Στο πολιτιστικό πρόγραμμα "Άγιοι και τόποι της Ορθοδοξίας από το Βυζάντιο μέχρι τη σύγχρονη εποχή: στην Ιστορία, την Τέχνη, τον Πολιτισμό" συμμετείχαν μαθητές και μαθήτριες της Α' Τάξης, ενώ υπεύθυνη καθηγήτρια υλοποίησής του ήταν η κα. Μουτρουπίδου Παρθένα (Πόπη) (Θεολόγος, ΠΕ01). Το πρόγραμμα πραγματοποιήθηκε σε συνεργασία με την Ιερά Μητρόπολη Μονεμβασίας και Σπάρτης.

1. ΟΙ ΑΓΙΟΙ ΚΑΙ ΟΙ ΤΟΠΟΙ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑΣ ΑΠΟ ΤΟ
ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΜΕΧΡΙ ΤΗΝ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ:
ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ, ΤΗΝ ΤΕΧΝΗ , ΤΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ
ΙΕΡΑ ΜΗΤΡΟΠΟΛΗ
ΜΟΝΕΜΒΑΣΙΑΣ ΚΑΙ ΣΠΑΡΤΗΣ
1ο
Γενικό Λύκειο Περάματος
ΠΕ01 ΜΟΥΤΡΟΥΠΙΔΟΥ ΠΑΡΘΕΝΑ

2. Η ΠΑΡΟΥΣΙΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΣΜΟΥ ΣΤΗ ΜΙΚΡΑ
ΑΣΙΑ ΚΑΙ ΤΟΝ ΠΟΝΤΟ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ ΩΣ ΤΟ 1922 -
ΕΞΑΠΛΩΣΗ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΥ
Ο ελληνικός πολιτισμός γνώρισε άνθηση στους τομείς της τέχνης, της φιλοσοφίας και των επιστημών. Οι αρχαίοι
Έλληνες επεκτάθηκαν πέρα από τα όρια της σημερινής Ελλάδας μέσω δύο κυμάτων αποικισμού:
Μετακινήσεις προς τα νησιά
του Αιγαίου και τα παράλια
της Μικράς Ασίας
α΄ Ελληνικός Αποικισμός (11ος–9ος αι. π.Χ.)

3. Οργανωμένες
αποικίες σε Μεσόγειο
και Εύξεινο Πόντο
β΄ Ελληνικός Αποικισμός (8ος–6ος αι. π.Χ.)

4. Ανάπτυξη Φιλοσοφίας και Επιστήμης
 Μίλητος και Έφεσος ως κέντρα φιλοσοφικής σκέψης.
 Θαλής ο Μιλήσιος, ο Ηράκλειτος και οι φιλοσοφικές τους απόψεις.

5. Τον 4ο
αιώνα, ο Μέγας Αλέξανδρος, μαθητής του Αριστοτέλη,
διέδωσε τον ελληνικό πολιτισμό μέχρι την Ινδία.

6. Η ελληνική γλώσσα υπήρξε καθοριστική και στη διάδοση του
χριστιανισμού, όπως φαίνεται στο Κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο.
Κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο (ιβ΄23):
«…Ελήλυθεν η ώρα ίνα
δοξαστεί ο Υιός του
ανθρώπου…».

7. Η Μικρά Ασία – Λίκνο του
Χριστιανισμού
 • Στρατηγική γεωγραφική θέση κοντά
στους Αγίους Τόπους.
 • Από τους πρώτους τόπους διάδοσης
του Χριστιανισμού.
 • Ιεραποστολική δράση Αποστόλων
(Παύλος, Ιωάννης ο Θεολόγος).
 • Πνευματικό και πολιτισμικό
σταυροδρόμι Ανατολής και Δύσης.

