σε σύγκριση με τους άνδρες ασθε- νείς. Σε ό,τι αφορά στα συμπτώματα, στην πρώ- τη μέτρηση οι γυναίκες ανέφεραν πόνο με μέσο όρο 1,21 ενώ οι άνδρες με μέσο όρο 1,55 (1=πολύ συχνά, 4=ποτέ), μία διαφορά που ήταν στατιστι- κά σημαντική (p=0,021), κόπωση ή στρες με μέ- σο όρο 1,61 έναντι 2,17 των ανδρών (p=0,002), αί- σθημα αδυναμίας με μέσο όρο 2,25 έναντι 2,70 των ανδρών (p=0,019), καθώς και συναισθήματα, όπως φόβο, με μέσο όρο 2,19 έναντι 3,15 των αν- δρών (p=0,000) και ανησυχία με μέσο όρο 1,66 έναντι 2,39 των ανδρών (p=0,000). Στη δεύτερη μέτρηση οι γυναίκες ανέφεραν πό- νο με μέσο όρο 1,60 ενώ οι άνδρες 1,92 (1=πο- λύ συχνά, 4=ποτέ) με στατιστικά σημαντική δι- αφορά (p=0,030), κόπωση ή στρες με μέσο όρο 1,92 έναντι 2,59 των ανδρών (p=0,000), αίσθημα αδυναμίας με μέσο όρο 2,22 έναντι 2,90 των αν- δρών (p=0,001), καθώς και συναισθήματα, όπως φόβο, με μέσο όρο 2,40 έναντι 3,36 των ανδρών (p=0,000) και ανησυχία με μέσο όρο 1,84 έναντι 3,00 των ανδρών (p=0,000). Στην τρίτη μέτρηση οι γυναίκες ανέφεραν πό- νο με μέσο όρο 2,54 ενώ οι άνδρες 3,03 (1=πολύ συχνά, 4=ποτέ) (p=0,050), κόπωση ή στρες 2,55 έναντι 2,79 των ανδρών (p=0,350), αίσθημα αδυ- ναμίας 2,94 έναντι 3,17 των ανδρών (p=0,370), καθώς και φόβο με μέσο όρο 2,58 έναντι 3,58 των ανδρών (p=0,000) και ανησυχία 2,10 έναντι 3,23 των ανδρών (p=0,000). Περιγράφονται μό- νο διαφορές βάσει του φύλου, αλλά όχι με τις άλ- λες ανεξάρτητες μεταβλητές (ηλικία, εκπαίδευση, συνυπάρχοντα νοσήματα κτλ) Αποτελέσματα στην Κλίμακα Ανάρρω- σης Στο πρώτο σκέλος της Κλίμακας Ποιότητας Ανάρ- ρωσης παρατηρείται ότι οι ασθενείς παρουσία- ζαν τα περισσότερα προβλήματα στις καθημε- ρινές τους δραστηριότητες (απάντησαν με μέσο όρο 1,68 στην ερώτηση «Μπορούσα να επιστρέ- ψω στη δουλειά ή στις συνήθεις δραστηριότητες στο σπίτι»), αλλά και στη σωματική ανεξαρτησία, όπου απάντησαν με μέσο όρο 3,14 στην ερώτη- ση «Μπορούσα να πλυθώ, να βουρτσίσω τα δό- ντια ή να ξυριστώ». Αντίθετα, καλύτερη ήταν η ανάρρωσή τους σε ό,τι αφορά στην υποστήριξη, καθώς ο μέσος όρος των απαντήσεων στην ερώ- τηση «Έλαβα υποστήριξη από τους νοσηλευτές του νοσοκομείου (όταν ήμουν στο νοσοκομείο)» ήταν 4,92 (Πίνακας 5). Στο δεύτερο σκέλος της Κλίμακας παρατηρείται ότι οι ασθενείς παρουσίαζαν υψηλό μέσο όρο στον πόνο στη μέση (οσφυαλγία) (3,28) και μυαλ- γία (3,68), ενώ πολύ λιγότερο ανέφεραν πόνο στο στόμα (4,92) ή πονόλαιμο (4,86) (Πίνακας 6). Η ηλικία δεν συσχετίστηκε με το συνοπτικό δεί- κτη της Κλίμακας Ποιότητας Ανάρρωσης του Ασθενή (p=0,908). Οι γυναίκες παρουσίαζαν πτωχότερους συνοπτικούς δείκτες στην Κλίμα- κα Ανάρρωσης (συνοπτικός δείκτης 3,98 έναντι 4,26 των ανδρών), και μάλιστα η διαφορά ήταν στατιστικά σημαντική (p0,001). Τα αποτελέ- σματα στην Κλίμακα Ποιότητας Ανάρρωσης του Ασθενή συσχετίστηκαν με τη βασική εκπαίδευ- ση (p=0,021), αλλά όχι με την επαγγελματική εκ- παίδευση (p=0,179) και την εργασιακή κατάστα- ση (p=0,220).
- 55. 219ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 43 Πίνακας 3.Συμπτώματα των ασθενών πριν, μετά, και στο διάστημα των έξι μηνών μετά τη χειρουργική επέμβαση. Συμπτώματα Συχνότητα 1η μέτρηση (n/%) 2η μέτρηση (n/%) 3η μέτρηση (n/%) Πόνος Πολύ συχνά 171/1,8 94/ 50 26/20,5 Μερικές φορές 18/ 8,6 63/ 33,5 43/ 33,8 Σπάνια 5/ 2,4 16/ 8,5 8/ 6,3 Ποτέ 12/ 5,7 11/ 5,9 50/ 39,3 Μέση Τιμή/ Τ.Α. 1.31/ 0.78 1.69/ 0.86 2.65/ 1.20 Κόπωση ή στρες Πολύ συχνά 117/56 75/39,9 30/23,6 Μερικές φορές 45/ 21,5 53/ 28,2 38/ 30 Σπάνια 15/ 7,2 17/ 9 8/ 6,3 Ποτέ 28/ 13,4 40/ 21,3 51/ 40,1 Μέση Τιμή/ Τ.Α. 1.78/ 1.07 2.11/ 1.16 2.63/ 1.23 Αίσθημα αδυναμίας Πολύ συχνά 71/ 34 61/32,4 24/18,9 Μερικές φορές 52/ 24,9 44/ 23,4 21/ 16,5 Σπάνια 15/ 7,2 20/10,6 10/ 7,8 Ποτέ 67/ 32,1 60/ 31,9 70/ 55,1 Μέση Τιμή/ Τ.Α. 2.38/ 1.26 2.41/ 1.25 3.01/ 1.23 Ναυτία ή έμετος Πολύ συχνά 3/ 1,4 12/ 6,4 2/ 1,6 Μερικές φορές 7/ 3,3 20/ 10,6 1/ 0,8 Σπάνια 13/ 6,2 20/10,6 2/ 1,6 Ποτέ 182/ 7,1 132/70,2 121/ 5,2 Μέση Τιμή/ Τ.Α. 3.82/ 3.50/ 0.91 3.92/ 0.43 Απώλεια όρεξης Πολύ συχνά 10/ 4,8 48/25,5 3/ 2,4 Μερικές φορές 29/ 13,9 37/ 19,7 2/ 1,6 Σπάνια 22/10,5 26/13,8 7/ 5,5 Ποτέ 144/68,9 73/ 38,8 114/ 9,7 Μέση Τιμή/ Τ.Α. 3.46/ 0.91 2.66/ 1.24 3.84/ 0.56 Αϋπνία Πολύ συχνά 82/39,2 63/33,5 12/ 9,4 Μερικές φορές 41/ 19,6 65/ 34,6 14/ 11 Σπάνια 22/10,5 20/10,6 18/14,2 Ποτέ 61/29,2 36/ 19,1 82/ 64,5 Μέση Τιμή/ Τ.Α. 2.30/ 1.27 2.15/ 1.10 3.35/ 1.01 Δύσπνοια Πολύ συχνά 23/ 11 15/ 8 4/ 3,2 Μερικές φορές 30/ 14,4 19/ 10,1 9/ 7,1 Σπάνια 23/ 11 21/11,2 10/ 7,8 Ποτέ 131/62,7 130/69,1 102/80,3 Μέση Τιμή/ Τ.Α. 3.27/ 1.08 3.42/ 0.98 3.68/ 0.75 Κνησμός Πολύ συχνά 29/13,9 25/13,3 5/ 3,9 Μερικές φορές 25/ 12 20/ 10,6 5/ 3,9 Σπάνια 34/16,3 35/18,6 21/16,5 Ποτέ 117/ 56 105/55,9 92/72,4 Μέση Τιμή/ Τ.Α. 3.17/ 1.11 3.20/ 1.08 3.63/ 0.75 Άλλο Πολύ συχνά 12/ 5,7 3/ 1,6 14/ 11 Μερικές φορές 1/ 0,5 - - Σπάνια - - - Ποτέ 7/ 3,3 - - Μέση Τιμή/ Τ.Α. 2.10/ 1.45 3.18/ 1.40 1.00/ 0.00
- 56. 220 Συναισθήματα Συχνότητα 1ημέτρηση (n/%) 2η μέτρηση (n/%) 3η μέτρηση (n/%) Φόβος Πολύ συχνά 78/37,3 49/ 26,1 17/ 13,4 Μερικές φορές 30/ 14,4 38/ 20,2 41/ 32,3 Σπάνια 17/ 8,1 17/ 9 10/ 7,8 Ποτέ 78/37,3 78/ 41,5 50/39,3 Μέση Τιμή/ Τ.Α. 2,47/ 1,34 2,66/ 1,27 2,79/ 1,15 Ανησυχία Πολύ συχνά 104/49,8 79/ 42 32/ 25,2 Μερικές φορές 56/ 26,8 44/ 23,4 46/ 36,2 Σπάνια 10/ 4,8 12/ 6,4 7/ 5,5 Ποτέ 34/16,3 48/ 25,5 33/ 26 Μέση Τιμή/ Τ.Α. 1,87/ 1,10 2,14/ 1,23 2,35/ 1,16 Ελπίδα Πολύ συχνά 181/ 86,6 165/87,8 113/88,9 Μερικές φορές 15/ 7,2 8/ 4,3 5/ 3,9 Σπάνια 5/ 2,4 3/ 1,6 - Ποτέ 1/ 0,5 3/ 1,6 - Μέση Τιμή/ Τ.Α. 1,14/ 0,45 1,12/ 0,46 1,04/ 0,20 Απόγνωση ή απελπισία Πολύ συχνά 65/ 31,1 43/ 22,9 14/ 11 Μερικές φορές 45/ 21,5 43/ 22,9 31/ 24,4 Σπάνια 13/ 6,2 17/ 9 11/ 8,6 Ποτέ 80/38,3 79/ 42 61/ 48 Μέση Τιμή/ Τ.Α. 2,53/ 1,30 2,71/ 1,24 3,02/ 1,13 Ανυπομονησία Πολύ συχνά 127/60,8 101/53,7 22/17,3 Μερικές φορές 34/ 16,3 37/ 19,7 35/ 27,6 Σπάνια 6/ 2,9 6/ 3,2 11/ 8,6 Ποτέ 34/16,3 37/ 19,7 49/38,6 Μέση Τιμή/ Τ.Α. 1,74/ 1,13 1,89/ 1,19 2.74/ 1,19 Θλίψη Πολύ συχνά 84/ 40,2 47/ 25 17/13,4 Μερικές φορές 32/ 15,3 39/ 20,7 24/ 18,9 Σπάνια 12/ 5,7 9/ 4,8 7/ 5,5 Ποτέ 74/35,4 87/ 46,3 70/55,1 Μέση Τιμή/ Τ.Α. 2,38/ 1,34 2,73/ 1,29 3,10/ 1,17 Κατάθλιψη Πολύ συχνά 30/ 14,4 16/8,5 9/ 7,1 Μερικές φορές 32/ 15,3 30/ 16 8/ 6,3 Σπάνια 21/ 10 13/ 6,9 11/ 8,6 Ποτέ 118/56,5 122/64,9 89/70,1 Μέση Τιμή/ Τ.Α. 3,13/ 1,15 3,33/ 1,04 3,54/ 0,92 Άγχος Πολύ συχνά 131/62,7 101/53,7 37/ 29 Μερικές φορές 34/ 16,3 39/ 20,7 48/ 37,8 Σπάνια 9/ 4,3 11/ 5,9 7/ 5,5 Ποτέ 31/ 14,8 33/ 17,6 26/20,5 Μέση Τιμή/ Τ.Α. 3,71/ 1,10 1,86/ 1,15 2,19/ 1,11 Ανασφάλεια Πολύ συχνά 78/ 37,3 49/ 26,1 24/18,9 Μερικές φορές 35/ 16,7 53/ 28,2 38/ 29,9 Σπάνια 11/ 5,3 12/ 6,4 13/ 0,2 Ποτέ 73/ 34,9 68/ 36,2 43/33,8 Μέση Τιμή/ Τ.Α. 2,40/ 1,33 2,52/ 1,24 2,64/ 1,17 Άλλο Πολύ συχνά 8/ 3,8 2/ 1,1 6/ 4,7 Μερικές φορές - - - Σπάνια - - - Ποτέ 1/ 0,5 - - Μέση Τιμή/ Τ.Α. 1,09/ 1,04 3,25/ 1,39 1,00/ 0,00 Πίνακας 4. Συναισθήματα των ασθενών πριν, μετά, και στο διάστημα των έξι μηνών μετά τη χειρουργική επέμβαση
