แผนที่ภูมิประเทศไม่ได้เป็นเพียงการแสดงความโล่งใจของพื้นผิวโลก สิ่งที่ปกติที่สุดคือมันเป็นตัวแทนของสิ่งที่ทำขึ้นจากพื้นที่เฉพาะ โปรดทราบว่าพื้นที่นี้แสดงตามขนาด ความแตกต่างที่สำคัญกับแผนภูมิประเทศก็คือ พื้นที่ที่นำเสนอตัวเองต่อฉันกว้างขึ้นมาก ในบางโอกาสสามารถสร้างแผนที่ภูมิประเทศของจังหวัดภูมิภาคหรือแม้แต่ประเทศและทวีปได้ เส้นชั้นความสูงของแผนที่ภูมิประเทศเป็นส่วนสำคัญของแผนที่ทุกประเภท ด้วยเส้นชั้นความสูงคุณจึงสามารถรู้รูปร่างของพื้นผิวโลกและความเอียงของมันได้ ในแผนที่ประเภทนี้มีการใช้สัญลักษณ์ต่างๆเพื่อแยกแยะองค์ประกอบต่างๆ ด้วยสัญลักษณ์และสีเหล่านี้ที่สามารถแยกแยะได้ แม่น้ำภูเขาหุบเขาและลักษณะและองค์ประกอบอื่น ๆ ของภูมิประเทศ

1. บทที่ 6 แผนที่ภูมิประเทศและแผนที่ธรณีวิทยา
(Topographic Map and Geologic Map)

2. บทนา
แผนที่ถูกสร้างขึ้นมาใช้งานตั้งแต่สมัยโบราณ จาก
หลักฐานพบว่าเมื่อประมาณ 1,400 ปีก่อนคริสตกาล
ในยุคบาบิโลเนียน (Babylonian) ได้มีการจัดทาเป็น
แผนที่เพื่อแสดงที่ตั้งของแม่น้าระหว่างสองเนินเขา
ช่วงเวลาต่อมามนุษย์ได้มีการสร้างแผนที่ที่มี
รายละเอียดมากขึ้นเพื่อให้สามารถนามาประยุกต์ใช้
ในการดารงชีวิต เช่น การระบุแหล่งล่าสัตว์ ตกปลา
และมีการพัฒนาการทาแผนที่มาอย่างต่อเนื่องจนถึง
ปัจจุบัน

3. สาหรับประเทศไทยได้เริ่มมีการทาแผนที่แบบสากลในสมัยรัชกาลที่ 5 เพื่อแสดงอาณาเขตของประเทศ
ในปัจจุบันได้มีการสร้างแผนที่ขึ้นมาหลายประเภทเพื่อจุดประสงค์การใช้งานที่แตกต่างกัน ซึ่งแผนที่
ภูมิประเทศและแผนที่ธรณีวิทยาเป็นแผนที่หนึ่งที่สาคัญ เพราะ นามาใช้ในการวางแผนการจัดการและ
ใช้ประโยชน์จากพื้นที่
แผนที่สารบาญประเทศสยาม
แสดงงานวางหมุดหลักฐาน
เมื่อ พ.ศ.2456
แผนที่ธรณีวิทยา
ประเทศไทย

4. 1. องค์ประกอบของแผนที่ภูมิประเทศและแผนที่ธรณีวิทยา
ในแผนที่ภูมิประเทศและแผนที่ธรณีวิทยามีองค์ประกอบ หลายส่วน แต่เมื่อ
พิจารณาในภาพรวมแล้วแผนที่ทั้งสองชนิดมีองค์ประกอบสาคัญเหมือน กันที่
นักเรียนจาเป็นต้องมีความรู้พื้นฐาน ได้แก่
1) ระวาง (sheet)
2) มาตราส่วน (scale)
3) ระบบพิกัด (coordinate system)
4) สัญลักษณ์ (symbol) และคาอธิบาย (legend)