8. Ιστορικές Πόλεις της Μικράς Ασίας με Ρόλο
στη Διαμόρφωση του Χριστιανισμού
 • Έφεσος: Κέντρο δράσης του Ιωάννη του Θεολόγου και της
Αποκάλυψης, Γ’ Οικουμενική Σύνοδος (431 μ.Χ.).
 • Σμύρνη, Πέργαμος, Θυάτειρα: Από τις Επτά Εκκλησίες της
Αποκάλυψης.
 • Νικομήδεια, Γαλατία, Ικόνιο: Κέντρα πρώιμης ιεραποστολικής
δραστηριότητας.
 • Νίκαια: Α’ Οικουμενική Σύνοδος στη (325 μ.Χ.) - Θεμελίωση
Ορθόδοξης δογματικής πίστης.
 • Μοναστικά κέντρα: Όλυμπος, Προύσα, Καππαδοκία, Τραπεζούντα,
Γαλέσιο.

9. Άγιοι και Πνευματική Παράδοση
 • Καππαδόκες Πατέρες: Βασίλειος ο Μέγας, Γρηγόριος Ναζιανζηνός,
Γρηγόριος Νύσσης.
 • Άγιοι Μικράς Ασίας: Άγιος Γεώργιος, Αγία Βαρβάρα, Άγιος Παντελεήμων,
Αγία Κυριακή, Άγιος Αρσένιος Φαράσων
 • Νεομάρτυρες του 1922: Χρυσόστομος Σμύρνης και Γρηγόριος Κυδωνιών.

10. Ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος και η
Μικρασιατική Εκστρατεία
 1920: Συνθήκη των Σεβρών -Ανάθεση
διοίκησης της Σμύρνης στην Ελλάδα.
 Εγκλήματα και φρικαλεότητες από τους
Νεότουρκους και τον Μουσταφά Κεμάλ:
απαγχονισμοί, βιασμοί και βασανιστήρια.
1914: Ξέσπασμα του Α΄ Παγκοσμίου.
1917: Είσοδος της Ελλάδας στον πόλεμο.
(1919-1922): Έναρξη Μικρασιατικής Εκστρατείας.
• Μέσα καταπίεσης: στρατόπεδα εργασίας
(αμελέ ταμπουρού), εκτοπίσεις, πορείες
θανάτου, σφαγές.
• Ο Άγιος Χρυσόστομος Σμύρνης (1867–1922).

11.  • Ηττημένη η Ελλάδα από τον τουρκικό εθνικισμό υπό τον Κεμάλ
Ατατούρκ.
 • 1922: Καταστροφή της Σμύρνης – φωτιά, σφαγές, μαζικός διωγμός
Χριστιανών.
 • 1923: Ανταλλαγή πληθυσμών με τη Συνθήκη της Λωζάννης.
 • 1.300.000 Έλληνες πρόσφυγες στην Ελλάδα – 500.000
Μουσουλμάνοι στην Τουρκία.
Ήττα, Καταστροφή και Ανταλλαγή
Πληθυσμών

12. Χριστιανικά Μνημεία και
Εκκλησιαστική Τέχνη στη Μικρά Ασία
 Η Μικρά Ασία υπήρξε τόπος βαθιάς χριστιανικής πίστης και πλούσιας
θρησκευτικής παράδοσης.
 Η εκκλησιαστική τέχνη επηρεάστηκε αρχικά από την ελληνιστική τέχνη.
 Εξελίχθηκε υπό την επίδραση σημαντικών ιστορικών γεγονότων όπως η
Εικονομαχία και οι διωγμοί.
 Από τον 7ο αιώνα: επιδρομές, φυσικές καταστροφές και η σταδιακή οθωμανική κατάκτηση
προκάλεσαν φθορές στους ναούς.
 Πολλοί ναοί καταστράφηκαν ή μετατράπηκαν σε τζαμιά, ειδικά μετά το 1922.

13. Η Κωνσταντινούπολη: Από το
Βυζάντιο στην Αυτοκρατορία
 Το Βυζάντιο ιδρύθηκε από τον Βύζαντα των Μεγάρων (8ος–6ος αι. π.Χ.) στον
στρατηγικό Βόσπορο.
 Το 330 μ.Χ., ο Μέγας Κωνσταντίνος την ανακήρυξε νέα πρωτεύουσα, ονομάζοντάς την
Κωνσταντινούπολη.
 Αγία Σοφία: Χτίστηκε τον 6ο αιώνα και αποτελεί κορυφαίο μνημείο χριστιανικής
τέχνης.
 Το 1204 μ.Χ. καταλήφθηκε από τους Φράγκους (Δ΄ Σταυροφορία).• 1453: Έπεσε
στους Οθωμανούς με τον Μωάμεθ
 Β΄.Θρύλος: Ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος έγινε ο «μαρμαρωμένος βασιλιάς».
 Παρά τις καταστροφές, η πόλη διατηρεί σημαντικά χριστιανικά μνημεία μέχρι σήμερα.