- 57. 221ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 43 Πίνακας 5.Αποτελέσματα στο πρώτο σκέλος της Κλίμακας Ποιότητας Ανάρρωσης του Ασθενή [1 έως 5, όπου: 1= καμία στιγμή της ημέρας (χάλια) και 5= συνέχεια (τέλεια)]. QoR Scale N ΜέσηΤιμή Τ.Α. Άνεση Ικανός/ή να αναπνέω εύκολα 180 4,71 0,72 Κοιμήθηκα καλά 180 3,46 1,41 Έχω τη δυνατότητα να απολαύσω το φα- γητό 180 3,33 1,53 Αισθάνομαι ξεκούραστος/η 180 3,69 1,29 Συναισθήματα Έχω ένα αίσθημα γενικής ευεξίας 179 3,93 1,32 Αισθάνομαι ότι έχω τον έλεγχο 179 4,29 1,19 Αισθάνομαι άνετα 180 4,21 1,26 Σωματική ανε- ξαρτησία Μιλούσα κανονικά 180 4,81 0,63 Μπορούσα να πλυθώ, να βουρτσίσω τα δόντια ή να ξυριστώ 177 3,14 1,69 Μπορούσα να φροντίσω την εμφάνισή μου 180 3,34 1,68 Μπορούσα να γράψω 177 3,75 1,62 Υποστήριξη αρ- ρώστου Μπορούσα να επιστρέψω στη δουλειά ή στις συνήθεις δραστηριότητες στο σπίτι 180 1,68 1,24 Μπορούσα να επικοινωνήσω με το προ- σωπικό του νοσοκομείου (όταν ήμουν στο νοσοκομείο) 179 4,35 1,32 Μπορούσα να επικοινωνήσω με την οικο- γένεια ή τους φίλους 179 4,74 0,83 Έλαβα υποστήριξη από τους γιατρούς του νοσοκομείου (όταν ήμουν στο νοσοκο- μείο) 180 4,63 0,91 Έλαβα υποστήριξη από τους νοσηλευτές του νοσοκομείου (όταν ήμουν στο νοσο- κομείο) 178 4,92 0,44 Έλαβα υποστήριξη από την οικογένεια και τους φίλους 179 4,80 0,63 Μπορούσα να κατανοήσω οδηγίες και συμβουλές 178 4,75 0,74
- 58. 222 Συσχετίσεις Μεταξύ ΣυνοπτικώνΔει- κτών Η σχετιζόμενη με την υγεία ποιότητα ζωής στην πρώτη μέτρηση της μελέτης συσχετίστηκε ση- μαντικά με την ανάρρωση του ασθενή (p=0,007 για την Οπτική Αναλογική Κλίμακα, p=0,040 για το συνοπτικό δείκτη των 5 ερωτήσεων), που ση- μαίνει πως οι ασθενείς που ανέφεραν καλύτε- ρη ποιότητα ζωής πριν από την επέμβαση εί- χαν και καλύτερη ανάρρωση. Τα αποτελέσματα της Κλίμακας Ανάρρωσης των ασθενών συσχετί- στηκαν με τη σχετιζόμενη με την υγεία ποιότη- τα ζωής, τόσο στη δεύτερη (συνοπτικός δείκτης p0,001, Οπτική Αναλογική Κλίμακα p=0,000) όσο και στην τρίτη μέτρηση (συνοπτικός δείκτης p=0,002, Οπτική Αναλογική Κλίμακα p=0,009). Τα αποτελέσματα της Κλίμακας Ανάρρωσης συσχε- τίστηκαν με τα αποτελέσματα του Ερωτηματολο- γίου EQ5D μετά τους έξι μήνες από την επέμβαση (p=0,009 για την Οπτική Αναλογική Κλίμακα και p=0,002 για τις 5 πρώτες ερωτήσεις). ΣΥΖΗΤΗΣΗ Ο σκοπός της παρούσας μελέτης ήταν η διερεύ- νηση της ποιότητας ζωής των ορθοπαιδικών ασθενών σε σχέση με τη χειρουργική θεραπεία τους για την αρθρίτιδα, των συμπτωμάτων και των συναισθημάτων που βιώνουν, καθώς και της ανάρρωσής τους μετά τη χειρουργική επέμβαση. Οι ασθενείς μετά το διάστημα των έξι μηνών με- τά τη χειρουργική τους επέμβαση αξιολόγησαν την ποιότητα της ζωής τους ως καλύτερη σε σύ- γκριση με την προεγχειρητική, αλλά και την άμε- σα μετεγχειρητική τους κατάσταση. Μετά τη χει- Πίνακας 6. Αποτελέσματα στο δεύτερο σκέλος της Κλίμακας Ποιότητας Ανάρρωσης του Ασθενή [5 έως 1, όπου: 5 = Καμία στιγμή (πολύ καλή) και 1 = Πάντα (πολύ πτωχή)]. QoR Scale Ν ΜέσηΤιμή Τ.Α. Άνεση Ναυτία 179 4,85 0,56 Έμετο 178 4,83 0,58 Αναγούλα (αηδία) 178 4,45 0,97 Ανησυχία 179 4,15 1,35 Τρόμο ή σπασμό 179 4,65 0,79 Ρίγος 178 4,62 0,82 Αίσθημα κρύου 178 4,40 1,01 Ζάλη 180 4,85 0,52 Άσχημα όνειρα 180 4,22 1,18 Αίσθημα άγχους 180 4,86 0,56 Αίσθημα θυμού 180 4,85 0,91 Αίσθημα κατάθλιψης 180 4,63 0,63 Αίσθημα μοναξιάς 180 3,75 1,31 Δυσκολία στην έναρξη του ύπνου 178 4,88 0,47 Υποστήριξη αρρώστου Σύγχυση 178 4,89 0,46 Πόνος Μέτριος πόνος 177 3,53 0,88 Έντονος πόνος 177 4,45 0,79 Πονοκέφαλος 176 4,35 1,15 Μυαλγία 178 3,68 1,49 Πόνος στη μέση (οσφυαλγία) 177 3,28 1,63 Πονόλαιμος 177 4,86 0,51 Πόνος στο στόμα 177 4,92 0,36
- 59. 223ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 43 ρουργική επέμβασηκαι πριν από την έξοδο από το νοσοκομείο, οι ασθενείς παρουσίασαν μείω- ση στο συνοπτικό δείκτη του EQ5D σε σύγκρι- ση με την πρώτη μέτρηση, γεγονός που οφείλε- ται στο ότι οι ασθενείς δεν ήταν ακόμη σε θέση να περπατήσουν και να αυτοεξυπηρετηθούν, αφού βρίσκονταν στο στάδιο της ανάρρωσης. Ωστόσο, στην Οπτική Αναλογική Κλίμακα του ερωτηματολογίου στην ίδια μέτρηση οι ασθε- νείς αξιολόγησαν την κατάστασή τους ως καλύ- τερη, γεγονός που πιθανόν οφείλεται ενδεχομέ- νως στη βελτίωση των συναισθημάτων τους, για παράδειγμα στο ότι ένοιωθαν πως σύντομα μετά την εγχείριση θα πονούσαν λιγότερο και θα επέ- στρεφαν στις δραστηριότητές τους, οπότε «αι- σθάνονταν» ότι η ποιότητα της ζωής τους ήταν καλύτερη. Σε πολλές άλλες μελέτες αναφέρεται μείωση του πόνου και βελτίωση της λειτουργικό- τητας και της ποιότητας ζωής μετά από ΟΑ τόσο βραχυπρόθεσμα όσο και μακροπρόθεσμα, κα- θώς και μικρός αριθμός μετεγχειρητικών επιπλο- κών (Ethgen et al 2004, Health Quality Ontario 2005, Jones Pohar 2012). Από την πρώτη μέτρηση της μελέτης, παρατηρή- θηκε ότι η πλειονότητα των ασθενών που προ- σήλθαν στο νοσοκομείο για να υποβληθούν σε ΟΑ εμφάνιζε πολύ συχνά αρνητικά συναισθή- ματα, όπως άγχος και θλίψη, καθώς και συμπτώ- ματα, όπως ο πόνος. Επομένως, οι ασθενείς βίω- ναν σημαντικούς περιορισμούς στην καθημερινή τουςζωή,οιοποίοιπρέπειναλαμβάνονταιυπόψη κατά το σχεδιασμό της νοσηλευτικής φροντίδας και να αντιμετωπίζονται αποτελεσματικά κατά την περιεγχειρητική περίοδο μέσω π.