5. ระวาง
แผนที่แต่ละระวางจะมีหมายเลขระวาง (map sheet number) กากับและกาหนดชื่อ
ระวางตามชื่อสถานที่ที่อยู่ภายในระวาง เช่น ชื่อจังหวัด ชื่ออาเภอ ชื่อหมู่บ้าน
ระวาง ชื่อระวาง หมายเลขระวาง

6. มาตราส่วน
แผนที่ทุกประเภทจาเป็ นต้องมีการระบุมาตราส่วนไว้บนแผนที่ เพื่อแสดงข้อมูล
อัตราส่วนของระยะทางบนแผนที่กับระยะทางจริง เนื่องจากขนาดพื้นที่ที่ปรากฏใน
พื้นที่ แผนที่ เป็นการย่อขนาดของพื้นที่จริงลงบนแผนที่ซึ่งมีพื้นที่จากัด ดังนั้นมาตรา
ส่วนบนแผนที่จะช่วยให้ผู้ใช้สามารถประมาณระยะทาง หรือขนาดของพื้นที่จริงได้
เช่น แผนที่มาตราส่วน 1 : 50,000 หมายความว่า ระยะทาง 1 เซนติเมตร ของแผนที่มี
ระยะทางเท่ากับ 50,000 เซนติเมตร ของภูมิประเทศจริง

7. มาตราส่วน

8. ระบบพิกัด
ระบบพิกัด ตาแหน่งบนพื้นผิวโลกมีพิกัดที่แตกต่างกัน
จึงต้องมีการกาหนดระบบพิกัดบนแผนที่ เพื่อระบุ
ตาแหน่งให้ตรงกับตาแหน่งจริงบนโลก โดยแสดงด้วย
เส้นอ้างอิงในแนวตั้งและแนวนอนที่ตัดกัน ระบบพิกัดมี
2 ระบบ คือ ระบบพิกัดภูมิศาสตร์ (geographic
coordinate system) และ ระบบพิกัดยูทีเอ็ม (Universal
Transverse Mercator coordinate system: UTM)
ระบบพิกัดภูมิศาสตร์ ระบบพิกัดยูทีเอ็ม

9. ระบบพิกัดภูมิศาสตร์ (geographic coordinate system) เป็นระบบที่ระบุพิกัดด้วย
ละติจูดและลองจิจูด โดยเส้นละติจูดเกิดจากรอยตัดระหว่างผิวโลกกับพื้นราบที่ตั้งฉาก
กับแกนขั้วโลกเหนือและขั้วโลกใต้ รอยตัดจึงเป็นวงกลมที่ขนานกับเส้นศูนย์สูตร ในแต่
ละซีกโลกมีเส้นละติจูด จานวน 90 เส้น ส่วนลองจิจูดเกิดจากการแบ่งเส้นแนวตั้ง
ออกเป็น 360 เส้น

10. ระบบพิกัดยูทีเอ็ม (Universal Transverse Mercator coordinate system: UTM) เป็น
ระบบที่มีตัวเลขกากับเส้นกริด (grid line) ทั้งเส้นแนวตั้งและแนวนอนที่ตัดกันเช่นเดียวกับ
ระบบพิกัดภูมิศาสตร์ โดยเส้นกริดทั้งแนวตั้งและแนวนอน จะแสดงระยะทางในหน่วยเป็น
เมตร เส้นกริดแต่ละเส้นที่ปรากฏในแผนที่ภูมิประเทศของกรมแผนที่ทหาร จะห่างกัน
1,000 เมตร โดยมี ตัวเลขกากับเส้น 2 หลัก ซึ่งอยู่ในหลักหมื่นและหลักพันในหน่วยเมตร
เช่น 598000 m. E จะใช้ตัวเลขกากับเส้นกริดเป็น 98 ดังนั้น เส้นที่ถัดไปอีก 2 เส้น ทางทิศ
ตะวันออก คือ เส้น 600000 m. E จะใช้ตัวเลขเป็น 00