14. Η Έφεσος: Κέντρο Πολιτισμού και
Πίστης
 Ερείπια της Βασιλικής του Αγίου Ιωάννου
του Θεολόγου, όπου πιστεύεται ότι
βρίσκεται ο τάφος του.
 Ο πρώτος ναός αφιερωμένος στη
Θεοτόκο, ξαναχτισμένος από τον
Ιουστινιανό, διατηρεί αρχαιοελληνικά
στοιχεία.
 Τον 10ο αιώνα π.Χ. ιδρύθηκε και εξελίχθηκε
σε σημαντικό πολιτιστικό, εμπορικό και
θρησκευτικό κέντρο της Μικράς Ασίας.
 Αρχαίο θέατρο χωρητικότητας 30.000
θεατών.• Ναός της Αρτέμιδος – ένα από τα
επτά θαύματα του αρχαίου κόσμου.

15. Σμύρνη - Ιστορία και
Χριστιανική Κληρονομιά
 Η Σμύρνη ιδρύθηκε γύρω στο 3000 π.Χ. και
έγινε σημαντικό εμπορικό κέντρο.
 Δέχθηκε τον Χριστιανισμό από τον 1ο αιώνα
μ.Χ. και είναι μία από τις επτά εκκλησίες της
Αποκάλυψης.
 Στο μουσείο Σμύρνης εκτίθενται
παλαιοχριστιανικά ευρήματα (άμβωνες,
κιονόκρανα με σταυρούς).
 Ερείπια παλαιοχριστιανικού ναού στο Γκιούλ
Μπαξέ.

16. Μίλητος - Πολιτιστική και Χριστιανική
Κληρονομιά
 Σώζονται χριστιανικοί ναοί, μεταξύ των οποίων ένας αφιερωμένος
στον Αρχάγγελο Μιχαήλ.
 Ο ναός φέρει επιγραφή από την εποχή του Πατριάρχη Κυριακού
(595-606 μ.Χ.).
 Η Μίλητος ήταν
σημαντική αποικία της
αρχαίας Ελλάδας με
αναπτυγμένο εμπόριο
και πολεοδομία.
 Σημαντικά μνημεία:
θέατρο, μαντείο
Διδύμων, αγορά και
Νυμφαίο.

17. Μύρα Λυκίας -
Χριστιανική Κληρονομιά
 Τα Μύρα έγιναν χριστιανικό κέντρο από
τον 4ο αι. μ.Χ.
 Σημαντικό μνημείο: Βασιλική του Αγίου
Νικολάου (8ος αι.), τρίκλιτη βασιλική με
τρούλο.
 Διατηρείται η Αγία Τράπεζα, το
σύνθρονο με δέκα αναβαθμίδες και η
σαρκοφάγος του Αγίου.
 Ο ναός είναι ανακαινισμένος και
επισκέψιμος.

18. Καππαδοκία - Εκκλησίες και
Μοναστήρια
 Η Καππαδοκία είναι γνωστή για τις υπόσκαφες εκκλησίες και
μοναστήρια σε ηφαιστειογενείς βράχους.
 Ξεχωρίζουν η Σκοτεινή Εκκλησία με βυζαντινές τοιχογραφίες και η
μονή των Καλογραιών.
 Η περιοχή αποτελεί Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO.

19. Πόντος - Ιερά Μονή Παναγίας Σουμελά
 Η Ιερά Μονή Παναγίας Σουμελά χτίστηκε το 386 μ.Χ. σε απόκρημνο
βράχο του όρους Μελά.
 Η ίδρυση συνδέεται με θαυματουργική εμφάνιση της Παναγίας και
εικόνα που φέρεται να αγιογράφησε ο Ευαγγελιστής Λουκάς.
 Η μονή υπήρξε σημαντικό προσκύνημα και έλαβε δωρεές από
Κομνηνούς και Οθωμανούς.
 Σήμερα, τα κειμήλια φυλάσσονται στη νέα Μονή Παναγίας Σουμελά
στο Βέρμιο.