χ. επαρκούς εξατομικευμένης εκπαίδευσης (McDonald et al 2004, Johansson et al 2005). Παρόλα αυτά, οι ασθενείς στο διάστημα των έξι μηνών μετά την επέμβαση ανέφεραν υποχώρη- ση των συμπτωμάτων και των αρνητικών συναι- σθημάτων, για παράδειγμα, η συχνότητα του πό- νου μειώθηκε από 81,8% στην πρώτη μέτρηση σε 20,5% στην τρίτη μέτρηση. Αντιστοίχως, η συ- χνότητα εμφάνισης κόπωσης μειώθηκε από 56% σε 23,6%, της αδυναμίας από 34% σε 18,9%, της αϋπνίας από 39,2% σε 9,4%, ενώ μείωση παρου- σιάστηκε εξίσου σε όλα τα συμπτώματα. Επίσης, η συχνότητα του φόβου μειώθηκε από 37,3% στην πρώτη μέτρηση σε 13,4% στην τρίτη μέτρη- ση, της ανησυχίας από 49,8% σε 25,2%, της ανυ- πομονησίας από 60,8% σε 17,3%, της θλίψης από 40,2% σε 13,4%, της κατάθλιψης από 14,4% σε 7,1% και του άγχους από 62,7% σε 29%. Σε γενικές γραμμές, υπάρχει έλλειψη μελετών σχετικά με το πώς εξελίσσονται τα συμπτώματα και τα συναισθήματα των ασθενών μετά από ΟΑ. Στη μελέτη των Papakostidou et al (2012) υπήρ- ξε βελτίωση του συνοπτικού δείκτη της Κλίμακας Κατάθλιψης CES-D με τη βελτίωση των δεικτών λειτουργικότητας στην Κλίμακα WOMAC και με τη μείωση του πόνου. Στη μελέτη των Blackburn et al (2012), συμπτώματα, όπως η κατάθλιψη, μει- ώθηκαν μετά από ΟΑ. Επιπλέον, στην ίδια μελέ- τη αναφέρεται πως το προεγχειρητικό άγχος συ- σχετίζεται με αυξημένη συχνότητα απώλειας λειτουργικότητας μετεγχειρητικά. Η ανάρρωση των ασθενών συσχετίστηκε στατι- στικά σημαντικά με τη σχετιζόμενη με την υγεία ποιότητα ζωής των ασθενών, γεγονός μάλλον αναμενόμενο και που, πιθανώς, εξηγείται με το ότι οι ασθενείς που ανέφεραν καλύτερη ποιότη- τα ζωής ήταν, ενδεχομένως, και πιθανότερο να έχουν καλύτερη ανάρρωση, αφού βρίσκονταν σε καλύτερη φυσική κατάσταση σε σύγκριση με όσους αξιολόγησαν τη σχετιζόμενη με την υγεία ποιότητα της ζωής τους ως κακή. Αντιστρόφως, όσοι ασθενείς είχαν καλύτερη ανάρρωση ήταν και πιθανότερο να αναφέρουν καλύτερη ποιό- τητα ζωής στο διάστημα των έξι μηνών μετά την επέμβαση. Σε δύο διεθνείς μελέτες αναφέρεται ότι η βαρύτητα της αρθρικής βλάβης δεν συσχε- τίζεται με τη λειτουργικότητα (Meding et al 2001, Gidwani et al 2003), ενώ σε μία μελέτη αναφέρε- ται πως υπάρχει συσχέτιση και πως οι ασθενείς με καλύτερη λειτουργικότητα προεγχειρητικά εί- χαν και καλύτερη λειτουργικότητα στο διάστημα έως και δύο έτη μετά την ΟΑ σε σύγκριση με τους ασθενείς με πτωχότερη λειτουργικότητα (Fortin et al 1999), ανεξαρτήτως της ύπαρξης συνοδών νοσημάτων (Health Quality Ontario 2005). Σε άλλη μελέτη, επίσης, οι ασθενείς με πτωχότερη ποιότητα ζωής προεγχειρητικά επωφελούνταν περισσότερο από την ΟΑ σε σύγκριση με τους ασθενείς με καλύτερη ποιότητα ζωής προεγχει- ρητικά (Ethgen et al 2004). Έλλειψη μελετών παρατηρείται επίσης και σε ό,τι αφορά στην ανάρρωση των ασθενών που υπο- βάλλονται σε ΟΑ, καθώς οι περισσότερες μελέ- τες αναφέρονται στην καταγραφή των περιεγ- χειρητικών επιπλοκών και όχι της εμπειρίας των ασθενών από την ανάρρωση, αφορούν στο σύ-
- 60. 224 νολο των ορθοπαιδικώνασθενών ή/ και σε ορ- θοπαιδικούς ασθενείς που υποβάλλονται σε χει- ρουργικές επεμβάσεις μίας ημέρας, αλλά υπάρχει και ποικιλία χρησιμοποιούμενων εργαλείων. Για παράδειγμα, στη μελέτη των Berg et al (2012) οι ορθοπαιδικοί ασθενείς παρουσίαζαν στατιστικά σημαντικά πτωχότερη ανάρρωση μετεγχειρητι- κά σε σύγκριση με τους ασθενείς της γενικής χει- ρουργικής και της γυναικολογίας, αν και με την πάροδο του χρόνου όλοι οι ασθενείς παρουσία- ζαν βελτίωση. Στην ίδια μελέτη, η ποιότητα της ανάρρωσης σχετιζόταν με καλύτερη ποιότητα ζωής στο διάστημα του ενός μηνός μετά το χει- ρουργείο μίας ημέρας. Σε ό,τι αφορά στα δημογραφικά χαρακτηριστι- κά, οι γυναίκες παρουσίαζαν μικρότερους συνο- πτικούς δείκτες συνολικά στο Ερωτηματολόγιο EQ5D σε όλες τις μετρήσεις, γεγονός που δεί- χνει ότι αισθάνονταν την κατάσταση της υγείας τους ως περισσότερο επιβαρυμένη σε σύγκριση με εκείνη των ανδρών. Στη μελέτη των Ethgen et al (2004), οι άνδρες φάνηκε να επωφελούνται πε- ρισσότερο από την ΟΑ σε σύγκριση με τις γυναί- κες. Στην ελληνική μελέτη των Papakostidou et al (2012) οι γυναίκες, επίσης, παρουσίασαν πτωχό- τερους δείκτες ποιότητας ζωής, τόσο προεγχει- ρητικά όσο και μετεγχειρητικά. Ωστόσο, σε άλλη μελέτη, οι εκβάσεις της ΟΑ δεν σχετίστηκαν με το φύλο (Health Quality Ontario 2005). Ένα ενδιαφέρον εύρημα από τη διεθνή βιβλιο- γραφία είναι το ότι τα χαρακτηριστικά της προ- σωπικότητας, όπως π.χ. η αισιοδοξία, πριν από την ΟΑ οδηγούν σε λιγότερο πόνο μετεγχειρη- τικά (Pinto et al 2013), ενώ στην παρούσα με- λέτη δεν χρησιμοποιήθηκε ερωτηματολόγιο αξιολόγησης της προσωπικότητας, ώστε να ανα- δειχθούν πιθανές διαφορές ανάμεσα στα χαρα- κτηριστικά των γυναικών και των ανδρών που υποβάλλονται σε ΟΑ. Οι γυναίκες, ωστόσο, ανέ- φεραν συχνότερα αρνητικά συμπτώματα και συ- ναισθήματα σε σύγκριση με τους άνδρες και στις τρεις μετρήσεις της μελέτης, μάλιστα με στατι- στικά σημαντικές διαφορές, πράγμα που ενδε- χομένως, επίσης, αντικατοπτρίζει τη μεγαλύτερή τους καταπόνηση. Σε ό,τι αφορά στα συναισθή- ματα, στη μελέτη των Moran et al (2003), επίσης, οι γυναίκες εξέφραζαν περισσότερες ανησυχίες σε σύγκριση με τους άνδρες ασθενείς. Στην παρούσα μελέτη, τα αποτελέσματα του EQ5D δεν συσχετίστηκαν με την ηλικία σε καμία από τις μετρήσεις. Η ηλικία, ο δείκτης μάζας σώ- ματος και το εκπαιδευτικό επίπεδο δεν συσχετί- στηκαν με την ποιότητα ζωής των ασθενών ούτε στη μελέτη των Papakostidou et al (2012). Σε δι- εθνείς μελέτες, επίσης, δεν παρατηρήθηκαν δια- φορές σε ό,τι αφορά στην ποιότητα ζωής, τη λει- τουργικότητα και τον πόνο στο διάστημα των έξι μηνών μετά την ΟΑ σε άτομα διαφορετικών ηλι- κιών, δηλαδή δεν υπήρξε συσχέτιση της ποιότη- τας ζωής των ασθενών και της ηλικίας τους (Jones et al 2001, Ethgen et al 2004, Health Quality Ontario 2005). Μάλιστα, στη μελέτη των Jones et al (2001) το δείγμα της μελέτης περιλάμβανε τό- σο ηλικιωμένους ασθενείς (≥80 ετών) όσο και νε- ότερους ασθενείς (55-79 ετών). Αυτό είναι ένα εύ- ρημα που χρήζει περαιτέρω διερεύνησης. Στην πρώτη μέτρηση της παρούσας μελέτης υπήρξε συσχέτιση της σχετιζόμενης με την υγεία ποιότητας ζωής με την εργασιακή κατάσταση των ασθενών, γεγονός που ενδεχομένως ερμη- νεύεται από το ότι οι ασθενείς που εργάζονταν είχαν και καλύτερη ποιότητα ζωής, διαφορετικά δεν θα εργάζονταν. Σε άλλη μελέτη, οι ασθενείς που ήταν νεότεροι, με χαμηλότερο εκπαιδευτι- κό επίπεδο και με μεγαλύτερα ποσοστά ανεργίας και ανικανότητας παρουσίασαν εντονότερο πό- νο, πτωχότερα επίπεδα λειτουργικότητας και με- γαλύτερη διάρκεια των ανεπιθύμητων συμπτω- μάτων, στοιχείο που δείχνει ότι η κατάσταση της υγείας των ασθενών πιθανώς να σχετίζεται με δημογραφικά στοιχεία (Lurie et al 2008) και επο- μένως απαιτείται περαιτέρω διερεύνηση προκει- μένου οι παρεμβάσεις να είναι περισσότερο εστι- ασμένες. Οι περιορισμοί της μελέτης αφορούν στο Ερω- τηματολόγιο Συναισθημάτων και Συμπτωμάτων, καθώς το ερωτηματολόγιο αυτό έχει χρησιμοποι- ηθεί σε Ευρωπαϊκές μελέτες, αλλά όχι στην αγγλι- κή του εκδοχή, από την οποία και μεταφράστηκε, ούτε βέβαια και στα Ελληνικά. Επίσης, παρ’ όλο που συμπεριλήφθηκαν στη μελέτη ασθενείς από ορθοπαιδικές κλινικές από τρία τριτοβάθμια νο- σοκομεία της Αττικής, στις οποίες χειρουργού- νται ασθενείς και από την επαρχία, το γεγονός ότι ούτε το δείγμα ήταν τυχαίο, αλλά ούτε ήταν δυνατό να συμπεριληφθούν ασθενείς από όλες τις περιοχές της χώρας, περιορίζει την αντιπρο- σωπευτικότητα του δείγματος και τη δυνατότητα γενίκευσης των αποτελεσμάτων.