11. A
B C
จุด A
- อยู่ห่างจากเส้นกริด 556000 m. E ไป
ทางทิศตะวันออกในแนวนอน 1 เส้น
เส้นกริด อ่านได้557000 m. E
- ตัดกับเส้นกริดซึ่งห่างจากเส้นกริด
802000 m. N ไปทางทิศเหนือในแนวตั้ง
2 เส้นกริด อ่านได้804000 m. E
- สามารถระบุตาแหน่งตามพิกัดยูทีเอ็ม
ได้เป็น 557000 m. E 804000 m. E และ
ระบุพิกัดอย่างย่อได้ 570004

12. A
B C
จุด A
- อยู่ห่างจากเส้นกริด 556000 m. E ไป
ทางทิศตะวันออกในแนวนอน 1 เส้น
เส้นกริด อ่านได้563000 m. E
- ตัดกับเส้นกริดซึ่งห่างจากเส้นกริด
802000 m. N ไปทางทิศเหนือในแนวตั้ง
2 เส้นกริด อ่านได้803000 m. E
- สามารถระบุตาแหน่งตามพิกัดยูทีเอ็ม
ได้เป็น 563000 m. E 803000 m. E และ
ระบุพิกัดอย่างย่อได้ 630004

13. A
B C
จุด C
พิกัดภูมิศาสตร์ อ่านค่าได้
ประมาณ 7° 25', 99° 51'

14. สัญลักษณ์และคาอธิบาย
แผนที่จะใช้สัญลักษณ์ต่าง ๆ แทนข้อมูลที่ระบุในแผนที่ โดยสัญลักษณ์ที่ใช้
อาจมีได้หลายรูปแบบ เช่น จุด เส้น สีรูปภาพ แต่อาจแสดงข้อมูลที่แตกต่าง
กันตามประเภทของแผนที่ ดังนั้นจึงต้องมีคาอธิบายสัญลักษณ์
ประกอบด้วย เช่น แผนที่ภูมิประเทศมี สัญลักษณ์และคาอธิบายเกี่ยวกับ
ลักษณะภูมิประเทศ แผนที่ธรณีวิทยามีสัญลักษณ์และคาอธิบายเกี่ยวกับ
ข้อมูลหินรวมทั้งข้อมูลภูมิประเทศบางส่วน
ทั้งนี้ในแผนที่ยังต้องมีการระบุทิศ (direction) ซึ่งอ้างอิงกับทิศเหนือ นิยม
ใช้สัญลักษณ์คล้าย ลูกศร และตัวอักษร N สาหรับกรณีที่ไม่มีสัญลักษณ์
แสดงทิศนิยมกาหนดให้ด้านบนของแผนที่เป็นทิศเหนือ
สัญลักษณ์แสดงทิศในแผนที่ทั่วไป
สัญลักษณ์แสดงทิศในแผนที่
ที่จัดทาโดยกรมแผนที่ทหาร

15. สาหรับแผนที่ภูมิประเทศของกรมแผนที่ทหารจะมีการบอกทิศ
เหนือเป็น 3 รูปแบบ ได้แก่ ทิศเหนือจริง (true north) หรือทิศเหนือ
ภูมิศาสตร์ (geographic north) เป็นทิศเหนือที่อ้างอิงกับขั้วโลก
เหนือ ใช้กับระบบพิกัดภูมิศาสตร์ ทิศเหนือแม่เหล็ก (magnetic
north) อ้างอิงกับขั้วแม่เหล็กโลก โดยแสดงทิศตามทิศเหนือของเข็ม
ทิศและทิศเหนือกริด (grid north) ใช้ในแผนที่ระบบพิกัดกริด โดยมี
สัญลักษณ์แสดงทิศเหนือที่ชี้ไปในแนวขนานกับเส้นกริดแนวตั้ง

16. 2.ข้อมูลในแผนที่ภูมิประเทศ
พื้นผิวโลกมีลักษณะทางกายภาพที่แตกต่างกัน
ซึ่งมีทั้งลักษณะทางกายภาพที่เกิดขึ้นเองตาม
ธรรมชาติ เช่น แม่น้า ธารน้า บึง ทะเล และ
ลักษณะทางกายภาพที่มนุษย์สร้างขึ้น เช่น ถนน
ทางรถไฟ อาคารบ้านเรือน อ่างเก็บน้า ดังนั้น
มนุษย์จึงได้รวบรวมข้อมูลเหล่านี้จัดทาเป็นแผน
ที่ภูมิประเทศ ซึ่ง มีสัญลักษณ์ต่าง ๆ แสดงขนาด
รูปร่าง ความสูงต่าของพื้นที่รวมถึงสิ่งปลูกสร้าง
ต่าง ๆ