20. Η Οσία Σοφία της Κλεισούρας
(1883–1974)
 Γεννήθηκε στον Πόντο, βίωσε μεγάλες
απώλειες (παιδί, σύζυγος, ξεριζωμός).
 Ασκήτεψε 50 χρόνια στη Μονή
Κλεισούρας, με αυστηρή λιτότητα &
προσευχή.
 Δεν εκάρη μοναχή μέχρι τα 85 της –
θεωρούσε τον εαυτό της ανάξιο.
 Φράσεις της:
 «Υπομονήν, πολλάν υπομονήν!», «Το
στόμα κλειδί!», «Να έχετε φόβο Θεού.»
 Τα λείψανά της βρέθηκαν να ευωδιάζουν
(1982).

21. Άγιος Ιάκωβος Τσαλίκης (1920–1991)
 Γεννήθηκε στο Λιβίσι Μ. Ασίας – πρόσφυγας στην
Εύβοια μετά το 1922.
 Από παιδί: προσευχή, νηστεία, ταπείνωση, χιλιάδες
μετάνοιες.
 Θαυματουργική θεραπεία σε ηλικία 15 ετών.
 Μοναχός στη Μονή Οσίου Δαβίδ (1951) – Ηγούμενος
από το 1975.
 Ξεχώρισε για: την Ασκητικότητα, την Ταπείνωση, τη
Διάκριση & Αγάπη προς όλους
 Αγαπημένες του φράσεις: «Με συγχωρείτε!», «Καμιά
προσευχή παιδιά μου δεν πάει χαμένη!», «Να πηγαίνετε
παιδιά μου στην εκκλησία!»

22. Άγιος Παΐσιος ο Αγιορείτης (1924–1994)
 Γεννήθηκε στα Φάρασα Καππαδοκίας – βαπτίστηκε από τον
Άγιο Αρσένιο.
 Μεταφέρθηκε με την οικογένειά του στην Κόνιτσα.
 Από παιδί έδειξε πνευματική ωριμότητα & ασκητικό ζήλο.
 Έγινε μοναχός στο Άγιο Όρος (1953) – ασκήτεψε σε Σινά,
Κατουνάκια & Παναγούδα.
 Δέχτηκε πλήθος πιστών – σύμβολο παρηγοριάς και σοφίας.
 Διδαχές του:
 Αντιμετώπιση οικογενειακών εντάσεων με αγάπη & διάκριση.
 Αυτογνωσία, ταπείνωση & αυτοεκτίμηση.
 Επιρροές φιλικού περιβάλλοντος & σωστή επιλογή
επαγγέλματος.
 Πνευματικός αγώνας με καθαρότητα καρδιάς.

23. Ίδρυση του Μυστρά
Από τους Φράγκους στους Βυζαντινούς
 1204: Άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Σταυροφόρους
 1249: Ο Γουλιέλμος Βιλλεαρδουίνος χτίζει κάστρο στον Μυστρά
 1259: Ηττάται στη μάχη της Πελαγονίας
 1262: Ο Μυστράς παραχωρείται στον Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγο
 Σταδιακή μετοίκηση κατοίκων για ασφάλεια

24. Οργάνωση & Ανάδειξη του Μυστρά
Από Κάστρο σε Πολιτεία
 1348: Ο Μυστράς γίνεται
Δεσποτάτο – Πρώτος Δεσπότης:
Μανουήλ Καντακουζηνός
 Κυβερνούν οι Καντακουζηνοί &
Παλαιολόγοι
 Διαρθρώνεται σε ζώνες με τείχη
 Η Άνω Χώρα φιλοξενεί ευγενείς &
λόγιους
 Παλάτια με την Παλαιολόγεια
πτέρυγα και αίθουσα θρόνου
Η Παλαιολόγεια
Αναγέννηση
 Ο Μυστράς καθίσταται
αντανάκλαση της
Κωνσταντινούπολης
 Άνθηση των γραμμάτων και
των τεχνών
 Πλήθων ο Γεμιστός,
αγιογράφοι, αρχιτέκτονες
 Ανάδειξη υψηλής τέχνης και
παιδείας