- 61. 225ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 43 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ: American Academyof Orthopaedic Surgeons. Osteo- arthritis. Πρόσβαση 19.12.2014, από την ιστοσελίδα http://orthoinfo.aaos.org/topic.cfm?topic=A00227 Berg K, Kjellgren K, Unosson M, Arestedt K. Postoper- ative recovery and its association with health-relat- ed quality of life among day surgery patients. BMC Nurs. 2012;11(1):24 Blackburn J, Qureshi A, Amirfeyz R, Bannister G. (2012). Does preoperative anxiety and depression predict satisfaction after total knee replacement? Knee: 19(5) 522-524 Brooks R. (1996). EuroQol: the current state of play. Health Policy: 37, 53-72 Bulthuis Υ, Drossaers-Bakker KW, Taal E, Rasker J, Oost- veen J, van’t Pad Bosch P, Oosterveld F, van de Laar M. (2007). Arthritis patients show long-term bene- fits from 3 weeks intensive exercise training direct- ly following hospital discharge. Rheumatology: 46(11) 1712-1717 Ethgen O, Bruyere O, Richy F, Dardeness C, Reginster JY. (2004). Health related quality of life in total hip and total knee arthroplasty. A qualitative and sys- tematic review of the literature. Journal of Bone and Joint Surgery: 86-A (5), 963-974 EuroQol Group. (1990). EuroQol – a new facility for the measurement of health-related quality of life. Health Policy: 16, 199-208 Fortin PR, Clarke AE, Joseph L, Liang MH, Tanzer M, Ferland D, Phillips C, Partridge AJ, Bélisle P, Fossel AH, Mahomed N, Sledge CB, Katz JN. (1999). Out- comes of total hip and knee replacement; Preop- erative functional status predicts outcomes at six months after surgery. Arthritis and Rheumatism: (42) 1722–1728 Gidwani S, Tauro B, Whitehouse S, Newman JH. (2003). Do patients need to earn total knee arthroplasty? The Journal of Arthroplasty: 18(2) 199–203 Health Quality Ontario. (2005). Total knee replace- ment: an evidence-based analysis. Ontario Health Technology Assessment Series: 5(9) 1-51 Johansson K, Nuutila L, Virtanen H, Katajisto J, Sal- anterä S. (2005). Preoperative education for ortho- paedic patients: systematic review. Journal of Ad- vanced Nursing: 50(2) 212-223 Jones E. (1987). Translation of quantitative measures for use in cross-cultural research. Nursing Research: 36, 324-327 Jones CA, Voaklander DC, Johnston DW, Suarez-Al- mazor ME. (2001). The effect of age on pain, func- tion, and quality of life after total hip and knee ar- throplasty. Archives of Internal Medicine: 161(3) 454-460 Jones CA, Pohar S. (2012). Health-related quality of life after total joint arthroplasty: a scoping review. Clin- ics in Geriatric Medicine: 28(3) 395-429 Leino-Kilpi H, Luoto E, Katajisto J. (1998). Elements of empowerment and MS patients. The Journal of Neuroscience Nursing: journal of the Association of the Neuroscience nurses: 30, 116–123 Lemone P, Burke K. (2006). Παθολογική – Χειρουργική Νοσηλευτική, κριτική σκέψη κατά τη φροντίδα του ασθενούς. Επιμέλεια Πανανουδάκη – Μπροκαλάκη Η. Εκδ. ΛΑΓΟΣ, Αθήνα 2006, 3η έκδ: τόμος IV 1600- 1601 Lurie JD, Berven SH, Gibson-Chambers J, Tosteson T, Tosteson A, Hu SS, Weinstein JN. (2008). Patient preferences and expectations for care: determi- nants in patients with lumbar intervertebral disc herniation. Spine (Phila Pa 1976): 33(24) 2663-2668 McDonald S, Hetrick S, Green S. (2004). Pre-operative education for hip or knee replacement. Cochrane Database Systematic Reviews: (1) CD003526 Meding JB, Ritter MA, Faris PM, Keating EM, Harris W. (2001). Does the preoperative radiographic degree of osteoarthritis correlate to results in primary to- tal knee arthroplasty? The Journal of Arthroplasty: 16(1) 13–16 Moran M, Khan A, Sochart DH, Andrew G. (2003). Eval- uation of patient concerns before total knee and hip arthroplasty. The Journal of Arthroplasty: 18, 442-445 Myles P, Weitkamp B, Jones K, Melick J, Hensen S. (2000). Validity and reliability of a postoperative quality of recovery score: the QoR-40. British Jour- nal of Anaesthesia: 84, 11-15 Ozcakir S, Raif SL, Sivrioglu K, Kucukcakir N. (2011). Re- lationship between radiological severity and clini- cal and psychological factors in knee osteoarthri- tis. Clinical Rheumatology: 30(12) 1521- 1526 Papakostidou I, Dailiana ZH, Papapolychroniou T, Lia- ropoulos L, Zintzaras E, Karachalios TS, Malizos KN. (2012). Factors affecting the quality of life after total knee arthroplasties: a prospective study. BMC Mus- culoskeletal Disorders: 13, 116 Pinto PR, McIntyre T, Ferrero R, Almeida A, Araújo- Soares V. (2013). Predictors of Acute Postsurgical Pain and Anxiety Following Primary Total Hip and Knee Arthroplasty. The Journal of Pain: 14(5) 502- 515 Poultsides LA, Liaropoulos LL, Malizos KN. (2010). The Socioeconomic Impact of Musculoskeletal Infec- tions. The Journal of Bone and Joint Surgery: Amer- ican Volume, 92(11):e13 1-12 Yfantopoulos, J. (2001). The Greek version of the Euro- Qol (EQ-5D) instrument. Archives of Hellenic Medi- cine: 18 (2) 180-191
- 62. 226 ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ ΠΕΡΊΛΗΨΗ ΕΙΣΑΓΩΓΉ: Η οργανωσιακήκουλτούρα αποτελεί τα πιστεύω που μοιράζονται τα μέλη ενός οργα- νισμού και επηρεάζουν άμεσα τη στάση και συ- μπεριφορά τους. ΣΚΟΠΌΣ: H διερεύνηση της νοσηλευτικής κουλ- τούρας μέσα από την κοινωνιολογική και τη συμ- βολική θεωρητική προσέγγιση της οργανωσια- κής κουλτούρας. ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΊΑ: Ανασκόπηση της διεθνούς βι- βλιογραφίας στις βάσεις δεδομένων PubMed, CINAHL και Google Scholar χωρίς χρονολο- γικούς περιορισμούς, με τις λέξεις κλειδιά: Organizational Culture, Nursing, Leaders, Symbols, Rituals, Values. ΑΠΟΤΕΛΈΣΜΑΤΑ: Σε σχέση με την κοινωνιο- λογική προσέγγιση, η νοσηλευτική κουλτούρα έχει επηρεαστεί σε μεγάλο βαθμό από την πρώ- ιμη ιστορία του επαγγέλματος και ιδιαίτερα από πρωτοπόρους ιδρυτές όπως η Nightingale. Συν- δέεται με αντιλήψεις και στερεότυπα μέσα στο ευρύτερο κοινωνικό πλαίσιο, που αφορούν το φύλο και το γυναίκειο ρόλο, ενώ έχει επίσης επη- ρεαστεί και από την κυριαρχία της ιατρικής γνώ- σης. Κύριος μηχανισμός ανάπτυξης και ενσωμά- τωσης της νοσηλευτικής κουλτούρας, αποτελεί η κοινωνικοποίηση μέσω της εκπαίδευσης και των προτύπων ηγεσίας. Παράλληλα τα πιστεύω και οι αξίες της νοσηλευτικής κουλτούρας, αντικατο- πτρίζονται σε πρακτικές που σχετίζονται με την ενδυμασία, τα σχήματα λόγου και τις τελετουργί- ες και τα οποία αποτελούν ισχυρές μορφές συμ- βόλου. Αυτά βοηθούν στη συμμόρφωση με τις επαγγελματικές απαιτήσεις, στη σταθεροποίηση της ταυτότητας και την επικοινωνία των οργανω- τικών αξιών τόσο στα μέλη του οργανισμού, όσο και από τα μη-μέλη. ΣΥΜΠΕΡΆΣΜΑΤΑ: Η διερεύνηση της νοσηλευ- τικής κουλτούρας μέσω από τις δυο θεωρητι- κές προσεγγίσεις διευκολύνει την κατανόηση σε πτυχές αξιών, πιστεύω και πεποιθήσεων που είναι καθιερωμένες και χρησιμοποιούνται ως οδηγοί στην καθημερινή νοσηλευτική πρακτική. Ωστόσο η νοσηλευτική κουλτούρα σήμερα θα πρέπει να διαμορφωθεί σύμφωνα με τις σύγχρο- νες αντιλήψεις για την παροχή της υγειονομικής περίθαλψης. ΛΈΞΕΙΣ- ΚΛΕΙΔΙΆ: Οργανωσιακή Κουλτούρα, Νοσηλευτική, Ηγέτες Σύμβολα, Τελετουργίες, Αξίες. Η διερεύνηση της νοσηλευτικής κουλτού- ρας μέσα από την κοινωνιολογική και τη συμβολική θεωρητική προσέγγιση της ορ- γανωσιακής κουλτούρας Έλενα Γαβριήλ, Ανώτερη Νοσηλευτικός Λειτουργός, Διεύθυνση Νοσηλευτικών Υπηρεσιών Υπουργείου Υγείας Κύπρου, Διδακτορική φοιτήτρια, Τμήμα Νοσηλευτικής, Σχολή Επιστημών Υγείας, Τεχνολογικό Πανεπιστήμιο Κύπρου, Λεμεσός, Κύπρος. Αναστάσιος Μερκούρης, Αναπληρωτής Καθηγητής, Σχολής Επιστημών Υγείας, Τεχνολογικό Πανεπιστήμιο Κύπρου, Λεμεσός, Κύπρος. Υπεύθυνηαλληλογραφίας: Ε. Γαβριήλ, Παντελή Κατελάρη 9, Διαμ. 301, Έγκωμη 2413, Λευκωσία, Κύπρος, Τηλ.: +35799499792, e-mail: elena.gabriel@cut.ac.cy