17. ตัวอย่างบางส่วนของแผนที่ภูมิประเทศ มาตรา
ส่วน 1:50,000 ระวางอาเภอสัตหีบ (51342 II)
จัดทาโดยกรมแผนที่ทหาร

18. เส้นชั้นความสูง (contour line)
เส้นชั้นความสูง (Contour Line) คือ เส้นที่แสดงลักษณะความสูงต่าของพื้นที่ เป็นเส้น
จินตนาการของระดับที่คงที่บนพื้นผิวภูมิประเทศที่มีค่าระดับเท่ากัน

19. เส้นชั้นความสูงสสามารถแปลง
เป็นลักษณะภูมิประเทศได้ จาก
การสร้างภาคตัดขวาง หากสร้าง
ภาคตัดขวางในแนวที่แตกต่าง
กันจะได้ ภาคตัดขวางภูมิ
ประเทศที่ไม่เหมือนกัน

21. 3. ข้อมูลในแผนที่ธรณีวิทยา
แผนที่ธรณีวิทยาเป็ นแผนที่แสดงข้อมูล
หินและโครงสร้างทางธรณีที่พบในแต่ละ
พื้นที่ ซึ่งข้อมูลหินแบ่งออกเป็น 2 ส่วน คือ
ข้อมูลหินตะกอนและหินแปร และ ข้อมูล
หินอัคนี โดยใช้สัญลักษณ์ที่แตกต่างกัน
แสดงอายุและชนิดหิน เช่น ตัวอักษร สี
ส่วน โครงสร้างทางธรณี ใช้เส้นลักษณะ
ต่าง ๆ เป็นสัญลักษณ์

22. ตัวอย่างแผนที่ธรณีวิทยา จังหวัดอุดรธานี

23. นักธรณีวิทยาได้สารวจหินโผล่และโครงสร้างทางธรณี เพื่อรวบรวมข้อมูลทางธรณีวิทยา
ของหน่วยหินในพื้นที่ และบันทึกลงในแผนที่ธรณีวิทยา โดยใช้สัญลักษณ์ควบคู่กับ
คาอธิบายข้อมูลทางธรณีวิทยา ได้แก่
สัญลักษณ์ที่ใช้แสดงข้อมูลของหิน
สัญลักษณ์แสดงโครงสร้างทางธรณี

24. 3.1 สัญลักษณ์ที่ใช้แสดงข้อมูลของหิน
สัญลักษณ์ที่ใช้แสดงข้อมูลของหิน ประกอบด้วย
3.1.1 สัญลักษณ์แสดงอายุหิน
3.1.2 สัญลักษณ์แสดงหน่วยหิน

25. 3.1.1 สัญลักษณ์แสดงอายุหิน มี
ลักษณะคล้ายตัวอักษรภาษาอังกฤษ
ตัวพิมพ์ใหญ่ ใช้แทน อายุในช่วงเวลาทาง
ธรณีวิทยาตามมาตราธรณีกาล ทั้งมหายุค
(Era) และยุค (Period) ซึ่งนิยมใช้สีร่วม
ด้วย แต่สีที่ใช้ในแผนที่ธรณีวิทยาของแต่
ละประเทศอาจแตกต่างกัน

26. 3.1.2 สัญลักษณ์แสดงหน่วยหินและชนิดของหิน แผนที่ธรณีวิทยา
ที่จัดทาโดยกรมทรัพยากรธรณี จะแสดงข้อมูลหน่วยหินของหินตะกอนและ
หินแปรโดยใช้อักษรที่แตกต่างกันตาม ชื่อหน่วยหิน เช่น
สัญลักษณ์ Ju โดย J หมายถึงหินที่มีอายุอยู่ในยุคจูแรสซิก และ u หมายถึง
กลุ่มหินอุ้มผาง ซึ่งเป็ นกลุ่มหินที่พบในบริเวณอาเภออุ้มผาง จังหวัดตาก
ประกอบด้วยหินชนิดต่าง ๆ ได้แก่ หินโคลน หินทรายแป้ง หินทราย และ
หินปูน