25. Η Πτώση του Μυστρά
Ο Τελευταίος Αυτοκράτορας
Από την Κατάκτηση στην
Ερήμωση
 1460: Κατάκτηση από τον
Μωάμεθ Β΄
 Οι κάτοικοι συνεχίζουν με
σηροτροφία & γεωργία
 1770: Καταστροφές από
Τουρκαλβανούς στα Ορλωφικά
 1825: Ερείπωση από τον
Ιμπραήμ
 Το τέλος μιας ένδοξης
καστροπολιτείας
Κωνσταντίνος ΙΑ΄
Παλαιολόγος (1405–1453)
 Τελευταίος αυτοκράτορας του
Βυζαντίου
 Κυβέρνησε από το 1449 έως
την Άλωση (1453)
 1443μ.Χ. Δεσπότης στο
Δεσποτάτο του Μυστρά ή
Μορέως
 Δικέφαλος Αετός: Έμβλημα
Παλαιολόγων.

26. Η Θρησκευτική Ταυτότητα του
Μυστρά
Ο Ρόλος των Εκκλησιών
 Οι ναοί αντικατοπτρίζουν την ευσέβεια των
Δεσποτών και της αριστοκρατίας
 Έντονη η επιρροή της αρχιτεκτονικής της
Κωνσταντινούπολης
 Εμφανής ο «μικτός» τύπος ναού: συνδυασμός
τρίκλιτης βασιλικής και σταυροειδούς
εγγεγραμμένου με τρούλους
 Συναντάμε το μοναδικό και επιβλητικό
αρχιτεκτονικό μικτό τύπο του Μυστρά:
σύμπλεξη τρίκλιτης Βασιλικής στο ισόγειο και
σταυροειδούς εγγεγραμμένου πεντάτρουλου
στα υπερώα

27. Εκκλησίες και Μονές
 Άγιος Δημήτριος (1300): Μικτός τύπος
βασιλικής με τρούλο.
 Αγία Σοφία: Μικρός ναός των παλατιών,
εμπνευσμένος από την Αγία Σοφία της
Κωνσταντινούπολης
 Μονή Βροντοχίου: Άγιοι Θεόδωροι
(οκταγωνικός τρούλος) και Οδηγήτρια με
τριώροφο καμπαναριό
 Περίβλεπτος: Λαξευμένος ναός,
εντυπωσιακές τοιχογραφίες
 Ευαγγελίστρια: Κατανυκτικός ταφικός ναός
 Παντάνασσα (1428): Ξεχωρίζει για την
ομορφιά και τις φραγκικές επιρροές
 Πλήθος ιδιωτικών παρεκκλησίων, κυρίως
ταφικά

28. Οδηγήτρια ή «Αφεντικό» , Μυστράς, 1310 μ.Χ.
(φωτ. Παπαδόγιαννη, Ε. 2018)
Εκκλησία Αγίας Σοφίας, Μυστράς 14ου
αι.
(φωτ. Wikipedia)
Καθολικό Ι.Μ. Περιβλέπτου, Μυστράς τέλη 14ου
αιώνα
(φωτ. Τζανετέα, Α. 2018)

29. Μητροπολιτικός ναός Αγίου Δημητρίου Μυστρά,
1270 μ.Χ. περίπου (φωτ. Παπαδόγιαννη, Ε. 2018)
Το καθολικό της Μονής της Παντάνασσας,
Μυστράς 15ος αι. (φωτ. Τζανετέα, Α. 2018)

30. ΤΑΦΙΚΑ
ΠΗΓΗ: Αρχαιολογική Εφημερίς, Περιοδικόν της εν Αθήναις Αρχαιολογικής Εταιρείας (147/2008 – Περ. 5η
)
Σταύρου Ι. Αρβανιτόπουλου, «Τάφοι και Έθιμα Ενταφιασμού στον Μυστρά κατά την Υστεροβυζαντινή
περίοδο», σ.79-120.
Π
Α
Ρ
Ε
Κ
Κ
Λ
Η
Σ
Ι
Α