- 63. 227ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 43 ABSTRACT INTRODUCTION: Organizationalculture is the shared beliefs by members of an organization which influence their attitude and behavior. AIM: To explore the nursing culture through the social and symbolic theoretical approaches of or- ganizational culture. METHODOLOGY: Review of the literature in the electronic databases PubMed, CINAHL and Google Scholar without chronological limita- tions using the keywords: Organizational Cul- ture, Nursing, Leaders, Symbols, Rituals and Val- ues. RESULTS: According to the social approach, nursing culture is influenced by the early history of the profession and particularly from pioneer- ing founders like Nightingale. Nursing culture is associated with perceptions and stereotypes within the broader social context of gender and the female role, and is also influenced by the dominanceofmedicalknowledge.Theprocessof nursing culture growth and integration has been socialization through education and leadership standards. At the same time, beliefs and values of nursing culture are reflected in practices re- lating to clothing, figures of speech and rituals, which are powerful forms of symbol. These help in complying with professional requirements, in the stabilization of identity and the communica- tion of organizational values both to the organi- zation’s members and to non-members. CONCLUSION: Exploring nursing culture from both theoretical approaches, facilitates the un- derstanding of aspects of values and beliefs that are established and are used as guides in daily nursing practice. However, the nursing culture today must be shaped according to the modern concepts in the provision of healthcare. KEYWORDS: Organizational Culture, Nursing, Leaders, Symbols, Rituals, Values. Exploring nursing culture through socio- logical and symbolic theoretical approach of organizational culture E. Gabriel, Senior RN, Nursing Directory of Cyprus Ministry of Health, PhD student of Department of Nursing, Faculty of Health Sciences, Cyprus University of Technology, Limassol, Cyprus. Contact: Phone +357 99 499792 E-mail: elena.gabriel@cut.ac.cy A. Merkouris, Associate Professor, Faculty of Health Sciences, Cyprus University of Technology, Limassol, Cyprus. Contact: Phone +357 25 002024 E-mail: anastasios.merkouris@cut.ac.cy Corresponding author: E. Gabriel, 9th Panteli Katelari, Ap. 301, Engomi 2413, Nicosia, Cyprus. Tel. :+35799499792, e-mail: elena.gabriel@cut.ac.cy REVIEW
- 64. 228 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Πολλοί ερευνητές συμφωνούνότι η οργανωσια- κή κουλτούρα αποτελεί το σύνολο των πεποιθή- σεων, πιστεύω, αξιών, κανόνων, προτύπων συ- μπεριφοράς και υποθέσεων που τα μέλη ενός οργανισμού μοιράζονται από κοινού (Cooke Rousseau, 1998, Davies et all. 2000). Όπως διαπι- στώνεται μέσα από τη βιβλιογραφία, δεν υπάρ- χει μία κοινή, αποδεκτή από όλους θεωρία, που να καλύπτει το περιεχόμενο του εν λόγω όρου (Scott-Findlay Estabrooks, 2006). Αντίθετα εντοπίζεται αρκετά μεγάλος αριθμός θεωριών, ανάλογα με το επιστημονικό υπόβαθρο του κάθε θεωρητικού ερευνητή (Testa Sipe, 2011). Αντλώ- ντας από τις μεγάλες σχολές της ανθρωπολογίας κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1980, οι ακα- δημαϊκοί που ασχολήθηκαν με το θέμα προσέγ- γισαν την έννοια κυρίως με δύο ξεχωριστές κα- τευθύνσεις: την κοινωνιολογική και τη συμβολική (Human Synergistcs International, 2009) Η κοινωνιολογική προσέγγιση ορίζει την οργα- νωσιακή κουλτούρα ως τις αξίες, τα έθιμα, τους μύθους, τις εκδηλώσεις, τους ήρωες και τα άλλα μοτίβα που μπορεί να παρατηρηθούν μέσα σε ένα οργανισμό (Trice Beyer, 1984, Reino, 2009). Τα πρότυπα αυτά αποκρυσταλλώνονται στην κοινωνική δομή του οργανισμού, καθώς θεσμο- θετούνται και τυποποιούνται οι τρόποι συμπερι- φοράς και σκέψης, οι οποίες αναγνωρίζονται σε ρητούς ή άγραφους κανόνες που τα μέλη ελέγ- χουν (Meek, 1988). Επομένως επηρεάζουν τη συ- μπεριφορά και τη συνεκτικότητα των μελών, ενώ μπορούν να αποτελέσουν εργαλεία στα χέρια των ηγετικών στελεχών (Meek 1988, Scott et al. 2003). Σημαντικό είναι ότι, οι ερευνητές εδώ βλέ- πουν την οργανωσιακή κουλτούρα ως μια «μετα- βλητή» όπως και άλλοι παράγοντες σε ένα οργα- νισμό (όπως η τεχνολογία, η στρατηγική, κλπ), που απορρέει μέσα από μια παραδοσιακή, αντι- κειμενική και λειτουργική άποψη μιας κοινωνικής πραγματικότητας (Alvesson, 2013). H προσέγγιση της συμβολικής σχολής βασίζεται στην έννοια της κουλτούρας ως ένα ιδεατό σύ- στημα που περιλαμβάνει σύμβολα, συμβολικές συμπεριφορές και ερμηνείες αυτών των φαινο- μένων (Hatch, 1993). Το σύμβολο ορίζεται ως κάτι που αντιπροσωπεύει μια συνειδητή ή μια ασυνεί- δητη σύνδεση με κάποια ευρύτερη, συνήθως πιο αφηρημένη ιδέα ή έννοια και περιλαμβάνει: λο- γότυπα, σλόγκαν, ιστορίες, δράσεις, οπτικές εικό- νες και αλληγορίες (Gioia, 1986), αλλά και κτίρια, έθιμα και τελετουργίες (Hatch, 1993). Η διαφο- ρά από την προηγούμενη προσέγγιση είναι ότι ο «κάθε οργανισμός είναι μια κουλτούρα» - σαν μια αόρατη δύναμη – ως μια μεταφυσική εξήγη- ση της συμπεριφοράς και των γεγονότων, που εί- ναι αδύνατο να παρατηρηθούν (Meek 1988). Η νοσηλευτική, ως η μεγαλύτερη επαγγελματι- κή ομάδα στον τομέα υγείας, αποτελεί μια υπο- κουλτούρα με δικούς της χαρακτηρισμούς, ιστο- ρία και συστήματα, που τη διακρίνουν και τη διαφοροποιούν από τους υπόλοιπους επαγγελ- ματίες: κοινή γλώσσα, κοινοί κανονισμοί και τε- λετουργίες, γνώσεις και πεποιθήσεις (Suominen et al. 1997). Οι δύο πιο πάνω θεωρητικές προ- σεγγίσεις μπορούν να χρησιμοποιηθούν, ώστε να αναλυθεί και να κατανοηθεί η νοσηλευτική κουλτούρα. Από πού δηλαδή προέρχεται, ποια είναι η σημασίας της, τι τη διαφοροποιεί από τις άλλες επαγγελματικές ομάδες υγείας, να εξηγή- σει την επιρροή της στη συμπεριφορά και δρά- ση των νοσηλευτών, καθώς και τον αντίκτυπό αυτών των συμπεριφορών και πεποιθήσεων τό- σο εντός, όσο και εκτός του δικού τους συστή- ματος. Αυτή η συνειδητοποίηση της ταυτότητας είναι σημαντική, αφού μπορεί να βοηθήσει στο «ξεπάγωμα» του παρόντος νοσηλευτικού συστή- ματος και κατά συνέπεια στην αλλαγή και εξέλι- ξή του. Παράλληλα η γνώση αυτή θα βοηθήσει τα διοικητικά στελέχη του τομέα υγείας, ώστε να κατανοήσουν τις πεποιθήσεις των εργαζομένων τους και να αναπτύξουν τις ανάλογες στρατηγι- κές διαχείρισης της κουλτούρας. Σκοπός του άρθρου ήταν η διερεύνηση της νο- σηλευτικής κουλτούρας μέσα από την κοινωνιο- λογική και τη συμβολική θεωρητική προσέγγιση της οργανωσιακής κουλτούρας. ΥΛΙΚΟ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΣ Η αναζήτηση της βιβλιογραφίας έγινε μέσω των ηλεκτρονικών βάσεων PubMed, CINAHL και Google Scholar, χωρίς χρονολογικούς περιορι- σμούς. Η αναζήτηση διενεργήθηκε με τις λέξεις κλειδιά: Organizational Culture, Nursing, Leaders, Symbols, Rituals, Values, με όλους τους συνδυα-