27. สาหรับหินอัคนี ใช้อักษรย่อแสดงชนิดของหิน เช่น gr โดย
หมายถึง หินที่เกิดในยุคไทรแอสซิก ส่วน gr แทน หินแกรนิต และใช้
โทนสีต่างกันตามชนิดของหินอัคนี ได้แก่ หินอัคนีพุใช้โทนสีแดง ส่วน
หินอัคนีแทรกซอนใช้โทนสีชมพู นอกจากนี้แผนที่ธรณีวิทยายังแสดง
ข้อมูลลักษณะการสะสมตัวของตะกอนในช่วงที่ตะกอน ยังไม่แข็งตัวเป็น
หิน เช่น Qa โดย Q หมายถึง ตะกอนที่สะสมตัวในยุคควอเทอร์นารี และ
a หมายถึง ตะกอนธารน้าพา (alluvial deposit)

30. 3.2 สัญลักษณ์แสดงโครงสร้างทางธรณี
โครงสร้างทางธรณีเป็ นข้อมูลสาคัญที่แสดงให้เห็นว่าบริเวณต่าง ๆ เคยมีการเปลี่ยนแปลงทาง
ธรณีวิทยาเกิดขึ้น เช่น ชั้นหินคดโค้ง รอยเลื่อน ซึ่งทาให้ทราบว่าพื้นที่บริเวณนี้เคยได้รับผลจาก
การเคลื่อนที่ของเปลือกโลกมาก่อน สัญลักษณ์ที่ใช้บอกโครงสร้างทางธรณีส่วนใหญ่แสดงด้วย
เส้นลักษณะต่าง ๆ

31. 4. การใช้ประโยชน์จากข้อมูลของแผนที่ภูมิประเทศและแผนที่ทางธรณีวิทยา
การมีความรู้ความเข้าใจเกี่ยวกับแผนที่ภูมิประเทศและ/หรือแผนที่ธรณีวิทยา ประกอบกับ
ข้อมูลต่าง ๆ ที่เกี่ยวข้องจะช่วยให้นักเรียนสามารถวางแผนการใช้ประโยชน์ของพื้นที่หลาย ๆ
ด้าน ได้อย่างมีประสิทธิภาพ เช่น
1) เป็นพื้นฐานในการศึกษาและวิจัยด้านธรณีวิทยา เช่น การศึกษาชนิดหินและการ
กระจายตัวของหิน โครงสร้างทางธรณีวิทยา เพื่อนาไปสู่การประเมินศักยภาพพื้นที่ในการหา
แหล่งทรัพยากรธรณีต่าง ๆ

32. 2) ใช้ในการวางแผนสารวจและนาทรัพยากรธรณีมาใช้ประโยชน์ เช่น การทาเหมือง
แร่ การทาเหมืองหิน การทาเหมืองถ่านหิน การขุดเจาะปิโตรเลียม รวมถึงการใช้ข้อมูลแผนที่
ในการจัดการแหล่งทรัพยากรต่าง ๆ เช่น ทรัพยากรน้า ทรัพยากรป่ าไม้
3) เป็ นข้อมูลทางภูมิศาสตร์และข้อมูลทางธรณีที่นามาใช้ในการวางผังเมือง การ
วางแผนการก่อสร้างถนน ทางรถไฟ เขื่อน รวมถึงการวางแผนเพื่อลดหรือเฝ้าระวังผลกระทบ
จากภัยธรรมชาติที่เกิดขึ้นกับตนเองหรือชุมชน
4. การใช้ประโยชน์จากข้อมูลของแผนที่ภูมิประเทศและแผนที่ทางธรณีวิทยา

33. บทที่ 6 แผนที่ภูมิประเทศและแผนที่ธรณีวิทยา
(Topographic Map and Geologic Map)