31. Η Μνημειακή Ζωγραφική ως Έκφραση Πίστης
 Παλαιολόγεια ή Υστεροβυζαντινή περίοδος: 1204 - 1453.
 Αποτύπωση Βυζαντινής ζωγραφικής μέσα από τη μνημειακή τέχνη,
τις φορητές εικόνες και τις μικρογραφίες πάνω σε χειρόγραφους
κώδικες από περγαμηνή και ειλητάρια.
 Άνθιση εικονογραφικής Τέχνης στην Κωνσταντινούπολη και
μεταλαμπάδευσή της στον Βυζαντινό Μυστρά (Παλαιολόγεια
Αναγέννηση – Σχολή Μυστρά).
 Επιρροές: Κλασσική αρχαιότητα και καλλιτεχνικά ρεύματα, της
Αναγεννησιακής Ιταλίας
 Ύφος: Απαλά χρώματα, Εκφραστικά πρόσωπα, Ρεαλιστικές
λεπτομέρειες, Έντονη πνευματική ατμόσφαιρα.

32. Σημαντικά Ζωγραφικά
Παραδείγματα στον Μυστρά
Το μαρτύριο του Αγίου
Δημητρίου", Μυστράς, Άγιος
Δημήτριος, 1270-1287 (φωτ.
Γκλέκας IIωάννης, 2019)
«Η ίαση του εκ γενετής
τυφλού» & «Η ίαση της
πεθεράς του Πέτρου», ναός
Οδηγήτριας, Μυστράς, α΄
τέταρτο 14ου αι. (φωτ.
Γκλέκας, Ι. 2019)
«Βαϊοφόρος, εκκλησία
Παντάνασσας, Μυστράς,
1445 (φωτ. Γκλέκας, Ι.2019)

33. Χαρακτηριστικά των Βυζαντινών
τοιχογραφιών του Μυστρά
 Έμφαση στην υπερβατικότητα και τον συμβολισμό.
 Κατάργηση ρεαλιστικού χρόνου και χώρου.
 Πρωτοτυπία, απλότητα, σαφήνεια, αυστηρότητα και η δύναμη
απόδοσης των μορφών, αποπνέει μεγάλη πνευματικότητα.
 Απόδοση μορφών: πνευματικές, μακάριες, εξαϋλωμένες, μακριά από
ασθένειες, ατέλειες και φθορά. Δεν ακολουθούνται οι φυσικές
αναλογίες στα πρόσωπα και τις μορφές, αναδεικνύοντας την
πνευματική τους διάσταση.

34. Πολυπρόσωπες Συνθέσεις
 Πλήθος μορφών σε σύνθετες σκηνές
 Κατηγορίες μορφών: άγγελοι, άγιοι,
στρατιωτικοί άγιοι, άρχοντες, λαϊκοί κ.ά.
 Ποικιλία ενδυμάτων, χρωμάτων και υφασμάτων
«Η Βάπτιση του Ιησού» εκκλησία Περίβλεπτος,
Μυστράς γ΄ τέταρτο 14ου αι. (φωτ. Γκλέκας, Ι. 2019)
Ο Μυστικός Δείπνος», Μυστράς , Περίβλεπτος,
γ΄ τέταρτο του 14ου αι. (φωτ. Γκλέκας, Ι. 2019)

35. Αφηγηματικότητα τοιχογραφιών
 Πηγές: Αγία Γραφή, Συναξάρια, Ιερά Παράδοση
 Μύηση στο δόγμα της χριστιανικής θρησκείας μέσω της
«ζωγραφικής» αφήγησης.
 Συνδυασμός σκηνών διαφορετικού χρόνου και τόπου
«Η ίαση του εκ γενετής τυφλού»&«Η ίαση της πεθεράς
του Πέτρου», ναός Οδηγήτριας, Μυστράς, α΄ τέταρτο
14ου αι. (φωτ. Γκλέκας, Ι. 2019)
"Η Γέννησις ", Περίβλεπτος, Μυστράς , γ΄ τέταρτο του
14ου αι. (φωτ. Γλέκας Ιωάννης, 2019)