- 65. 229ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 43 σμούς. Αφορούσεβιβλία/ άρθρα για τις θεωρίες της οργανωσιακής κουλτούρας, καθώς και έρευ- νες κυρίως ποιοτικής μεθοδολογίας με πρωτο- γενή συλλογή δεδομένων του προσωπικού γενι- κής νοσηλευτικής (ως ξεχωριστή επαγγελματική ομάδα), δημοσιευμένες σε επιστημονικά περιο- δικά στην αγγλική γλώσσα. Δεν συμπεριελήφθη- σαν μελέτες ποσοτικής μεθοδολογίας, ή που εί- χαν σκοπό την ανάπτυξη εργαλείων μέτρησης της οργανωσιακής κουλτούρας, ή διατριβές ή άλ- λη μη δημοσιευμένη (γκρίζα) βιβλιογραφία. Κοινωνιολογική προσέγγιση της Νοση- λευτικής κουλτούρας Σύμφωνα με τον Schein (1990) η οργανωσιακή κουλτούρα ως κοινωνικό φαινόμενο δεν μπο- ρεί να γίνει κατανοητή, αν δεν κατανοηθούν τα ιστορικά γεγονότα και η έννοια που αποδίδουν τα άτομα μέσα από αυτά τα γεγονότα. Στη νεώτε- ρη ιστορία της νοσηλευτικής πολλοί συγγραφείς θεωρούν τη Florence Nightingale ως την ηγετική μορφή, που έχει ιδρύσει τη μοντέρνα νοσηλευτι- κή και έχει επηρεάσει τη νοσηλευτική κουλτού- ρα σε παγκόσμια βάση (Attewell, 1998, Kaminski 2005, Selanders Crane, 2012). Αποτελεί δε ένα από τα πιο κλασσικά σύμβολα της νοσηλευτικής ιστορίας με απήχηση στη νοσηλευτική εκπαί- δευση, έρευνα και θεωρία (Jinks Bradley, 2004). Έχει καθορίσει τη φιλοσοφία και τις αξίες για τη νοσηλευτική, όπως είναι η συμπόνια, η δέσμευ- ση, η ηγεσία και η παροχή ασφαλούς και υποστη- ρικτικής φροντίδας (Selanders Crane, 2012). Ταυτόχρονα η Nightingale αντανακλά ένα «μύ- θο», αφού μέσα από τις υπεράνθρωπες προσπά- θειές της να περιθάλψει τους στρατιώτες στον πόλεμο της Κριμαίας, χαρακτηρίστηκε ως ο «άγ- γελος της Κριμαίας». Οι μύθοι αποτελούν εκ- δηλώσεις της οργανωσιακής κουλτούρας βα- σισμένες σε αληθινά ιστορικά γεγονότα, που ωραιοποιούν τις επιθυμητές αξίες (Trice Beyer, 1984). Η πρώιμη νοσηλευτική κουλτούρα είχε ως κεντρικό μοντέλο αξιών τη φροντίδα του ασθε- νή και των αναγκών του (Holland, 1993, McIntosh et al. 2015). Έτσι πολλές φορές κατά τη διάρκεια του Α΄ και Β΄ Παγκόσμιου πόλεμου οι νοσηλεύ- τριες παρομοιάζονταν ως «άγγελοι» που φρόντι- ζαν τους στρατιώτες ενισχύοντας το στερεότυπο της Nightingale (Jinks Bradley, 2004). Το στε- ρεότυπο αυτό το συναντάται και σήμερα, αφού οι ασθενείς αναμένουν την προστασία, τη φρο- ντίδα, τη δεξιοτεχνία και την ανιδιοτέλεια, χαρα- κτηριστικά και αξίες που διαμορφώθηκαν από την παραδοσιακή κατασκευή της νοσηλευτικής (Crowe, 2000). Πέραν των πιο πάνω, το στερεότυπο αυτό συν- δέεται και ενισχύεται με τις ευρύτερες κοινωνικές αντιλήψεις που αφορούν το φύλλο και την εξαρ- τημένη σχέση του ρόλου των γυναικών ως πρω- ταρχικό φροντιστή των παιδιών με την «οικογέ- νεια να έρχεται πρώτη» (McIntosh et al. 2015). Αντανακλά επίσης ένα υποστηρικτικό ρόλο για την ισχυρότερη ιατρική κουλτούρα, που διαιω- νίζεται από τον αρσενικό/ θηλυκό ρόλο, αφού η ιατρική παραδοσιακά ήταν επάγγελμα των αν- δρών και η νοσηλευτική επάγγελμα των γυναι- κών (Kaminski 2005). Αυτό είχε ενισχυθεί τόσο από την πρώιμη νοσηλευτική εκπαίδευση που έδινε αξία στη συμμόρφωση και την υπακοή στο γιατρό (Selanders Crane, 2012), όσο και από τον καταμερισμό εργασίας που επικρατούσε στα τέ- λη του 19ου αιώνα και είχε ως αποτέλεσμα τον χα- ρακτηρισμό των νοσηλευτών ως «υπηρέτες των γιατρών» (Jinks Bradley, 2004). Σε αυτή τη βάση, κάποιοι θεωρούν ότι η νοση- λευτική κουλτούρα έχει αναπτυχθεί παράλλη- λα με αυτή των γιατρών, των οποίων η εξουσία και η κοινωνική δύναμη ήταν πάντοτε σημαντι- κή λόγω της εξειδικευμένης γνώσης (Holland, 1993). Σύμφωνα με τον Etzioni (1969) όπως ανα- φέρεται στη Holland (1993), αυτό επηρέασε την κοινωνική αντίληψη για την νοσηλευτική ως ένα «ήμι-επάγγελμα». Ωστόσο οι σύγχρονοι κοινω- νιολόγοι επισημαίνουν ότι όταν ένα επάγγελμα αναγνωρίζεται από την κοινωνία και υπάρχει μέ- σω της νομοθεσίας, είναι ένα πλήρες επάγγελ- μα (Toit, 1995). Είναι προφανές ότι η νοσηλευτική έχει αναπτύξει τη δική της εξειδικευμένη γνώ- ση βασισμένη στη νοσηλευτική πρακτική και θεωρία, η οποία διαφοροποιεί τη φροντίδα του ασθενούς που δίνεται στο νοσοκομείο από εκεί- νη στο σπίτι (Holland, 1993) και σε πολλές χώ- ρες καθορίζεται νομικά και ακαδημαϊκά. Έτσι σή- μερα ο νοσηλευτής έχει επιδείξει την ικανότητα να καθιερώνει ρόλους ως θεωρητικός, ερευνη- τής και επιστήμονας, ενώ έχει ενεργό και ισχυ-
- 66. 230 ρό ρόλο ωςσυνήγορος και δάσκαλος του ασθε- νή (Kaminski, 2005). Βέβαια εδώ πρέπει να αναφερθεί ότι ακόμη και σήμερα, ενώ υπάρχει αυτονομία στη νοσηλευ- τική φροντίδα, συχνά δεν υπάρχει συμμετο- χή στο πλάνο θεραπείας στο οποίο μόνο οι για- τροί έχουν τη «δύναμη» να αποφασίζουν (Malloy, 2009). Αυτό έχει σαν αποτέλεσμα να αμφισβη- τείται η επαγγελματική ισχύς των νοσηλευτών (Kaminski, 2005). Και ενώ οι νοσηλευτές αναγνω- ρίζουν τις ανάγκες των ασθενών και είναι ικα- νοί να εισηγηθούν θεραπεία, οι «φωνές τους σι- γούν» από τους γιατρούς, τους ασθενείς και τους συγγενείς τους, που συχνά βλέπουν στο πρόσω- πο του γιατρού το σύμβολο ισχύος του «αλάν- θαστου πατέρα». Υπάρχει δηλαδή η αντίληψη ότι, το «σύστημα» περιορίζει τους νοσηλευτές να είναι ισότιμα μέλη στη φροντίδα του ασθενή (Malloy, 2009). Τονίζεται ότι το κτίσιμο της κουλτούρας είναι μια δυναμική διαδικασία αλληλεπίδρασης, που απαι- τεί προσπάθεια ώστε να ριζωθούν καλά οι νέες δεξιότητες, αξίες και κοινές αντιλήψεις, ιδιαίτερα για τα νέα μέλη. Αρχίζει από τη νοσηλευτική εκ- παίδευση (ιδιαίτερα το γνωστικό πεδίο της), αλλά σημαντικό ρόλο έχει η φύση των ατόμων, καθώς και οι αξίες και η κουλτούρα που «κουβαλούν» (Toit, 1995). Kατά τη διαδικασία της κοινωνικο- ποίησης η νοσηλευτική κουλτούρα μεταφέρε- ται μέσω της επίδειξης, της προφορικής παρά- δοσης και ανταλλαγής πληροφοριών (Robinson, 1986, Crowe, 2000). Αυτή η διαδικασία μάθη- σης πρέπει να είναι ολιστική και να περιλαμβά- νει γνωστικές, ψυχοκινητικές και συναισθηματι- κές παραμέτρους (Weis Schank, 2002). Καθώς το επάγγελμα ενστερνίζεται την αντιμετώπιση των ασθενών με ολιστικό τρόπο, το ίδιο πρέπει να αναπτύσσεται και ο νοσηλευτής με ένα ολιστι- κό τρόπο (Weis Schank, 2002). Σημαντικό ρό- λο σ’ αυτό έχει η θέσπιση νόμων που να διασφα- λίζει τον επαγγελματικό κώδικα συμπεριφοράς, της πολιτικής και των επιπέδων του επαγγέλμα- τος (Weis Schank, 2002). Επιπρόσθετα η νοσηλευτική ηγεσία, ιδιαίτερα σε επίπεδο μονάδων υγείας, ενεργεί ως πρότυ- πο που παρέχει κατεύθυνση μέσα από την οποία τα νέα μέλη μαθαίνουν για τη «τέλεια» συμπερι- φορά και επομένως την οργανωσιακή κουλτού- ρα. Οι νοσηλευτές ηγέτες μπορεί να αποτελούν «ρομαντικές εικόνες ηρώων» ή εξιδανικευμένα παραδείγματα, που επιτρέπουν στα μέλη να ερ- μηνεύουν τα οργανωτικά γεγονότα (Tsui, 2006). Η στρατηγική αυτή βοηθά στην επικοινωνίας της γνώσης, την κοινωνικοποίηση και τη δέσμευσή, αλλά και την αποτελεσματική επιλογή των νέ- ων μελών που ήδη έχουν τις «σωστές» πεποιθή- σεις (Schein, 1990). Τονίζεται ότι όταν οι ηγέτες δε γνωρίζουν αυτή τη διαδικασία και δεν είναι στα- θεροί σε τι δίνουν σημασία, τότε τα μέλη, ιδιαίτε- ρα τα νέα, θα ξοδεύουν υπερβολικά μεγάλο χρό- νο και ενέργεια προσπαθώντας να καταλάβουν τι θα κάνουν και πως θα το κάνουν. (Boychunk Duchscher Cowin, 2004). Επομένως αποτελεί σημαντική παράμετρο για την ίδια τη μονάδα υγείας, αφού η ελλιπής ενσωμάτωση των κοινών αξιών θα επηρεάσει την ανάπτυξη και επιβίωσή της (Weis Schank, 2002). Από την άλλη πλευρά, οι νέοι νοσηλευτές χρει- άζεται να διακρίνουν ανάμεσα σε αυτό που οι άνθρωποι λένε ότι εκτιμούν και τι στην πραγ- ματικότητα εκτιμάται, να ανακαλύψουν τις «ιε- ρές αγελάδες» (άνθρωποι, πιστεύω, ή πράγματα που δεν μπορούν να συζητηθούν) και τα τα- μπού (τα πρέπει και τα δεν πρέπει) του οργανι- σμού ή του τμήματος που εργάζονται (Del Bueno Vincent, 1986). Tο νοσηλευτικό προσωπικό «εί- ναι εκεί για να βοηθήσει», μόνο αν οι «νέοι» ται- ριάξουν με τον τρόπο που αυτοί δουλεύουν και συμπεριφέρονται (Wilson et al. 2005). Σε αντίθε- τη περίπτωση μπορεί να βιώσουν την αποξένω- ση, τη δυσφορία ή ακόμη και τον εξοστρακισμό (Suominen et al. 1997). Επομένως η νοσηλευτική κουλτούρα μαθαίνεται μέσω της σύνδεσης μεταξύ των συμπεριφορών και των συνεπειών τους (Jones Redman, 2000), αλλά και μέσα από μια πορεία διαπραγμάτευ- σης - πολλές φορές με μια δυσανάλογη «αόρατη δύναμη», που αντλείται από τις σχέσεις των αν- θρώπων και όχι από επίσημους κανόνες και κα- νονισμούς (Hallett, 2003). Στην ακραία περίπτω- ση υποστηρίζεται ότι μπορεί να αποτελεί απλώς ένα άλλο μέσο άσκησης κοινωνικού ελέγχου, που χειρίζεται τα μέλη της ομάδας ως προς την αντίληψη, τη σκέψη και το συναίσθημα με συγκε- κριμένους τρόπους (Kunda Van Maanen, 1989, Willmott, 1993).