36. Το Θείο Φως στη Βυζαντινή Ζωγραφική
 Το φως δεν πηγάζει από φυσική πηγή
(ήλιο), αλλά διαχέεται υπερφυσικά στις
μορφές.
 Δίνει εξωπραγματικό και απόκοσμο
χαρακτήρα, σε αντίθεση με τον
ρεαλισμό της Αναγέννησης.
 Απεικόνιση Θείου Φωτός - Δόξας, με
φωτεινούς επάλληλους κύκλους ή
ελλειψοειδείς, σε διαφορετικούς
τόνους του γαλάζιου χρώματος.
 Τα πρόσωπα φωτίζονται απαλά με
ψιμυθιές (λευκές πινελιές),
" Η Ανάληψη" , ναός Παντάνασσας, Μυστράς 15ος
αιώνας. (φωτ. Γκλέκας Ιωάννης, 2019)

37. Τα Αρκοσόλια και τα Νεκρικά Πορτρέτα
 Τάφοι με καμαρωτή εσοχή και ζωγραφισμένα πορτρέτα
 Νεκρικά πορτραίτα: Ικέτες και ικέτισσες σε στάση δέησης
 Πολλοί ναοί και παρεκκλήσια είχαν ταφικό χαρακτήρα, όπως η Ευαγγελίστρια και η Οδηγήτρια.
 Κοινωνικές και πολιτισμικές πληροφορίες από την εικονογραφία
Ταφικό πορτρέτο Μανουήλ
Λασκάρεως του Χατζίκη,
Παντάνασσα, Μυστράς 1445.
(φωτ. Γκλέκας, Ι. 2019)
"Ζεύγος ικετών" ( φωτ.
Μυστράς DVDDVD, 2008)
Ταφικό πορτρέτο του
σκουτερίου Κανιώτη και της
συζύγου του, Οδηγήτρια,
Μυστράς, 14ος-15ος αι. (φωτ.
από DVDDVD, 2008)

38. https://cycladic.gr/essay/ellinikos-apoikismos/
Πηγές κειμένων
https://www.pemptousia.gr/2015/09/thalis-o-milisios-2/
https://www.newsbeast.gr/portraita/arthro/2400881/iraklitos-o-
filosofos-tou-eoniou-gignesthe
https://exploringgreece.tv/destinations/megas-alexandros-
apofthegmata-kai-fraseis-toy-spoydaioy-vasilia/69127/
https://theancientwebgreece.wordpress.com/2018/11/29/%CE%BF%CE%B9-%CE
%B5%CE%BA%CF%83%CF%84%CF%81%CE%B1%CF%84%CE%B5%CE%AF%CE
%B5%CF%82-%CF%84%CE%BF%CF%85-%CE%BC%CE%B5%CE%B3%CE%AC%CE%BB
%CE%BF%CF%85-%CE%B1%CE%BB%CE%B5%CE%BE%CE%AC%CE%BD%CE%B4%CF
%81%CE%BF/
https://apostoliki-diakonia.gr/bible/bible.asp?
contents=new_testament/contents_ioanni.asp&main=ioanni
https://el.orthodoxwiki.org/%CE%95%CF%85%CE%B1%CE
%B3%CE%B3%CE%B5%CE%BB%CE%B9%CF%83%CF%84%CE
%AE%CF%82_%CE%99%CF%89%CE%AC%CE%BD%CE%BD
%CE%B7%CF%82
https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%86%CE%B3%CE%B9%CE
%BF%CF%82_%CE%93%CE%B5%CF%8E%CF%81%CE
%B3%CE%B9%CE%BF%CF%82
https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%95%CF%80%CF%84%CE
%AC_%CE%95%CE%BA%CE%BA%CE%BB%CE%B7%CF
%83%CE%AF%CE%B5%CF%82_%CF%84%CE%B7%CF%82_
%CE%91%CF%80%CE%BF%CE%BA%CE%AC%CE%BB%CF
%85%CF%88%CE%B7%CF%82
https://xronikadramas.gr/giortazei-i-agia-varvara-sti-
drama-stin-poli-ton-pigaion-neron/
https://www.athonian.gr/eikones-agiou-orous/
agioi/agios-vasileios/
https://www.news247.gr/sthles/san-simera-i-katastrofi-tis-
smirnis/
https://ebooks.edu.gr/ebooks/v/html/8547/2290/Istoria_A-
Gymnasiou_html-empl/index_03_01.html
Πηγές φωτογραφικού υλικού
«ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΣ ΠΕΡΙΠΑΤΟΣ ΣΤΟΝ ΜΥΣΤΡΑ» - Ιστορία-Τέχνη-Πολιτισμός,
Ελένη Παπαδόγιαννη Παππά, ΙΕΡΑ ΜΗΤΡΟΠΟΛΗ ΜΟΝΕΜΒΑΣΙΑΣ ΚΑΙ
ΣΠΑΡΤΗΣ, Σπάρτη 2023.
«ΑΓΙΟΤΟΚΟΣ ΜΙΚΡΑΣΙΑ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΟΙ ΑΓΙΟΙ
ΣΤΗ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ», Ελένη Παπαδόγιαννη Παππά, Δημήτριος Χ.
Παππάς, Ελβίνα Γρηγόρη Λάτση, ΙΕΡΑ ΜΗΤΡΟΠΟΛΗ ΜΟΝΕΜΒΑΣΙΑΣ
ΚΑΙ ΣΠΑΡΤΗΣ, Σπάρτη 2023.
«ΓΝΩΡΙΖΩ ΤΙΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΕΣ ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΕΣ ΤΟΥ ΜΥΣΤΡΑ», Γραφείο
Νεότητας της Ιεράς Μητροπόλεως Μονεμβασιάς και Σπάρτης.

39. https://ebooks.edu.gr/ebooks/v/html/8547/2188/Istoria_ST-
Dimotikou_html-empl/index5_5.html
https://www.lifo.gr/culture/vivlio/nikaia-aibali-pergamos-
smyrni-ionia-ena-odoiporiko-sti-mikra-asia
https://www.in2life.gr/article/2009681/h-efesos-einai-to-
taxidi-ston-hrono-poy-hrostas-ston-eayto-soy
https://aegeanews.gr/news/politismos-technes/447055/
christianika-mnimeia-tis-mikras-asias-grafei-katerina-
papathoma-mastoropoulou/
https://www.getyourguide.com/el-gr/miletos-l1492/
arkhaiologia-tc31/
https://www.travelstories.gr/community/gallery/%CE%9D%CE
%B1%CF%8C%CF%82-%CE%91%CE%B3-%CE%9D%CE%B9%CE%BA
%CE%BF%CE%BB%CE%AC%CE%BF%CF%85-%CF%83%CF%84%CE%B1-
%CE%9C%CF%8D%CF%81%CE%B1-%CF%84%CE%B7%CF%82-%CE%9B
%CF%85%CE%BA%CE%AF%CE%B1%CF%82.26479/
https://www.dreamstime.com/rock-cut-church-its-frescos-
view-over-volcanic-formations-background-cappadocia-
turkey-cave-image187554412
https://antibaro.gr/article/20584
https://dromostoutheou.gr/agia-sofia-tis-kleisouras/
https://gr.pinterest.com/pin/44262008828584672/
https://www.smileacadimos.gr/trips/mistras-githio-
monemvasia
https://www.notospress.gr/peloponnisos/story/88644/
mystras-ena-synedrio-istoriko-odoiporiko-se-sparti-
messini-mystra-kai-mani-sto-inevyp
https://exploringgreece.tv/destinations/peloponnisos-
greece/kastropoliteia-mystras-peloponnisos/57792/
https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%95%CE%BA%CE%BA
%CE%BB%CE%B7%CF%83%CE%AF%CE%B1_%CE%91%CE
%B3%CE%AF%CE%B1%CF%82_%CE%A3%CE%BF%CF
%86%CE%AF%CE%B1%CF%82_(%CE%9C%CF%85%CF
%83%CF%84%CF%81%CE%AC%CF%82)
https://www.olympia.gr/1599823/viral/i-istoria-ton-apoikion-ton-
archaion-ellinon/
https://www.kastra.eu/castlegr.php?kastro=mystras
https://www.parapolitika.gr/ellada/article/1499338/
prosopografia-tou-teleutaiou-autokratora-tou-vuzadiou-oi-
despotes-tou-mustra-piso-apo-ton-palaiologo-osa-dilonei-o-
mitropolitis-aigaleias-kai-kalavruton/
https://eurotas.wordpress.com/2017/04/20/