- 67. 231ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 43 Συμβολική προσέγγισητης Νοσηλευτι- κής κουλτούρας Με βάση τη συμβολική σχολή, έχει αναγνωρι- στεί ότι η κουλτούρα δεν είναι ένα απλό “επιφα- νειακό”, αλλά ένα εμποτισμένο με σύμβολα και συμβολισμούς φαινόμενο που δύσκολα κατανο- είται ή καθορίζεται. Τα σύμβολα αποτελούν ένα ισχυρό φυσικό δείκτη της οργανωσιακής ζω- ής (Rafaeli Worline, 1999), που μπορεί κάποιος να τα παρατηρήσει μέσα σε μια μονάδα υγείας: ο σταυρός, οι λευκοί διάδρομοι, η λευκή στολή, οι μυρωδιές των φαρμάκων, κλπ. Αυτά αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της οργανωσιακής ζωής, στοιχεία ενεργά για τη κατασκευή της αίσθησης, της γνώσης και της συμπεριφοράς των νοσηλευ- τών αλλά και των επισκεπτών, που τους βοηθά να ερμηνεύσουν την οργάνωση ως μια συνεκτι- κή ιδέα. (Rafaeli Worline, 1999). Πρόσθετα με τα πιο πάνω, τα σύμβολα επηρεά- ζουν τα συναισθήματα, τις συμπεριφορές και τις επιλογές του ασθενή (Rafaeli Worline, 1999). Αυτό είναι σημαντικό, ιδιαίτερα σε οργανισμούς παροχής υπηρεσιών υγείας (άυλο προϊόν) όπου οι χρήστες βασίζονται σε απτά συνθήματα ή φυσι- κές αποδείξεις για την αξιολόγηση των υπηρεσι- ών και την ικανοποίηση τους από αυτή (Zeithaml Bitner, 1996 στους Rafaeli Worline, 1999). Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα συμβόλου αποτελεί η στολή, όπου υποστηρίζεται ότι έχει αντίκτυπο στη συμμόρφωση με τις επαγγελματικές απαιτή- σεις και νόρμες, την επικοινωνία των οργανωτι- κών αξιών και την ταυτοποίηση των μελών του οργανισμού από τα μη-μέλη(Rafaeli Pratt, 1993 στους Rafaeli Worline, 1999). Παράλληλα δημι- ουργεί ένα εξωτερικό ορατό πλαίσιο, που είναι διαθέσιμο για συζήτηση και επικοινωνία μετα- ξύ των μελών του οργανισμού (Rafaeli Worline, 1999). Μπορεί επίσης να επηρεάσει τους ασθενείς ως προς τη συμμόρφωση τους σε οδηγίες, ιδιαί- τερα από νοσηλευτές που γνωρίζουν για πρώτη φορά (π.χ. οδηγίες για τη λήψη των φαρμάκων). Ένα άλλο χαρακτηριστικό σύμβολο, σημαντι- κό για την κατανόηση των βασικών παραδοχών, που αποτελεί θεμέλιο της οργανωσιακής κουλ- τούρας, είναι τα σχήματα λόγου ή οι αλληγορί- ες (Del Bueno Vincent, 1986). Οι αλληγορίες πε- ριγράφουν μια κατάσταση ή ένα φαινόμενο, σαν ένας όρος που εξηγεί τα ανεξήγητα και κάνει τα άγνωστα, οικεία, ή ακόμη περιγράφουν τα πολύ- πλοκα ζητήματα με μια απλή εικόνα (Del Bueno Vincent, 1986). Αποτελούν επίσης τη συμβολι- κή επικοινωνία που συμβάλει στη σταθεροποίη- ση της ταυτότητας και της γνώσης των εργαζο- μένων, ενώ επηρεάζει και τη συμπεριφορά και τις στάσεις τους (Del Bueno Vincent, 1986). Στη νοσηλευτική κουλτούρα που ιστορικά χαρακτη- ρίζεται από αυστηρή στρατιωτική ιεραρχία και κανονισμούς, αυτά τα σχήματα λόγου χρησιμο- ποιούνται συχνά όπως π.χ. «μοιάζει σαν εμπόλε- μη ζώνη σήμερα το τμήμα…», ή να γίνεται ανα- φορά για τους συναδέλφους της νυχτερινής βάρδιας και να τους χαρακτηρίζουν «νταντάδες» ή «ιππότες» (Brooks Brown, 2002). Τέλος, σημαντική διάσταση για την νοσηλευ- τική κουλτούρα, αποτελούν και οι τελετουργί- ες. Οι τελετουργίες αποτελούν πατροπαράδοτα έθιμα που επιτρέπουν στα άτομα να κατανοούν τις κοινωνικές τους σχέσεις και έτσι συμβάλουν στην ευημερία τους (Holland, 1993). Η νοσηλευ- τική αναφορά κατά την αλλαγή βάρδιας αποτε- λεί ένα επαγγελματικό τελετουργικό (Wolf, 1988), που αντιπροσωπεύει τη μεταφορά αρμοδιοτή- των από τους νοσηλευτές που βγαίνουν εκτός της συγκεκριμένης βάρδιας σε νοσηλευτές που έρχονται την επόμενη βάρδια. Σύμφωνα με τη Holland (1993), η νοσηλευτική αναφορά υπηρε- τεί ως πεδίο για την κοινωνικοποίηση των νοση- λευτών, ενώ ταυτόχρονα εξασφαλίζει τις κοινές αξίες, αλλά και την αποκλειστικότητα της «νοση- λευτικής» γλώσσας. Επιπρόσθετα διαπιστώνονται και θεραπευτικά τελετουργικά, που σχετίζονται με «συμβολικές θεραπευτικές δράσεις» όπως η φροντίδα μετά θάνατον, η χορήγηση φαρμάκων και η φροντίδα υγιεινής των ασθενών, τα οποία λειτουργούν ως μέσα κατανόησης της πραγματικής έννοιας του «τι είναι να είσαι νοσηλευτής» (Wolf,1988). Λει- τουργούν δηλαδή υπό την έννοια της στωικό- τητας και της καταστολής των δικών τους συναι- σθημάτων, από τις συναισθηματικές απαιτήσεις της νοσηλευτικής φροντίδας (Evans et al. 2008). Επισημάνεται ότι οι τελετουργίες αυτές μπορεί να αποτελούν μέσο για να μειωθεί το άγχος των νοσηλευτών, όταν αυτό που κάνουν φαίνεται να έχει μικρή αναγνωρισμένη αξία για τον ασθε- νή ή τον οργανισμό (Walker, 1967 στη Davidson, 2015). Έτσι συνδέουν την τελετουργική πράξη
- 68. 232 με επαναλαμβανόμενες ενέργειεςχωρίς ιδιαίτε- ρη σκέψη (Philpin, 2002). Ωστόσο κάποιοι άλλοι συγγραφείς εντοπίζουν ότι ενώ τα πιο πάνω φαί- νεται να είναι «τελετουργίες», στην πραγματικό- τητα αποτελούν σημαντικές ρουτίνες φροντίδας για τον εντοπισμό και την απομάκρυνση των πη- γών λάθους και την απόδειξη της ηθικής συμπε- ριφοράς των νοσηλευτών «να κάνουν καλό, απο- φεύγοντας τη βλάβη» (Wolf,1988). ΣΥΖΉΤΗΣΗ ΚΑΙ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ Η διερεύνηση της νοσηλευτικής κουλτούρας μέ- σα από τις δυο θεωρητικές προσεγγίσεις είναι σημαντικό, αλλά δύσκολο εγχείρημα. Η κοινω- νιολογική προσέγγιση επικεντρώνεται στη συ- μπεριφορά ή τη δράση, ενώ η συμβολική, σε ιδέ- ες (Human Synergistics International, 2009). Στη βιβλιογραφία κάποιοι ακαδημαϊκοί συγκεντρώ- νονται αποκλειστικά στη μια ή στην άλλη, αλ- λά πολλοί δε μπορούν να ταιριάξουν εύκολα σε καμιά, ή αιωρούνται μεταξύ των δυο θεωρήσε- ων, αφού δεν υπάρχει ξεκάθαρος διαχωρισμός (Alvesson, 2016). Ωστόσο, ανεξαρτήτως των δυο πιο πάνω θεωρη- τικών προσεγγίσεων, επισημαίνεται ότι η νοση- λευτική κουλτούρα έχει τις ρίζες της στην πρώι- μη ιστορία της. Η Nightingale, αποτέλεσε ισχυρό και πρωτοπόρο ιδρυτικό μέλος, που είχε σημα- ντική επίδραση, ενώ αποτέλεσε πρωταρχικό φο- ρέα του οράματος και αξιών της νοσηλευτικής (Schein, 2004). Η σημερινή νοσηλευτική κουλ- τούρα αντικατοπτρίζει τις αξίες, στάσεις και πε- ποιθήσεις που αποκτήθηκαν στο πέρασμα του χρόνου και θεωρούνται σημαντικές για την επιβί- ωση και τη βιωσιμότητα του επαγγέλματος. Μια επαγγελματική κουλτούρα που εκφράζει την αυ- τονομία, την τεχνογνωσία, την αίσθηση της ηθι- κής, τη σημαντική εργασία και την αφοσίωση στην παροχή υπηρεσιών υγείας (Raelin, 1986). Πρόσθετα, η ανάλυση της νοσηλευτικής κουλ- τούρας διευκολύνει την κατανόηση σε πτυχές αξιών, πιστεύω και πεποιθήσεων που είναι καθι- ερωμένες και χρησιμοποιούνται ως οδηγοί στην καθημερινή νοσηλευτική πρακτική (Alvesson, 2013). Σε αυτό το πλαίσιο μπορεί να γίνει αντιλη- πτή ως μια ιδεολογική και συμβολική μορφή, που παρέχει στους νοσηλευτές ένα πλαίσιο ερμηνεί- ας του εργασιακού τους περιβάλλοντος, αλλά και της ταυτότητας τους. Η ταυτότητά τους συγκρο- τείται από το παρελθόν, το παρόν και δίνει νόη- μα στις δραστηριότητες τους. Καθορίζει επίσης «ποιοι είναι» και τη διαφορετικότητα τους σε σχέ- ση με το περιβάλλον, τόσο σε ατομικό επίπεδο, όσο και ομαδικό ή οργανωσιακό (Alvesson, 2013). Αυτή η κατανόηση μπορεί να βοηθήσει ώστε να εξηγηθούν οι δομές εξουσίας, οι εργασιακές σχέ- σεις, το σύστημα υγειονομικής περίθαλψης και ακόμη και η κοινωνία στο σύνολό της (Davies Mannion, 2013). Στο σημείο αυτό πρέπει να αναφερθεί ότι η κουλ- τούρα αποτελεί μια συνέχεια, με μικρές πιθανό- τητες για αλλαγή, του «τρόπου που τα πράγμα- τα γίνονται» (Sleutel, 2000). Είναι προφανές ότι οι νοσηλευτές ως μέλη της ίδιας επαγγελματικής ομάδας, μπορεί να δημιουργήσουν κοινωνική άμυνα και συνοχή, η οποία να είναι βαθιά ριζωμέ- νη στο σύστημα και να είναι δύσκολο να αλλάξει για να συμβαδίσει με τις μεταβαλλόμενες συνθή- κες (Sleutel, 2000). Στην περίπτωση αυτή, ακόμα και η «νοσηλευτική ρουτίνα» που επικρατεί, μπο- ρεί να εμποδίζει την υιοθέτηση νέων μεθόδων ή την επίλυση προβλημάτων με διαφορετικό τρό- πο και επομένως να επηρεάσει αρνητικά την έκ- βαση των ασθενών, αλλά και την επαγγελματική ικανοποίηση των νοσηλευτών. Ωστόσο η νοσηλευτική σήμερα διαμορφώνε- ται από τις σύγχρονες αντιλήψεις για την παροχή της υγειονομικής περίθαλψης, που επηρεάζονται από το κλίμα της αβεβαιότητας και της οικονο- μικής κρίσης. Οι παραδοσιακές απόψεις και αξί- ες που υποστηρίζουν την πίστη στον τομέα της υγείας ως κοινωνικής υπηρεσίας, έχουν πλέον αντικατασταθεί από τα συστήματα που τονίζουν τον ορθολογισμό, την αποδοτικότητα, αλλά και την ατομικότητα και το απρόσωπο (Crowe, 2000). Επομένως το μοντέλο-αξία της φροντίδας με επί- κεντρο τον ασθενή και την συμπόνια, πρέπει να επαναπροσδιοριστεί. Οι νοσηλευτές πρέπει επί- σης να αμφισβητήσουν τη φύση των δεσμών τους με τους γιατρούς και να προχωρήσουν σε αυτό που ονομάζεται «πολιτική πράξη», ώστε να σκέφτονται και να ενεργούν για λογαριασμό του εαυτού τους και των ασθενών (Jacobs et al, 2005). Η «αναμόρφωση» του συστήματος αξιών ισοδυ- ναμεί με την αλλαγή της οργανωσιακής κουλτού- ρας. Συχνά στη βιβλιογραφία, η κουλτούρα ανα-
- 69. 233ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 43 φέρεται ωςτο κλειδί για να υπάρξει πιθανότητα επιτυχίας της αλλαγής, αφού ο τρόπος που η αλ- λαγή λειτουργεί, είναι οργανωμένος με το πώς οι άνθρωποι βλέπουν τον εαυτό τους, τους άλλους, αλλά και το σύνολο του περιβάλλοντός τους (Alversson, 2016). Η διαχείριση της νοσηλευτικής κουλτούρας, όπως διαπιστώθηκε από την προ- ηγούμενη ανάλυση, συνδέεται κυρίως με τη νο- σηλευτική ηγεσία, αλλά και τη μάθηση τόσο στο εσωτερικό του οργανισμού, όσο και κατά τη δι- άρκεια των σπουδών. Επομένως ο καλύτερος τρόπος για να επιτευχθεί η αλλαγή, είναι η νοσηλευτική ηγεσία «να κά- νει ό, τι κάνει καλύτερα» (Langfiel-Smith, 1995). Σημαντικό είναι επίσης να δημιουργηθούν νέες ιστορίες, σύμβολα, τυπικότητες και τελετές που σταδιακά θα αντικαταστήσουν τις παλιές, να επι- λεγούν και να προωθηθούν υπάλληλοι που να αποδέχονται τις νέες αξίες, να αλλάξει το σύστη- μα αµοιβών για να ενθαρρυνθεί η αποδοχή των νέων αξιών και να δημιουργηθεί κλίµα αμοιβαί- ας εμπιστοσύνης και συμμετοχής των νοσηλευ- τών στη λήψη των αποφάσεων (Crowe, 2000). Θα χρειαστεί επίσης η εμπλοκή εξωτερικών φορέων, ιδιαίτερα αυτών που ασκούν έλεγχο στην εκπάι- δευση των νοσηλευτών για να επηρεάσουν τις βασικές επαγγελματικές αξίες. Καταληκτικά πρέ- πει να αναφερθεί ότι οι επιτυχημένες στρατηγι- κές αλλαγής, απαιτούν ρεαλιστικά χρονικά πλαί- σια και δεν μπορεί να πραγματοποιηθούν κατά τη «διάρκεια μιας νύχτας», ιδιαίτερα σε ομάδες με τόσο καλά καθιερωμένες πρακτικές και αξίες. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Alvesson, Μ. (2013). Understanding organizational culture. 2nd Ed. London, Sage. Alvesson, Μ, Sveningsson S. (2016). Changing or- ganizational culture. 2nd Ed. London, Routledge. Attewell A. (1999). Florence Nightingale (1820–1910). PROSPECTS: the quarterly review of comparative education. Paris, UNESCO: International Bureau of Education. xxviii: 153-66. Boychunk Duchscher JE, Cowin LS. (2004) The experi- ence of marginalization in new nursing graduates. Nursing Outlook 52:289-96. Brooks I, Brown R. (2002). The role of ritualistic cere- monial in removing barriers between subcultures in the National Health Service. Journal of Advanced Nursing: 38:341-352. Cooke RA, Rousseau DM. (1998). Behavioral norms and expectations, a quantitative approach to the assessment of organizational culture. Research in Industry Development: 6: 295-327. Crowe M. (2000) The nurse-patient relationship: a consideration of its discursive context. Journal of advanced Nursing: 31(4): 962-967). Davies HTO, Nutley SM, Mannion R. (2000). Organisa- tional culture and quality of health care. Quality in Health Care: 9:111-119. aDvies HTO Mannion R, (2013) Will prescriptions for cultural change improve the NHS? British Medical Journal: 346:f1305. 10.1136/bmj.f1305 Del Bueno DJ, Vincent PM. (1986). Organizational cul- ture: How important is it? The Journal of Nursing Administration: 16:15-20. Etzioni A. (Ed.) (1969) The semi-professions and their organization. New York. Free Press cited in Hol- land CK. (1993). An ethnographic study of nursing culture as an exploration for determining the ex- istence of a system of ritual. Journal of Advanced Nursing: 18:1461-1470. Evans AM, Pereira DA, Parker JM. (2008) Discourses of anxiety in nursing practice: a psychoanalytic case study of the change-of-shift handover ritual. Nurs- ing Inquiry: 15:40–48. Gioia DA. 1986. Symbols, scripts, and sensemaking. In H. P. Sims (Ed.), The thinking organization: 49-74. San Francisco: Jossey-Bass Hallett T. (2003). Symbolic power and organizational culture. Sociological Theory: 21:2 www.pdflib.com Πρόσβαση Ιανουάριος 2015. Hatch MJ. (1993). The dynamics of organizational cul- ture. The Academy of Management review: 18:657- 693. Holland CK. (1993). An ethnographic study of nursing culture as an exploration for determining the ex- istence of a system of ritual. Journal of Advanced Nursing: 18:1461-1470. Human Synergistcs International. (2009). Organiza- tional Culture Inventory, Interpretation Develop- ment Guide, U.S.A. Human Synergistcs Internation- al Jacobs BB, Fontana JS, Kehoe MH, Matarese C. Chinn PL. (2005) An emancipatory study of contemporary nursing practice. Nursing Outlook: 53:6-14. Jinks AM, Bradley E. (2004). Angel, handmaiden, bat- tleaxe or whore? A study which examines chang- es in newly recruited student nurses’ attitudes to gender and nursing stereotypes. Nurse Education Today: 24:121-127. Jones K, Redman R. (2000). Organizational culture and work redesign: Experience in three organizations. Journal of Nursing Administration: 30:604-610. Kaminski J. (2005). Editorial: Nursing informatics and nursing culture. Is there a fit? Online Journal of
- 70. 234 Nursing Informatics (OJNI):9(3). Available at http:// ojni.org/9 3/june.htm Πρόσβαση Ιανουάριος 2015. Kunda G, Van Maanen J. (1989). Changing scripts at work: Managers and professionals. The Annals of the American Academy of Political and Social Sci- ence: 561:64-80, cited in Carney M. (2006). Under- standing organizational culture: The key to suc- cessful middle management strategic involvement in the health care delivery. Journal of Nursing Man- agement: 14:23-33. Langfield-Smith K. (1995). Organizational culture and control. In Berry A, Broadbent J, Otley D. (Eds). Man- agement Control: Theories, issues and practices. London. Macmillan Press Ltd. 179-200. Malloy DC, Hadjistavropoulos T, McCarthy EF, Evans RJ, Zakus DH, Park I, Lee Y, Williams J. (2009). Cul- ture and organizational climate: Nurses’ insights in- to their relationship with physicians. Nursing Eth- ics: 16:719-733. McIntosh Β. McQuaid Ρ. Munro Α. (2015). The impact of gender perceptions and professional values on women’s careers in nursing, Gender in Man- agement: An International Journal. 30:1. http:// dx.doi.org/10.1108/GM-12-2013-0135 Πρόσβαση Φεβρουάριος 2015. Meek LV. (1988). Organizational Culture: Origins and Weakness. Organization Studies: 9:453-473. Philpin SM. (2002). Rituals and nursing: a critical com- mentary. Journal of Advanced Nursing, 03092402, 38(2):144-151. Raelin JA. (1986). The clash of culture: manag- ers and professionals. Harvard Business Boston: School Press. Rafaeli A, Worline M. (1999). Handbook of organi- zational culture and climate, Chapter: Symbols in organizational culture. http://iew3.technion. ac.il/Home/Users/anatr/symbol.html Πρόσβαση Ιούνιος 2013. Rafaeli A, Pratt MJ. (1993). Tailored meaning: On the meaning and impact of organizational dress. Acad- emy of Management Review: 18:32-55, cited in Ra- faeli A. Worline M. (1999). Handbook of organi- zational culture and climate, Chapter: Symbols in organizational culture http://iew3.technion. ac.il/Home/Users/anatr/symbol.html Πρόσβαση Ιούνιος 2013. Reino A. (2009). Manifestations of organizational cul- ture based on the example of Estonian organiza- tions. Faculty of Economics and Business Adminis- tration, University of Tartu, Estonia: Tartu University Press. Robinson WZ. (1986). Nursing rituals in an adult acute care hospital: An ethnography Dissertation avail- able from ProQuest. Paper AAI8614888. http:// repository.upenn.edu/dissertations/AAI8614888 Πρόσβαση Ιανουάριος 2015. Selanders L, Crane P. (2012). The voice of Florence Nightingale on advocacy. The Online Journal of Is- sues in Nursing (OJIN): 17(1), Manuscript 1. http:// www.nursingworld.org/MainMenuCategories/AN- AMarketplace/ANAPeriodicals/OJIN/TableofCon- tents/Vol-17-2012/No1-Jan-2012/Florence-Nightin- gale-on-Advocacy.html Πρόσβαση Ιανουάριος 2015. Schein ΕΗ. (1990). Organizational culture, American Psychologist: 45:100-119. Schein EH. (2004). Organizational culture and leader- ship, 3rd Ed. San Francisco: Jossey-Bass Scott-Findlay S, Estabrooks CA. (2006). Mapping the organizational culture research in nursing: A litera- ture review. Journal of Advanced Nursing: 565:498– 513. Scott T. Mannion R. Davies HTO. (2003) Implementing culture change in health care: theory and practice. International Journal for Quality in health Care: 15:111-118. Sleutel M. (2000). Climate, culture, context, or work environment?: Organizational factors that influ- ence nursing practice. The Journal of Nursing Ad- ministration: 30:53-58. Suominen T, Kovasin M, Ketola O. (1997). Nursing cul- ture - Some viewpoints. Journal of Advance Nurs- ing: 25:186-190. Testa MR, Sipe LJ. (2011). The organizational cul- ture audit: A model for hospitality executives, In- ternational ICHERIE Conference, http://scholar- works.umass.edu/refereed/ICHRIE_2011/Friday/8 Πρόσβαση Ιούνιος 2015. Trice HM, Beyer JM. (1984). Studying Organizational Cultures through Rites and Ceremonials. The Acad- emy of Management Review: 9(4):653-669. http:// links.jstor.org/sici?sici=03637425%28198410%299 %3A4%3C653%3ASOCTRA%3E2.0.CO%3B2-5 Tsui AS, Zhang ZX, Wang H, Xin KR, Wu JB. (2006). Un- packing the relationship between CEO leadership behavior and organizational culture. The Leader- ship Quarterly:17:113-137. Toit dD. (1995) A sociological analysis of the extent and influence of professional socialization on the development of a nursing identity among nursing students at two universities in Brisbane, Australia. Journal of Advance Nursing: 21:164-171. Walker, VH. (1967). Nursing and ritualistic practices. New York: Macmillan Company. Cited in David- son SB. Nursing Rituals: Sacred, Nonproductive or a Pathway to Quality Nursing Care? Oregon Nurses Association. http://www.oregonrn.org/?page=504 Πρόσβαση Ιανουάριος 2015. Weis D, Schank MJ. (2002). Professional Values: Key to Professional Development. Journal of Professional Nursing. 18:271-275. Willmott H. (1993) Strength is Ignorance; Slavery is Freedom: Managing Culture in Modern Organiza- tions, Journal of Management Studies: 30:515-552.
- 71. 235ΤΕΥΧΟΣ/ISSUE 43 Wilson VJ,McCormack BG, Ives G. (2005). Understand- ing the Workplace Culture of a Special Care Nurs- ery. Journal of Advance Nursing: 50:27-38. Wolf ZR. (1988). Nurses’ Work, The Sacred and The Profane. Philadelphia: University of Pennsylvania Press. Zeithaml VA, Bitner MJ. (1996). Services Marketing, McGraw-Hill Ryerson Co Inc, New York, cited in Ra- faeli, A. Worline, M. (1999). Handbook of Organ- izational Culture and Climate, Chapter: Symbols. http://iew3.technion.ac.il/Home/Users/anatr/sym- bol.html Πρόσβαση Ιούνιος 2015.
- 72. 236 Βατάτζη 55, 11473 Αθήνα ΤΗΛ. : 210 6431108 E-MAIL: ekdoseis.ocelotos@gmail.com www. ocelotos. gr ΕΚΔΟΣΕΙΣ οσελότος