ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ / ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΟΎ ΠΕΔΙΟΥ ΜΕ ΒΑΣΗ ΤΗΝ ΝΕΑ ΥΛΗ ΓΙΑ ΤΟ 2016

1. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
1
ΙΣΤΟΡΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ
Α. Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ
1. Δημογραφικά δεδομενα (σ. 11-15)
α) Ο πληθυσμός
1η §
ΕΚΤΑΣΗ ΚΡΑΤΟΥΣ
ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΕΛΛΑΔΑΣ:
 φτωχή
 απαρχαιωμένες δομές
 μικρή σε έκταση
 ολιγάνθρωπη
ΣΥΝΟΡΑ: γραμμή Αμβρακικού – Παγασητικού
ΝΗΣΙΑ: Βόρειες Σποράδες κα Κυκλάδες
ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΟΣ ΚΟΡΜΟΣ: Ρούμελη – Μωριάς
ΑΛΛΑΓΕΣ ΣΤΑ ΣΥΝΟΡΑ
1864-: Ιόνια νησιά
1881: Θεσσαλία
Βόρεια: εως Όλυμπο και Μακεδονία
2η §
ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΧΩΡΑΣ
ΜΙΚΡΗ ΠΥΚΝΟΤΗΤΑ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥ
 15 κάτοικοι/τ.χλμ (1828)
 43 κάτοικοι/τ.χλμ. (1911)
 τριψήφιοι αντίστοιχα στη Δύση
ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΑΓΡΟΤΙΚΟΥ ΤΟΜΕΑ

2. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
2
 εξάντληση τόπου και ανθρώπων
 εξαντλημένα εδάφη από την υπερβόσκηση και την
υλοτομία
 εκτεταμένη αγρανάπαυση
 προσπάθεια αγροτών για βελτίωση αποδόσεων
 θετικό στοιχείο τα περιφραγμένα περιβόλια
3η §
ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ
ΠΛΗΘΥΣΜΟΥ
 Αύξηση πληθυσμού με γρήγορους ρυθμούς
 εξακολουθεί να είναι αραιοκατοικημένη η χώρα
 περιορισμένες οικονομικές δυνατότητες
 πενιχρά παραγωγικά πλεονάσματα
4Η §
ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ
ΚΡΙΜΑΪΚΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ
 1854: ναυτικος αποκλεισμός από τους Αγγλο-Γάλλους
κατά τη διάρκεια του Κριμαϊκού πολέμου
 πείνα, αρρώστιες, ανθρώπινες απώλειες
β) Οι μετακινήσεις μέσα και έξω από την Ελλάδα
1η §
Η ΕΙΚΟΝΑ ΤΩΝ
ΠΟΛΕΩΝ
 μεγαλύτερες πόλεις αλλά όχι βιομηχανικά,
εμπορικά, χρηματιστικά αστικά κέντρα (όπως
στη Δύση)
 έμοιαζαν με μεγάλα χωριά
2η §
ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΣΗ
ΠΟΡΕΙΑ ΜΕΤΑΚΙΝΗΣΕΩΝ
 από την ύπαιθρο προς τα αστικά κέντρα (λίγες όμως
ευκαιρίες)
 προς
1. λιμάνια Ανατ. Μεσογείου
2. Μαύρης Θάλασσας
3. Δούναβη
4. Νότια Ρωσία
5. Μικρά Ασία
6. Αίγυπτο
 Αμερική (τέλος 19ου αρχές 20ου λόγω σταφιδικής κρίσης)
Σχολιασμός
1. Σύνορα Αμβρακικού – Παγασητικού (κόλπου) : Με το Πρωτόκολλο του Λονδίνου
ωστόσο (10-22 Μαρτίου του 1829), οι τρεις Μεγάλες Δυνάμεις αποφάσισαν την
ανεξαρτησία του ελληνικού κράτους, με τον όρο ότι η Ελλάδα θα τελούσε υπό την
επικυριαρχία της Υψηλής Πύλης και καθοριζόταν ετήσιος φόρος προς τον σουλτάνο
1.500.000 γρόσια. Οριζόταν συνοριακή γραμμή στο ύψος Αμβρακικού – Παγασητικού
κόλπου, ενώ προβλεπόταν επίσης κληρονομικός ηγεμόνας της . Η αποδοχή του
Πρωτοκόλλου από την Υψηλή Πύλη έγινε με τη Συνθήκη της Αδριανούπολης (14 Σεπτ.
1829)

3. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
3
2. Αγρανάπαυση ονομάζεται η προσωρινή διακοπή της καλλιέργειας ενός αγρού για να
αποκτήσει ξανά την παραγωγικότητα του. Συνήθως διαρκεί ένα χρόνο και εξαρτάται από
το είδος του εδάφους και τις κλιματικές συνθήκες που επικρατούν. Η αγρανάπαυση
είναι περισσότερο αναγκαία στους αγρούς που εφαρμόζεται εντατική μονοκαλλιέργεια
που έχει ως αποτέλεσμα την "κατανάλωση" των θρεπτικών συστατικών του εδάφους.
3. Ο Κριμαϊκός Πόλεμος (Οκτώβριος 1853 - Φεβρουάριος 1856) υπήρξε η ένοπλη
σύγκρουση μεταξύ της Ρωσικής Αυτοκρατορίας από τη μία πλευρά και των συμμαχικών
δυνάμεων της Βρετανικής Αυτοκρατορίας, της Αυτοκρατορίας της Γαλλίας, της
Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και του Βασιλείου της Σαρδηνίας από την άλλη πλευρά. Ο
βασιλιάς Όθωνας της Ελλάδας εκμεταλλεύτηκε την ευκαιρία υποκινώντας
επαναστατικά κινήματα κατά των Οθωμανών. Οι πρέσβεις των τεσσάρων μεγάλων
δυνάμεων επέδωσαν τελεσίγραφο με τις αξιώσεις τους στον Όθωνα, επιβάλλοντας του
να κηρύξει ουδετερότητα έναντι των εμπολέμων. Ακολούθησε ναυτικός αποκλεισμός
του Πειραιά. Έτσι, στις 13 Μαΐου 1854 γαλλικά πολεμικά πλοία εμφανίστηκαν στον
Πειραιά και αποβίβασαν στρατεύματα κατοχής. Τραγική συνέπεια της παρουσίας των
στρατευμάτων κατοχής ήταν η διάδοση της χολέρας στους πολίτες των Αθηνών και ο
θάνατος εκατοντάδων από την μεταδοτική αυτή ασθένεια.
4. Σταφιδική κρίση: Το κυριότερο εξαγωγικό προϊόν του Ελληνικού Βασιλείου, από την
Απελευθέρωση μέχρι τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα, ήταν η σταφίδα. Η ζήτηση
στην ευρωπαϊκή αγορά ήταν μεγάλη και η Ελλάδα ήταν ο κύριος εξαγωγέας. Η κύρια
αιτία της κρίσης του σταφιδεμπορίου ήταν η υπερπαραγωγή, που έριξε πολύ την
εξαγωγική τιμή της σταφίδας και που προκάλεσε αδιέξοδα και σημάδεψε την ελληνική
οικονομία στο τέλος του 19ου αιώνα και στις αρχές του 20ού.
Ερωτήσεις
1. Πώς διαμορφώθηκαν τα σύνορα της Ελλάδας από τα πρώτα χρόνια της
Ανεξαρτησίας μέχρι το 1881;
1η παρ. «Η Ελλάδα δεν ήταν... τη Μακεδονία»
2. Να περιγράψετε την εικόνα του ελληνικού τοπίου τα πρώτα χρόνια του
ελεύθερου ελληνικού βίου και να τη συσχετίσετε με τη πληθυσμιακή
πυκνότητα του κράτους.
2η παρ. «Η πυκνότητα του πληθυσμού.. απέπνεε το τοπίο»
3. Να αναφερθείτε στην εξέλιξη του πληθυσμού του ελληνικού κράτους το
19ο αιώνα και στους παράγοντες που την επηρέασαν.
3η παρ. «Παρ’ όλα αυτά... της χώρας»
4. Τι γνωρίζετε για τις μετακινήσεις ελληνικών πληθυσμών εντός και εκτός
Ελλάδας ως και τις αρχές του 20ού αιώνα;
β. «Οι πόλεις μεγάλωναν... Ατλαντικό»

4. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
4
Επεξεργασία πηγών
Αφού διαβάσετε τα παρακάτω ιστορικά παραθέματα και σε συνδυασμό με τις ιστορικές σας
γνώσεις να απαντήσετε στα εξής:
α. Ποιοι παράγοντες επηρέασαν την πορεία αύξησης του πληθυσμού της Ελλάδας;
β. Να παρουσιάσετε τα χαρακτηριστικά των μετακινήσεων των αγροτικών πληθυσμών μέσα
και έξω από την Ελλάδα και να τις ερμηνεύσετε
ΚΕΙΜΕΝΟ Α
Η Ελλάδα του 19ου αιώνα, όπως όλες οι χώρες στον κόσμο, γνώρισε και αυτή
τη δημογραφική έκρηξη. Από το 1840-1850 υπάρχει ένα ποιοτικό άλμα στο
ποσοστό της φυσικής πληθυσμιακής αύξησης: οι υγειονομικές επιπτώσεις
της βιομηχανικής επανάστασης εκτόπισαν οριστικά το «φυσιολογι κό»
ποσοστό θνησιμότητας. Έτσι, λοιπόν, γύρω στα μέσα του περασμένού (σημ.
19ου) αιώνα, υπάρχει μια αισθητή πτώση του ποσοστού θνησιμότητας, που
στις αρχές του 19ου αιώνα θα έπρεπε να φτάνει στα 20%, και το 1900 στα
17%. Συγχρόνως, φαίνεται πως εξαφανίζονται οι επιδημίες.
Κ. Τσουκαλάς, Εξάρτηση και αναπαραγωγή – Ο κοινωνικός ρόλος των
εκπαιδευτικών μηχανισμών στην Ελλάδα (1830 – 1922), σελ. 97- 98
ΚΕΙΜΕΝΟ Β
Είναι αλήθεια πως ο σχηματισμός των ελληνικών πόλεων (που στην ουσία
ήταν ανύπαρκτες την εποχή που δημιουργήθηκε το ελεύθερο βασίλειο),
προκύπτει βασικά από τη συρροή εργατών στα αστικά κέντρα. Όμως σ’
ολόκληρο το 19ο αιώνα είναι εντελώς αδύνατο να δώσουμε ακριβείς
αριθμούς (...)
Το τμήμα εκείνο του αστικού πληθυσμού που αυξήθηκε λόγω της
εσωτερικής μετανάστευσης δε θα πρέπει συνεπώς να ξεπερνάει το πολύ τις
100.000 κατοίκους. Συμπεραίνουμε, λοιπόν, ότι το μεταναστευτικό ρεύμα
προς το εξωτερικό ήταν αριθμητικά ισχυρότερο από το ρεύμα
αστικοποίησης. Με άλλα λόγια περισσότεροι κάτοικοι της ελληνικής
επαρχίας οδήγούνται προς το εξωτερικό, παρά προς τις πόλεις. Επιπλέον,
παρατηρούμε κι ένα ρεύμα παλιννόστησης από τις ελληνικές κοινότητες του
εξωτερικού κατευθείαν προς την Αθήνα.
ό.π. σελ. 107

5. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
5
2. Οι παραγωγικές δυνάμεις μέσα και έξω από την
Ελλάδα και η Μεγάλη Ιδέα (σελ. 15-16)
1η §
ΑΙΤΙΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ
ΔΥΣΠΡΑΓΙΑΣ
ΠΟΛΛΕΣ ΔΕΚΑΕΤΙΕΣ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΑΝΕΞΑΡΤΗΣΙΑ
 η Ελλάδα εξακολουθεί να μοιάζει περισσότερο
με την Ανατολή παρά με τη Δύση
ΑΙΤΙΑ
1. Απουσίαζαν τα ισχυρά κέντρα ανάπτυξης
2. Η χώρα δε διέθετε σημαντικές πρώτες ύλες
3. Δεν είχε πλεονάζον ειδικευμένο ή φθηνό
εργατικό δυναμικό
4. η συσσώρευση κεφαλαίο (ιδιωτικού ή
δημοσίου) ήταν ελάχιστη
5. η εσωτερική αγορά ήταν περιορισμένη έως
ασήμαντη
2η §
Η ΣΤΑΣΗ ΤΗΣ
ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ
ΔΙΑΣΠΟΡΑΣ
Η ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΣΤΟ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟ
 ισχυρά κέντρα ελληνισμού κυριαρχούν στο χώρο τους και
ευρύτερα
 ελληνικά κεφάλαια και πλούτος αναπτύσσονται:
 από την Ουκρανία έως το Σουδάν
 από το Δούναβη έως τον Καύκασο
 από τη Σμύρνη έως την Κιλικία
Η ΣΤΑΣΗ ΠΡΟΣ ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΚΡΑΤΟΣ
— ήταν για πολλά χρόνια μια κακή ανάμνηση
— οι δικές τους επιτυχίες φαίνονταν ανώτερες σε σύγκριση με
τη στασιμότητα και την ένδεια της Ελλάδας
Η ΑΛΛΑΓΗ ΤΗΣ ΣΤΑΣΗΣ ΤΟΥΣ
 προς το τέλος του 19ου αι. οι συνθήκες για τους Έλληνες της
Διασποράς δυσκολεύουν  βλέπουν την Ελλάδα ως
ασφαλές καταφύγιο και πεδίο ανάπτυξης οικονομικών
δραστηριοτήτων.
3η §
Η ΜΕΓΑΛΗ ΙΔΕΑ
ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ
η πρόοδος του ελληνισμού της Διασποράς ενίσχυε την ιδέα ότι το
μικρό ελληνικό βασίλειο ήταν ημιτελής κατασκευή, θεμέλιο για
κάτι μεγαλύτερο.
Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΜΕΓΑΛΗΣ ΙΔΕΑΣ
 δημιουργούσε προσδοκίες για ολοκλήρωση του εθνικού
οράματος
 προϋπέθετε σημαντική διεύρυνση των συνόρων
 είχε επιπτώσεις στον πολιτικό και οικονομικό χώρο
 οι ελληνικές κυβερνήσεις δεν ενδιαφέρονταν αποκλειστικά για
τα εσωτερικά ζητήματα
 όλα συνυφαίνονταν με το εθνικό όραμα 1. το κόστος των
προσπαθειών μεγάλωνε 2. οι οικονομικές πρωτοβουλίες
επηρεάζονταν από τις εθνικές κρίσεις

6. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
6
Ορισμοί
 Μεγάλη Ιδέα: εθνική ιδεολογία που διαμορφώθηκε στην Ελλάδα, ενισχυόταν από
την πρόοδο του εκτός των εθνικών συνόρων ελληνισμού και στηριζόταν στην
άποψη ότι το υπάρχον κράτος δεν ήταν παρά μία ημιτελής κατασκευή, τα θεμέλια
απλώς για κάτι μεγαλύτερο. Δημιουργούσε προσδοκίες για ολοκλήρωση του
εθνικού οράματος, που προϋπέθετε σημαντική διεύρυνση των συνόρων. Είχε
επιπτώσεις στον πολιτικό και οικονομικό χώρο ιδιαίτερα σε εποχές που τα
προβλήματα έμοιαζαν με ανοιχτές πληγές (π.χ. κρητικό, μακεδονικό ζήτημα). (+σελ.
48) Η Μεγάλη Ιδέα και οι προϋποθέσεις της, ο εκσυγχρονισμός του κράτους,
αποτέλεσαν ισχυρά ιδεολογικά, πολιτικά και οικονομικά ερείσματα για τη
διεκδίκηση της Μεγάλης Ελλάδας με πιθανότητα επιτυχίας.
Σχολιασμός
Ως απόδημος Ελληνισμός ή ελληνική διασπορά χαρακτηρίζεται το σύνολο των
εκπατρισμένων Ελλήνων, που μολονότι εγκαταστάθηκε, έστω και με σχετική μονιμότητα,
σε χώρες ή περιοχές εκτός του εθνικού χώρου, εξακολουθεί να συντηρεί, σε επίπεδο
συλλογικό ή και ατομικό, τις υλικές, πολιτιστικές και συναισθηματικές του σχέσεις με τη
χώρα της άμεσης ή της παλαιότερης καταγωγής του[1]. Ο όρος αυτός δίδεται σε
αντιδιαστολή με τον ξενιτεμένο Ελληνισμό που περιλαμβάνει και Έλληνες που βρίσκονται
μεν στο εξωτερικό αλλά δεν διαμένουν μόνιμα εκτός Ελλάδας π.χ. οι Έλληνες ναυτικοί,
διπλωμάτες, εμπορικοί αντιπρόσωποι κ.λπ.. Με την αυτή σημασία του όρου αποδίδεται
και για κάθε απόδημο Έλληνα ο όρος «Έλληνας του εξωτερικού». Κατά το 19ο αίωνα οι
Έλληνες της Διασποράς στην Ευρώπη είχαν έντονη οκονομική παρουσία και
δραστηριοποιούνταν κυρίως στο εμπόριο.
Ερωτήσεις
1. Να αναφέρετε τα αίτια της οικονομικής και τεχνολογικής καθυστέρησης τα πρώτα
χρόνια του βίου του ελληνικού κράτους σε σχέση με την Ευρώπη.
1η παρ., σελ. 15 «Πολλές δεκαετίες... ασήμαντη»
2. Ποια στάση κράτησε η ελληνική διασπορά απέναντι στο ελληνικό κράτος ως τα τέλη
του 19ου αιώνα;
2η παρ. σελ. 15, «Επιπλέον, η χώρα... οικονομικών δραστηριοτήτων»
3. Τι γνωρίζετε για τη «Μεγάλη Ιδέα» και πώς επηρέαζε αυτή η εθνική ιδεολογία την
οικονομική και πολιτική ζωή της Ελλάδας;
3η παρ. σελ. 15-16 «Στο μεταξύ η πρόοδος... έρμαια των εθνικών κρίσεων»

7. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
7
Β. Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΚΑΤΑ ΤΟ 19Ο
ΑΙΩΝΑ
1. Το εμπόριο
1η §
ΑΙΤΙΕΣ
ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΕΝΟΥ
ΕΣΩΤΕΡΙΚΟΥ
ΕΜΠΟΡΙΟΥ
ΚΑΘΗΛΩΣΗ ΕΜΠΟΡΙΟΥ ΤΟ 19ο ΑΙ.
1. τα οικονομικά μεγέθη της χώρας
2. ο μικρός πληθυσμός
3. η περιορισμένη αγοραστική δυνατότητα
4. απουσία παραγωγικών μονάδων μεγάλου
μεγέθους
ΑΛΛΑΓΗ ΤΙΣ ΤΕΛΕΥΤΑΙΕΣ ΔΕΚΑΕΤΙΕΣ
 άξια λόγου εμπορική
 σε μεγάλο ποσοστό τροφοδοτήθηκε από
εισαγόμενα καταναλωτικά προϊόντα
2η §
ΠΑΘΗΤΙΚΟ ΙΣΟΖΥΓΙΟ
ΠΛΗΡΩΜΩΝ
ΕΞΩΤΕΡΙΚΟ ΕΜΠΟΡΙΟ
ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΥ ΕΜΠΟΡΙΟΥ
— εμπόριο έως το 1913 κυρίως εξωτερικό
— βασικό πρόβλημα το ισοζύγιο πληρωμών, η Ελλάδα
αγόραζε από το εξωτερικό περισσότερα απ’ όσα πωλούσε
— συνέβαλλε στην αντιμετώπιση του επισιτιστικού
προβλήματος
— η πλέον αξιόπιστη πηγή εσόδων για τα δημόσια ταμεία
(έσοδα τελωνείων)
Η ΣΤΑΣΗ ΠΡΟΣ ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΚΡΑΤΟΣ
— ήταν για πολλά χρόνια μια κακή ανάμνηση
— οι δικές τους επιτυχίες φαίνονταν ανώτερες σε σύγκριση
με τη στασιμότητα και την ένδεια της Ελλάδας
Η ΑΛΛΑΓΗ ΤΗΣ ΣΤΑΣΗΣ ΤΟΥΣ
 προς το τέλος του 19ου αι. οι συνθήκες για τους Έλληνες
της Διασποράς δυσκολεύουν  βλέπουν την Ελλάδα ως
ασφαλές καταφύγιο και πεδίο ανάπτυξης οικονομικών
δραστηριοτήτων.

8. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
8
3η §
ΑΥΞΗΣΗ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΥ
ΕΜΠΟΡΙΟΥ
Ρυθμοί ανάλογοι
— με τη γενικότερη βελτίωση των οικονομικών μεγεθών
— με τους ρυθμούς ανάπτυξης της διεθνούς εμπορικής
κίνησης
στατιστικά, η αύξηση των συναλλαγών εντυπωσιακή
 1851: 36.000.000 χρυσές δρχ. (αξία
εισαγωγών+εξαγωγών)
 1901:235.000.000
 1911: 315.000.000
ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΑΥΞΗΣΗΣ:
1. διεύρυνση Ελλάδας (προσάρτηση Ιονίων Νήσων –
Θεσσαλίας)
2. αύξηση πληθυσμού κατά 2,5 φορές
4η – 5η
ΕΙΔΗ ΕΞΑΓΩΓΙΚΟΥ
ΕΜΠΟΡΙΟΥ
4η §
ΚΥΡΙΑ ΕΞΑΓΩΓΙΜΑ
ΕΙΔΗ
παραγωγικά προϊόντα
— 2/3 σε αξία τα γεωργικά προϊόντα
— 3/4 στη δεκαετία 1900-1910
ΚΥΡΙΑ ΕΙΔΗ
1. στην πρώτη θέση η σταφίδα (1/2 συνολικών εξαγωγών
2. ελαιόλαδο
3. κρασί (μετά το 1900)
5Η
ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΙΚΑ
ΕΞΑΓΩΓΙΜΑ ΕΙΔΗ
1. μικρές ποσότητες φυτικών προϊόντων για βιομ.
επεξεργασία (π.χ. βαμβάκι, καπνός)  2-3%
2. κατεργασμένα δέρματα (μέχρι το 1880)
3. μεταλλευτικά προϊόντα (1/5 των εξαγωγών), κυρίως
μόλυβδο, μαγγανιούχα μεταλλεύματα, σμύριδα, θηραϊκή
γη
4. ασήμαντες εξαγωγές βιομηχανικών προϊόντων
6η
ΕΙΣΑΓΩΓΕΣ
αγροτικά είδη (1/3 σε αξία)
 δημητριακά (σιτάρι)
βιομηχανικά είδη
 υφάσματα
 νήματα
 ορυκτά (άνθρακας)
 ξυλεία
 χημικά προϊόντα
 μηχανήματα
7Η
ΧΩΡΕΣ ΜΕ
ΕΜΠΟΡΙΚΟΥΣ
ΔΕΣΜΟΥΣ
Βιομηχανικά κράτη Δυτ. Ευρώπης
1. Αγγλία (εξαγωγή σταφίδας, σημαντικό ποσοστό
μεταλλευμάτων)
2. Γαλλία
3. μικρότερα κράτη π.χ. Βέλγιο
Οθωμανική Αυτοκρατορία
 λιγότερες εμπορικές σχέσεις από πλευράς όγκου και
αξίας

9. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
9
8Η
ΕΛΛΗΝΙΚΗ
ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ ΣΤΟ
ΕΞΩΤΕΡΙΚΟ
Ισχυροί ελληνικοί εμπορικοί οίκοι στις γύρω από την Ελλάδα
περιοχές
1. Νότια Ρωσία
2. περιοχές Δούναβη
3. Κωνσταντινούπολη
4. άλλα λιμάνια Οθωμανική Αυτοκρατορίας
5. Σμύρνη
6. Αλεξάνδρεια
 ανταγωνισμός με τους εγχώριους εμπόρους αλλά και
τους ισχυρούς εμπορικούς οίκους της Δύσης
Σχολιασμός
1. σμύριδα: Η σμύριδα Νάξου χρησιμοποιούνταν για την κατασκευή μυλοπετρών σε
αλευρόμυλους. Κονιοποιημένο χρησιμοποιείται ευρέως ως λειαντικό: στίλβωση λίθων
όταν βρέχεται με νερό, ή μέταλλων όταν αναμειγνύεται με λάδι. Η κονιοποιημένη
σμύριδα χρησιμοποιείται για κατασκευή γυαλόχαρτου όταν χρησιμοποιείται σε
επιφάνειες που καλύπτονται με κόλλα. Μετά τη δημιουργία του Ελληνικού κράτους η
ναξία σμύρις φθάνει βαθμιαία να θεωρείται ως ένα από τα κυριότερα εξαγωγικά
προϊόντα. Με νόμους που ξεκινούν από το 1852 ορίζεται ότι η σμύρις εξορύσσεται και
διατίθεται αποκλειστικά για λογαριασμό του δημοσίου μέσω του Ελληνικού
Μονοπωλίου.
2. θηραϊκή γη: Ηφαιστειακή σποδός που προέρχεται από το ηφαίστειο της Σαντορίνης και
καλύπτει σχεδόν όλη την επιφάνεια των νησιών Σαντορίνη, Θηρασία και Ασπρονήσι, με
στρώμα πάχους 15-50 μ.
Ερωτήσεις
1. Σε ποια κατάσταση βρισκόταν η εσωτερική εμπορική κίνηση κατά το 19ο αιώνα;
1η §, σελ. 17, «Τα οικονομικά μεγέθη... προϊόντα»
2. Ποιοι παράγοντες διαμόρφωναν το ισοζύγιο πληρωμών της χώρας σε ό,τι αφορά τις
εμπορικές συναλλαγές;
2η § σελ. 17, «Για τους ίδιους λόγους... δημοσίων εσόδων»
3. Να περιγράψετε τη διαμόρφωση των εμπορικών συναλλαγών ως το 1911, αναλύοντας
ταυτόχρονα και τους παράγοντες που συνετέλεσαν στην αύξησή τους.
3η § σελ. 18, «Η ανάπτυξη... κατά 2,5 φορές»
4. Τι γνωρίζετε για τις ελληνικές εξαγωγές κατά τη διάρκεια του 19ου και ως τις αρχές του
20ού αιώνα;
4η – 5η § σελ. 18, «Αν λάβουμε υπόψη... κυριολεκτικά ασήμαντες»
+ 7η σελ. 19 «Οι χώρες... όγκου και αξίας»

10. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
10
5. Να αναφέρετε τα κύρια προϊόντα που εισήγαγε η Ελλάδα, καθώς και τις χώρες με τις
οποίες διατηρούσε εμπορικές σχέσεις.
6η § σελ. 18, «Στις εισαγωγές... μηχανημάτων»
6. Να αναφέρετε τις εκτός της Ελλάδας περιοχές στις οποίες είχαν επεκτείνει τις
δραστηριότητές τους οι ισχυροί ελληνικοί εμπορικοί οίκοι.
8η σελ. 19, «Η ελληνική εμπορική... κρατών της Δύσης»
2. Η εμπορική ναυτιλία
1η
§ Συνθήκες ανάπτυξης πριν την Επανάσταση
Tο 18ο αιώνα αναπτύσσεται η ναυτιλία λόγω:
1. εξόδου της Ρωσίας στη Μαύρη Θάλασσα
2. της συνθήκης του Κιουτσούκ-Καϊναρτζή
3. Γαλλικής επανάστασης / Ναπολεόντειων πολέμων
2η
§ Συνθήκες κατά τη διάρκεια της Επανάστασης
Στη διάρκεια της Επανάστασης η ναυτιλία παρακμάζει γιατί:
1. ο εμπορικός στόλος μετατρέπεται σε πολεμικό
2. οι δρόμοι του εμπορίου κλείνουν
3. καταστρέφονται παραδοσιακά ναυτιλιακά κέντρα
3η
§ 1830 -1919: μετά την Επανάσταση
Στο νεοσύστατο κράτος νέο κέντρο η Σύρος λόγω:
1. της στρατηγικής της θέσης
2. της δυναμικής παρουσίας των Ελλήνων της διασποράς στην ευρύτερη περιοχή
4η
§ Πορεία ναυτιλίας – Συντελεστές ανάπτυξης
Το 19ο αιώνα η ελληνική ναυτιλία έχει γενικά ανοδική πορεία καθώς:
1. αυξάνεται ο αριθμός και η χωρητικότητα των πλοίων
2. αντικαθίστανται σταδιακά τα ιστιοφόρα από ατμόπλοια
3. γίνονται δημόσια έργα (λιμάνια, φαροσήμανση)
5η
§ Εισαγωγή στην εποχή του ατμού
Η είσοδος του ατμού οδηγεί στην αναζήτηση κεφαλαίων από:
1. εταιρίες
2. ισχυρά επιχειρηματικά σχήματα
Χρηματοδότες της νέας εξέλιξης είναι:
1. το κράτος
2. οι τράπεζες
3. οι ομογενείς
Προβλήματα ανάπτυξης της ατμοπλοΐας είναι:
1. η περιορισμένη διαθεσιμότητα κεφαλαίων

11. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
11
2. ο αυξημένος επιχειρηματικός κίνδυνος
6η
§ Συνέπειες Α΄ Παγκοσμίου στη ναυτιλία
Η ανάπτυξη έρχεται αλλά καταστρέφεται από τον Α΄ παγκόσμιο πόλεμο.
Ερωτήσεις
1. Πώς διαμορφώθηκε η ναυτιλιακή δραστηριότητα πριν την ελληνική επανάσταση και
ποιοι παράγοντες έδωσαν ώθηση στην ελληνική ναυτιλία να αναπτυχθεί σε αυτό το
διάστημα;
«Στη διάρκεια του 18ου... να εκμεταλλευθούν οι Έλληνες»
2. Να παρουσιάσετε τις συνέπειες που προκάλεσε η ελληνική επανάσταση του 1821 στην
εμπορική ναυτιλία.
«Ακολούθησαν δύσκολα χρόνια... των ναυτικών υποθέσεων»
3. Ποιοι λόγοι οδήγησαν στην ανάπτυξη νέων ναυτιλιακών κέντρων μετά την ανακήρυξη
της ανεξαρτησίας του ελληνικού κράτους;
«Στο ελληνικό κράτος... αργότερα την Αίγυπτο»
4. Τι γνωρίζετε για την πορεία της ελληνικής εμπορικής ναυτιλίας στα μέσα του 19ου
αιώνα και τους παράγοντες που την επηρέασαν;
«Στη διάρκεια του 19ου αιώνα... ελληνικές θάλασσες»
5. Να αναφέρετε τις συνέπειες που είχε για την ελληνική ναυτιλία η ατμοκίνηση και τις
προσπάθειες που έγιναν για να εκσυγχρονιστούν τα ελληνικά πλοία.
«Οι πρωτοβουλίες... ελληνικής ατμοπλοΐας»
6. Ποια ήταν η κατάσταση του ελληνικού εμπορικού στόλου την τελευταία δεκαετία του
19ου αιώνα και μέχρι τη λήξη του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου;
«Η παρουσία της άρχισε να γίνεται αισθητή... χρειάστηκε μια νέα αρχή»
3. Η διανομή των εθνικών κτημάτων
1η
§ o όρος «εθνικές γαίες»
 «Εθνικές γαίες»: Κτηματικές ιδιοκτησίες των Οθωμανών που περιήλθαν στον έλεγχο
του ελληνικού κράτους «επαναστατικώ δικαίω».
2η
§ Δυνατότητες χρήσης
 Χρησιμοποιήθηκαν ως:
1. υποθήκες για τη σύναψη δανείων
2. μέσα εξασφάλισης εσόδων μέσω της εκποίησής τους

12. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
12
3η
– 4η
§ Προβλήματα κατά τη διανομή
 Εμπόδια για τη διανομή τους:
1. τα ισχυρά δικαιώματα ιδιοκτησίας των ανθρώπων που τα καλλιεργούσαν για
χρόνια
2. η έλλειψη ξεκάθαρων τίτλων ιδιοκτησίας
3. τα επάλληλα δικαιώματα επί της γης
4. η απευθείας εξαγορά τους από ιδιώτες χωρίς κρατική διαμεσολάβηση
5. οι καταπατήσεις
6. η προσαρμογή από το οθωμανικό στο βυζαντινορωμαϊκό δίκαιο
6η
§ Αιτίες πολυτεμαχισμου - συνεπειες
Οι «εθνικές γαίες» οδηγούνταν σε πολυτεμαχισμό λόγω:
1. έλλειψης μεγάλων κεφαλαίων
2. τάσης απόκτησης ακίνητης περιουσίας στις πόλεις
Αποτελέσματα:
1. αποτράπηκαν οι κοινωνικές εντάσεις και συγκρούσεις
2. οι μικρές ιδιοκτησίες ήταν ευάλωτες σε κρίσεις, στις διαθέσεις της αγοράς και στους
φόρους
3. ευνοήθηκε η ανάπτυξη ενός συστήματος πολιτικής προστασίας
6η
– 8η
§ Νομοθετικές ρυθμίσεις 1870-1871:
Στόχοι – ρυθμίσεις - αποτελέσματα
 1870-1871: νομοθετικές ρυθμίσεις με στόχο:
1. να εξασφαλιστούν οι ακτήμονες χωρικοί
2. το κράτος να εξασφαλίσει έσοδα μέσω της εκποίησης
 Αντιφατικοί στόχοι που οδήγησαν μεν σε σημαντική διανομή γαιών αλλά με τα μισά
έσοδα για το κράτος.
Ερωτήσεις
1. Τι ονομάζουμε «εθνικές γαίες», ποια η έκτασή τους και πώς τις χρησιμοποίησαν οι
ελληνικές επαναστατικές κυβερνήσεις;
«Από τα πολλά προβλήματα... 5.000.000 στρέμματα»
2. Να αναφέρετε και να ερμηνεύσετε τα προβλήματα που δημιουργήθηκαν γύρω από τη
διανομή των εθνικών γαιών, σε σχέση με τους καλλιεργητές που είχαν δικαιώματα
εκμετάλλευσης της γης προεπαναστατικά.
«Η διανομή... δικαιώματα επί της γης»
3. Ποια ήταν η τύχη των εθνικών γαιών της Στερεάς Ελλάδας;
«Από την άλλη πλευρά... ατασθαλίες»
4. Ποιοι λόγοι οδήγησαν στον πολυτεμαχισμό των εθνικών γαιών και ποιες συνέπειες
προκλήθηκαν εξαιτίας αυτού του γεγονότος σε πολιτικό και κοινωνικό επίπεδο;
«Γενικότερα όμως... κατά την προεπαναστατική περίοδο»

13. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
13
5. Να αναφέρετε τους στόχους που έθεσαν οι νομοθετικές ρυθμίσεις στην περίοδο 1870-
1871 σχετικά με την αντιμετώπιση του ζητήματος των εθνικών γαιών.
«Η οριστική αντιμετώπιση... ικανοποιητικό βαθμό»
6. Πώς ρυθμίστηκε οριστικά το ζήτημα των εθνικών γαιών και ποια αποτελέσματα
επέφερε αυτή η ρύθμιση;
«Σύμφωνα με τις σχετικές ... εθνικής αυτής ιδιοκτησίας»
4. Η εκμετάλλευση των ορυχείων
1η
§ Δυνατότητες εκμετάλλευσης
 Η απουσία βαριάς βιομηχανίας στην Ελλάδα περιόριζε το ενδιαφέρον για
εκμετάλλευση του υπεδάφους.
 Οι δραστηριότητες αυτές αποσκοπούσαν:
1. σε εξαγωγές μεταλλευτικών προϊόντων για τις δυτικές βιομηχανίες
2. στην εξυπηρέτηση τοπικών αναγκών με προϊόντα λατομείων και οικοδομικά υλικά
2η
§ Αίτια ανάπτυξης – Νομοθεσία - Συγκυρία
 Η εκμετάλλευση των κοιτασμάτων ενθαρρύνθηκε λόγω:
1. της νομοθεσίας στη δεκαετία του 1860 που εκχωρούσε μεταλλευτικά δικαιώματα
με ευνοϊκούς όρους
2. των διαφόρων συγκυριών (π.χ διώρυγα του Σουέζ)
3η
– 5η
§ Περιοχές - προϊόντα
 1866 Λαύριο: γαλλοϊταλική εταιρία εξορύσσει μεταλλεύματα:
1. από τα κοιτάσματα
2. από τις «σκωρίες»
 Άλλες περιοχές εκμετάλλευσης:
1. Μήλος
2. Νάξος
3. Θήρα
Υλικά εξόρυξης:
1. άργυρος
2. μόλυβδος
3. θειάφι
4. σμύριδα
5. θηραϊκή γη
6. μάρμαρο
7. αλάτι
Σχολιασμός
Ο Ιωάννης Βαπτιστής Σερπιέρης (Giovanni Battista Serpieri) (1832[1], Ρίμινι - Αθήνα, 1887[2])
ήταν Ιταλός επιχειρηματίας, ο οποίος δραστηριοποιήθηκε στο Λαύριο, αλλά και σε άλλα
μέρη της Ελλάδας, με μεταλλευτικές εργασίες. Ήταν ένας από τους πρώτους επιχειρηματίες

14. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
14
που ασχολήθηκαν με τη μεταλλευτική στη νεώτερη ΕλλάδαΣτην Ελλάδα ίδρυσε το 1864 την
εταιρεία Roux - Serpieri - Fressynet C.E., με συνέταιρο το γαλλικό τραπεζικό οίκο I.Roux -
Fressynet με έδρα τη Μασσαλία, για να εκμεταλλευθεί μεταλλεύματα αργυρούχου
μολύβδου (αλλά και τα υπολείμματα από τις αρχαίες εκμεταλλεύσεις) στο Λαύριο,
ακολουθώντας το παράδειγμα του πατέρα του στη Σαρδηνία, αναβιώνοντας τα Μεταλλεία
Λαυρίου τα οποία είχαν μείνει ανενεργά από την αρχαιότητα. Η εταιρεία λειτούργησε έως
το 1873, οπότε μετά το Λαυρεωτικό ζήτημα, εξαγοράσθηκε από την Τράπεζα
Κωνσταντινουπόλεως με κύριο μέτοχο τον Ανδρέα Συγγρό και δημιουργήθηκε η Ε.Ε.Μ.Λ.
Ελληνική Εταιρεία Μεταλλείων Λαυρίου με έργο την εκμετάλλευση των σκωριών και των
εκβολάδων από τις αρχαίες εκμεταλλεύσεις στην οποία συμμετείχε και ο Σερπιέρης.. Ο
Σερπιέρης δραστηριοποιήθηκε επίσης στο φωταέριο. Ο Σερπιέρης, ως ιδιοκτήτης μιας εκ
των δύο εταιριών που δραστηριοποιούντο στην περιοχή του Λαυρίου, ασκούσε καταλυτικό
έλεγχο στην καθημερινότητα των κατοίκων που ως επί το πλείστον επρόκειτο περί
εσωτερικών μεταναστών που είχαν εγκατασταθεί στην περιοχή για να εργαστούν στα
ορυχεία. Οι δήμαρχοι της περιοχής ήταν διευθυντικά στελέχη της περιοχής ενώ οι κάτοικοι
εξαρτώντο αποκλειστικά από τις εταιρείες που εκμεταλλεύονταν τα ορυχεία. Περιηγητές και
παρατηρητές της εποχής κάνουν αναφορά στην οικολογική μόλυνση που προκαλούσαν τα
μεταλλεία στην ευρύτερη περιοχή καθώς και για τις αντίξοες και σκληρές συνθήκες εργασίας
που επικρατούσαν σε αυτά.
Ερωτήσεις
1. Τι γνωρίζετε για τον τρόπο που προσεγγίστηκε το ζήτημα της εκμετάλλευσης του
υπεδάφους ως τα μέσα του 19ου αιώνα;
«Η απουσία... στοιχειώδη μόνο επεξεργασία»
2. Πώς ρυθμίστηκε νομοθετικά το ζήτημα της χρήσης των μεταλλείων και ποιοι λόγοι
οδήγησαν στην αύξηση του ενδιαφέροντος για τα μεταλλευτικά και οικοδομικά υλικά;
«Η Ελλάδα... Ανατολική Μεσόγειο»
3. Ποια περιοχή αποτέλεσε το κέντρο της μεταλλευτικής δραστηριότητας στην Ελλάδα;
Να αναφέρετε τα μεταλλευτικά προϊόντα που ενίσχυσαν τις ελληνικές εξαγωγές.
«Η πιο γνωστή περιοχή... μεγάλα έργα)»
4. Τι γνωρίζετε για τα προϊόντα του υπεδάφους, πλην των μεταλλευτικών, που
αποτέλεσαν πηγή εσόδων για το ελληνικό κράτος;
«Με την οικοδομική ανάπτυξη... όλο αυτό το διάστημα»
5. Η δημιουργία τραπεζικού συστήματος
1η
§ Αναγκαιότητα ύπαρξης
 Η ίδρυση τραπεζών ήταν αναγκαία γιατί:
1. θα εξυπηρετούσε τις κυβερνητικές ανάγκες
2. θα εξασφάλιζε στους επιχειρηματίες ένα σύστημα δανεισμού χωρίς τοκογλυφία

15. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
15
2η
§ Κατάσταση πιστωτικού συστήματος – Τοκογλυφία – Στόχος
κράτους
 Γνωρίσματα του πιστωτικού συστήματος τα πρώτα χρόνια της ανεξαρτησίας:
1. ήταν συνδεδεμένο με το εμπόριο αγροτικών προϊόντων
2. οι έμποροι δάνειζαν με τοκογλυφικούς όρους
3. ο δανεισμός κατευθυνόταν κυρίως στους αγρότες με δυσμενείς όρους
4. άλλοι κλάδοι στερούνταν πιστώσεις και περιόριζαν τις επιχειρηματικές τους
πρωτοβουλίες
3η
§ Ίδρυση Εθνικής Τράπεζας - δραστηριότητες
 1841: Ίδρυση της Εθνικής Σράπεζας με κύριους μετόχους:
1. ο κεφαλαιούχος Εϋνάρδος
2. το ελληνικό κράτος
3. έλληνες έμποροι και επιχειρηματίες της διασποράς
4. ξένες προσωπικότητες
5. κεφαλαιούχοι του ελληνικού χώρου
 Πρώτος διοικητής: Γεώργιος Σταύρου
 Κύρια δραστηριότητα της τράπεζας είναι η έκδοση χαρτονομίσματος.
4η
§ Αποτελέσματα ίδρυσης
 Η Εθνική Tράπεζα εξαπλώνεται και σε άλλες πόλεις και βοηθά στην αντιμετώπιση της
τοκογλυφίας.
5η
§ Αποτελέσματα ίδρυσης
 Άλλες τράπεζες:
1. Ιονική Τράπεζα
2. Τράπεζα Ηπειροθεσσαλίας
3. Γενική Πιστωτική Σράπεζα
4. Τράπεζα Βιομηχανικής Πίστεως
Ερωτήσεις
1. Να αναλύσετε τους στόχους που θα εξυπηρετούσε η ίδρυση τραπεζικών ιδρυμάτων.
«Με την ίδρυση... και όχι τοκογλυφίας»
2. Σε ποια κατάσταση βρισκόταν το πιστωτικό σύστημα της χώρας τα πρώτα χρόνια
της Ανεξαρτησίας και ποιοι παράγοντες δυσχέραιναν τις προσπάθειες που γινόταν
για την εύρυθμη λειτουργία του; Με ποιο σκεπτικό προσεγγίστηκε το πρόβλημα
από το κράτος;
«Το πιστωτικό σύστημα... ειδικών κοινωνικών ομάδων»
3. Πότε ιδρύθηκε η Εθνική Τράπεζα, ποιος ήταν ο πρώτος διοικητής της και ποιοι οι
κυριότεροι μέτοχοί της;
«Το μεγάλο βήμα... (Σκουζές, Ράλλης)»

16. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
16
4. Να περιγράψετε τις δραστηριότητες της Εθνικής Τράπεζας στα πρώτα χρόνια της
λειτουργίας της.
«Η δραστηριότητα... επέβαλλε την κυκλοφορία τους»
5. Τι γνωρίζετε για την εξάπλωση της Εθνικής Τράπεζας στην επαρχία και την επίδραση
που είχε αυτή στους ρυθμούς ανάπτυξης της ελληνικής κοινωνίας;
«Προοδευτικά ... συγκρότημα του ελληνικού χώρου»
6. Να αναφέρετε τις εξελίξεις στο τραπεζικό σύστημα μετά το 1860.
«Από τη δεκαετία του 1860 ... Τράπεζα Βιομηχανικής Πίστεως»
6. Η βιομηχανία
1η
§ Διαφορά από Ευρώπη
 Η ανάπτυξη της βιομηχανίας στο νεοσύστατο κράτος ήταν απλώς ένα αίτημα και μια
προσδοκία χωρίς διέξοδο.
2η
§ 1830-70: Στασιμότητα – είδη βιομηχανιών - προβλήματα
 Οι πρώτες βιομηχανικές μονάδες σχετίζονταν με τη μεταποίηση αγροτικών προϊόντων
και παρέμειναν ως προς τα μεγέθη τους στάσιμες. (βυρσοδεψεία, αλευρόμυλοι,
κλωστήρια)
 Αιτίες της παραπάνω καθυστέρησης:
1. η μικρή εγχώρια αγορά
2. η πίεση των εισαγόμενων προϊόντων
3. η έλλειψη πολυάριθμου, ειδικευμένου και φθηνού εργατικού δυναμικού
3η
§ 1870: 1η
προσπάθεια ανάπτυξης- κατάληξη
 Γύρω στα 1870 σημειώνεται ένα βραχύβιο κύμα ίδρυσης βιομηχανικών επιχειρήσεων.
4η
§ Αρχές 20ού:
είδη βιομηχανιών - προβλήματα
 Στις αρχές του 20ου αιώνα ξεκινά η ανάπτυξη της βαριάς βιομηχανίας:
1. μεταλλουργία
2. ναυπηγική
3. τσιμεντοβιομηχανία
 Γενικές αιτίες καθυστέρησης της ελληνικής βιομηχανίας:
1. έλλειψη κεφαλαίων
2. διασπορά των υπαρχόντων σε άλλες δραστηριότητες
3. περιορισμένη - εδαφικά και πληθυσμιακά – βάση οικονομικής εξάπλωσης
4. έλλειψη πρώτων υλών
5. χρόνια έλλειψη εργατικών χεριών
6. έλλειψη γενικής και τεχνικής παιδείας

17. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
17
5η
§ Αίτια αλλαγής δεδομένων - προβλήματα
 Αν και μετά το 1912-13 άλλαξαν κάποια δεδομένα, ωστόσο η ελληνική βιομηχανία:
1. παρέμεινε προσηλωμένη σε δευτερεύουσες δραστηριότητες
2. αναζητούσε διαρκώς την ενίσχυση και βοήθεια του κράτους
Ερωτήσεις
1. Να συγκρίνετε την ανάπτυξη της βιομηχανίας στον ελλαδικό χώρο με την αντίστοιχη
ανάπτυξη στη δυτική και κεντρική Ευρώπη κατά το 19ο αιώνα. Πώς μπορείτε να
ερμηνεύσετε τις διαφορές που παρατηρείτε;
«Η εμφάνιση και ανάπτυξη... τις προθέσεις σε αδιέξοδο»
2. Να παρουσιάσετε τις μονάδες παραγωγής που αναπτύχθηκαν στις πρώτες
δεκαετίες της Ανεξαρτησίας και τους λόγους που δεν επέτρεψαν την πρόοδό τους.
«Η εμφάνιση μονάδων παραγωγής... φθηνού εργατικού δυναμικού»
3. Τι γνωρίζετε για την πρώτη απόπειρα να αναπτυχθεί η βιομηχανική δραστηριότητα;
«Χρειάστηκε ... ύφεση και στασιμότητα»
4. Να περιγράψετε τις μεταβολές που παρουσιάστηκαν στο χώρο της βιομηχανίας στα
τέλη του 19ου αιώνα και στις αρχές του 20ού.
«Οι όροι άρχισαν ... αρχές του νέου αιώνα»
5. Ποιοι λόγοι καθιστούσαν δυσχερή την ανάπτυξη της βιομηχανίας στον ελλαδικό
χώρο κατά τα τέλη του 19ου αιώνα;
«Η βιομηχανία... περιοριστικές συνθήκες»
6. Σε ποιο βαθμό επηρέασαν τη βιομηχανική ανάπτυξη οι αλλαγές των δεδομένων
στην ελληνική κοινωνία μετά το 1912-13;
«Η αλλαγή των δεδομένων... ενισχυτικά μέτρα»
7. Τα δημόσια έργα
1η
§ 1830-1870: κατάσταση υποδομών - προβλήματα
 Οι υποδομές του νεοσύστατου κράτους είναι πρωτόγονες.
 Εμπόδιο στον εκσυγχρονισμό τους η έλλειψη οικονομικών πόρων.
 Προβλήματα στην ανάληψη δημοσίων έργων μέχρι το 1870:
1. έλλειψη ιδιωτικού ενδιαφέροντος
2. υποτονική δραστηριότητα του κράτους.
2η
– 3η § 1870-20ος : Ανάπτυξη οδικού δικτύου
 Ευνοϊκοί παράγοντες για την κατασκευή οδικού δικτύου:
1. η οικονομική ανάπτυξη
2. οι γρήγοροι ρυθμοί αστικοποίησης
3. η δημιουργία κεντρικών σιδηροδρομικών αξόνων

18. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
18
4. η ανάπτυξη του εσωτερικού εμπορίου
 Ανασταλτικοί παράγοντες για την κατασκευή οδικού δικτύου:
1. μεγάλο κόστος κατασκευής σε ορεινά εδάφη
2. «ανταγωνισμός» των θαλάσσιων συγκοινωνιών
4η
§ Αποξηράνσεις
 Αποξηράνσεις λιμνών και ελών με σκοπό:
1. την εξασφάλιση πλούσιας καλλιεργήσιμης γης
2. την καταπολέμηση της ελονοσίας
 Αποξήρανση της λίμνης Κωπαΐδας.
5η
§ Έργα για τη ναυσιπλοΐα
 Διάνοιξη της διώρυγας της Κορίνθου.
 Διάνοιξη του πορθμού του Ευρύπου.
Ερωτήσεις
1. Σε ποια κατάσταση βρισκόταν οι υποδομές του ελληνικού κράτους το 1830 και ποια
προβλήματα αντιμετώπισε η διοίκηση στην προσπάθειά της να προσαρμόσει την
ελληνική πραγματικότητα στα ευρωπαϊκά πρότυπα;
«Το 1830 ... κρατικής του συγκρότησης¨
2. Πώς προχώρησε η προσπάθεια για την ανάπτυξη των χερσαίων συγκοινωνιών μέχρι τη
δεκαετία του 1870 και ποιοι λόγοι δυσχέραιναν αυτό το έργο;
«Στις χερσαίες συγκοινωνίες... κατασκευή δρόμων)»
3. Να παρουσιάσετε τις εξελίξεις στον τομέα της ανάπτυξης του οδικού δικτύου στα τέλη
του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα, καθώς και τους ανασταλτικούς παράγοντες
που εμπόδιζαν την προσπάθεια αυτή.
«Η πύκνωση... μεγάλο τμήμα της χώρας»
4. Τι γνωρίζετε για τις ενέργειες που είχαν ως στόχο την αποξήρανση των εκτάσεων που
καλύπτονταν από λίμνες και έλη;
«Από τα υπόλοιπα... στη Βοιωτία»
5. Να περιγράψετε τις προσπάθειες για διάνοιξη της διώρυγας της Κορίνθου και τις
συνέπειες που είχε αυτή για τη ναυσιπλοΐα.
«Εκτός από το... κατά την περίοδο αυτή»

19. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
19
8. Το δίκτυο των σιδηροδρόμων
1η
§ Η αξία των σιδηροδρόμων
 Ο σιδηρόδρομος γίνεται συνώνυμο της ανάπτυξης στην Ευρώπη το 19ο αιώνα γιατί:
1. εξασφαλίζει τη μεταφορά μεγάλου όγκου προϊόντων με μικρό κόστος
2. μειώνει τις αποστάσεις μεταξύ κρατών και ηπείρων
3. εξασφαλίζει την τροφοδοσία των πόλεων
4. τροφοδοτεί τα εργοστάσια με πρώτες ύλες
5. τροφοδοτεί την αγορά με προϊόντα
2η
– 3η
§ 1835-1880: Προβλήματα κατασκευής – 1η
προσπάθεια
 Ο σιδηρόδρομος στην Ελλάδα καθυστερεί γιατί:
1. το κράτος δεν διαθέτει τα απαραίτητα κεφάλαια
2. οι ιδιώτες δεν θεωρούν αποδοτική μια τέτοια επένδυση
3. οι θαλάσσιες μεταφορές λειτουργούσαν ανταγωνιστικά
 Μέχρι το 1880 υπάρχει μόνο η γραμμή Αθήνα – Πειραιάς.
3η
§ Ευνοϊκές συγκυρίες: 1880 - 1909
 Ευνοϊκοί παράγοντες υλοποίησης του δικτύου:
1. αλλαγή των δεδομένων στην οικονομία ως το 1881
2. κατασκευή διεθνών αξόνων γύρω από τη χώρα
4η
§ Ολοκλήρωση δικτύου
 1880 έως 1909 ολοκληρώνεται το έργο.
 Αδυναμία του έργου είναι ότι δεν πληροί τις διεθνείς προδιαγραφές και εξυπηρετεί
τοπικές ανάγκες.
5η
§ Χρηματοδότηση
 Το κόστος κατασκευής ανέλαβαν:
1. το κράτος μέσω δανείων
2. οι ιδιώτες κατά 30%
6η
§ Αξιολόγηση
 Διακινεί κυρίως αγροτικά προϊόντα.
 Δεν αποδίδει κέρδη.
 Πρόσφερε σημαντικές υπηρεσίες σε καιρό πολέμων.
 Δεν εκπλήρωσε τις προσδοκίες για εκβιομηχάνιση της χώρας.
Ερωτήσεις
1. Τι γνωρίζετε για την προσφορά του σιδηροδρόμου στις χερσαίες μεταφορές;
«Η πιο χαρακτηριστική... κατά τον 19ο αιώνα»
2. Πότε άρχισαν οι πρώτες συζητήσεις στην Ελλάδα για την κατασκευή σιδηροδρομικού
δικτύου και ποιοι λόγοι καθυστέρησαν την κατασκευή του;

20. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
20
«Στις μικρότερες... σιδηροδρομικού δικτύου»
3. Πότε κατασκευάστηκε η πρώτη σιδηροδρομική γραμμή στην Ελλάδα, σε ποια περιοχή
και ποιο ήταν το μήκος της;
«Μέχρι τη δεκαετία... κερδοσκόπους»
4. Να αναφέρετε τους λόγους που επέτρεψαν μετά το 1881 τη δημιουργία υποδομής για
την κατασκευή σιδηροδρομικού δικτύου στην Ελλάδα.
«Οι γενικότερες αλλαγές... διεθνείς άξονες»
5. Σε ποια εποχή δόθηκε μεγάλη ώθηση στην κατασκευή σιδηροδρομικού δικτύου, ποια
προβλήματα αντιμετωπίστηκαν και ποια ήταν η ιδιαιτερότητά του;
«Το σιδηροδρομικό δίκτυο... διεθνούς δικτύου»
6. Ποιος ανέλαβε το κόστος κατασκευής του σιδηροδρομικού δικτύου στην Ελλάδα και με
ποιο σκεπτικό; Ποια ήταν η έκβαση της προσπάθειας;
«Το κράτος ανέλαβε ... χώρο του σιδηροδρόμου»
7. Πώς θα αποτιμούσατε την προσφορά του σιδηροδρομικού δικτύου στην ανάπτυξη του
ελληνικού κράτους;
«Είναι αναμφίβολο... ριζοσπαστικές αλλαγές»
___________________________________________________________________________
9. Τα εθνικά δάνεια
1η
§ 1824-1861: φάσεις δανεισμού
 Tα δάνεια ήταν αναγκαία για το ελληνικό κράτος γιατί ξεκινούσε από το μηδέν.
 Μέχρι το 1861 οι έλληνες πήραν:
1. τα δάνεια του Αγώνα
2. τα δάνεια που συνόδευαν την έλευση των Βαυαρών
2η
§ 1860-1893: Αιτίες δανεισμού
 Στα τέλη της δεκαετίας του 1880 αφού πήρε κι άλλα δάνεια η Ελλάδα όφειλε ποσά
πολλαπλάσια του ετήσιου προϋπολογισμού της.
 περιορισμένοι πόροι και έκτακτα έξοδα
 διαρκείς εθνικές κρίσεις
3η
§ Χρησιμοποίηση δανείων
 Τα δάνεια αυτά χρησίμευσαν για:
1. την κάλυψη των τρεχόντων ελλειμμάτων
2. στρατιωτικές δαπάνες σε πολέμους
3. την αποπληρωμή παλαιών δανείων
4. δημόσια έργα
Σχολιασμός
Βαυαρικά δάνεια 1832: Η αντιβασιλεία του Όθωνα δημιούργησε τρία μονοπώλια, ένα από τα
οποία ήταν το αλάτι, ως κύρια πηγή εσόδων.

21. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
21
Κατά την περίοδο του Βασιλέως Όθωνος, το δάνειο των 60.000.000 γαλλικών φράγκων του
Όθωνα εγγυήθηκαν οι τρεις Μεγάλες Δυνάμεις (Αγγλία, Γαλλία, Ρωσία) κάθε μία το ένα
τρίτο. Η τρίτη δόση των 20.000.000 γαλλικών φράγκων ουδέποτε καταβλήθηκε στην
Ελλάδα. Κατακρατήθηκε από τη δανειοδότρια τράπεζα για την εξυπηρέτηση του δανείου.
Από τις υπόλοιπες δύο δόσεις, 40 εκ. γ.φ., το 56,8% κατακρατήθηκε στο εξωτερικό, το
υπόλοιπο -κατά τον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη - σπαταλήθηκε από την αντιβασιλεία και σε
έξοδα του Βαυαρικού στρατού ]
. Το έτος 1835, στο δημόσιο ταμείο υπήρχαν 1.800.000
δραχμές και απʼ αυτά τα χρήματα έπρεπε να καλυφθούν τα ελλείμματα 1833-1835 και η
εξυπηρέτηση του δανείου, που ήταν 2.700.000 δραχμές. Τελικά η καθαρή πρόσοδος, από το
δάνειο, για την Ελλάδα ήταν 14,2%. Στο τέλος του 1859 η Ελλάδα έναντι του δανείου
χρωστούσε υπερτριπλάσια των όσων λογιστικά είχε επωφεληθεί από το δάνειο.
Η Ρωσία απαίτησε, για πολιτικούς λόγους, άμεση καταβολή των τοκοχρεολυσίων των
πρώτων 2 δόσεων του 1833 και την επιστροφή των προκαταβολών της 3ης δόσης. Με αυτά
συμφώνησαν και οι υπόλοιπες δυνάμεις (Αγγλία, Γαλλία). Ο Όθωνας αναγκάστηκε να
καταφύγει σε αντιλαϊκά μέτρα, σταμάτησε την εκτέλεση έργων, ανέστειλε την καταβολή
μισθών και απέλυσε πολλούς.
Ερωτήσεις
1. Τι γνωρίζετε για την πρακτική του δανεισμού στην Ελλάδα από το 1832 ως και το 1861
και τους λόγους που οι ελληνικές κυβερνήσεις στρέφονταν σε αυτή;
«Από τα χρόνια της επανάστασης... ως το 1861»
2. Περιγράψτε την πορεία του δανεισμού από τη δεκαετία του 1860 ως και τη δεκαετία
του 1880. Πώς αξιοποιήθηκαν αυτά τα δάνεια;
«Η αλλαγή των δεδομένων... να ολοκληρωθούν»
10. Η πτώχευση του 1893 και ο Διεθνής Οικονομικός
Έλεγχος
1η
§ Αιτίες επιβολής ΔΟΕ
 Το 1893 η Ελλάδα δηλώνει στους δανειστές της κατάσταση «πτώχευσης», αδυναμία
να εξυπηρετήσει τα τοκοχρεολύσια των δανείων της
 Η ήττα του 1897 από τους Τούρκους επιδεινώνει το οικονομικό αδιέξοδο.
 Ελλάδα οδηγείται σε καθεστώς διεθνούς οικονομικού ελέγχου (ΔΟΕ) το 1898.
2η
§ Χώρες
 Εκπρόσωποι έξι δυνάμεων (Αγγλία, Γαλλία, Αυστρία, Γερμανία, Ρωσία, Ιταλία)
αναλαμβάνουν τη διαχείριση των βασικών δημόσιων εσόδων με στόχο:
1. την καταβολή της πολεμικής αποζημίωσης στην Οθωμανική αυτοκρατορία
2. την εξυπηρέτηση των άλλων δανείων
 Μονοπώλια:

22. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
22
1. αλατιού
2. φωτιστικού πετρελαίου
3. σπίρτων
4. παιγνιοχάρτων
5. χαρτιού σιγαρέτων
6. σμύριδας
7. φόρο καπνού
8. λιμενικά δικαιώματα Πειραιά
9. φόρος χαρτοσήμου
3η
§ Στόχοι
1. εκπλήρωση υποχρεώσεων προς Οθωμανική Αυτοκρατορία
2. εξυπηρέτηση δανείων
3. κάλυψη των τρεχουσών αναγκών
4. λειτουργία ως τεχνικό συμβουλευτικό σώμα
4η
§ Αποτελέσματα
1. αύξησε την πιστοληπτική ικανότητα του κράτους
2. απάλλαξε τους δημοσιονομικούς μηχανισμούς από δυσλειτουργίες
 Το 1910:
1. τα οικονομικά του κράτους ήταν υγιή
2. οι προϋπολογισμοί πλεονασματικοί
3. οι οικονομικές δυνατότητες του κράτους αυξημένες
 Όλα αυτά επέτρεψαν:
1. τις μεταρρυθμίσεις του Βενιζέλου
2. τη συμμετοχή στους βαλκανικούς πολέμους χωρίς οικονομικούς κραδασμούς
Ερωτήσεις
1. Τι γνωρίζετε για την πτώχευση του 1893 και πώς συνδυάζεται αυτή με τον πόλεμο
του 1897;
«Κατά το έτος 1893... σε νέες βάσεις»
2. Ποιες χώρες ανέλαβαν, ύστερα από την πτώχευση, τη διαχείριση των κρατικών
εσόδων και με ποιο τρόπο;
«Τα οικονομικά... 30.000.000 δραχμές»
3. Ποια προβλήματα αντιμετώπισε η Διεθνής Επιτροπή στη διαχείριση των κρατικών
εσόδων και ποια ήταν τελικά τα αποτελέσματα αυτής της διαχείρισης;
«Ο στόχος... παρελθόντος»
________________________________________________________

23. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
23
11. Το εξωελλαδικό ελληνικό κεφάλαιο
1η
§ 1832-1870: Αρνητική στάση – Περιοχές ανάπτυξης
 Κατά τον 19ο αι. οι έλληνες της διασποράς αναπτύσσουν έντονη οικονομική
δραστηριότητα σε πολλά μέρη του κόσμου.
2-3η
§ Αιτίες καθορισμού στάσης ομογένων
 Μέχρι το 1870 περίπου ελάχιστοι εγκαθίστανται στη νεοσύστατη πατρίδα γιατί δεν
υπάρχουν ευκαιρίες ανάπτυξης και κέρδους.
 Λόγοι που οδήγησαν κατά τη δεκαετία του 1860 το ελληνικό κράτος προς τους
ομογενείς:
1. η αλλαγή της δυναστείας
2. οι νέοι συνταγματικοί θεσμοί
3. η ενσωμάτωση των Επτανήσων
4. το τεράστιο κόστος της εμπλοκής στις κρητικές επαναστάσεις
 Ανασταλτικοί παράγοντες της προσέγγισης:
1. το Τανζιμάτ που έδωσε διευρυμένα δικαιώματα στους χριστιανούς της
Οθωμανικής αυτοκρατορίας
2. οι οικονομικές συνθήκες στην αυτοκρατορία ήταν ευνοϊκότερες απ’ ό,τι στο
ελληνικό κράτος
4η
§ 1870-1900: Αίτια αλλαγής
 Η προσέγγιση αρχίζει τη δεκαετία του 1870 λόγω της ευρωπαϊκής οικονομικής
κρίσης.
5η
§ Μορφές επενδύσεων
 Οικονομικές δραστηριότητες των ομογενών στην Ελλάδα:
1. τοποθετήσεις χρημάτων σε αστικά ακίνητα και αγορές επίδειξης
2. αγορά των τσιφλικιών της Θεσσαλίας
3. εμπόριο
4. μεταλλευτικές δραστηριότητες
5. δημόσια έργα της τρικουπικής περιόδου
6. δανεισμός του δημοσίου
6η
§ Χαρακτήρας επενδύσεων
 Κύρια γνωρίσματα των επενδύσεών τους ήταν:
1. ο ευκαιριακός χαρακτήρας
2. η ρευστότητά τους
 Στόχοι τους:
1. η κερδοσκοπία
2. η εξαγωγή των κερδών στο εξωτερικό

24. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
24
7η
§ 20ός αι. Συστηματική στροφή προς Ελλάδα - Αιτίες
 Λόγοι που οδήγησαν τους ομογενείς να καταφύγουν σε επενδύσεις στην Ελλάδα
κατά τον 20ο αι. :
1. το κίνημα των Νεοτούρκων
2. οι βαλκανικοί πόλεμοι
3. ο Α΄ Παγκόσμιος πόλεμος
4. η έξαρση των εθνικισμών
5. τα πλήγματα στις οικονομικές δραστηριότητες των ξένων
6. οι πολιτικές εξελίξεις στη Ρωσία
7. η δημιουργία της Κεμαλικής Τουρκίας
8η
§ Αποτίμηση ρόλου ομογενών
 Αν και το κεφάλαιο των ομογενών είχε ευκαιριακό χαρακτήρα ωστόσο:
1. ενίσχυσε τη ρευστότητα
2. έδωσε κάποιες λύσεις στην εύρεση κεφαλαίων
3. βοήθησε στον εκχρηματισμό της οικονομίας
 το εξωελλαδικό ελληνικό κεφάλαιο προερχόταν:
1. από τους μεγάλους κεφαλαιούχους
2. από τα μεσοαστικά και μικροαστικά στρώματα των μεταναστών προς τις
οικογένειές τους στην Ελλάδα
Σχολιασμός
O όρος Τανζιμάτ περιγράφει μια σειρά από μεταρρυθμίσεις με στόχο την αναδιοργάνωση
της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, σε επίπεδο διοίκησης, οικονομίας και σχέσεών της με
τους υπηκόους της. Τοποθετείται χρονικά στο διάστημα 1839-1876. Η λέξη τανζιμάτ, στην
οθωμανική διάλεκτο σημαίνει αναδιοργάνωση, ενώ για τους δυτικούς ερμηνεύτηκε ως
εκσυγχρονισμός. Πρωτοπόροι του Τανζιμάτ θεωρούνται οι Σουλτάνοι: Σελήμ Γ΄, Μουσταφά
Δ΄, ο Μέγας Βεζίρης Μουσταφά Ρεσίτ πασάς, επίσης ο Αμπντούλ Μετζίτ Α΄, ο Αμπντούλ
Χαμίτ Β΄ καθώς και ο Πατριάρχης Γρηγόριος ΣΤ΄, το έργο των οποίων συνέχισε βεβαίως ο
Κεμάλ Ατατούρκ, στη νεοσύστατη Τουρκία. Βασικά διατάγματα (φιρμάνια) του Τανζιμάτ
ήταν το Αυτοκρατορικό Διάταγμα του Ροδώνα (Γκιουλχανέ Χατ-ι Σερίφ (1839), και το
Διάταγμα της Εμπέδωσης των Μεταρρυθμίσεων (Ισλαχάτ Φεμανί ή Χαττ-ι-Χουμαγιούν) του
1856.
Ερωτήσεις
1. Σε ποιες περιοχές ανέπτυξαν δραστηριότητες οι Έλληνες ομογενείς κατά τη διάρκεια
του 19ου αιώνα;
«Κατά τη διάρκεια... χρυσή εφεδρεία»
2. Πώς θα χαρακτηρίζατε τις σχέσεις των Ελλήνων της διασποράς με το ελληνικό βασίλειο
μέχρι τη δεκαετία του 1870;
«Οι σχέσεις όμως... πενιχρά αποτελέσματα»

25. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
25
3. Να εξηγήσετε τους λόγους που οι Έλληνες της διασποράς προτιμούσαν την Οθωμανική
Αυτοκρατορία για τις συναλλαγές τους.
«Όμως την ίδια εποχή... μπορούσε να προσφέρει»
4. Πώς συνδἐεται η οικονομική κρίση του 1873 με τη στροφή των Ελλήνων της διασποράς
προς το ελληνικό κράτος;
«Οι πρώτες δειλές ενδείξεις... και την Ελλάδα»
5. Περιγράψτε τον τρόπο με τον οποίο διείσδυσαν οι Έλληνες της Διασπορά στην
ελληνική αγορά.
«Οι τοποθετήσεις ... δανεισμό του δημοσίου»
6. Ποιος ήταν ο χαρακτήρας των επενδύσεων των Ελλήνων ομογενών στην Ελλάδα;
«Βασικό χαρακτηρισμό ... με λίγα λόγια»
7. Περιγράψτε τη συμπεριφορά των ομογενών κεφαλαιούχων απέναντι στο ελληνικό
κράτος στις αρχές του 20ού αιώνα.
«Σταθερότερη ήταν η συμπεριφορά.. εκχρηματισμό της ελληνικής
οικονομίας»
8. Σε ποια κοινωνικά στρώματα ανήκε η μεγάλη μάζα των Ελλήνων της διασποράς και τι
γνωρίζετε για τη συμβολή της στην ελληνική οικονομία;
«Θα ήταν οπωσδήποτε λάθος... της ομογένειας»
ΟΙ ΠΤΩΧΕΥΣΕΙΣ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ
Η πρώτη πτώχευση του 1827
Η αναγνώριση της ελληνικής ανεξαρτησίας ήταν προϊόν των πολεμικών επιτυχιών των
ελλήνων κυρίως από το 1821 ως το 1824, του φιλελληνικού κινήματος αλλά και του
ανταγωνισμού των μεγάλων δυνάμεων της εποχής. Το πρωτόκολλο του Λονδίνου του 1830
αποτελεί έναν «έντιμο» συμβιβασμό για τα συμφέροντα τους. Το νεοϊδρυθέν ελληνικό
προτεκτοράτο υπήρξε δέσμιο του διεθνούς συστήματος ασφαλείας αλλά και του
βρετανικού κυρίως χρηματοπιστωτικού κεφαλαίου.
Οι χρηματοπιστωτικοί οίκοι του Λονδίνου εκχώρησαν το 1824 και 1825 τα περιβόητα
«δάνεια της ανεξαρτησίας» με επαχθείς όρους για τους επαναστατημένους Έλληνες. Ένα
μόνο μικρό ποσό από τα συνολικά ποσά των δανείων δαπανήθηκε για τις ανάγκες της
επανάστασης. Το μεγαλύτερο σπαταλήθηκε στην προπληρωμή τόκων και προμηθειών, στα
χρηματιστήρια της Ευρώπης ή σε παραγγελίες πολεμικού υλικού που ποτέ δεν έφτασε στην
Ελλάδα! Το πιο επαχθές όμως μέτρο που προβλέπονταν για την αποπληρωμή των
δανείων ήταν η υποθήκευση των « εθνικών κτημάτων» που είχαν εγκαταλειφθεί από τους
Τούρκους ιδιοκτήτες τους.

26. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
26
Το 1827 ο Ιωάννης Καποδίστριας απευθύνει έκκληση στις μεγάλες δυνάμεις για χορήγηση
νέου δανείου. Ο Κυβερνήτης υπολόγιζε ότι έτσι θα μπορούσε να ξεπληρώσει ένα μέρος
των τόκων των προηγουμένων δανείων και με τα υπόλοιπα να ανορθώσει την
κατεστραμμένη ελληνική οικονομία. Όμως η απάντηση ήταν αρνητική. Οι ξένοι δανειστές
δεν είχαν διάθεση να παραχωρήσουν νέα δάνεια στους Έλληνες. Υπό αυτές τις συνθήκες
και μπροστά στην αδυναμία εξυπηρέτησης των δανείων της ανεξαρτησίας η ελληνική
διοίκηση οδηγείται στην πτώχευση.
Για την αντιμετώπιση της κατάστασης ο Καποδίστριας στράφηκε σ ένα εσωτερικό κυρίως
πρόγραμμα ανοικοδόμησης της οικονομίας που προκάλεσε όμως την αντίδραση τόσο του
εξαθλιωμένου λαού που ζητούσε την αναδιανομή των «εθνικών γαιών» όσο και των
προκρίτων που αισθάνθηκαν ότι παραμερίζονται από τα κέντρα άσκησης της εξουσίας.
Η Βαυαρική μοναρχία: η πτώχευση του 1843 και το κίνημα της 3ης Σεπτεμβρίου
Για την διασπάθιση των «δανείων της ανεξαρτησίας» ευθύνονται ως ένα βαθμό και οι
ίδιοι οι έλληνες καθώς ένα τμήμα τους δόθηκε για την διεξαγωγή των εμφυλίων πολέμων
στα χρόνια της επανάστασης. Θα πρέπει ωστόσο να αναγνωρίσουμε ότι η αποδοχή από τη
μεριά τους των ληστρικών δανείων ήταν εν μέρει δικαιολογημένη με βάση τις πολεμικές
συνθήκες, την διάλυση της οικονομίας και κυρίως την ανάγκη για διεθνή αναγνώριση.
Με την ίδρυση του ελληνικού κράτους και την επιβολή του Όθωνα ως βασιλιά το 1832, οι
μεγάλες δυνάμεις και η ξενόφερτη βαυαρική διοίκηση συνέχισαν την καταλήστευση του
ελληνικού λαού.
Ο ερχομός του συνοδεύτηκε από εγγυήσεις για την παροχή δανείου 60 εκ. γαλλικών
φράγκων ( που δεν είχε δοθεί το 1827). Μέχρι το 1833 είχαν εκχωρηθεί τα 2/3 του δανείου.
Στην πραγματικότητα το ποσό που έφτασε και πάλι στην Ελλάδα ήταν πολύ μικρότερο ενώ
το μεγαλύτερο μέρος του δαπανήθηκε στο στρατό, την κρατική γραφειοκρατία και την
εξυπηρέτηση των δανειακών υποχρεώσεων. Παράλληλα, τα «εθνικά κτήματα» συνέχιζαν
να είναι υποθηκευμένα.
Μέχρι το 1843 η οικονομική ανάκαμψη δεν φαινόταν πουθενά. Η χώρα αδυνατούσε να
εκπληρώσει το δημόσιο χρέος της. Οι ξένες δυνάμεις αρνήθηκαν να καταβάλουν την τρίτη
δόση του δανείου του 1832. Ο Όθωνας αναγκάστηκε να κηρύξει επίσημη πτώχευση
εκλιπαρώντας για νέες πιστώσεις.
Υπό τον φόβο της εισβολής των μεγάλων δυνάμεων και κάτω από την υπόδειξή τους
προχωρεί στη μείωση των τακτικών δαπανών που περιλαμβάνει και περικοπές μισθών. Ο
Βαυαρός βασιλιάς και οι σύμβουλοι του αφού πρώτα συντέλεσαν στην οικονομική
παράλυση τους κράτους, στη συνέχεια προσπάθησαν να ικανοποιήσουν τον ξένο
παράγοντα βάζοντας στην γκιλοτίνα τα συμφέροντα του ελληνικού λαού.
Η διάσκεψη που συνήλθε στο Λονδίνο έθεσε αυστηρούς όρους για την καταβολή των
ελληνικών οφειλών, όρισε επιτροπή ελέγχου της ελληνικής οικονομίας και επέβαλε την
εκχώρηση όλων των εθνικών πόρων για την εξυπηρέτηση των δανείων.

27. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
27
Η οικονομική κρίση, η χρεοκοπία και μια σειρά άλλων πολιτικών παραγόντων έθεσαν τη
βάση για την παρέμβαση στα πολιτικά πράγματα της χώρας ενός στρατιωτικού κινήματος
που τύγχανε της υποστήριξης ή της ανοχής των πολιτικών κομμάτων και του ελληνικού
λαού. Οι κινηματίες συμπύκνωσαν τα πολιτικά, οικονομικά και θεσμικά αιτήματα στην
απαίτηση για παραχώρηση συντάγματος. Στις 3 Σεπτεμβρίου όταν υπογράφονταν στο
Λονδίνο η συμφωνία για τις υποχρεώσεις της Ελλάδας ο λαός στην Αθήνα περικύκλωνε το
παλάτι. Κάτω από αυτό το βάρος ο Όθωνας αναγκάστηκε να αποδεχθεί τη θέσπιση
συντάγματος. Το σύνταγμα ψηφίστηκε τον Μάρτιο του 1844.
Το «δυστυχώς επτωχεύσαμεν» του Τρικούπη και ο πόλεμος του 1897
Το 1841 ο Βρετανός πρεσβευτής στην Ελλάδα sir Edmund Lyons δηλώνει : « Μια
πραγματικά ανεξάρτητη Ελλάδα είναι παραλογισμός. Η Ελλάδα μπορεί να γίνει είτε Ρωσική
είτε Αγγλική. Και αφού δεν πρέπει να γίνει ρωσική είναι ανάγκη να γίνει Αγγλική». Η
δήλωση αυτή είναι ενδεικτική του τρόπου με τον οποίο οι ξένοι ιμπεριαλιστές
αντιμετώπιζαν την ελληνική ανεξαρτησία και έμελε να περιγράψει το ιδιότυπο ημι-
αποικιακό καθεστώς των επόμενων δεκαετιών.
Το 1854 ξεσπάει ο Κριμαϊκός πόλεμος ανάμεσα στην Ρωσία από τη μια και τους
αγγλογάλλους από την άλλη. Η βαυαρική κυβέρνηση παρασυρμένη από ένα κλίμα
εθνικισμού που καλλιεργήθηκε από την εποχή της « Μεγάλης ιδέας» του Κωλέττη σπεύδει
να σταθεί στο πλευρό του τσάρου χωρίς να ζητήσει κανένα αντάλλαγμα εδαφικό ή
οικονομικό. Η απάντηση των αγγλογάλλων είναι άμεση. Τον Μάιο της ίδιας χρονιάς
στρατιωτικό σώμα αποβιβάζεται στον Πειραιά.
Οι σύμμαχοι προχωρούν σε μία άνευ προηγουμένου κατοχή της χώρας ενώ μέχρι το τέλος
του πολέμου διορίζουν υπουργούς και ανεβοκατεβάζουν κυβερνήσεις. Το 1857
συγκροτούν μαζί με ρώσους εκπροσώπους μια επιτροπή Διεθνούς Οικονομικού Ελέγχου
που είχε ως στόχο την εξεύρεση τρόπων για την πληρωμή των ελληνικών δόσεων του
δανείου του 1832. Η επιτροπή αποφασίζει την εκχώρηση των εσόδων του ελληνικού
κράτους από τα κυβερνητικά μονοπώλια, τους φόρους του καπνού, τα έσοδα φορολόγησης
και τους τελωνειακούς δασμούς. Παράλληλα, καταθέτει προτάσεις και υποδείξεις για την
εξυγίανση των δημοσιονομικών και τον εκσυγχρονισμό της δημόσιας διοίκησης.
Από τη δεκαετία του 1860 και έπειτα, η ανάπτυξη της ελληνικής ναυτιλίας, βιομηχανίας και
των τραπεζών οδηγούν στην πολιτική αφύπνιση της ελληνικής αστικής τάξης. Τα νέα
κοινωνικά στρώματα θα στρατευτούν πολιτικά γύρω από το κόμμα του Χαρίλαου Τρικούπη
και οι παραδοσιακές κοινωνικές κάστες γύρω από τον Δηλιγιάννη .
Όταν ο Τρικούπης αναλαμβάνει την πρωθυπουργία το 1881 παρά τις προσπάθειες του για
εξορθολογισμό της λειτουργίας του κράτους, στην οικονομική του πολιτική υπηρετεί πιστά
τις ανάγκες του μεγάλου κεφαλαίου της εποχής. Την ίδια χρονιά στην Ελλάδα προσαρτάται
η Θεσσαλία και η Άρτα. Το εξωτερικό χρέος μεγαλώνει λόγω και των οικονομικών
αποζημιώσεων που χρειάζεται να καταβληθούν στην Τουρκία για την παραχώρηση των
περιοχών αυτών.

28. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
28
Από το 1879 ως το 1890 η χώρα δανείζεται αλόγιστα ενώ αναγκάζεται να εκχωρεί σε
δάνεια το 40 με 50% των εσόδων της. Ο κρατικός προϋπολογισμός τις χρονιές εκείνες είναι
μονίμως ελλειμματικός και το ισοζύγιο πληρωμών αρνητικό. Τη δεκαετία του 1880 υπάρχει
ραγδαία πτώση στις εξαγωγές του κύριου εξαγωγικού προϊόντος, της σταφίδας, εξαιτίας
και της ανάκαμψης των γαλλικών εξαγωγών. Η ελληνική οικονομία φτάνει στην
κατάρρευση καθώς τα έσοδα από την εξαγωγή της σταφίδας διοχετεύονταν στην
αποπληρωμή του εξωτερικού χρέους. Το 1893 ο Τρικούπης αναφωνεί στη βουλή το
ιστορικό « Κύριοι, δυστυχώς επτωχεύσαμεν». Ακόμη μία πτώχευση του ελληνικού κράτους
ήταν γεγονός.
Η χρεοκοπία οδήγησε στις πρώτες εργατικές κινητοποιήσεις και απεργίες με πιο σημαντική
εκείνη των μεταλλωρύχων του Λαυρίου το 1896. Κυρίως όμως συνέβαλε στην ανάπτυξη
μιας εθνικιστικής υστερίας που υποδαυλίζονταν από την «Εθνική Εταιρεία» και την ανοχή ή
σύμπραξη της κυβέρνησης Δηλιγιάννη.
Ο Δηλιγιάννης προσπάθησε ανεπιτυχώς να έρθει σε συμφωνία με τους ξένους
ομολογιούχους των δανείων για συμβιβασμό. Το 1896 ξεσπάει εξέγερση στην Κρήτη
εναντίον της Οθωμανικής διοίκησης . Ο πρωθυπουργός, υπό την πίεση της «Εθνικής
Εταιρίας» και της κοινής γνώμης ζητάει από τον βασιλιά Γεώργιο την αποστολή ελληνικών
στρατευμάτων. Τα στρατεύματα φτάνουν στο νησί τον Φεβρουάριο του 1897. Η πύλη
αντιδρά οργισμένα και στέλνει τον στρατό της κατά μήκος των ελληνοτουρκικών συνόρων
ενώ οι μεγάλες δυνάμεις δεν συγκινούνται από τις ελληνικές απαιτήσεις. Αντίθετα
αποφασίζουν τον ναυτικό αποκλεισμό της Κρήτης.
Η Ελλάδα ανέτοιμη από κάθε άποψη και θύμα του εθνικιστικού παραληρήματος της «
Εθνικής εταιρείας», που ουσιαστικά ασκούσε την εξωτερική πολιτική, και των επικίνδυνων
κυβερνήσεων υπέστη στρατιωτική πανωλεθρία από τον τουρκικό στρατό τον Μάιο του
1897. Ως αποτέλεσμα της ήττας αναγκάστηκε να πληρώσει πολεμικές αποζημιώσεις 4 εκ.
τουρκικών λιρών και να δεχθεί νέο Διεθνή Οικονομικό Έλεγχο για το διογκωμένο εξωτερικό
της χρέος. Ο «Έλεγχος», εκτός από τη διαχείριση όλων των οικονομικών πόρων του
κράτους ανέλαβε να καθορίζει και τη νομισματική πολιτική. Η εθνική κυριαρχία της χώρας
είχε δεχθεί ακόμη ένα ισχυρό πλήγμα.
Η πτώχευση του 1932 και η δικτατορία του Μεταξά
Η πτώχευση του 1893/97 είχε ως αποτέλεσμα και την χρεοκοπία του παλιού πολιτικού
συστήματος. Με το κίνημα στο Γουδί το 1909 και την επικράτηση του Βενιζέλου
εγκαινιάζεται μια νέα περίοδος πολιτικής κυριαρχίας της ελληνικής αστικής τάξης. Το «
κόμμα των Φιλελευθέρων» επαγγέλθηκε τον εκσυγχρονισμό του ελληνικού κράτους.
Η οικονομική του πολιτική ωστόσο δεν διαφοροποιήθηκε ιδιαίτερα από τις κυβερνήσεις
του παρελθόντος ή από τα υπόλοιπα αστικά κόμματα της εποχής. Παρά τις επιτυχίες του
στην εξωτερική πολιτική με την προσθήκη των «νέων χωρών» ύστερα από τους
Βαλκανικούς πολέμους του 1912-13 και τον Α παγκόσμιο ο Βενιζέλος δεν επιχείρησε μια
πραγματικά δίκαιη αναδιανομή του πλούτου προς όφελος της εργατικής τάξης και του
λαού. Στα χρόνια των κυβερνήσεων του ( 1910-15, 1917-20, 1928-32) στηρίχθηκε κατά
κόρον στον εξωτερικό δανεισμό. Από το 1923 ως το 1932 τα συνεχή δάνεια από το

29. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
29
εξωτερικό αυξάνουν το ανυπέρβλητο πια δημόσιο χρέος ενώ το ισοζύγιο πληρωμών παρά
τις όποιες προσπάθειες παραμένει αρνητικό.
Το 1929 ξεσπάει η παγκόσμια οικονομική κρίση ύστερα από το κραχ του χρηματιστηρίου
της Νέας Υόρκης. Η κρίση είχε άμεσες συνέπειες στην οικονομία της Ελλάδας. Οι εξαγωγές
καπνού, που είχε υποκαταστήσει τη σταφίδα ως κύριο εξαγωγικό προϊόν, μειώθηκαν
δραματικά εξαιτίας της γερμανικής ύφεσης. Η Γερμανία αποτελούσε τον κύριο εισαγωγέα
του ελληνικού καπνού.
Ένα χρόνο πριν, η χώρα είχε επανέλθει στον «κανόνα χρυσού» με σκοπό να προσελκύσει
επενδύσεις ξένων κεφαλαίων. Το 1932 όμως η υποτίμηση της στερλίνας και η κατάρρευση
των παγκόσμιων αγορών αναγκάζουν την Ελλάδα να τον εγκαταλείψει. Στο μεταξύ η Αγγλία
μέσω του Διεθνούς Οικονομικού Ελέγχου και της Δημοσιονομικής Επιτροπής της Κοινωνίας
των Εθνών επενέβαινε στις ελληνικές υποθέσεις προσπαθώντας να εξασφαλίσει τις
οφειλές προς τους Βρετανούς τραπεζίτες.
Η δραχμή για να παραμείνει στον «κανόνα χρυσού» συνδέεται τώρα με το αμερικανικό
δολάριο. Το Σεπτέμβρη του 1931 προκαλείται πανικός με «φυγάδευση» στο εξωτερικό 3,6
εκ. δολαρίων από ιδιώτες και τράπεζες. Η κυβέρνηση αναζητά εναγωνίως νέα δάνεια χωρίς
επιτυχία. Η κατάσταση είναι πια μη αναστρέψιμη. Την άνοιξη του 1932 ο Βενιζέλος
αναγκάζεται να εγκαταλείψει καθυστερημένα τον « χρυσό κανόνα» και να υποτιμήσει την
δραχμή. Την πρωτομαγιά του 1932 ανακοινώνει στη βουλή την πτώχευση της Ελλάδας και
την στάση πληρωμών του εξωτερικού χρέους.
Η στάση πληρωμών του χρέους δεν είχε κατά βάση αρνητικά αποτελέσματα καθώς
μειώθηκαν τα έξοδα του κράτους ενώ οι επόμενοι προϋπολογισμοί ήταν σχετικά
ισοσκελισμένοι. Η κατάσταση ωστόσο παρέμενε δύσκολη για την εργατική τάξη και τους
αγρότες. Η αύξηση της ανεργίας και τα φτηνά μεροκάματα που είχε επιβάλει ο Βενιζέλος
οδήγησαν την εποχή εκείνη σε δεκάδες απεργίες που κορυφώθηκαν με την αιματοβαμένη
πρωτομαγιά του 1936 στη Θεσσαλονίκη. Παράλληλα, οι φτωχοί αγρότες που υπέστησαν
εκτεταμένες ζημιές από την οικονομική κρίση έβλεπαν την περαιτέρω ενίσχυση των
εισοδημάτων των μεγαλογαιοκτημόνων.
Από το 1932 μέχρι το 1936 η πολιτική ζωή χαρακτηρίστηκε από την παρουσία βραχύβιων
κυβερνήσεων και στρατιωτικών πραξικοπημάτων. Το αστικό πολιτικό σύστημα μπροστά
στην αδυναμία του να διαχειριστεί όλα τα προηγούμενα χρόνια τις οικονομικές δυσκολίες
είχε χάσει κατά πολύ το λαϊκό του έρεισμα. Η επιστροφή του βασιλιά Γεώργιου το 1935
έδωσε το έναυσμα για την άνοδο στην εξουσία του Ιωάννη Μεταξά, που εγκαθύδρισε τη
στυγνή δικτατορία της 4ης Αυγούστου 1936. Ο Μεταξάς επανέλαβε την αποπληρωμή του
εξωτερικού χρέους και σύναψε νέα ασύμφορα δάνεια από την Αγγλία και τη Γερμανία
προσδένοντας ακόμη περισσότερο τη χώρα στο άρμα του διεθνούς ιμπεριαλισμού.
(απόσπασμα από άρθρο του Ά. Αντωνιάδη, ηλεκτρ. εφημ. Ίσκρα)

30. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
30
ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΣΤΗΝ ΑΣΤΙΚΟΠΟΙΗΣΗ
Α. Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ
Β. Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΚΑΤΑ ΤΟ 19Ο ΑΙΩΝΑ
18ος
αι.  Σημαντική ναυτιλιακή δραστηριότητα των Ελλήνων
(1774)  Συνθήκη Κιουτσούκ - Καϊναρτζή
19ος
αι.
 Καθήλωση κίνησης του εσωτερικού εμπορίου
 Η ελληνική ναυτιλία ακολουθεί ανοδική πορεία
 Οι οικονομικές δραστηριότητες των Ελλήνων εξαπλώνονται στην
Ανατολική Μεσόγειο και τη Μαύρη Θάλασσα
(1821 – 1830)  Ελληνική Επανάσταση
(1828)  Πυκνότητα πληθυσμού 15 κάτοικοι / τ.χλμ.
1830  Οι υποδομές του ελληνικού κράτους χαρακτηρίζονται πρωτόγονες
1832  Άφιξη Όθωνα και Βαυαρών – Σύναψη εξωτερικών δανείων
1833-1870  Διανομή 600.000 στρεμμάτων εθνικών γαιών
1840  100.000.000 τόνοι η χωρητικότητα των ελληνικών πλοίων
μέσα 19ου
αι.  Η ελληνική ναυτιλία στην εποχή της ατμοκίνητης μηχανής
1841  Ίδρυση Εθνικής Τράπεζας
(1845)  Εθνική Τράπεζα στην Ερμούπολη (Σύρος)
(1846)  Εθνική Τράπεζα στην Πάτρα
Δεκαετία 1860  Πολλαπλασιάζονται τα τραπεζικά ιδρύματα
(1864)  Προσάρτηση Ιονίων Νήσων
1866  300.000.000 τόνοι η χωρητικότητα των ελληνικών πλοίων
1851  36,000,000 χρυσές δρχ. σύνολο εξωτερικών συναλλαγών
1854  Ναυτικός αποκλεισμός Πειραιά από Αγγλο-Γάλλους
1856  Θέσπιση Τανζιμάτ
Αρχές δεκ. 1860  Νομοθεσία για εκχώρηση των μεταλλευτικών δικαιωμάτων
Δεκαετία 1860 και
μετά
 Αλλαγή ρυθμών ανάπτυξης
Δεκαετία 1860  Γενικεύονται οι συζητήσεις για αξιοποίηση της Ομογένειας
1866
 Γαλλο-ιταλική εταιρεία (Σερπιέρι-Ρου) αρχίζει εργασίες στα
μεταλλεία Λαυρίου

31. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
31
1866 – 1869  Κρητικές Επαναστάσεις
Δεκαετία 1870  Πρώτες ενδείξεις συνεργασίας ελληνικού κράτους με ομογενείς
Γύρω στα 1870  Πρώτο κύμα ίδρυσης βιομηχανικών επιχειρήσεων
Μέχρι δεκαετία 1870  Υποτονική δραστηριότητα στην κατασκευή δημοσίων έργων
1870-1871  Νομοθετικές ρυθμίσεις για τις εθνικές γαίες
1870-1911  Διανομή 2.650.000 στρεμμάτων με 370.000 παραχωρητήρια
Μέχρι τη δεκαετία
1870
 Περισσότερες ευκαιρίες για επιχειρηματική δραστηριότητα στην
Ανατολική Μεσόγειο
Μετά τη
δεκαετία 1870
 Εξόρυξη νέων υλικών π.χ. μάρμαρο
1873  Κρίση που μείωσε τις αποδόσεις των ευρωπαϊκών κεφαλαίων
έως 1880  Εξαγωγή κατεργασμένων δερμάτων
Μέχρι
δεκαετία 1880
 Η μόνη σιδηροδρομική γραμμή συνδέει Αθήνα – Πειραιά
1880  Ολοκλήρωση ελληνικού σιδηροδρομικού δικτύου σε τρεις δεκαετίες
Δεκαετία 1880  Διογκώθηκε ο εξωτερικός δανεισμός
1881
 Προσάρτηση Θεσσαλίας
 Ξεκινά η διάνοιξη της διώρυγας της Κορίνθου
(1882 – 1892)  Πρώτες πρωθυπουργίες Χαρίλαου Τρικούπη
1889  Ναυπήγηση τριών θωρηκτών
Δεκαετία 1890
 Επιβράδυνση κατασκευής σιδηροδρόμων λόγω οικονομικών
προβλημάτων
1890  97 ατμόπλοια
τελευταία δεκαετία
19ου
αι.
 η ελληνική ατμοπλοΐα κάνει αισθητή την παρουσία της
1893
 Ολοκλήρωση της Διώρυγας της Κορίνθου
 Πτώχευση ελληνικού κράτους (αδυναμία κράτους να εξυπηρετήσει
τα τοκοχρεολύσια)
1897
 Ελληνοτουρκικός πόλεμος – Συνέχιση διαπραγματεύσεων με τις
πιστώτριες χώρες
1898
 Ξεκινά τη λειτουργία της η διεθνής επιτροπή του Διεθνούς
Οικονομικού Ελέγχου
τέλος 19ου
αι. – αρχές  Σταφιδική κρίση – μετανάστευση προς Αμερική

32. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
32
20ού  Αξιοποίηση του εξορυγμένου μαρμάρου
 Προτεραιότητα η πύκνωση του οδικού δικτύου
από το τέλος του 19ου
αι.
 Εξαγωγές μεταλλευτικών προϊόντων
Αρχές 20ού αι.  Σταθερότερη η συμπεριφορά των ομογενών κεφαλαιούχων
Πρώτα χρόνια 20ού αι.  Δημιουργία σταθερού βιομηχανικού δυναμικού
1901
 235.000.000 χρυσές δρχ. αξία συναλλαγών εξωτερικού εμπορίου
 191 ατμόπλοια
1909  Ολοκλήρωση σιδηροδρομικού δικτύου
1910
 Τα οικονομικά του κράτους χαρακτηρίζονται υγιή παρά τη
σταφιδική κρίση και την αποπληρωμή των δανείων
1911
 315.000.000 χρυσές δρχ. αξία συναλλαγών εξωτερικού εμπορίου
 43 κάτοικοι ανά τ.χλμ. πυκνότητα
1912  389 ατμόπλοια
Έως 1913  Εμπόριο κυρίως εξωτερικό
1919
 Ο ελληνικό εμπορικός στόλος είχε υποδιπλασιαστεί σε σχέση με το
1914
Ως τα μέσα 20ού αι.  Μάστιγα η ελονοσία

33. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
33
ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΚΑΤΑ ΤΟΝ 20Ο
ΑΙΩΝΑ
1. Το αγροτικό ζήτημα (σ. 42-45)
1η §
ΠΟΡΕΙΑ ΑΓΡΟΤΙΚΟΥ
ΤΟΝ 19Ο ΑΙ.
ΕΥΝΟΪΚΕΣ ΣΥΝΘΗΚΕΣ ΓΙΑ ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΗ
 Προοδευτική υποχώρηση της κυριαρχίας της
αγροτικής οικονομίας λόγω της βιομηχανικής
επανάστασης
 Η κατοχή γης παύει να είναι πηγή εξουσίας και
κύρους
ΜΟΡΦΗ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΗΣ
 κατάργηση μεγάλων ιδιοκτησιών
 κατάτμηση αξιοποιήσιμων εδαφών σε μικρές
μονάδες οικογενειακού χαρακτήρα
2η – 3η §
Ζήτημα μεγάλης
ιδιοκτησίας –
αντιμετώπιση 1907
2η §
ΤΟ ΖΗΤΗΜΑ ΤΩΝ
ΤΣΙΦΛΙΚΙΩΝ
ΔΙΑΝΟΜΗ ΓΑΙΩΝ 1821 – 1828
 απουσία εντάσεων στο πρόβλημα της έγγειας ιδιοκτησίας
 προοδευτική διανομή εθνικών γαιών
 δημιουργία πλήθους μικρών / μεσαίων ιδιοκτησιών
ΤΟ ΖΗΤΗΜΑ ΤΗΣ ΜΕΓΑΛΗΣ ΙΔΙΟΚΤΗΣΙΑΣ
 τα τσιφλίκια Αττικής και Εύβοιας δεν προκαλούν πρόβλημα
 η επέκταση του ελληνικού κράτους (Επτάνησα 1864, Άρτα,
Θεσσαλία 1881) δημιουργεί πρόβλημα μεγάλης ιδιοκτησίας

34. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
34
ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ ΤΣΙΦΛΙΚΑΔΩΝ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ
1. διατήρηση θεσμού κολλίγων
2. άσκηση πολιτικοκοινωνικών πιέσεων για κερδοσκοπία από την
παραγωγή σιταριού
3. επιβολή υψηλών δασμών στο εισαγόμενο ρωσικό σιτάρι και
πρόκληση τεχνητών ελλείψεων με στόχο τον καθορισμό υψηλών
τιμών για το εγχώριο
3η §
ΝΟΜΟΘΕΤΙΚΗ
ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ
1907 - 1913
ΝΟΜΟΙ 1907
 Εφικτή η απαλλοτρίωση μεγάλων ιδιοκτησιών
 διανομή κτημάτων σε ακτήμονες
ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΝΟΜΩΝ
 αποδείχθηκε δύσκολη υπόθεση
 προκάλεσε συγκρούσεις (Κιλελέρ 1910)
ΜΕΤΑ ΤΟ 1907
 αργή πρόοδος μέχρι το τέλος των Βαλκανικών Πολέμων (1913)
 περιπλοκή λόγω της παρουσίας μουσουλμάνων
μεγαλοϊδιοκτητών στα νέα όρια της χώρας.
4η – 5η §
ΑΓΡΟΤΙΚΗ
ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΗ ΜΕΤΑ
ΤΟ 1917
4Η §
ΝΟΜΟΘΕΤΗΜΑΤΑ
ΚΥΒΕΡΝΗΣΗΣ
ΒΕΝΙΖΕΛΟΥ
1917
[ 6 ]
ΣΤΟΧΟΙ
 πολλαπλασιασμός ελληνικών ιδιοκτησιών
 αποκατάσταση προσφύγων
 πρόληψη εντάσεων
ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ
 απαλλοτρίωση μεγάλων ιδιοκτησιών μετά τον πόλεμο για την
αποκατάσταση των προσφύγων
5η §
ΕΦΑΡΜΟΓΗ
ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΗΣ
ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ
ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΑΝΑΔΙΑΝΟΜΗΣ
 85% στη Μακεδονία
 68 % στη Θεσσαλία
 40 % στην Ελλάδα (σύνολο)
Συνέπεια: Καθεστώς μικροϊδιοκτησίας
ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΜΙΚΡΟΚΑΛΛΙΕΡΓΗΤΩΝ
 δυσκολία εμπορευματοποίησης παραγωγής
 εκμετάλλευση από εμπόρους
ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΩΝ
 Ίδρυση Αγροτικής Τράπεζας
 Ίδρυση κρατικών οργανισμών παρέμβασης
 Ίδρυση παραγωγικών συνεταιρισμών
ΤΕΛΙΚΗ ΚΑΤΑΛΗΞΗ: Το αγροτικό δεν προκάλεσε εντάσεις που γνώρισαν
άλλα ευρωπαϊκά κράτη

35. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
35
Σχολιασμός
1. Στον προβιομηχανικό κόσμο οι μεγαλογαιοκτήμονες-ευγενείς (φεουδάρχες) κατείχαν
μεγάλες εκτάσεις γης (φέουδα), που τους εξασφάλιζαν τεράστια έσοδα, χάρη στην
εκμετάλλευση της εργασίας των εξαρτημένων γεωργών (δουλοπαροίκων). Συμμετείχαν
επίσης στην άσκηση της εξουσίας, από την οποία ήταν αποκλεισμένοι όλοι οι
υπόλοιποι. Στη νέα βιομηχανική κοινωνία που προέκυψε μετά τη βιομηχανική
επανάσταση (18ος-19ος αι.), ο πλούτος πέρασε στα χέρια των αστών βιομηχάνων και
εμπόρων. Επιπλέον, η αστική τάξη διεκδίκησε και κατέκτησε τη συμμετοχή της στην
εξουσία. Έτσι, η παλαιά αριστοκρατική τάξη των ευγενών-φεουδαρχών έπαψε να
μονοπωλεί πλούτο και εξουσία. Η κατοχή γης δεν είχε πλέον τη σημασία που είχε
παλαιότερα. Άνοιξε, κατά συνέπεια, ο δρόμος για τη διανομή γης στους φτωχούς
ακτήμονες γεωργούς, δηλαδή την αγροτική μεταρρύθμιση.
2. «...ανταποκρίνονταν καλύτερα στις νέες παραγωγικές και κοινωνικές συνθήκες»: Οι
μικρές οικογενειακές ιδιοκτησίες διασφάλιζαν την κοινωνική ένταξη των ακτημόνων.
Επιπλέον, οι μικροϊδιοκτήτες γης ήταν σε θέση μέσω της παραγωγής τους να
ενταχθούν στις οικονομικές συναλλαγές (αγόραζαν και πουλούσαν προϊόντα,
εργαλεία, πλήρωναν τους φόρους τους κ.λπ.). Η οικονομία βγαίνει από την περίοδο
της αυτοκατανάλωσης και μπαίνει στην περίοδο της αγοράς.
3. Πλούσιοι Έλληνες έμποροι της Διασποράς, όπως ο Ανδρέας Συγγρός και ο Γ.Ζωγράφος,
αγόρασαν τεράστιες εκτάσεις γης στη Θεσσαλία από Τούρκους τσιφλικάδες μετά το
1881. Οι κυβερνήσεις Χαρ. Τρικούπη, προσπαθώντας να προσελκύσουν κεφάλαια για
επενδύσεις, ευνόησαν σκανδαλωδώς τους μεγαλογαιοκτήμονες αυτούς, αυξάνοντας
τους δασμούς στα εισαγόμενα σιτηρά και επιτρέποντας την άνοδο των τιμών των
ελληνικών σιτηρών. Ταυτόχρονα, διατηρήθηκε ο θεσμός των κολίγων, οι οποίοι πλέον
δεν ήταν εξαρτημένοι, αλλά ελεύθεροι ακτήμονες γεωργοί, εργαζόμενοι στα τσιφλίκια.
Η θέση των κολίγων επιδεινώθηκε μάλιστα, καθώς ήταν υποχρεωμένοι, ως ελεύθεροι
πια γεωργοί, να πληρώνουν περισσότερους φόρους.
4. «Επιδίωξαν δηλαδή την επιβολή... τεχνητές ελλείψεις»: Οι υψηλοί δασμοί
(τελωνιακοί φόροι) στο εισαγόμενο σιτάρι αύξαναν την τιμή του και έτσι οι εγχώριοι
παραγωγοί είχαν τη δυνατότητα να αυξήσουν και αυτοί «τεχνηέντως» τις τιμές, καθώς
το δικό τους προϊόν θα παρέμενε φθηνότερο από το εισαγόμενο.
5. Οι μεγαλογαιοκτήμονες αντέδρασαν και οι νόμοι δεν εφαρμόστηκαν. Προκλήθηκαν,
έτσι, αγροτικές εξεγέρσεις στη Θεσσαλία. Τα γεγονότα στο χωριό Κιλελέρ της
Θεσσαλίας ήταν το σημαντικότερο επεισόδιο των εξεγέρσεων αυτών. Αγρότες που
ετοιμάζονταν να μεταβούν στη Λάρισα, για να συμμετάσχουν σε μεγάλο αγροτικό
συλλαλητήριο διαμαρτυρίας, δέχθηκαν επίθεση του στρατού, στο σιδηροδρομικό
σταθμό του Κιλελέρ, με πολλά θύματα (6 Μαρτίου 1910).

36. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
36
6. Εξαιτίας της διαφωνίας του πρωθυπουργού Βενιζέλου και του βασιλιά Κωνσταντίνου
σχετικά με τη συμμετοχή ή μη της Ελλάδας στον Α΄Παγκόσμιο Πόλεμο, η χώρα
διασπάστηκε σε δύο κράτη με χωριστές κυβερνήσεις :του Βενιζέλου στη Θεσσαλονίκη
και του Κωνσταντίνου στην Αθήνα. Τα γεγονότα αυτά (1916-17) είναι γνωστά ως
Εθνικός Διχασμός.
7. «να εμπορευματοποιήσουν την παραγωγή τους»: Να τη διαθέσουν στην αγορά ως
προϊόν έτοιμο προς κατανάλωση.
8. Αγροτική Τράπεζα: Ιδρύθηκε το 1928 με σκοπό να διασφαλίσει τη χρηματοδότηση των
αγροτών.
9. Παραγωγικοί συνεταιρισμοί: Ενώσεις παραγωγών του ίδιου προϊόντος. Μέσω αυτών
δινόταν η πίστωση/χρηματοδότηση στους αγρότες από τους διάφορους φορείς
(κυρίως την Αγροτική Τράπεζα).
Ορισμοί
 Αγροτική μεταρρύθμιση: Η κατάργηση κατά τον 20ό αιώνα των μεγάλων αγροτικών
ιδιοκτησιών και η κατάτμηση των αξιοποιήσιμων εδαφών τους σε μικρές
παραγωγικές μονάδες οικογενειακού τύπου, που ανταποκρίνονταν καλύτερα στις
νέες παραγωγικές και κοινωνικές συνθήκες.
 Τσιφλίκι: Μεγάλη αγροτική περιοχή (συχνά περιλάμβανε ολόκληρα χωριά) που
ανήκε σε ιδιώτη (τσιφλικάς) και όπου εργάζονταν ακτήμονες αγρότες (κολίγοι).
Ερωτήσεις
1. Να περιγράψετε τις συνέπειες που είχε για την αγροτική παραγωγή η
βιομηχανική επανάσταση τόσο στις ανεπτυγμένες χώρες όσο και στην Ελλάδα (ή Τι
γνωρίζετε για την επίδραση της βιομηχανικής επανάστασης στην αγροτική
οικονομία, τόσο στο δυτικό κόσμο γενικά όσο και στην Ελλάδα ειδικότερα;)
1η
§ (« Οι ραγδαίες εξελίξεις ... κοινωνικές συνθήκες» ).
2. Σε ποια αποτελέσματα για την έγγεια ιδιοκτησία οδήγησε η διανομή των εθνικών
κτημάτων αλλά και η διεύρυνση του ελληνικού κράτους μετά το 1881 ;
2η § ( « Στον ελληνικό χώρο ... τεχνητές ελλείψεις» )
3. Ποια μορφή έγγειας ιδιοκτησίας κυριάρχησε στην Ελλάδα από την ίδρυση του
ελληνικού κράτους μέχρι την ενσωμάτωση σε αυτό των Επτανήσων (1864), της
Άρτας και της Θεσσαλίας (1881);
2η § «Στον ελληνικό χώρο... το ζήτημα της μεγάλης ιδιοκτησίας» σελ. 42

37. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
37
3. Πώς επηρέασε η προοδευτική διανομή των εθνικών γαιών τη μορφή έγγειας
ιδιοκτησίας που κυριάρχησε στο ελληνικό κράτος από την ίδρυσή του έως και την
ενσωμάτωση σε αυτό των Επτανήσων (1864), της Άρτας και της Θεσσαλίας (1881);
2η § «Στον ελληνικό χώρο... το ζήτημα της μεγάλης ιδιοκτησίας» σελ. 42
4. Ποια κατάσταση διαμορφώθηκε στα τσιφλίκια της Θεσσαλίας, μετά την
ενσωμάτωση αυτής της περιοχής στην Ελλάδα (1881) και πώς αντιμετωπίστηκαν
από το ελληνικό κράτος τα σχετικά ζητήματα κατά την περίοδο μέχρι και τους
Βαλκανικούς πολέμους;
2η -3η «Τα «τσιφλίκια» της Θεσσαλίας αγοράστηκαν... μεγάλων εκτάσεων»
σελ. 43
5. Ποια κατάσταση διαμορφώθηκαν στα τσιφλίκια της Θεσσαλίας, μετά την
ενσωμάτωση αυτής της περιοχής στο ελληνικό κράτος, το 1881;
2η «Τα «τσιφλίκια» αγοράστηκαν ... τεχνητές ελλειψεις» σελ. 43
6. Να αναφερθείτε στην ψήφιση νόμων του 1907 (νόμοι περί αλλοτριώσεων) που
αφορούσαν το ιδιοκτησιακό καθεστώς και στην προσπάθεια εφαρμογής τους μέχρι
την εποχή των Βαλκανικών Πολέμων
(ή Να παρουσιάσετε τις πρακτικές των τσιφλικούχων της Θεσσαλίας που
δημιούργησαν εντάσεις, καθώς και τις πολιτικές επιπτώσεις που είχαν ή Πώς
αντιμετωπίστηκαν από το ελληνικό κράτος τα ζητήματα που προέκυψαν σχετικά με
τα τσιφλίκια της Θεσσαλίας κατά την περίοδο μέχρι και τους Βαλκανικούς
πολέμους; )
3η ( « Οι πρακτικές ... μεγάλων εκτάσεων ») σελ. 43
7. Ποιοι ήταν οι στόχοι της αγροτικής μεταρρύθμισης του 1917 και σε ποια
αποτελέσματα οδήγησε ;
4η – 5η ( « Το αποφασιστικό βήμα ...ανήλθε σε 40% »)
8. Πώς επηρέασε την αγροτική μεταρρύθμιση το προσφυγικό ζήτημα μετά την
μικρασιατική καταστροφή, ποια προβλήματα δημιουργήθηκαν και με ποιες
ενέργειες ολοκληρώθηκε τελικά η μεταρρύθμιση ;
5η ( « Μετά απο λίγα χρόνια ...Ρουμανία κ.λπ. »)
9. Η αγροτική μεταρρύθμιση του 1917:
α)Ποιες συνθήκες υπαγόρευσαν την εφαρμογή της; β) Ποιο το περιεχόμενό της και
ποια τα αποτελέσματά της;
α) σελ. 43 – 44: « Το αποφασιστικό βήμα ... στο επίκεντρο του κρατικού
ενδιαφέροντος». β) σελ. 45: «Η αναδιανομή ... Βουλγαρία, Ρουμανία, κτλ.»

38. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
38
10. Η αγροτική μεταρρύθμιση του 1917:
α) Να παρουσιάσετε το περιεχόμενό της.
β) Να προσδιορίσετε τις συνέπειες της αγροτικής μεταρρύθμισης στην οικονομική
ζωή της χώρας.
α) «Η αναδιανομή ... σε καθεστώς μικροϊδιοκτησίας».
β) «Με τη σειρά της ... Βουλγαρία, Ρουμανία κ.τ.λ.»
11. Να παρουσιάσετε τις γενικότερες συνθήκες που υπαγόρευσαν την αγροτική
μεταρρύθμιση του 1917.
«Το αποφασιστικό βήμα ... κρατικού ενδιαφέροντος» σελ. 43 – 44
Σωστό - Λάθος
1. Η αγροτική οικονομία κυριαρχούσε στο δυτικό κόσμο μέχρι και τα τέλη
του 20ού αιώνα.
2. Η Ελλάδα του 20ού αιώνα βάδιζε προς την εκβιομηχάνιση, αν και με
αργούς ρυθμούς.
3. Οι μικρομεσαίες αγροτικές ιδιοκτησίες κυριαρχούσαν στην Ελλάδα του
19ου αιώνα..
4. Οι τσιφλικούχοι της Θεσσαλίας κερδοσκοπούσαν ωθώντας στα ύψη τις
τιμές του σιταριού.
5. Η ολοκλήρωση της αγροτικής μεταρρύθμισης αποφασίστηκε μετά τη
μικρασιατική καταστροφή
6. Πλούσιοι Έλληνες τσιφλικάδες προσπάθησαν να εισάγουν σιτάρι από
τη Ρωσία.
7. Μετά το 1881 ο θεσμός των κολίγων καταργήθηκε.
8. Οι εξελίξεις στο αγροτικό ζήτημα επιταχύνθηκαν λόγω της παρουσίας
μουσουλμάνων ιδιοκτητών μετά το τέλος των Βαλκανικών Πολέμων
(1913).
9. Οι νόμοι περί απαλλοτρίωσης του 1907 συνάντησαν μεγάλες
δυσκολίες στην εφαρμογή τους.
10. Η αναδιανομή στο σύνολο της καλλιεργήσιμης γης έφτασε σε
ποσοστό 85%.
11. Το καθεστώς της μικροϊδιοκτησίας δημιούργησε πρόβλημα στην
εμπορευματοποίηση της παραγωγής.
12. Το αγροτικό ζήτημα επιλύθηκε οριστικά με την εφαρμογή της
μεταρρύθμισης του 1917.
1. Λ, 2.Σ, 3.Σ, 4.Σ, 5.Λ, 6.Λ, 7.Λ, 8.Λ, 9.Σ, 10.Λ, 11.Σ, 12.Λ

39. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
39
Επεξεργασία πηγών
Αφού μελετήσετε τα παρακάτω κείμενα και λαμβάνοντας υπόψη τις ιστορικές σας γνώσεις, να
παρουσιάσετε και να ερμηνεύσετε τη στάση που κράτησε το ελληνικό κράτος απέναντι στους Έλληνες
ιδιοκτήτες τσιφλικιών της Θεσσαλίας κατά το 19ο
αιώνα.
ΚΕΙΜΕΝΟ Α
Ο αιφνίδιος σχηματισμός της μεγάλης γαιοκτησίας από τους Έλληνες χρηματιστές
του εξωτερικού υποχρέωσε τον Τρικούπη να διαμορφώσει ένα ολόκληρο σύστημα
οικονομικής προστασίας της τσιφλικικής οικονομίας.
Καταρχήν ο Τρικούπης (...) πενταπλασίασε το δασμό πάνω στα εισαγόμενα σιτηρά
το 1884, ενώ κατά το 1892 τον ήδη υψηλό δασμό τον αύξησε κατά 1,6 %. Ο σκοπός του
ήταν προφανής: να περιορίσει την εισαγωγή αλλοδαπού σίτου, ώστε ο εγχώριος να
υπερτιμηθεί και να διογκωθεί η έγγειος πρόσοδος των τσιφλικούχων.
Παράλληλα, ο Τρικούπης προσέφερε δύο ακόμα δώρα στους τσιφλικούχους της
Θεσσαλίας:
α) Κατάργησε τη φορολογία της δεκάτης επί των σιτηρών, η οποία αντιπροσώπευε
το σημαντικό ποσοστό του 70% των εσόδων του συνόλου των εγγείων φόρων ή το 12% των
συνολικών εσόδων του δημοσίου προϋπολογισμού. Τη δεκάτη αντικατέστησε ο λεγόμενος
«φόρος αροριώντων κτηνών», ο οποίος απέφερε μόλις το 1/3 των εσόδων της πρώτης. Ο
νέος φόρος ανακούφισε τους τσιφλικούχους διπλά, όχι μόνο γιατί μειώθηκε ποσοτικά η
αξίωση του δημοσίου, αλλά και γιατί ο νέος φόρος ήταν εύκολο να επιβαρύνει τελικά του
καλλιεργητές, εφόσον δε συνδεόταν με την ιδιοκτησία αλλά με τον αριθμό των ζώων που
χρησιμοποιούνταν.
Β) Κατάργησε το τελωνείο Θεσσαλίας, για να διευκολύνει τις εποχικές μετακινήσεις
της νομαδικής κτηνοτροφίας στις περιοχές των ελληνοτουρκικών συνόρων. Η κατάργηση
του τελωνείου αυτού σήμαινε βέβαια ζημιά του δημοσίου κατά 300.000 δραχμές, όμως
έδωσε τη δυνατότητα στους τσιφλικούχους να αυξήσουν τα ενο΄και για την παραχώρηση
εκτάσεων για βοσκή.
Στην περιοχή αυτή η προστασία των τσιφλικιών ήταν πλήρης.
Κ. Βεργόπουλος, «Το θεσσαλικό πρόβλημα» - Ιστορία του ελλ. Έθνους, τομ. ΙΔ΄, σελ. 70-71
ΚΕΙΜΕΝΟ Β
Οι ιδιοκτήτες των θεσσαλικών κτημάτων ήταν Έλληνες τραπεζίτες της
Κωνσταντινούπολης (...). Οι άνθρωποι αυτοί – οι Ζαρίφης, Ζωγράφος, Συγγρός,
Μπαλτατζής, Μαυρογορδάτος και άλλοι – ήταν ακριβώς εκείνοι που εξασφάλιζαν την
τοποθέτηση των ελληνικών χρεωγράφων στο εξωτερικό, οι άμεσοι κάποτε πιστωτές του
κράτους, οι ιδρυτές των νέων τραπεζών στην Ελλάδα (...), οι χρηματοδότες πολλών
δημοσίων έργων και σιδηροδρόμων. Για όλους αυτούς τους λόγους και οι κατοπινές
κυβερνήσεις (ενν. μετά τις κυβερνήσεις Τρικούπη) έκαναν την ίδια επιλογή, αφού καμιά
αγροτική μεταρρύθμιση δεν έγινε στη Θεσσαλία πριν τις αρχές του 20ού αιώνα.

40. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
40
Χρ. Αγριαντώνη, «Οι απαρχές της εκβιομηχάνισης στην Ελλάδα τον 19ο αιώνα,

41. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
41
2. Τα πρώτα βήματα του εργατικού κινήματος
(σελ. 46-47)
1η §
ΕΡΓΑΤΙΚΟ ΚΙΝΗΜΑ
ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ
(ΤΕΛΗ 190Υ)
ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΜΕ ΕΥΡΩΠΗ
 Διαφορές λόγω ιδιομορφιών ελληνικης ανάπτυξης
 μικρότερη επιρροή σοσιαλιστικών ομάδων/εργατικών
ομαδοποιήσεων
ΛΟΓΟΙ ΚΑΘΥΣΤΕΡΗΣΗΣ
1. απουσία μεγάλων σύγχρονων βιομηχανικών μονάδων
2. σημαντικό ποσοστό ξένου εργατικού δυναμικού στα
δημόσια έργα
3. βραχύχρονη εργασιακή απασχόληση (εξαίρεση οι
μεταλλευτικές επιχειρήσεις)
4. επικράτηση Μεγάλης Ιδέας που εμποδίζει τη διάδοση
ιδεολογιών με ταξικό περιεχόμενο
2η §
Το εργατικό κίνημα
στην Ελλάδα στη
διάρκεια του 20ου αι.
ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ
ΒΑΛΚΑΝΙΚΩΝ ΣΤΟ
ΕΡΓΑΤΙΚΟ
Η ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ ΟΡΟΣΗΜΟ - ΛΟΓΟΙ
1. Βιομηχανικό υπόβαθρο
2. Κοσμοπολίτικος ιδεολογικός προσανατολισμός
3. Ίδρυση Φεντερασιόν
 πολυεθνική εργατική ένωση Θεσσαλονίκης
 πρωτεργάτες σοσιαλιστές από εβραϊκή κοινόητα
 διάδοση σοσιαλιστικής και εργατικής ιδεολογίας
3η §
ΜΕΤΑ ΤΟΝ
Α΄ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ
ΛΟΓΟΙ ΩΡΙΜΑΣΗΣ
 πιέσεις στην ελληνική κοινωνία
 εμπλοκή της χώρας σε διεθνείς υποθέσεις
 αντίκτυπος Ρωσικής Επανάστασης
ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ
 Ίδρυση ΓΣΕΕ (περιλαμβάνει κλαδικά και τοπικά σωματεία)
 Ίδρυση ΣΕΚΕ (προσχώρησε αργότερα στην Τρίτη Κομμουνιστική
Διεθνη και μετονομάστηκε σε ΚΚΕ)
Σχολιασμός
1. Σοσιαλισμός : κοινωνική, οικονομική και πολιτική θεωρία, που δημιουργήθηκε το
19ο αιώνα, με βάση τις ιδέες του Γερμανού οικονομολόγου Καρλ Μάρξ και άλλων.
Στόχος της ήταν να μεταβάλει τις οικονομικοκοινωνικές αδικίες που προέκυψαν με
τη βιομηχανική επανάσταση και την επικράτηση του καπιταλιστικού συστήματος.
Στο καπιταλιστικό σύστημα (ελεύθερη οικονομία), τα μέσα παραγωγής (γαίες,
εργοστάσια, μεγάλες επιχειρήσεις) ανήκουν σε πλούσιους
κεφαλαιούχους(καπιταλιστές), που εκμεταλλεύονται την εργασία των εργατών και
αγροτών (προλεταριάτο), αμείβοντάς τους με χαμηλούς μισθούς, ώστε να
καρπώνονται τεράστια κέρδη. Έτσι, η καπιταλιστική κοινωνία χαρακτηρίζεται από
έντονη οικονομική και κοινωνική ανισότητα και αδικία : λίγοι ισχυροί πλούσιοι και
πολλοί φτωχοί. Για να εξαλειφθούν η ανισότητα και η αδικία, ο σοσιαλισμός

42. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
42
προβάλλει την κατάργηση της ατομικής ιδιοκτησίας των μέσων παραγωγής και την
κατοχή τους από τους εργαζομένους ή το κράτος (κοινωνικοποίηση ή
κρατικοποίηση των μέσων παραγωγής), καθώς και τη διανομή των αγαθών και του
πλούτου ανάλογα με την εργασία και τις ανάγκες κάθε πολίτη. Έτσι, θα προκύψει
μία κοινωνία χωρίς τάξεις («αταξική») και άρα χωρίς κοινωνικές και οικονομικές
ανισότητες.
2. «Στο τέλος του 19ου αιώνα... εργατικές ομαδοποιήσεις: Εμφανίστηκαν ομάδες
διανοουμένων με ρομαντικές και ριζοσπαστικές αντιλήψεις χωρίς όμως αναφορά
στο Μαρξ (Χοϊδάς, Τριανταφύλλου, Πλάτων Δρακούλης, Σταύρος Καλλέργης).
3. «Στον ιδεολογικό τομέα... και ταξικό περιεχόμενο»: Η Μεγάλη Ιδέα, ως εθνική
ιδεολογία, υπερίσχυε στη συνείδηση του εργατικού πληθυσμού και δεν άφηνε
περιθώρια για τη διάδοση ταξικών ιδεολογιών. Η Μεγάλη Ιδέα ήταν η κυρίαρχη
ιδεολογία κατά το 19ο αιώνα-αρχές 20ου για τη συντριπτική πλειοψηφία των
Ελλήνων. Η εθνική ολοκλήρωση –η απελευθέρωση δηλαδή των αλύτρωτων ακόμα
εδαφών (Μακεδονία, Ήπειρος, νησιά Αιγαίου, Κρήτη, Μ.Ασία) απασχολούσε όλες
τις κοινωνικές ομάδες και δεν υπήρχε «χώρος» για τη διάδοση άλλων ιδεολογιών,
κοινωνικού χαρακτήρα, όπως η εργατική - σοσιαλιστική ιδεολογία, που γνώριζε
μεγάλη και αυξανόμενη ανάπτυξη στα προηγμένα κράτη της βιομηχανικής Δύσης.
4. «Προς το τέλος του πολέμου (Α΄ΠΠ) ιδρύθηκε η ΓΣΕΕ»: Το 1919 υπήρχαν στην
Ελλάδα 2.113 βιομηχανικές επιχειρήσεις που απασχολούσαν 36.124 εργάτες. Μόλις
ένα χρόνο αργότερα, το 1920, υπήρχαν 33.811 βιομηχανίες που απασχολούσαν
103.777 εργάτες και 5.381 υπαλλήλους.
5. Ίδρυση Γ.Σ.Ε.Ε.: Στο τέλος του 1918 με πρωτοβουλία των εργατικών κέντρων
Θεσσαλονίκης, Αθήνας, Πειραιά και Βόλου συγκαλείται το πρώτο Πανελλήνιο
Εργατικό Συνέδριο, το οποίο κατέληξε στην ίδρυση της ΓΣΕΕ. Με την ίδρυση της
ΓΣΕΕ το εργατικό κίνημα παίρνει συγκεκριμένη πλέον μορφή.
6. Ίδρυση Σ.Ε.Κ.Ε. (1918): Ήταν η 1η φορά στην πολιτική ιστορία της Ελλάδας που
εμφανιζόταν ταξικό κόμμα μη προσωποπαγές. Εκπροσωπούσε μια μόνο τάξη, την
εργατική και δήλωνε ιδεολογική ευθυγράμμιση με παγκόσμιο κίνημα ενώ εξέφραζε
επαναστατική προοπτική.
7. Τρίτη Κομμουνιστική Διεθνής: Ως Κομιντέρν (αγγλικά: Comintern από το
Communist International) έμεινε στην Ιστορία η Τρίτη Διεθνής Ένωση των εθνικών
κομμουνιστικών Κομμάτων, που ιδρύθηκε το Μάρτιο του 1919 στη Μόσχα.
Ορισμοί
 Φεντερασιόν (ΠΑΝΕΛ. 2003, 2005, 2009, 2012): Μεγάλη πολυεθνική εργατική
οργάνωση που είχε αναπτυχθεί στη Θεσσαλονίκη στις αρχές του 20ού αιώνα.
Πρωτεργάτες της ήταν σοσιαλιστές που προέρχονταν από την πολυπληθή και
ανοιχτή σε νέες ιδέες εβραϊκή κοινότητα της πόλης. Η Φεντερασιόν αποτέλεσε
σημαντικό δίαυλο για τη διάδοση της σοσιαλιστικής και εργατικής ιδεολογίας στην
Ελλάδα.

43. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
43
 Γενική Συνομοσπονδία Εργατών Ελλάδος: Πανελλαδική εργατική οργάνωση που
ιδρύθηκε στα τέλη του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου και συμπεριέλαβε διάφορα κλαδικά
και τοπικά σωματεία. Η ίδρυση της ΓΣΕΕ αποτέλεσε σταθμό στην εξέλιξη του
ελληνικού εργατικού κινήματος.
Ερωτήσεις
1. Ποιοι παράγοντες δεν επέτρεψαν τη δημιουργία εργατικού κινήματος στην
Ελλάδα σε όλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα και μέχρι τους Βαλκανικούς Πολέμους;
( ή Τι γνωρίζετε για το βαθμό / επίπεδο ανάπτυξης του ελληνικού εργατικού
κινήματος μέχρι την εποχή των βαλκανικών πολέμων
1η *« Οι διαφορές ... βαλκανικές (π.χ. Βουλγαρία) + καθώς και για τους
παράγοντες που τον καθόρισαν * «Η απουσία ...ταξικό περιεχόμενο» + ; )
2. Να διερευνήσετε τους λόγους για τους οποίους η πολιτική και κοινωνική επιρροή
των σοσιαλιστικών ομάδων στην Ελλάδα του τέλους του 19ου αιώνα ήταν μικρή.
1η «Η απουσία ... ταξικό περιεχόμενο» σελ. 46
3. Να εξηγήσετε τους λόγους που η ενσωμάτωση της Θεσσαλονίκης στο ελληνικό
κράτος οδήγησε στην ανάπτυξη του εργατικού κινήματος
( Ποια επίδραση άσκησε στο ελληνικό εργατικό κίνημα η ενσωμάτωση της
Θεσσαλονίκης στην Ελλάδα κατά τους Βαλκανικούς πολέμους και γιατί;).
2η (« Η κατάσταση αυτή ... εργατικής ιδεολογίας στη χώρα»)
4. Να παρουσιάσετε τις εξελίξεις στο ελληνικό εργατικό κίνημα από την
ενσωμάτωση της Θεσσαλονίκης στην Ελλάδα έως και τη δημιουργία του
Σοσιαλιστικού Εργατικού Κόμματος Ελλάδος (ΣΕΚΕ).
2η – 3η («Η κατάσταση ...Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδος».)
5. Να περιγράψετε τις εξελίξεις στο εργατικό κίνημα στη διάρκεια αλλά και μετά το
τέλος του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου.
3η ( « Στη διάρκεια ... Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας » )
Σωστό - Λάθος
1. Το ελληνικό εργατικό κίνημα γνώρισε τεράστια ανάπτυξη κατά το 19ο
αιώνα.
2. Το ελληνικό εργατικό κίνημα αναπτύχθηκε μετά το τέλος των
Βαλκανικών Πολέμων
3. Η ενσωμάτωση της Θεσσαλονίκης στην Ελλάδα υπήρξε γεγονός-σταθμός
για το ελληνικό εργατικό κίνημα.
4. Η ρωσική επανάσταση συντέλεσε στη διάδοση σοσιαλιστικής ιδεολογίας
στην Ελλάδα.

44. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
44
5. Οι πρώτες καθαρά εργατικές εξεγέρσεις εκδηλώθηκαν από εργατικό
δυναμικό που ήταν πρόσκαιρης, βραχύχρονης απασχόλησης.
6. Η διάδοση της Μεγάλης Ιδέας ενίσχυσε τη διάδοση ιδεολογικών με
κοινωνικό και ταξικό περιεχόμενο.
7. Κατά τη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου η ωρίμαση του εργατικού
κινήματος επιβραδύνθηκε.
8. Το Σοσιαλιστικό Κόμμα της Ελλάδος συμπεριέλαβε κλαδικά και τοπικά
σωματεία
9. Η Φεντερασιόν λειτούργησε ως πυρήνας διάδοσης της εργατικής
ιδεολογίας.
Επεξεργασία πηγών
Αξιοποιώντας τις ιστορικές σας γνώσεις και αντλώντας στοιχεία από τα παραθέματα που
δίνονται παρακάτω, να ερμηνεύσετε τη σχετικά περιορισμένη ανάπτυξη του εργατικού κινήματος
στην Ελλάδα κατά τα τέλη του 19ου
αιώνα και τις αρχές του 20ού.
ΚΕΙΜΕΝΟ Α
[...] Το μόνο που μπορεί να λεχθεί με βεβαιότητα, είναι ότι η ελληνική βιομηχανία
ήταν ουσιαστικά στην ίδια σχεδόν κατάσταση [...] το 1900, στην οποία βρισκόταν και το
1864. Συγκριτικά με την αλματώδη πορεία της βιομηχανικής επανάστασης στη Δύση σε
ολόκληρη τη διάρκεια του 19ου αιώνα, η εξέλιξη της ελληνικής βιομηχανίας υπήρξε
ασήμαντη και η κατάστασή της στις αρχές του 20ού αιώνα μπορεί να χαρακτηριστεί
πρωτόγονη.
Γ. Δερτιλής, Κοινωνικός μετασχηματισμός και στρατιωτική επέμβαση, 1880 – 1909, σελ.
91-93
ΚΕΙΜΕΝΟ Β
Η παθολογική διόγκωση του Αλυτρωτισμού (Μεγάλη Ιδέα) αποδεικνύει την
αποδέσμευση των κομμάτων από τις πραγματικότητες της οικονομικής αθλιότητας και της
κοινωνικής αδικίας, ενώ από την άλλη πλευρά επέτρεπε και συντηρούσε αυτή την
αποδέσμευση, αποσπώντας την προσοχή των κατωτέρων τάξεων από τα πραγματικά
προβλήματά τους. Εννοείται ότι αυτό δε σημαίνει ότι ο ελληνικός αλυτρωτισμός
δημιουργήθηκε με μιαν εσκεμμένη προσπάθεια να μεταστρέψει την προσοχή του λαού
από τις αδικίες του συστήματος. Ο εθνικισμός ήταν φαινόμενο γενικό στην Ευρώπη του
19ου αιώνα συνέπεια ενός εξαιρετικά περίπλοκου πλέγματος διεθνών και εσωτερικών
συνθηκών. Απλοϊκή είναι επίσης και η άλλη, αρκετά κοινή άποψη, ότι η Μεγάλη Ιδέα ήταν
«δημιούργημα» της αστικής τάξης. Μπορεί βέβαια να χρησιμοποιήθηκε πολιτικά από τα
κόμματα, δεν ήταν, όμως, μια τακτική που «επέβαλαν» οι αστοί. Η προσπάθεια να
1. Λ, 2.Σ, 3.Σ, 4.Σ, 5.Λ, 6.Λ, 7.Λ, 8.Λ, 9.Σ,

45. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
45
μεταστρέφεται η προσοχή του λαού από τα εσωτερικά προβλήματα σε σωβινιστικές
εξάρσεις είναι συνηθισμένη διέξοδος για κυβερνήσεις που αντιμετωπίζουν δυσκολίες.
Γ. Δερτιλής, Κοινωνικός μετασχηματισμός και στρατιωτική επέμβαση, 1880 – 1909, σελ.
129-131
3. Οι οικονομικές συνθήκες
κατά την περίοδο 1910 – 1922 (σελ. 48-49)
1η §
ΒΕΝΙΖΕΛΙΣΜΟΣ
ΚΑΙ
ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ
(1910-1922)
ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΒΕΝΙΖΕΛΟΥ
 το ελληνικό κράτος μοχλός έκφρασης και ανάπτυξης
του ελληνισμού
 ενσωμάτωση του εκτός συνόρων ελληνισμού
 επιδίωξη ενιαίας εθνικής και κρατικής υπόστασης
 διεκδίκηση θέσης στο σύγχρονο κόσμο
 θεσμικός εκσυγχρονισμός
 ανάπτυξη παραγωγικών δυνάμεων έθνους
2η §
Η ΑΣΤΙΚΗ ΤΑΞΗ
ΚΑΙ Η
ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΒΕΝΙΖΕΛΟΥ
(1910-1922)
ΡΟΛΟΣ ΑΣΤΙΚΗΣ ΤΑΞΗΣ
 συσπειρώνεται γύρω από το Βενιζέλο
 πλουτίζει σε όλη τη λεκάνη της Ανατολικής Μεσογείου
 φιλοδοξεί να κυριαρχήσει πολιτικά στο χώρο των οικονομικών
δραστηριοτήτων της
ΠΕΡΙΟΧΕΣ: 1. λιμάνια Νότιας Ρωσίας 2. Δούναβης 3. Ρουμανία
4. Πόντος 5. Μικρασιατικά παράλια 6. Κωνσταντινούπολη, 7. Σμύρνη, 8.
Θεσσαλονίκη, 9. Αίγυπτος, 10. Σουδάν, 11. Αλεξάνδρεια
ΑΙΤΗΜΑΤΑ ΑΣΤΙΚΗΣ ΤΑΞΗΣ - ΒΕΝΙΖΕΛΟΥ
1. Δημιουργία ισχυρού εθνικού κέντρου ΣΤΟΧΟΙ
 διασφάλιση πλούτου
 προστασία συμφερόντων
 εθνικιστικά κινήματα
2. Διεκδίκηση της «Μεγάλης Ελλάδας» ΕΡΕΙΣΜΑΤΑ
 «Μεγάλη Ιδέα»
 εκσυγχρονισμός του κράτους
 πλεονασματικοί προϋπολογισμοί
3η §
ΕΘΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ
1910
 Επιτυχής αντιμετώπιση της αγροτικής κρίσης με υπερπόντια
μετανάστευση (Αμερική)
ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ
 εκτόνωση των κοινωνικών εντάσεων της σταφιδικής κρίσης
 ενίσχυση οικονομίας υπαίθρου με εμβάσματα

46. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
46
4Η §
ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ
ΒΑΛΚΑΝΙΚΩΝ
ΠΟΛΕΜΩΝ
[ 4 ]
ΘΕΤΙΚΑ
1. δεν κλονίστηκε η εθνική οικονομία
2. αύξηση 70% εδαφών και ενσωμάτωση πλούσιων περιοχών
(Ήπειρος, Δυτική και Κεντιρκή Μακεδονία, Νησιά Αιγαίου,
Κρήτη)
3. αύξηση πληθυσμού 80%
4. νέες οικονομικές προοπτικές (νεοαποκτηθέντα εδάφη με άριστες
προοπτικές για γεωργική παραγωγή)
η Ελλάδα υπολογίσιμη δύναμη
5. αυξήθηκε η εμπιστοσύνη από τις αγορές χρήματος και
πιστώσεων προς τη χώρα
 πολλαπλασιασμός ελληνικών ιδιοκτησιών
 αποκατάσταση προσφύγων
 πρόληψη εντάσεων
ΑΡΝΗΤΙΚΟ
 παρουσία ισχυρών μειονοτικών ομάδων στις περιοχές που
ενσωματώθηκαν στην Ελλάδα (π.χ. Μουσουλμάνοι και Εβραίοι
στην ήπειρο)
Σχολιασμός
1. «Στην περίοδο 1910-1922... συνεχή πολεμική ετοιμότητα»: Από το 1910 αρχίζει η
πολεμική προετοιμασία για τους Βαλκανικούς πολέμους, τους οποίους ακολούθησε
ο Α΄ΠΠ. Λίγο μετά τη λήξη του και έως το 1922 η Ελλάδα θα εμπλακεί στη
Μικρασιατική εκστρατεία. Σε όλο αυτό το διάστημα η Ελλάδα ήταν σε πολεμική
ετοιμότητα, ακόμα και στα μεσοδιαστήματα κατά τα οποία δεν υπήρχαν πολεμικές
συγκρούσεις.
2. «πολλά εθνικιστικά κινήματα... την παρουσία τους»: Το κίνημα των Νεότουρκων
ήταν ένα από αυτά τα κινήματα, ενώ και στα Βαλκάνια από τα τέλη του 19ου αιώνα
ο εθνικισμός βρισκόταν σε έξαρση (π.χ. προσάρτηση της Ανατολικής Ρωμυλίας στη
Βουλγαρία).

47. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
47
3. «σταφιδική κρίση»: Στα 1893 οι καλλιεργούμενες εκτάσεις της κορινθιακής
σταφίδας έφθασαν να καλύπτουν 650.000 στρέμματα, αλλά οι εξαγωγές έπεφταν
κατακόρυφα. Η τιμή της σταφίδας στο Λονδίνο έφθασε είχε κατέβει 6 σελίνια ανά
100 λίτρα, ενώ μόνο τα έξοδα μεταφοράς στοίχιζαν 8 σελίνια ανά 100 λίτρα. Έτσι
δημιουργήθηκε το λεγόμενο “σταφιδικό ζήτημα”, δηλαδή της διάθεσης του
προϊόντος.
4. Βαλκανικοί Πόλεμοι (Α΄Βαλκανικός : 1912-1913, Β΄ Βαλκανικός 1913) : συγκρούσεις
μεταξύ των βαλκανικών χωρών με στόχο την απόσπαση των ευρωπαϊκών εδαφών
της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Στον Α΄ Βαλκανικό, η λεγομένη Βαλκανική
Συμμαχία (Ελλάδα, Σερβία, Βουλγαρία, Μαυροβούνιο) νίκησε την Οθ.
Αυτοκρατορία και της απέσπασε όλα τα ευρωπαϊκά της εδάφη εκτός από την
Ανατολική Θράκη (Ήπειρος, Μακεδονία, Δ. Θράκη, νησιά Αιγαίου, Κρήτη). Η
διαφωνία όμως των νικητών συμμάχων ως προς τη διανομή των εδαφών
προκάλεσε το Β΄Βαλκανικό Πόλεμο, κατά τον οποίο οι βαλκανικές χώρες στράφηκαν
κατά της Βουλγαρίας, που διεκδικούσε το σύνολο σχεδόν των κατακτημένων
περιοχών. Η Βουλγαρία ηττήθηκε και με τη Συνθήκη του Βουκουρεστίου
(Αύγουστος 1913) η Ελλάδα ενσωμάτωσε τα εδάφη της Ν. Ηπείρου, της
Μακεδονίας, τα νησιά του Αν. Αιγαίου (εκτός των ιταλοκρατούμενων από το 1912
Δωδεκανήσων) και την Κρήτη.
5. «Τα νεοαποκτηθέντα εδάφη... πεδινά και αρδευόμενα»: Αναφέρεται στα εδάφη
της Μακεδονίας
Ορισμοί
 Βενιζελισμός: Πολιτική αντίληψη και πρακτική με εκφραστή τον Ελευθέριο
Βενιζέλο, η οποία εμφανίστηκε κατά την περίοδο 1910-1922. Ο βενιζελισμός
πρέσβευε ότι το ελληνικό κράτος έπρεπε να λειτουργήσει ως μοχλός έκφρασης και
ανάπτυξης του ελληνισμού. Το ελληνικό κράτος, δηλαδή, έπρεπε να επιδιώξει την
ενσωμάτωση του εκτός συνόρων ελληνισμού και με ενιαία εθνική και κρατική
υπόσταση, να διεκδικήσει τη θέση του στον τότε σύγχρονο κόσμο. Αυτό προϋπέθετε
όχι μόνο θεσμικό εκσυγχρονισμό, που θα καθιστούσε το κράτος αποτελεσματικό
και αξιόπιστο, αλλά και γενικότερη προσήλωση στην ιδέα της ανάπτυξης των
παραγωγικών δυνάμεων του έθνους.
 Εθνικό κέντρο: Κράτος ισχυρό οικονομικά και πολιτικά, περιφερειακή δύναμη ικανή
να παρεμβαίνει και να προστατεύει τα συμφέροντα τόσο των πολιτών της όσο και
των ομοεθνών που ζουν και δραστηριοποιούνται έξω από τα σύνορα του κράτους.
Ερωτήσεις
1. Πως συνδέεται η πολιτική αντίληψη του βενιζελισμού με την οικονομική ανάπτυξη;
(ή Να παρουσιάσετε το περιεχόμενο του όρου «βενιζελισμός» και να αναφερθείτε πιο
συγκεκριμένα στην αντίληψη του βενιζελισμού για το ρόλο του ελληνικού κράτους)
(ή Ποιο ρόλο απέδιδε ο βενιζελισμός στο ελληνικό κράτος στο πλαίσιο των γενικότερων
σχεδίων του με στόχο την ανάπτυξη του ελληνισμού;)
(ή Ποιος ήταν ο ρόλος του ελληνικού κράτους, στο πλαίσιο των γενικότερων σχεδίων του
βενιζελισμού με στόχο την ανάπτυξη του ελληνισμού;)
1η
( « Σ την περίοδο 1910 – 1922 ..δυνάμεων του έθνους.» ) σελ. 48

48. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
48
2. Να περιγράψετε τους παράγοντες που καθόριζαν την πολιτική του Βενιζέλου τη δεκαετία
του 1910.
(ή Να αναφερθείτε στη στάση που κράτησε η ελληνική αστική τάξη της Διασποράς
απέναντι στο Βενιζέλο και τις πολιτικές του επιλογές. Ποιοι παράγοντες καθόρισαν αυτή τη
στάση;)
(ή Ποιοι λόγοι έκαναν την ελληνική αστική τάξη της Διασποράς να υποστηρίξει θερμά το
Βενιζέλο και τις πολιτικές του επιλογές κατά την περίοδο 1910 – 1922
2η
( « Ο Βενιζέλος ... στρατιωτικές δαπάνες ») σελ. 48 – 49
3. Με ποιους τρόπους αντιμετωπίστηκε η αγροτική κρίση του 1910 ;
(ή *Πανελλήνιες εξετάσεις 2008+ Να αιτιολογήσετε γιατί ήταν θετική η συμβολή της
υπερπόντιας μετανάστευσης στην ελληνική οικονομία πριν από τους Βαλκανικούς
πολέμους)
(ή Πώς επηρέασε η υπερπόντια μετανάστευση την Ελλάδα - σε επίπεδο τόσο κοινωνικό
όσο και οικονομικό – κατά τις αρχές του 20ου αιώνα;)
3η
( « Το 1910 οι πρόσοδοι ... μεταναστών» )σελ. 49
4. Να περιγράψετε τις συνέπειες που προκάλεσαν στην ελληνική κοινωνία οι Βαλκανικοί
Πόλεμοι ( *Πανελλήνιες εξετάσεις 2003) και την κατάσταση στην οποία βρισκόταν η
Ελλάδα στις παραμονές του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου.
(ή Ποιες νέες δυνατότητες μπορούσε να αξιοποιήσει, αλλά και ποια νέα προβλήματα
όφειλε να αντιμετωπίσει η Ελλάδα αμέσως μετά τη λήξη των Βαλκανικών πολέμων;)
4η
( « Το κόστος των βαλκανικών πολέμων ... Παγκόσμιος Πόλεμος »)σελ. 49
Σωστό - Λάθος
1. Οι Έλληνες αστοί της Διασποράς συμμερίζονταν τα οράματα του Βενιζέλου.
2. Η υπερπόντια μετανάστευση βοήθησε πολλαπλά την ελληνική οικονομία
και κοινωνία.
3. Το κόστος των Βαλκανικών πολέμων κλόνισε την ελληνική οικονομία.
(ΠΑΝΕΛ. 2007)
4. Η εφαρμογή της Μεγάλης Ιδέας σχετίζεται με την ύπαρξη πολλών
εθνικιστικών κινημάτων κατά την ίδια περίοδο.
5. Η Ελλάδα απέκτησε σημαντικές οικονομικές προοπτικές μετά τους
Βαλκανικούς Πολέμους.
6. Με την προσάρτηση εδαφών κατά τους Βαλκανικούς πολέμους η Ελλάδα
έγινε εθνικά ομογενής.
7. Η εφαρμογή των πρακτικών του βενιζελισμού οδήγησε σε μια σειρά ετών
με ελλειμματικούς προϋπολογισμούς.
8. Η μετανάστευση στην Αμερική δημιούργησε προβλήματα στην οικονομία
της υπαίθρου.
9. Η προϋπόθεση για την προώθηση της Μεγάλης Ιδέας ήταν ο
εκσυγχρονισμός του κράτους.

49. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
49
10. Με τη λήξη των Βαλκανικών πολέμων η πιστοληπτική ικανότητα της
Ελλάδας αυξήθηκε σημαντικά.
Επεξεργασία πηγών
Αντλώντας στοιχεία από τα παρακάτω κείμενα και αξιοποιώντας τις ιστορικές σας
γνώσεις: α) Να επισημάνετε το ρόλο της «Μεγάλης Ιδέας» στην πολιτική και την οικονομία
κατά τα πρώτα χρόνια της ανεξαρτησίας της Ελλάδας β) Να παρουσιάσετε τις επιλογές του
«βενιζελισμού» αναφορικά με τις εθνικές επιδιώξεις και τον εκσυγχρονισμό του κράτους.
(ΠΑΝΕΛ. 2005)
ΚΕΙΜΕΝΟ Α
Για τους Έλληνες η καθολικότητα της Μεγάλης Ιδέας ήταν συμπληρωματική της
αοριστίας της: ένα άλλοθι , μια θαυματουργή γέφυρα των αντιθέσεων, μία μετάθεση στο
άδηλο μέλλον της λύσης όχι μόνο του αλυτρωτικού ζητήματος – που άλλωστε η Μεγάλη
Ιδέα δεν το αφορούσε ρητά και αποκλειστικά – αλλά του συνόλου των ελληνικών
προβλημάτων.
Ε. Σκοπετέα, Το «Πρότυπο Βασίλειο» και η Μεγάλη Ιδέα, 1988, σελ. 268
ΚΕΙΜΕΝΟ Β
Ο βενιζελισμός αποδεικνύεται ο πιο συνεπής διορατικός και πραγματιστικός
φορέας της εθνικής ολοκλήρωσης. [...] Αυτοκαθορίζεται και νομιμοποιείται με αναφορά
στο Έθνος ως ενιαίο σύνολο, που αγκαλιάζει Παλαιά Ελλάδα, Νέες Χώρες και αλύτρωτους.
Γ.Θ. Μαυρογορδάτος, Μελέτες και κείμενα για την περίοδο 1909- 1940, σελ. 43- 44
ΚΕΙΜΕΝΟ Γ
«Με την φυσικής επάνοδον εις τα όρια εντός των οποίων ο ελληνισμός έδρασεν από της
προϊστορικής εποχής, να δημιουργήσωμεν, λέγω, μίαν μεγάλην Ελλάδα ισχυράν και
1. Σ, 2.Σ, 3.Λ, 4.Σ, 5.Σ, 6.Λ, 7.Λ, 8.Λ, 9.Σ, 10. Σ

50. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
50
πλουσίαν, ικανήν να αναπτύξη εντός των ορίων την ζωτικήν βιομηχανίαν, ικανήν ως εκ των
συμφερόντων τα οποία θα εξεπροσώπει, να συνάψη συμβάσεις μέτ’ άλλων κρατών υπό
τους αρίσοτυς δυνατούς όρους».
(Αγόρευση Βενιζέλου στη Βουλή τον Σεπτέμβριο του 1915)
Δεν οιστρηλατούσε (μετέδιδε ενθουσιασμό) πλέον τους αστούς η μορφή του
μαρμαρωμένου βασιλιά, τους εξεσήκωνεν η σκέψις ότι πρέπει η Ελλάς να παύση να είναι
ψωροκώσταινα...
(Κρίση του Θ. Βαΐδη στο έργο του Ελ. Βενιζέλος» για τους οικονομικούς στόχους της εθνικής
εξόρμησης)
Θ. Διαμαντόπουλος, Οι πολιτικές δυνάμεις της βενιζελικής περιόδου, 1985

51. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
51
4. Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος (σελ. 50 -51)
1η §
ΣΥΝΘΗΚΕΣ
ΣΥΜΜΕΤΟΧΗΣ
ΕΛΛΑΔΑΣ
ΣΤΟΝ
Α΄ΠΠ
ΓΕΓΟΝΟΤΑ ΠΟΥ ΠΡΟΗΓΗΘΗΚΑΝ
 σύγκρουση παλατιού – Βενιζέλου
 άσκοπη και δαπανηρή επιστράτευση 1915
 κυβέρνηση Εθνικής Άμυνας στη Θεσσαλονίκη
 διάσπαση της χώρας σε δύο κράτη
 συμμαχικός αποκλεισμός και συγκρούσεις με
οικονομικό και κοινωνικό κόστος
ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ
 ενοποίηση χώρας υπό το Βενιζέλο με επέμβαση
Συμμάχων (1917)
 συμμετοχή Ελλάδας με ιδιόμορφο συμμαχικό
δανεισμό
2η §
ΣΥΜΜΑΧΙΚΑ
ΔΑΝΕΙΑ
1917
ΔΑΝΕΙΣΤΡΙΕΣ ΧΩΡΕΣ - ΠΟΣΑ
 Γαλλία (300 εκατ. φράγκα)
 Μεγάλη Βρετανία (12 εκατ. λίρες)
 ΗΠΑ (50 εκατ. δολάρια)
ΜΟΡΦΗ ΔΑΝΕΙΣΜΟΥ: ΘΕΩΡΗΤΙΚΟΣ
 τα ποσά δεν εκταμιεύτηκαν, δε δόθηκαν στην Ελλάδα
 αποτέλεσαν απόθεμα σε χρυσό και συνάλλαγμα
 θεωρήθηκαν κάλυμμα έκδοσης χαρτονομίσματος
ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΔΑΝΕΙΩΝ
 συμμετοχή στο μακεδονικό μέτωπο
 εκστρατεία στην Ουκρανία και την Κριμαία
 α΄ φάση μικρασιατικής εκστρατείας
3η §
ΣΥΝΘΗΚΕΣ
ΔΙΧΟΤΟΜΗΣΗΣ
ΝΟΜΙΣΜΑΤΟΣ
(ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ
ΙΔΙΟΜΟΡΦΟΥ
ΔΑΝΕΙΣΜΟΥ 1917)
ΑΙΤΙΑ ΔΗΜΟΣΙΟΝΟΜΙΚΟΥ ΑΔΙΕΞΟΔΟΥ ΜΑΡΤ. 1922
 άρση κάλυψης χαρτονομίσματος από τους συμμάχους ως
αντίποινα για την επιστροφή του βασιλιά
 ελλειμματικοί κρατικοί προϋπολογισμοί μετά το 1918
 δαπανηρός μικρασιατικός πόλεμος
ΔΙΧΟΤΟΜΗΣΗ ΔΡΑΧΜΗΣ
Μάρτιος 1922 (και 1926)
τα χαρτονομίσματα κόπηκαν στη μέση, το αριστερό κυκλοφορούσε με
τη μισή αξία, το δεξιό ανταλλάχθηκε με ομολογίες δημοσίου
ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ επιτυχές
1δις. 200.εκατ. δραχμές
ΑΠΟΤΙΜΗΣΗ δεν προλαβε τη Μικρασιατική Καταστροφή και τις
συνέπειές της

52. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
52
Σχολιασμός
1.
Ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος (1914-1918) είχε ως κύρια αιτία του τον έντονο
οικονομικό και πολιτικό ανταγωνισμό μεταξύ των ισχυρών βιομηχανικών χωρών της
Ευρώπη. – Λίγο πριν από την έναρξη του πολέμου είχαν διαμορφωθεί δύο
συμμαχίες: 1.η"Eγκάρδια Συνεννόηση" (γνωστή ως Αντάντ -Entente Cordiale -),
αποτελούμενη από την Aγγλία, τη Γαλλία, τη Ρωσία και, από το 1915, την Iταλία.
Σύμμαχοι της Αντάντ στα Βαλκάνια η Σερβία και η Ελλάδα από το 1917) 2. "Τριπλή
Συμμαχία" ή "Kεντρικές Δυνάμεις" , αποτελούμενη από τη Γερμανία, την
Αυστροουγγαρία και την Ιταλία έως το 1915. Σύμμαχοι της Αντάντ στα Βαλκάνια η
Τουρκία και η Βουλγαρία). Η Ελλάδα δεν συμμετέχει από την αρχή στον πόλεμο,
γιατί υπάρχει διαφωνία μεταξύ του πρωθυπουργού Βενιζέλου (θέλει συμμετοχή
στο πλευρό της Αντάντ, προσδοκώντας σε εδαφική επέκταση προς την Αν. Θράκη
και Μ.Ασία) και του βασιλιά Κωνσταντίνου (επιδιώκει την ουδετερότητα ως
γερμανόφιλος).
2. «...η δημιουργία της κυβέρνησης εθνικής άμυνας»: Δημιουργήθηκε από τον Ελ.
Βενιζέλο το 1916 στη Θεσσαλονίκη ως απόρροια της σύγκρουσής του με το βασιλιά.
Έτσι, εκείνη την περίοδο υπήρχαν δύο κυβερνήσεις, της Θεσσαλονίκης και των
Αθηνών.
3. «ο συμμαχικός αποκλεισμός και οι συγκρούσεις»: Το Νοέμβριο του 1916 οι
Αγγλογάλλοι απέκλεισαν με στρατό και στόλο το λιμάνι του Πειραιά. Ο στόχος ήταν
να πιέσουν την κυβέρνηση των Αθηνών, ώστε να μπει και η Ελλάδα στον πόλεμο,
σύμφωνα και με τις προθέσεις του Βενιζέλου. Ο αποκλεισμός αυτός οδήγησε στην
παραίτηση του βασιλιά Κωνσταντίνου.
4. «Σύμμαχοι» : εννοούνται οι χώρες της Αντἀντ (Αγγλία, Γαλλία, Ρωσία και Ιταλία),
στο πλευρό της οποίας επιδίωκε ο Βενιζέλος να πολεμήσει η Ελλάδα. Την Τριπλή
Συμμαχία (ή Κεντρικές Αυτοκρατορίες : Γερμανία, Αυστροουγγαρία), υποστήριζε ο
γερμανόφιλος βασιλιάς Κωνσταντίνος, προτείνοντας όμως ουδετερότητα.

53. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
53
5. ιδιόμορφος δανεισμός: Για να μπορέσει μια χώρα να εκδώσει χαρτονόμισμα
πρέπει να διαθέτει ίσης αξίας αποθέματα σε χρυσό ή ξένο συνάλλαγμα. Για να
εκδώσει λοιπόν μια χώρα πρόσθετο χαρτονόμισμα πρέπει να αυξήσει τα
αποθέματά της αυτά. Οι Σύμμαχοι, αντί να χορηγήσουν στην Ελλάδα χρηματικό
δάνειο, κράτησαν τα χρήματα και επέτρεψαν στην Ελλάδα να εκδώσει
χαρτονομίσματα ίσης αξίας με το δάνειο.
6. Μικρασιατική εκστρατεία και καταστροφή (1919-1922): Ο Α΄ Παγκόσμιος λήγει με
νίκη της Αντάντ, άρα και της Ελλάδας (1918). Υπογράφονται μια σειρά συνθήκες με
εξοντωτικούς για τους ηττημένους όρους. Η Ελλάδα λαμβάνει με τις συνθήκες του
Νειγύ (1919) και των Σεβρών (1920) την Ανατολική και Δυτική Θράκη και την
περιοχή της Σμύρνης. Το 1919 αποβιβάζει στρατό στη Σμύρνη, για να καταλάβει την
περιοχή και να διασφαλίσει την ελληνική παρουσία στις ακτές της Δυτικής Μ. Ασίας.
Οι Τούρκοι υπό τον εθνικιστή ηγέτη τους Κεμάλ Ατατούρκ, δεν δέχονται την
παραχώρηση της Σμύρνης και της Αν. Θράκης και αρχίζει η μικρασιατική
εκστρατεία. Ο ελληνικός στρατός αρχικά επεκτείνεται με επιτυχία σε μεγάλο βάθος
στο εσωτερικό της Μ.Ασίας. Το Νοέμβριο του 1920, όμως, ο Βενιζέλος χάνει στις
εκλογές και η νέα αντιβενιζελική και φιλοβασιλική κυβέρνηση επαναφέρει το
ανεπιθύμητο στην Αντάντ βασιλιά Κωνσταντίνο. Η δυσαρεστημένη Αντάντ
εγκαταλείπει την Ελλάδα αβοήθητη στο μέτωπο της Μ. Ασίας. Η εκστρατεία
συνεχίζεται με στόχο της κατάληψη της Άγκυρας, έδρας του Κεμάλ. Το εγχείρημα
αποτυγχάνει, εξαιτίας στρατιωτικών και πολιτικών σφαλμάτων. Τον Αύγουστο του
1922 ο κατάκοπος ελληνικός στρατός δέχεται σφοδρή τουρκική αντεπίθεση και
υποχωρεί προς τη θάλασσα. Οι Τούρκοι καταλαμβάνουν και πυρπολούν τη Σμύρνη,
σφαγιάζοντας χιλιάδες αμάχους. Ο ελληνικός στρατός αποχωρεί από τη Μ. Ασία και
την Αν. Θράκη μαζί με 1,500,000 Έλληνες, που καταφεύγουν ως πρόσφυγες στην
Ελλάδα. Το 1923, με τη συνθήκη ειρήνης της Λοζάνης (1923) ορίζεται νέο σύνορο
Ελλάδας-Τουρκίας ο ποταμός Έβρος και αποφασίζεται υποχρεωτική ανταλλαγή
πληθυσμών μεταξύ των δύο χωρών.
Ορισμοί
 Διχοτόμηση της δραχμής: Ιδιαίτερη μορφή εσωτερικού αναγκαστικού δανείου, που
εφαρμόστηκε από την ελληνική κυβέρνηση λίγους μήνες πριν από την κατάρρευση
του μετώπου στη Μικρά Ασία το 1922. Πιο συγκεκριμένα, το κάθε χαρτονόμισμα
χωρίστηκε σε δύο μέρη. Το αριστερό τμήμα εξακολουθούσε να κυκλοφορεί στο 50%
της αναγραφόμενης αξίας, ενώ το δεξιό ανταλλάχτηκε με ομολογίες του Δημοσίου.
Η επιχείρηση στέφθηκε με επιτυχία, καθώς το κράτος απέκτησε 1.200.000.000
δραχμές και το πείραμα επαναλήφθηκε το 1926.
Ερωτήσεις
1. Ποια προβλήματα δημιουργήθηκαν πριν η Ελλάδα τελικά συμμετάσχει στον Α΄
Παγκόσμιο Πόλεμο ;
(ή Να παρουσιάσετε τις συνθήκες υπό τις οποίες συμμετείχε η Ελλάδα στον Α΄ Παγκόσμιο
πόλεμο)
1η
( « Η συμμετοχή της Ελλάδας ... συνέπειες στο μέλλον ») σελ.50
2. Πώς καλύφθηκε το κόστος συμμετοχής της Ελλάδας στον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο;)

54. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
54
(ή Τι γνωρίζετε για τον τρόπο με τον οποίο δάνεισαν οι σύμμαχοι την Ελλάδα, προκειμένου
η τελευταία να λάβει μέρος στον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο;)
1η
-2η
( «Όταν με την επέμβαση των συμμάχων .. δεν άργησαν να φανούν ») σελ. 50
3. Τι γνωρίζετε για τον τρόπο με τον οποίο δάνεισαν οι σύμμαχοι την Ελλάδα, προκειμένου
η τελευταία να λάβει μέρος στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο;
1η
– 2η
(«Όταν, με την επέμβαση ... υπό τον έλεγχο της χώρας» σελ. 50
4. Να περιγράψετε τις συνέπειες που προκάλεσε σε οικονομικό επίπεδο η κυβερνητική
αλλαγή στην Ελλάδα του 1920 και να αναφέρετε πώς αντιμετωπίστηκαν από τη νέα
κυβέρνηση.
3η
( « Το Νοέμβριο του 1920 ... βαρύτατες συνέπειές της ») σελ. 50-51
5. Τι γνωρίζετε για την πρώτη – πρακτική «διχοτόμηση της δραχμής» που εφαρμόστηκε το
Μάρτιο του 1922 και την αποτελεσματικότητα του μέτρου αυτού ;
3η
( «Το Νοέμβριο του 1920 ... συνέπειές της ») σελ. 50 -51
Σωστό - Λάθος
1. Η Ελλάδα συμμετείχε στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο βασιζόμενη κυρίως σε
δικούς της οικονομικούς πορους.
2. Οι σύμμαχοι έδωσαν στην Ελλάδα το 1917 δάνειο 50 εκατομμυρίων δολαρίων
ΗΠΑ σε μετρητά.
3. Η εκλογική ήττα του Βενιζέλου, το 1920, επιδείνωσε τα οικονομικά της
Ελλάδας.
4. Η «διχοτόμηση της δραχμής» ήταν ένα μέτρο που πήρε ο Βενιζέλος για να
μπορέσει να καλύψει τις ανάγκες του πολέμου στο μικρασιατικό μέτωπο.
5. Η «διχοτόμηση της δραχμής» κάλυψε τα έξοδα για τη συμμετοχή της Ελλάδας
στο μακεδονικό μέτωπο, την εκστρατεία στην Ουκρανία και την Κριμαία,
καθώς και την πρώτη φάση της στρατιωτικής επέμβασης στη Μ. Ασία.
6. Η «διχοτόμηση της δραχμής» υπήρξε μία μορφή εθελούσιας βοήθειας των
πολιτών προς το κράτος.
7. Χάρη στη «διχοτόμηση της δραχμής» επιτεύχθηκε η μακροπρόθεσμη
ανόρθωση των οικονομικών της Ελλάδας.
8. Η «διχοτόμηση της δραχμής» ήταν βραχυπρόθεσμα επιτυχές οικονομικό
μέτρο.
Επεξεργασία πηγών
Αφού μελετήσετε την εικόνα που σας δίνεται και αξιοποιώντας τις ιστορικές σας
γνώσεις, να παρουσιάσετε τις προσπάθειες των ελληνικών κυβερνήσεων μετά το Νοέμβριο του
1920 να αντιμετωπίσουν τα δημοσιονομικά προβλήματα της χώρας.
1. Λ, 2.Λ, 3.Σ, 4.Λ, 5.Λ, 6.Λ, 7.Λ, 8.Σ

55. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
55
Χαρτονόμισμα των 5 δραχμών
5. Η οικονομική ζωή κατά την περίοδο 1922-1936
(σελ. 51-52)
1η §
ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ
ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΗΣ
ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗΣ
ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ – ΔΗΜΟΓΡΑΦΙΚΕΣ - ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ
1. άφιξη και αποκατάσταση προσφύγων (1.230.000
Έλληνες και 45.000 Αρμένιοι)
2. αποχώρηση 610.000 μουσουλμάνων
3. ανατροπή ισορροπιών και δεδομένων ελληνικής
οικονομίας και κοινωνίας
4. το ελληνικό κράτος υποχρεώθηκε σε μια νέα αρχή
2η §
ΚΡΑΤΙΚΗ
ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ
ΠΡΟΣΦΥΓΙΚΟΥ
ΑΝΑΓΚΑΙΟΤΗΤΑ ΚΡΑΤΙΚΗΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ
 αποφυγή ολικής καταστροφής
 πολλαπλασιασμός θανάτων από φυματίωση και ελονοσία
ΕΠΙΔΙΩΞΗ υπέρβαση των ανεπαρκειών της ελληνικής διοίκησης
ΕΜΠΟΔΙΑ
 η πολιτική αστάθεια και τα μίση του διχασμού
 η ανακήρυξη της δημοκρατίας
 οι επεμβάσεις του στρατού και οι απόπειρες πραξικοπημάτων
ΜΕΣΑ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ
 αξιοποίηση μουσουλμανικών περιουσιών (5 έως 10 δις)
 συμπληρωματική λειτουργία εξωτερικής βοήθειας
Σχολιασμός

56. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
56
1. «Υπολογίζεται... για την Τουρκία»: Η ανταλλαγή πληθυσμών μεταξύ Ελλάδας και
Τουρκίας έγινε με τη συνθήκη της Λωζάννης το 1923. Με τη Σύμβαση της Λοζάνης
(30 Ιανουαρίου 1923) αποφασίστηκε η υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσμών μεταξύ
Ελλάδας και Τουρκίας. Οι Έλληνες Ορθόδοξοι της Τουρκίας και οι Τούρκοι
Μουσουλμάνοι της Ελλάδας υποχρεώνονταν να εγκατασταθούν στην ομόθρησκη
χώρα. Εξαιρέθηκαν οι Έλληνες κάτοικοι της Κων/πολης και των νησιών Ίμβρου και
Τενέδου καθώς και οι μουσουλμάνοι της Δυτ. Θράκης. Με τη Σύμβαση ανταλλαγής
παύει η μακραίωνη ελληνική παρουσία στη Μ.Ασία και Αν.Θράκη.
2. «Είναι αυτονόητο ότι...και κοινωνίας»: Με την έλευση των προσφύγων ενισχύθηκε
δημογραφικά η χώρα, υλοποιήθηκε η αγροτική μεταρρύθμιση, εξασφαλίστηκε
άφθονο εργατικό δυναμικό για τη βιομηχανική ανάπτυξη, έγινε προσπάθεια
διόρθωσης διοικητικών αδυναμιών. Γενικότερα, το κράτος στράφηκε προς την
εκμετάλλευση των εγχώριων πλουτοπαραγωγικών δυνάμεων και τη διαμόρφωση
εσωτερικής αγοράς.
3. «ανακήρυξη της δημοκρατίας»: Μετά την ήττα στο μικρασιατικό μέτωπο ο στρατός
επαναστάτησε κατά του βασιλέα Κωνσταντίνου, ο οποίος αναγκάστηκε να
παραιτηθεί οριστικά. Το Κοινοβούλιο υποστήριξε την ανακήρυξη της Αβασίλευτης
Δημοκρατίας, η οποία έγινε το 1924 με πρώτο πρόεδρο της Δημοκρατίας τον
ναύαρχο Παύλο Κουντουριώτη. Η δημοκρατική περίοδος έληξε με την
αποκατάσταση της μοναρχίας το 1935.
4. επεμβάσεις του στρατού: Η περίοδος 1922-1936 ήταν ιδιαίτερα ταραγμένη :
α)πολιτική αστάθεια: συνεχείς εναλλαγές κυβερνήσεων και εκλογικές αναμετρήσεις
β) τα μίση του διχασμού : η διαίρεση της Ελλάδας σε βενιζελικούς και
αντιβενιζελικούς/βασιλικούς, κληρονομιά της περιόδου του Εθνικού Διχασμού. γ) η
ανακήρυξη της δημοκρατίας : το 1924 καταργήθηκε η βασιλευομένη δημοκρατία
και καθιερώθηκε η προεδρευομένη δημοκρατία. Η μεταβολή του πολιτεύματος
προκάλεσε έντονες αντιδράσεις των φιλοβασιλικών και αντιπαραθέσεις δ) οι
επεμβάσεις του στρατού και οι απόπειρες πραξικοπημάτων : ο στρατός είχε
αναδειχθεί σε καθοριστικό παράγοντα της πολιτικής ζωής και παρενέβαινε
διαρκώς. Τα κινήματα ήταν πολλά, είτε από βενιζελικούς είτε από αντιβενιζελικούς
αξιωματικούς. Όλα αυτά συνθέτουν ένα σύνθετο και ταραγμένο πολιτικό σκηνικό,
σε μια περίοδο που το προσφυγικό πρόβλημα απαιτούσε αποτελεσματικές
κινήσεις.

57. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
57
Ερωτήσεις
1. Ποιες πληθυσμιακές αλλαγές / μεταβολές προκάλεσε στην Ελλάδα η Μικρασιατική
καταστροφή ;
( « Η καταστροφή του 1922 ... νέα αρχή ») σελ. 51
2. Να περιγράψετε την αντίδραση του κρατικού μηχανισμού μετά τη Μικρασιατική
καταστροφή και το είδος των προβλημάτων που παρουσιάστηκαν. ( ή Να παρουσιάσετε
και να αξιολογήσετε την αντίδραση του ελληνικού κρατικού μηχανισμού στα προβλήματα
που προέκυψαν μετά την άφιξη των προσφύγων της Μικρασιατικής καταστροφής)
( « Η άφιξη των προσφύγων ... αποτελεσματικό τρόπο ») σελ. 51 – 52
Σωστό - Λάθος
1. Η άφιξη των προσφύγων του 1922 δεν άλλαξε ουσιαστικά τα δεδομένα της
ελληνικής οικονομίας.
2. Οι πρόσφυγες βοήθησαν ουσιαστικά την ανάπτυξη της ελληνικής
οικονομίας.
3. Το ελληνικό κράτος αντιμετώπισε το προσφυγικό πρόβλημα χωρίς εξωτερική
βοήθεια.
6. Η ελληνική οικονομία την περίοδο του
Μεσοπολέμου (σελ. 52)
1η §
ΘΕΤΙΚΗ
ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΠΟΡΕΙΑ
1919-1939
ΠΛΕΟΝΕΚΤΗΜΑΤΑ
1. εθνική ομογενοποίηση (οι μειονότητες
υπολογίζονται στο 7% του συνολικού
πληθυσμού)
2. ολοκλήρωση αγροτικής μεταρρύθμισης
3. προώθηση αστικοποίησης (1/3 πληθυσμού στα
αστικά κέντρα)
4. υιοθέτηση αναπτυξιακών πολιτικών
5. βελτίωση κρατικών υποδομών
6. συγκέντρωση Ελληνισμού στα πλαίσια του
εθνικού κράτους
7. εξάλειψη ελληνικού κοσμοπολιτισμού
2η §
ΣΥΜΒΟΛΗ
ΠΡΟΣΦΥΓΩΝ
[ 5 ]
 Μεταφορά γνώσεων και πολιτισμού
 ισχυρή διάθεση για εργασία σε συνδυασμό με τις προσπάθειες
των αρχών, με στόχο την αναδημιουργία όσων χάθηκαν στην
καταστροφή
1. Λ, 2.Σ, 3.Λ

58. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
58
Σχολιασμός
1. Μεσοπόλεμος : η εικοσαετία μεταξύ των δύο παγκοσμίων πολέμων : 1919-1939
(για την Ελλάδα : 1922-1940)
2. Η Εθνική ομοιογένεια επιτεύχθηκε χάρη στην ανταλλαγή των πληθυσμών.
3. Η βιομηχανική ανάπτυξη και η εγκατάσταση των προσφύγων στα αστικά κέντρα
ενίσχυσαν την αστικοποίηση.
4. Δεν υπήρχαν πλέον αλύτρωτοι Έλληνες στο χώρο της Ανατολικής Μεσογείου. Το
παροικιακό κεφάλαιο συγκεντρώθηκε στο ελληνικό κράτος με ευεργετικές
συνέπειες για την ελληνική οικονομία.
5. Αναλυτικά για την προσφορά των προσφύγων γίνεται λόγος στο τρίτο κεφάλαιο,
σελ.168-171.
Ερωτήσεις
1. Σε ποια κατάσταση βρισκόταν η ελληνική οικονομία την περίοδο 1919 – 1939 ;
(ή Ποια πλεονεκτήματα εμφάνιζε η Ελλάδα του μεσοπολέμου, σε οικονομικό και κοινωνικό
επίπεδο;)
( « Η Ελλάδα του μεσοπολέμου ... μέσα στην καταστροφή ») σελ. 52
7. Οι μεγάλες επενδύσεις (σελ. 53)
1η – 2η §
Υποδομές μετά το
1922
1η §
ΘΕΤΙΚΗ
ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΠΟΡΕΙΑ
1919-1939
ΕΠΕΝΔΥΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΑΤΤΙΚΗ
ΑΝΑΓΚΑΙΟΤΗΤΑ λόγω ραγδαίων εξελίξεων που
προκάλεσαν οι συνέπειες του μικρασιατικού πολέμου
ΥΔΡΕΥΣΗ ΟΥΛΕΝ: κατασκευή φράγματος και τεχνητής
λίμνης στο Μαραθώνα
ΛΟΓΟΙ
1. αύξηση του πληθυσμού Αθήνας (πάνω από 1.000.000)
με την έλευση των προσφύγνω
2. ανεπάρκεια του ρωμαϊκού Αδριάνειου υδραγωγείου

59. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
59
ΗΛΕΚΤΡΟΔΟΤΗΣΗβρετανική ΠΑΟΥΕΡ: εγκατάσταση
μονάδων παραγωγής ηλεκτρικού ρεύματος
ΑΣΤΙΚΕΣ ΣΥΓΚΟΙΝΩΝΙΕΣΠΑΟΥΕΡ: ηλεκτροκίνητα τραμ
και λεωφορεία
ΤΗΛΕΦΩΝΙΚΟ ΔΙΚΤΥΟ επενδύσεις από γερμανικές
εταιρίες
ΑΛΛΕΣ ΕΠΕΝΔΥΣΕΙΣ
 δρόμοι
 διευθέτηση χειμάρρων για την αντιμετώπιση
πλημμύρων/καταστροφών
2η §
ΕΠΕΝΔΥΣΕΙΣ
ΣΤΗΝ ΥΠΟΛΟΙΠΗ
ΕΛΛΑΔΑ
Εγγειοβελτιωτικά έργα
αύξηση καλλιεργούμενων εδαφών
Ορισμοί
 ΟΥΛΕΝ: Αμερικάνικη εταιρεία που ανέλαβε το 1925 την κατασκευή του φράγματος
και της τεχνητής λίμνης του Μαραθώνα, από την οποία υδροδοτήθηκε το
πολεοδομικό συγκρότημα της Αθήνας, που μέχρι τότε υδρευόταν με το
χρονολογούμενο από τους ρωμαϊκούς χρόνους Αδριάνειο Υδραγωγείο.
 ΠΑΟΥΕΡ: Βρετανική εταιρεία που ανέλαβε στη διάρκεια του Μεσοπολέμου την
εγκατάσταση μονάδων παραγωγής ηλεκτρικού ρεύματος στην Αθήνα καθώς και τη
δημιουργία σύγχρονου δικτύου αστικών συγκοινωνιών, βασισμένου σε
ηλεκτροκίνητα τραμ και λεωφορεία.
Ερωτήσεις

60. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
60
1. Πώς αντιμετωπίστηκε το πρόβλημα της υδροδότησης της Αθήνας που είχε οξυνθεί μετά
την έλευση των προσφύγων από τη Μικρά Ασία ;
( « Οι ραγδαίες εξελίξεις ... Μαραθώνα» ) σελ. 53
2. Τι γνωρίζετε για την εγκατάσταση παραγωγής ηλεκτρικού ρεύματος στην Αθήνα αλλά και
την ανάπτυξη δικτύου αστικών συγκοινωνιών ;
( « Την ίδια περίπου εποχή ... λεκανοπέδιο της Αττικής»)
3. *Πανελλήνιες εξετάσεις 2007 Ποιες μεγάλες επενδύσεις έγιναν στην Αθήνα στους τομείς
της υδροδότησης και της παραγωγής ηλεκτρικού ρεύματος κατά την περίοδο του
μεσοπολέμου;
(«Οι ραγδαίες αλλαγές ... τραμ και λεωφορεία») σελ. 53
4. Ποιες προσπάθειες ανάπτυξης των υποδομών στην Αττική αλλά και σε ολόκληρη τη
χώρα έγιναν την περίοδο του Μεσοπολέμου ;
(ή Τι γνωρίζετε για τα μεγάλα έργα που έγιναν στην Ελλάδα κατά το μεσοπόλεμο;)
( « Οι ραγδαίες αλλαγές ... καλλιεργούμενων εδαφών » ) σελ. 53
8. Η Τράπεζα της Ελλάδος (σελ. 53)
ΙΔΡΥΣΗ
ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ
ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ
ΣΤΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ
ΑΦΟΡΜΗ ΙΔΡΥΣΗΣ: αίτημα προς την ΚτΕ για παροχή πρόσθετου
δανείου (1927)
ΣΤΟΧΟΙ:
1. διαχείριση χρεών
2. έκδοση χαρτονομίσματος
3. ενιαία εφαρμογή κυβερνητικής οικονομικής πολιτικής
ΣΥΝΘΗΚΕΣ ΙΔΡΥΣΗΣ:
 αντιδράσεις Εθνικής Τράπεζας στην ίδρυσή της
 πιέσεις ξένων συμβούλων για την ίδρυσή της
 Ίδρυση: ΜΑΪΟΣ 1927 – λειτουργία ένα χρόνο αργότερα
ΕΡΓΑΣΙΕΣ – ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ:
1. έκδοση χαρτονομίσματος με εγγύηση το απόθεμα χρυσού και
συναλλάγματος
2. εξασφάλιση μετατρεψιμότητας δραχμής σε χρυσό
ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ: σταθερή ισοτιμία δραχμής με τα ξένα νομίσματα
ΘΕΤΙΚΕΣ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ:
1. ευφορία δημόσιων οικονομικών
2. βελτίωση πιστοληπτικής ικανότητας του κράτους
3. ενίσχυση εισροής συναλλάγματος και επενδύσεων
4. δημιουργία ισχυρής δυναμικής για τις πολιτικές, θεσμικές και
οικονομικές πρωτοβουλίες της κυβέρνησης Ελ. Βενιζέλου (1928-
1932)
Σχολιασμός

61. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
61
1. Κοινωνία των Εθνών : διεθνής οργανισμός που ιδρύθηκε το 1920, μετά το τέλος του
Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, πρόγονος του σημερινού Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών.
Στόχος του η διασφάλιση της παγκόσμιας ειρήνης και η ειρηνική επίλυση των
διαφορών. Αποδείχθηκε ανίσχυρος και διαλύθηκε τις παραμονές του Β΄
Παγκόσμιου Πολέμου, αποτυγχάνοντας να εμποδίσει την επεκτατική πολιτική του
Χίτλερ και του Μουσολίνι.
2. Η κεντρική τράπεζα μιας χώρας είναι κρατική και ασχολείται με την έκδοση του
νομίσματος, τη διαχείριση των κρατικών δανείων και την επίβλεψη των άλλων
τραπεζών.
3. Για να μπορέσει μια χώρα να εκδώσει χαρτονόμισμα που θα αναγνωρίζεται στις
διεθνείς συναλλαγές με μια σταθερή αξία, πρέπει να διαθέτει ίσης αξίας
αποθέματα σε χρυσό ή ξένο συνάλλαγμα. Αλλιώς, το νόμισμα χάνει την αξία του σε
σχέση με τα ξένα (διολίσθηση, υποτίμηση). Η Τράπεζα της Ελλάδος κατόρθωσε,
συγκεντρώνοντας τέτοια αποθέματα, να σταθεροποιήσει την αξία του νομίσματος
σε σχέση με τα ξένα νομίσματα.
4. «παρά τις αντιδράσεις της Εθνικής Τράπεζας»: Ήταν εύλογες οι αντιδράσεις καθώς
θα περιορίζονταν τα κέρδη της και ο κεντρικός της ρόλος στην ελληνική οικονομία.
5. «πολύ γρήγορα πέτυχε σταθερές ισοτιμίες της δραχμής»: Από το 1921 η δραχμή
είχε ακολουθήσει μία συνεχή πορεία υποτίμησης λόγω κυρίως της κυκλοφορίας
ακάλυπτου (πληθωριστικού) χαρτονομίσματος. Η υποτίμηση αυτή ευνοούσε τη
βιομηχανία (οι πρώτες ύλες έχαναν σε αξία) αλλά δημιουργούσε καχυποψία στο
εξωτερικό και δεν προσείλκυε κεφάλαια. Με την ίδρυση της Τράπεζας της Ελλάδος
καθορίστηκε σταθερή ισοτιμία 1 λίρα αγγλίας = 375 δραχμές. Η μετατροπή του
νομίσματος σε χρυσό, η αγορά δηλαδή χρυσού από την Τράπεζα της Ελλάδος, της
έδωσε τη δυνατότητα να αυξάνει τα αποθέματά της σε χρυσό και έτσι να στηρίζει
την αξία της δραχμής, να διατηρεί σταθερή την ισοτιμία της έναντι των ξένων
νομισμάτων.
6. Η βελτίωση της αξιοπιστίας της χώρας μας και παράλληλα το πρόσφορο έδαφος για
επενδύσεις, λόγω του προσφυγικού προβλήματος, δημιούργησε κλίμα κατάλληλο
για ξένες επενδύσεις. Πολλές ξένες εταιρείες επένδυσαν σε έργα της περιόδου (βλ.
προηγούμενο κεφάλαιο) ή ίδρυσαν υποκαταστήματά τους στην Ελλάδα.

62. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
62
Ερωτήσεις
1. Ποιοι λόγοι / παράγοντες οδήγησαν στην ίδρυση της Τράπεζας της Ελλάδος, ποια
προβλήματα / αντιδράσεις δημιουργήθηκαν και πότε τελικά άρχισε η λειτουργία της ;
( « Το 1927 ... ένα χρόνο αργότερα» ) σελ. 53
2. Περιγράψτε τις ενέργειες / δραστηριότητα της Τράπεζας της Ελλάδος την περίοδο 1928 –
1932 και το ρόλο που αυτή έπαιξε στην οικονομική ανάπτυξη του κράτους.
( « Παρά τις αντιδράσεις ... Νέα Υόρκη το 1929 » )
3. *Πανελλήνιες εξετάσεις 2002 Ποιοι ήταν οι λόγοι της ίδρυσης και ποια τα αποτελέσματα
της δραστηριότητας της Τραπέζης της Ελλάδος έως το 1932;
(«Το 1927 ... το 1929») σελ. 53

63. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
63
9. Η κρίση του 1932 (σελ. 54)
1η §
ΕΛΛ. ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ
ΠΡΙΝ ΤΗΝ
ΚΡΙΣΗ ΤΟΥ 1932
[ 1 ]
ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ [ 2 ]
 εμπιστοσύνη Ελλήνων σε ένα καλύτερο
οικονομικά μέλλον
 απομάκρυνση των σκοτεινών εποχών της
δεκαετίας του 1920
 επούλωση πληγών και περιορισμός της φτώχειας
 κρατική αυτοπεποίθηση και αισιοδοξία στα
σχέδια του μέλλοντος
2η – 3η ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ
ΚΡΙΣΗΣ ΣΤΗΝ
ΕΛΛ.& ΔΙΕΘΝΗ
ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ
2η §
ΕΝΕΡΓΕΙΕΣ
ΕΛΛ. ΚΥΒΕΡΝΗΣΗΣ
ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ
ΑΜΕΣΕΣ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ [ 3 ]
 εξάντληση αποθεμάτων χρυσού και συναλλάγματος
 αναστολή μετατρεψιμότητας εθνικού νομίσματος
 αναστολή εξυπηρέτησης εξωτερικών δανείων
ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ – ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ
 ισχυρός κρατικός παρεμβατισμός στα οικονομικά
θέματα (ιδιαίτερα στις εξωτερικές συναλλαγές) [ 4 ]
 πολιτική προστατευτισμού (σκοπός η αυτάρκεια της χώρας)
 κλειστή οικονομία (καθορισμός συναλλαγών όχι με ελεύθερες
οικονομικές συμφωνίες αλλά με γραφειοκρατικές διαδικασίες)
3η §
ΕΞΩΤΕΡΙΚΟ
ΕΜΠΟΡΙΟ
ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ
ΤΗΣ ΚΡΙΣΗΣ
ΜΕΘΟΔΟΣ ΔΙΑΚΑΝΟΝΙΣΜΟΥ «ΚΛΗΡΙΝΓΚ» [ 5 ]
 διακρατικές συμφωνίες κοστολόγησης των προς ανταλλαγή
προϊόντων με στόχο των ισοσκελισμό αξίας εισαγωγών-
εξαγωγών στο πλαίσιο ειδικών λογαριασμών
ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΚΛΗΡΙΝΓΚ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ
θετικά εκτός από αρνητικά, για την αντιμετώπιση των
ελλειμματικών εξωτερικών συναλλαγών [ 6 ]
4η §
ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΚΡΙΣΗΣ
ΣΤΟ ΠΟΛΙΤΙΚΟ
ΕΠΙΠΕΔΟ
ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ
 δημιουργία ισχυρών συγκεντρωτικών κρατών που
προκαλούν ανάδειξη και κυριαρχία ολοκληρωτικών
κινημάτων και καθεστώτων. ΣΥΝΕΠΕΙΑ
Εγκαθίδρυση δικτατορικών ή φασιστικών κινημάτων
σε ευρωπαϊκά κράτη κατά τη δεκαετία του ’30. [ 7 ]
ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ
 κατάλυση κοινοβουλευτικού καθεστώτος και επιβολή
δικτατορίας από τον Ιωάννη Μεταξά (4 Αυγ. 1936) με την ανοχή
του παλατιού

64. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
64
Σχολιασμός
1. Η απότομη πτώση της τιμής των μετοχών στο χρηματιστήριο της Ν. Υόρκης τον
Οκτώβριο του 1929 προκάλεσε χρεοκοπία πολλών επιχειρήσεων και γενική
κατάρρευση της αμερικανικής οικονομίας. Η κρίση διαδόθηκε γρήγορα στην
Ευρώπη και σε όλο τον κόσμο.
2. Η κρίση βρήκε την ελληνική σε καλή κατάσταση, λόγω των ευνοϊκών συγκυριών που
περιγράφονται στα τρία προηγούμενα μαθήματα.
3. «Την άνοιξη του 1932...των εξωτερικών δανείων: Η ελληνική κυβέρνηση
προσπάθησε, διαθέτοντας τα αποθέματα σε χρυσό και συνάλλαγμα, να στηρίξει τη
σταθερότητα του εθνικού μας νομίσματος και να αποφύγει τις επιπτώσεις της
κρίσης, χωρίς όμως επιτυχία. Η άρση της ισοτιμίας της δραχμής οδήγησε σε
υποτίμηση κατά 60%. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα τα εισαγόμενα προϊόντα να γίνουν
60% πιο ακριβά και να περιοριστούν οι εισαγωγές. Η εξάντληση των αποθεμάτων
της χώρας σε χρυσό και συνάλλαγμα οδήγησε τη δραχμή σε απώλεια της αξίας της.
Έτσι, έπαψε να μετατρέπεται σε ξένα νομίσματα ή χρυσό. Για δεύτερη φορά, μετά
το 1893, η Ελλάδα δήλωσε την αδυναμία της να αποπληρώσει τα εξωτερικά της
δάνεια.
4. Κρατικός παρεμβατισμός : η συνεχής παρέμβαση του κράτους στην οικονομική
ζωή, με νόμους, περιορισμούς, δασμούς κλπ. Η οικονομία χάνει το φιλελεύθερο
χαρακτήρα της, γίνεται κλειστή, ώστε να μην επηρεαστεί από τη διεθνή κρίση.
5. «Στο εξωτερικό εμπόριο κυριάρχησε η μέθοδος του διακανονισμού κλήρινγκ:
Αυτό οφειλόταν στη στενότητα του συναλλάγματος λόγω του περιορισμού των
εξαγωγών
6. «Η διαδικασία αυτή πέρα από αρνητικά είχε και θετικά στοιχεία» : Θετικά ήταν ο
περιορισμός των εισαγωγών και η βελτίωση του εμπορικού ισοζυγίου.
7. Γερμανία (Χίτλερ), Ιταλία(Μουσολίνι), Ισπανία (Φράνκο) και άλλα κράτη αποκτούν
αυταρχικά δικτατορικά πολιτεύματα. Η επιβολή τους επιτυγχάνεται κυρίως με την
εκμετάλλευση της οικονομικής αδυναμίας των λαών και την υπόσχεση ενός
καλύτερου μέλλοντος (μεσσιανικά κινήματα).
Ορισμοί
Κλήρινγκ (ΠΑΝΕΛ. 2000): Μέθοδος διακανονισμού που κυριάρχησε προοδευτικά
στο εξωτερικό εμπόριο στη διάρκεια του Μεσοπολέμου. Οι διεθνείς συναλλαγές δε
γίνονταν, δηλαδή, με βάση το μετατρέψιμο συνάλλαγμα αλλά με βάση διακρατικές
συμφωνίες που κοστολογούσαν τα προς ανταλλαγή προϊόντα και φρόντιζαν να
ισοσκελίσουν την αξία των εισαγωγών με την αντίστοιχη των εξαγωγών στο πλαίσιο
ειδικών λογαριασμών. Για μια χώρα όπως η Ελλάδα, όπου οι συναλλαγές με το
εξωτερικό ήταν έντονα ελλειμματικές, η διαδικασία αυτή πέρα από αρνητικά είχε
και θετικά στοιχεία.
Ερωτήσεις
1. Σε ποια κατάσταση βρισκόταν η ελληνική οικονομία πριν εκδηλωθεί (παραμονές) η
οικονομική κρίση του 1932 ;
« Η παγκόσμια οικονομία ... αισιοδοξία » σελ. 54

65. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
65
2. Με ποιες ενέργειες προσπάθησε η ελληνική κυβέρνηση να αποτρέψει την οικονομική
κρίση το 1932 και ποια αποτελέσματα τελικά πέτυχε ;
« Οι προσπάθειες της ελληνικής κυβέρνησης ... συμφωνίες » σελ. 54
3. Τι γνωρίζετε για τη μέθοδο «κλήριγκ» στο χώρο της οικονομικής πρακτικής ;
« Στο εξωτερικό εμπόριο ... θετικά στοιχεία»
3. Πώς επηρέασε τελικά η οικονομική κρίση του 1932 την Ελλάδα σε πολιτικό επίπεδο ;
« Οι πιο σημαντικές ... επιβολή δικτατορίας»
4. *Πανελλήνιες εξετάσεις 2006 Πώς εκδηλώθηκε στην Ελλάδα η «κρίση του 1932» και
ποιες ήταν οι επιπτώσεις της στο οικονομικό πεδίο;
«Η παγκόσμια οικονομική κρίση ... θετικά στοιχεία»
5. Πώς εκδηλώθηκε στην Ελλάδα η «κρίση του 1932» και ποιες ήταν οι επιπτώσεις της τόσο
στο οικονομικό πεδίο όσο και στο πολιτικό;
«Η παγκόσμια οικονομική κρίση ... επιβολή δικτατορίας» σελ. 53 – 54
Επεξεργασία πηγών
Συνδυάζοντας τις ιστορικές γνώσεις σας και τις πληροφορίες του κειμένου που σας
δίνεται να παρουσιάσετε τις προσπάθειες της κυβέρνησης Βενιζέλου να αποτρέψει την
εισαγωγή της διεθνούς οικονομικής κρίσης του 1929. Ποια ήταν, τελικά, τα αποτελέσματα
αυτών των προσπαθειών;
ΚΕΙΜΕΝΟ
Η Ελλάδα, έχοντας συνδέσει τη δραχμή με τη λίρα και χάρη στις συνεχείς
παρεμβάσεις της κυβερνητικής πολιτικής, κατόρθωσε να διατηρήσει τη σταθεροποίηση του
1928 για όσο διάστημα η αγγλική λίρα παρέμενε ελεύθερα μετατρέψιμη σε χρυσό. Όμως,
αφότου η Αγγλία εγκατέλειψε επίσημα τη χρυσή βάση (...) η ελληνική σταθεροποίηση δεν
είχε πλέον καμιά ελπίδα να διατηρηθεί.
(...) Στην υποτίμηση της αγγλικής λίρας, στην αυξανόμενη ζήτηση χρυσού και ξένου
συναλλάγματος, η κυβέρνηση δεν αντέδρασε (...). Η Τράπεζα της Ελλάδος εξακολουθούσε
να χορηγεί συνάλλαγμα χωρίς ποσοτικούς περιορισμούς.
Όμως, μεταξύ των κύκλων του κεφαλαίου, η ιδέα ότι η σταθερότητα της δραχμής
θα μπορούσε, με όλα αυτά, να διατηρηθεί, θεωρήθηκε γενικά ως απολύτως
απραγματοποίητη. Αυτό δημιούργησε μεταξύ των κεφαλαιούχων ένα ρεύμα δυσπιστίας
προς τη δραχμή. Όλοι επιδίωκαν να μετατρέψουν το κεφάλαιό τους σε χρυσό ή σε ξένο
συνάλλαγμα. Αποτέλεσμα ήταν να εξανεμισθεί σε ελάχιστο χρονικό διάστημα το αντίστοιχο
κάλυμμα της Τράπεζας τη Ελλάδος (...) Εμπρός σ’ αυτήν την κατάσταση η κυβέρνηση

66. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
66
αναγκάστηκε να θέσει μια σειρά συναλλαγματικών περιορισμών για την προστασία του
εθνικού νομίσματος (...). Όμως, όπως ήταν φυσικό, οι περιορισμοί στη χορήγηση ξένου
συναλλάγματος (...) άρχισαν να επιδρούν περιοριστικά πάνω στην όλη κίνηση του
εξωτερικού εμπορίου. (...) Η υποτίμηση της αγγλικής λίρας έκλεινε την αγγλική αγορά για
τα ελληνικά προϊόντα, όμως και η Ελλάδα, με τη σειρά της, στην προσπάθεια ητς να
προστατεύσει το νόμισμά της, κατέφευγε σε μια σειρά συναλλαγματικών ρυθμίσεων που
κατέληγαν να περιορίζουν την είσοδο ξένων προϊόντων στην ελληνική αγορά.
Κ. Βεργόπουλος, «Η ελλ. Οικονομία από το 1926 ως το 1935», Ιστορία ελλ. Έθνους,
τομ. ΙΕ΄
ΠΙΝΑΚΕΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ
ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΕΣ Γ΄ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ
1896 Εργατική εξέγερση στο Λαύριο
1907 Ψήφιση νόμων που επιτρέπουν τις
απαλλοτριώσεις
1910 Αγροτική εξέγερση Κιλελέρ
(1910) Πρώτη πρωθυπουργία Βενιζέλου
1911 Προϋπολογισμός : έσοδα 240.000.000 –
έξοδα 181.000.000 δρχ.
1912-13 Βαλκανικοί πόλεμοι – προσάρτηση Ηπείρου,
Μακεδονίας, νησιών Αιγαίου, Κρήτης
(1913) Ενσωμάτωση Θεσσαλονίκης – Φεντερασιόν
1914-18 Α΄ Παγκόσμιος πόλεμος
1915 Επιστράτευση
(1916) Κυβέρνηση Βενιζέλου στη Θεσσαλονίκη
(Διχασμός)
1917 Αγροτική μεταρρύθμιση Βενιζέλου
(εφαρμόστηκε μετά το 1922)
Επικράτηση Βενιζέλου-ενοποίηση Ελλάδας- ιδιόμορφο δάνειο
Ρωσική ή Οκτωβριανή Επανάσταση (πολιτικές εξελίξεις στη Ρωσία)
(1918) Ίδρυση ΣΕΚΕ
1919-1922 Μικρασιατική εκστρατεία – μικρασιατική
καταστροφή (1922)
1920 Νοέμβριος Ήττα Βενιζέλου στις εκλογές-επάνοδος
βασιλιά Κωνσταντίνου-η κάλυψη
αποσύρεται
1922 Μάρτιος Διχοτόμηση δραχμής (και το 1926)
1922 Μικρασιατική καταστροφή-1.230.000
πρόσφυγες στην Ελλάδα
1923-4 Πολλαπλασιασμός θυμάτων ελονοσίας και
φυματίωσης
(1924) Μετονομασία ΣΕΚΕ σε ΚΚΕ

67. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
67
1925 ΟΥΛΕΝ : φράγμα και τεχνητή λίμνη στο
Μαραθώνα
1927 Μάιος Ίδρυση Τράπεζας Ελλάδος
1929 Οικονομική κρίση στη Ν.Υόρκη (κραχ)
1932 Η παγκόσμια οικονομική κρίση στην Ελλάδα-
πτώχευση
1936 (4 Αυγούστου) Επιβολή Δικτατορίας Μεταξά
ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ (κατά κεφάλαιο)
ΑΓΡΟΤΙΚΟ
ΖΗΤΗΜΑ
1907
Ψήφιση νόμων που επιτρέπουν τις απαλλοτριώσεις
1910
Αγροτική εξέγερση Κιλελέρ
1917
Αγροτική μεταρρύθμιση Βενιζέλου (εφαρμόστηκε μετά το 1922)
ΕΡΓΑΤΙΚΟ
ΖΗΤΗΜΑ
1896
Εργατική εξέγερση στο Λαύριο
(1913)
Ενσωμάτωση Θεσσαλονίκης – Φεντερασιόν
(1918)
Ίδρυση ΣΕΚΕ
(1924)
Μετονομασία ΣΕΚΕ σε ΚΚΕ
ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ
ΣΥΝΘΗΚΕΣ
1910-1922
(1910)
Πρώτη πρωθυπουργία Βενιζέλου
1911
Προϋπολογισμός : έσοδα 240.000.000 – έξοδα 181.000.000 δρχ.
Α΄ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΣ
(1914-18)
1915
Επιστράτευση
(1916)
Κυβέρνηση Βενιζέλου στη Θεσσαλονίκη (Διχασμός)
1917
Επικράτηση Βενιζέλου-ενοποίηση Ελλάδας- ιδιόμορφο δάνειο
1920 Νοέμβριος
Ήττα Βενιζέλου-επάνοδος Κωνσταντίνου-το κάλυμμα αποσύρεται
1922 Μάρτιος
Διχοτόμηση δραχμής (και το 1926)
ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΖΩΗ
1922-1936
1922
Μικρασιατική καταστροφή-1.230.000 πρόσφυγες στην Ελλάδα
1923-4
Πολλαπλασιασμός θυμάτων ελονοσίας και φυματίωσης
ΜΕΓΑΛΕΣ ΕΠΕΝΔΥΣΕΙΣ 1925
ΟΥΛΕΝ : φράγμα και τεχνητή λίμνη στο Μαραθώνα
ΤΡΑΠΕΖΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ 1927 Μάιος

68. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
68
Ίδρυση Τράπεζας Ελλάδος
1929
Οικονομική κρίση στη Ν.Υόρκη (κραχ)
ΚΡΙΣΗ 1932 1932
Η κρίση στην Ελλάδα-πτώχευση
1936 (4 Αυγούστου)
Επιβολή Δικτατορίας Μεταξά
ΚΥΒΕΡΝΗΤΙΚΕΣ ΑΠΟΦΑΣΕΙΣ
ΕΤΟΣ ΑΠΟΦΑΣΕΙΣ - ΕΝΕΡΓΕΙΕΣ
1907 Ψήφιση νόμων που επέτρεπαν την απαλλοτρίωση μεγάλων
ιδιοκτησιών για να διανεμηθούν στους ακτήμονες.
1917-1928 Πολιτική Βενιζέλου στο αγροτικό
Στόχοι:
α) Στήριξη και πολλαπλασιασμός
των ελληνικών ιδιοκτησιών γης στις
νεοαποκτηθείσης περιοχές
β) αποκατάσταση προσφύγων και
αποφυγή κοινωνικών εντάσεων
Ρυθμίσεις:
α) Απαλλοτρίωση
μεγάλων αγροτικών
ιδιοκτησιών
β) Ίδρυση Αγροτικής
Τράπεζας (1928)
1917 Εξωτερικό δάνειο – κάλυψη από τους Συμμάχους για τη συμμετοχή
της Ελλάδας στον Α΄ΠΠ
Μαρτ. 1922 «Διχοτόμηση της δραχμής»
1925 Επενδύσεις σε δημόσια έργα: δρόμοι, διευθέτηση χειμάρρων,
ύδρευση, αστικές συγκοινωνίες, ηλεκτρικό και τηλεφωνικό δίκτυο
1926 Δεύτερη «διχοτόμηση της δραχμής»
Μάι. 1927 Ίδρυση Τράπεζας της Ελλάδος
1932 α) Αναστολή μετατρεψιμότητας του εθνικού νομίσματος
β) Αναστολή εξυπηρέτησης εξωτερικών δανείων
γ) Κρατικός παρεμβατισμός
ΔΡΑΣΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΟΜΟΓΕΝΕΙΑΣ
ΕΤΟΣ ΑΠΟΦΑΣΕΙΣ - ΕΝΕΡΓΕΙΕΣ
1881- Τα τσιφλίκια της Θεσσαλίας αγοράζονται από πλούσιους Έλληνες
ομογενείς.
Προσπάθεια κερδοσκοπίας με την παραγωγή σιταριού.
1910- Οι μετανάστες με τα εμβάσματά τους βοηθούν την ελληνική
οικονομία.
1910-1922 Συσπείρωση γύρω από το Βενιζέλο – Υποστήριξη της Μεγάλης Ιδέας.
1922- Το κύμα των προσφύγων ενισχύει την Ελλάδα εθνολογικά και
οικονομικά
ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ ΞΕΝΩΝ ΚΡΑΤΩΝ ΚΑΙ ΕΤΑΙΡΙΩΝ
ΕΤΟΣ ΑΠΟΦΑΣΕΙΣ - ΕΝΕΡΓΕΙΕΣ

69. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
69
1917 Γαλλία, Μεγάλη Βρετανία, ΗΠΑ ενέκριναν καταρχήν δάνεια για την
Ελλάδα με τη μορφή κάλυψης της έκδοσης πρόσθετου νομίσματος.
1921 Οι σύμμαχοι αποσύρουν την κάλυψη του χαρτονομίσματος.
1925 - 1935  Η αμερικανική εταιρία ΟΥΛΕΝ ανέλαβε την κατασκευή του
φράγματος του Μαραθώνα και την υδροδότηση της Αθήνας.
 Η βρετανική εταιρία ΠΑΟΥΕΡ ανέλαβε την κατασκευή
εγκατάστασης παραγωγής ηλεκτρικού ρεύματος και δικτύου
αστικών συγκοινωνιών.
 Γερμανικές εταιρίες αναλαμβάνουν την κατασκευή
τηλεφωνικού δικτύου.
1932 Μέθοδος «κλήρινγκ» στις συναλλαγές στο εμπόριο.

70. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
70
ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΓΕΓΟΝΟΤΑ/ΠΕΡΙΟΔΟΙ – ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ
ΓΕΓΟΝΟΤΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ
Διεύρυνση κράτους με
Επτάνησα (1864), Άρτα και
Θεσσαλία (1881)
 Τα τσιφλίκια της Θεσσαλίας αγοράζονται από
πλούσιους Έλληνες ομογενείς.
 Προσπάθεια κερδοσκοπίας με την παραγωγή σιταριού,
επιβολή υψηλών δασμών.
Σταφιδική κρίση
(1895-1910)
 Υπερπόντια μετανάστευση
 Εισαγωγή εμβάσματος, τόνωση οικονομίας
Βαλκανικοί Πόλεμοι
(1913-1915)
 Δεν κλόνισαν την εθνική οικονομία.
 Νέες οικονομικές προοπτικές, εδάφη πεδινά κα
αρδευόμενα.
 Αυξήθηκε η εμπιστοσύνη προς την Ελλάδα από τις
αγορές χρήματος.
Α΄ Παγκόσμιος  1917: Δάνειο – κάλυψη για τη συμμετοχή της Ελλάδας
στον πόλεμο
 Έναρξη εφαρμογής της αγροτικής μεταρρύθμισης
Μικρασιατική Εκστρατεία
(1919-1922)
 Μάρτιος 1922: «Διχοτόμηση της δραχμής»
 Αξιοποίηση των μουσουλμανικών περιουσιών για την
αντιμετώπιση του προσφυγικού προβλήματος που
προέκυψε.
Μεσοπόλεμος:
1919-1932
 Μεγάλες επενδύσεις σε έργα υποδομής, συνεργασία με
ξένες εταιρίες.
 Ίδρυση Τραπέζης της Ελλάδος (1927): δημόσια
οικονομικά σε περίοδο ευφορίας, βελτίωση
πιστοληπτικής ικανότητας και εισροής συναλλάγματος.
 Ίδρυση Αγροτικής Τράπεζας (1928): Αντιμετώπιση
προβλημάτων στην εμπορευματοποίηση αγροτικών
προϊόντων.
Μεσοπόλεμος:
1932 -1939
 Άνοιξη 1932: Αναστολή της μετατρεψιμότητας του
νομίσματος. Περίοδος κρατικού παρεμβατισμού.
Μέθοδος κλήρινγκ (clearing).

71. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
71
ΘΕΜΑΤΑ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΩΝ
ΑΓΡΟΤΙΚΟ ΖΗΤΗΜΑ
ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ 2002
Αξιοποιώντας τις ιστορικές σας γνώσεις και επισημαίνοντας ταυτόχρονα τα σχετικά χωρία
του παρακάτω κειμένου:
α. Να εξηγήσετε τους στόχους και τα αποτελέσματα της αγροτικής μεταρρύθμισης της
κυβέρνησης Ελευθερίου Βενιζέλου το 1917.
Μονάδες 13
β. Να αποτιμήσετε ειδικότερα τη σημασία της ίδρυσης συνεταιρισμών για την επιτυχία της
αγροτικής μεταρρύθμισης του 1917.
Μονάδες 12
«Η αγροτική μεταρρύθμιση του Βενιζέλου ήταν το πιο ριζοσπαστικό μέτρο που είχε
εφαρμοστεί ως τότε στην Ελλάδα ... Άλλαξε ριζικά τις σχέσεις της ιδιοκτησίας της γης,
γενικεύοντας το σύστημα της μικρής οικογενειακής ιδιοκτησίας ...
Η αγροτική μεταρρύθμιση και ο συνακόλουθος τεμαχισμός της γης συνοδεύτηκαν από
αύξηση επενδύσεων στην αγροτική παραγωγή, με τη μορφή πιστώσεων, και από την
ταχεία εξέλιξη του συνεταιριστικού κινήματος, που αποσκοπούσε αφενός στην προστασία
των μικρών παραγωγών και αφετέρου στη μεγαλύτερη ασφάλεια των επενδύσεων στην
αγροτική οικονομία. Το βασικό θεσμικό πλαίσιο για την οργάνωση των συνεταιρισμών
δημιουργήθηκε το 1914. Οι συνθήκες που δημιούργησε ο πόλεμος έδωσαν στο
συνεταιριστικό κίνημα μεγάλη ώθηση. Τα προβλήματα που είχαν σχέση με τη διακίνηση
προϊόντων, την παραδοσιακή εκμετάλλευση του μικρού παραγωγού από τους μεσάζοντες,
την έλλειψη κεφαλαίων και τους τοκογλυφικούς όρους δανειοδοτήσεως που επικρατούσαν
στην ελεύθερη αγορά, έκαναν ακόμη πιο αισθητή την ανάγκη συλλογικής ασφάλειας που
πρόσφεραν οι συνεταιρισμοί...»
Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τόμος ΙΕ΄ , σ. 76.
ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ 2005
Αντλώντας στοιχεία από τα παρακάτω κείμενα και αξιοποιώντας τις ιστορικές σας γνώσεις,
να παρουσιάσετε τους παράγοντες που επέτρεψαν τη δημιουργία της μεγάλης ιδιοκτησίας
μετά την ενσωμάτωση της Θεσσαλίας (1881), καθώς και τις επιπτώσεις του γεγονότος
αυτού στην οικονομική και κοινωνική ζωή της Ελλάδας μέχρι το τέλος των βαλκανικών
πολέμων.
Μονάδες 25

72. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
72
Κείμενα
α. Στο αγροτικό ζήτημα της Θεσσαλίας, το οποίο σημείωσε ιδιαίτερη έξαρση κατά την
κρίσιμη περίοδο της μετάβασης από την οθωμανική στην ελληνική κυριαρχία, η σύμβαση
της προσάρτησης επέβαλλε το σεβασμό των υπαρχόντων δικαιωμάτων όλων εκείνων, οι
οποίοι κατείχαν νόμιμους οθωμανικούς τίτλους σε κάθε είδους γαίες ή ακίνητα. Η διάταξη
θεωρήθηκε ότι εξομοίωνε όλους τους σχετικούς με την κατοχή της γης οθωμανικούς
τίτλους και τους αναγνώριζε ως αποδεικτικά στοιχεία ιδιοκτησίας˙ εκλήφθηκε δε ως
προνομιακή μεταχείριση των Οθωμανών κατόχων τίτλων γης και οδηγούσε στην ενίσχυση
της θέσης των τελευταίων, εξαιτίας και της ισχύος της απόλυτης ατομικής ιδιοκτησίας στην
ελληνική νομοθεσία, σε αντίθεση με τους όποιους περιορισμούς επέβαλλε ο οθωμανικός
νόμος. Αφορούσε όμως, κατ’ επέκταση, και τους Έλληνες αγοραστές - προπάντων
κεφαλαιούχους της ομογένειας-, οι οποίοι ενόψει της προσάρτησης είχαν σπεύσει να
αποκτήσουν κτήματα στη Θεσσαλία. Από την άλλη πλευρά, η δίκαιη απαίτηση των
καλλιεργητών για απόκτηση ιδιόκτητης γης μετά την απελευθέρωση, όχι μόνο δεν
πραγματοποιήθηκε αλλά αντίθετα συνοδεύτηκε και με επιδείνωση των καλλιεργητικών
σχέσεων, εξαιτίας και της μη οριοθέτησης των δικών τους δικαιωμάτων.
Αγγελική Σφήκα-Θεοδοσίου, «Ο Τρικούπης και το θεσσαλικό ζήτημα», Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο
Θεσσαλονίκης, Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας, περ. «ΕΓΝΑΤΙΑ», τ. 5,σελ. 124, UNIVERSITY STUDIO PRESS,
1995-2000.
β. Η ανάγκη να διατηρηθεί η δανειοληπτική ικανότητα της Ελλάδας στο εξωτερικό εμπόδιζε
αρκετές φορές τη διαδικασία της εσωτερικής μεταρρύθμισης. Ο Τρικούπης απέφυγε π.χ. να
κάνει μεταρρυθμίσεις στη γεωργική γη της νεοαποκτημένης επαρχίας της Θεσσαλίας, της
οποίας τη γεωργία χαρακτήριζαν τα μεγάλα τσιφλίκια, για να μην προσβάλει τις
ευαισθησίες (…) των πλουσίων Ελλήνων του εξωτερικού, που έδειχναν όλο και μεγαλύτερη
τάση να επενδύουν στη μητέρα πατρίδα.
Richard Clogg, «Σύντομη Ιστορία της Νεότερης Ελλάδας», σελ. 137-138,εκδόσεις Καρδαμίτσα, Αθήνα 1999.
ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ 2011
Γ1 Αξιοποιώντας τις ιστορικές σας γνώσεις και αντλώντας στοιχεία από το κείμενο που σας
δίνεται: α. Να προσδιορίσετε τους στόχους της αγροτικής μεταρρύθμισης που ξεκίνησε η
κυβέρνηση του Ελ. Βενιζέλου στη Θεσσαλονίκη το 1917. (μονάδες 8) β. Να αναφερθείτε
στην ολοκλήρωση της συγκεκριμένης μεταρρύθμισης και στα νέα προβλήματα που
αναδείχθηκαν στην πορεία της. (μονάδες 17)
ΚΕΙΜΕΝΟ
Τὰ μέτρα ἀπαλλοτριώσεως θεσπίσθηκαν στὶς 20 Μαΐου 1917, καὶ τὸ φθινόπωρο τοῦ ἴδιου
ἔτους ἐπεκτάθηκαν μὲ μερικὲς ἀλλαγὲς γιὰ νὰ περιλάβουν ὅλη τὴν Ἑλλάδα. Ἡ

73. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
73
μεταρρύθμιση ἀποσκοποῦσε στὴν ἀναγκαστικὴ ἀπαλλοτρίωση τῶν κτημάτων ποὺ
ξεπερνοῦσαν τὰ 1.000 στρέμματα. Οἱ κολλῆγοι καὶ οἱ ἀγροτικοὶ ἐργάτες, τόσο οἱ ντόπιοι
ὅσο καὶ οἱ πρόσφυγες, θὰ ἔπαιρναν ἀγροτικοὺς κλήρους, εἴτε ἀπὸ τὶς ἀπαλλοτριωμένες
γαῖες τῶν τσιφλικιῶν, εἴτε ἀπὸ γαῖες τοῦ δημοσίου. Κανένα ἀπὸ τὰ μέτρα αὐτά, ὅμως, δὲν
ἐφαρμόσθηκε ἀμέσως. Ἐπίσης, κανένα ἀπὸ τὰ μεγάλα τσιφλίκια δὲν ἀπαλλοτριώθηκε τὸ
1917, καὶ μόνο ἕνα τὸ 1918. Καὶ πάλι ἐξωτερικὲς ἐπείγουσες ἀνάγκες, ὁ πόλεμος καί,
ἀργότερα, ἡ Μικρασιατικὴ ἐκστρατεία ἀπορρόφησαν ὅλη τὴν προσοχὴ καὶ τὴ
δραστηριότητα τῆς κυβερνήσεως˙ μετὰ τὸ 1922, μὲ τὴ μεγάλη εἰσροὴ προσφύγων,
ἀναγκάστηκαν πιὰ οἱ κυβερνήσεις τῆς χώρας να δώσουν ὁριστικὴ λύση στὸ ἀγροτικὸ
πρόβλημα. [...]
Τὰ προβλήματα ποὺ εἶχαν σχέση μὲ τὴ διακίνηση προϊόντων, τὴν παραδοσιακὴ
ἐκμετάλλευση τοῦ μικροῦ παραγωγοῦ ἀπὸ τοὺς μεσάζοντες, τὴν ἔλλειψη κεφαλαίων καὶ
τοὺς τοκογλυφικοὺς ὅρους δανειοδοτήσεως ποὺ ἐπικρατοῦσαν στὴν ἐλεύθερη ἀγορά,
ἔκαναν ἀκόμη πιὸ αἰσθητὴ τὴν ἀνάγκη συλλογικῆς ἀσφάλειας ποὺ πρόσφεραν οἱ
συνεταιρισμοί [...].
[...] Ἡ ἵδρυση τοῦ Ὑπουργείου Γεωργίας, τὸν Ἰούνιο τοῦ 1917, ἀμέσως μετὰ τὴν ἐπάνοδο
τοῦ Βενιζέλου στὴν Ἀθήνα, στάθηκε ἡ ἀπαρχὴ τῆς ἄμεσης κρατικῆς παρεμβάσεως στὴν
ὀργάνωση καὶ καθοδήγηση τῆς γεωργικῆς παραγωγῆς, ἔστω καὶ ἂν ἡ παρέμβαση ἦταν στὴν
ἀρχὴ ὑποτυπώδης.
Ἱστορία τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους, τ. ΙΕ΄: Νεώτερος Ἑλληνισμὸς ἀπὸ 1913 ὡς 1941, Ἀθήνα: Ἐκδοτική Ἀθηνῶν,
22008, σσ. 75-76.
ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ 2013
Αξιοποιώντας τις ιστορικές σας γνώσεις και αντλώντας στοιχεία από τα κείμενα που σας
δίνονται, να παρουσιάσετε τις ακόλουθες πτυχές του αγροτικού ζητήματος στη Θεσσαλία:
α) Τις πρακτικές των ιδιοκτητών των τσιφλικιών (μονάδες 6)
β) Τις θέσεις του Τρικούπη και του Δηλιγιάννη στο ζήτημα αυτό
(μονάδες 6)
γ) Τα προβλήματα και τις διεκδικήσεις των κολίγων (μονάδες 7), καθώς και την εξέλιξη του
ζητήματος αυτού από το 1907 μέχρι και το 1910
(μονάδες 6).
ΚΕΙΜΕΝΟ Α
[Η ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ «ΑΙΩΝ» ΣΧΟΛΙΑΖΕΙ ΤΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΤΩΝ
ΤΣΙΦΛΙΚΑΔΩΝ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ]

74. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
74
Καὶ ὅμως τίς θὰ πίστευε ὅτι οἱ νέοι κύριοι τῶν χωρίων, οἱ ἀπὸ τῆς [Ὑψηλῆς] Πύλης
ἀγοράσαντες ταῦτα, εἰσίν ἀπαιτητικώτεροι τῶν Τούρκων πρὸς τοὺς […] Ἕλληνας γεωργούς;
Παρὰ τοῖς Τούρκοις ἀνεγνωρίζετο τοῖς χωρικοῖς ἡ κυριότης τῆς οἰκίας καὶ τῆς περιοχῆς
αὐτῆς […] Ἀλλὰ οἱ νέοι κύριοι […] ἐκβιάζουσιν τοὺς δυστυχεῖς νὰ τοὺς πληρώνουσι ἐνοίκιον
διὰ τὰς οἰκίας, εἰς ἃς κατοικοῦσιν καὶ ἃς οἱ χωρικοί θεωροῦσι πρὸ ἀμνημονεύτων χρόνων
ὡς ἰδίας. Ἀλλὰ αἱ ἐνστάσεις τῶν χωρικῶν εἰς μάτην. Ἐπιδείκνυται αὐτοῖς τὸ τῆς
ἀγοραπωλησίας ἔγγραφον, ἐν ᾧ43 καὶ αἱ οἰκίαι ἐπωλήθησαν τῷ νέῳ κυρίῳ.
Ζ. Δ. Παπαδημητρίου, «Το αγροτικό ζήτημα και η δράση του Μαρίνου Αντύπα στη Θεσσαλία», στο: Π.
Πετράτος (επιμ.), Μαρίνος Αντύπας (1872- 1907) , Επιστημονικό Συνέδριο, Αγία Ευφημία, 16-19 Μαρτίου
2006, Πρακτικά, τόμ. Α΄, Αγία Ευφημία: Δήμος Πυλαρέων, 2009, σσ. 157-158.
ΚΕΙΜΕΝΟ Β
[ΟΙ ΑΠΟΨΕΙΣ ΤΟΥ ΤΡΙΚΟΥΠΗ ΚΑΙ ΤΟΥ ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗ ΓΙΑ ΤΟ ΑΓΡΟΤΙΚΟ ΖΗΤΗΜΑ ΤΗΣ
ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ]
Ὁ ἴδιος ὁ Τρικούπης διευκρίνιζε μὲ σαφήνεια τὴ στάση του στὴ βουλή: «… ἐὰν ἐπιβάλωμεν
τὴν διανομὴν τῶν κτημάτων εἰς τοὺς καλλιεργητάς, ὅπως μοῦ τὸ ζητεῖτε, θὰ ἐκδιώξωμεν ἐξ
Ἑλλάδος τὸ χρῆμα τῶν Ἑλλήνων τοῦ ἐξωτερικοῦ. Ἀντιθέτως, ὀφείλομεν νὰ προσελκύσωμεν
τὰ κεφάλαια αὐτῶν τῶν Ἑλλήνων καὶ ὄχι νὰ τοὺς ἐκφοβίσωμεν… Ἡ κατάστασις εἰς τὴν
Θεσσαλίαν πρέπει νὰ παραμείνῃ ὡς ἔχει, διότι τοῦτο ἀπαιτοῦν τὰ γενικώτερα συμφέροντα
τῆς χώρας μας…»[…]
Μόνο ὁ Δηλιγιάννης, λόγω τῆς μόνιμης ἐχθρότητάς του ἔναντι τῶν «πλουτοκρατῶν τῆς
διασπορᾶς», ἐπιχείρησε τὸ 1896 νὰ περάσει ἀπὸ τὴ βουλὴ ἕνα νόμο γιὰ τὴν ἀπαλλοτρίωση
ἑνὸς μέρους τῶν τσιφλικιῶν ὑπὲρ τῶν καλλιεργητῶν τους. […] Ἡ κατάθεση καὶ μόνο τοῦ
νομοσχεδίου αὐτοῦ τοῦ Δηλιγιάννη τὸ 1896
στὴ βουλή ἦταν στὴν πραγματικότητα ἡ πρώτη ἐπίσημη ἀναγνώριση, ἀπὸ τὴν πλευρὰ τοῦ
ἑλληνικοῦ κράτους, ὅτι ὑπῆρχε πρόβλημα μεγάλης γαιοκτησίας στὴ βόρεια Ἑλλάδα, τὸ
«θεσσαλικὸ πρόβλημα».
Ἱστορία τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἐθνους , τομ. ΙΔ΄: Νεώτερος Ἑλληνισμὸς ἀπὸ τὸ 1881 ὣς τὸ 1913 , Αθήνα: Ἐκδοτικὴ
Ἀθηνῶν, 22000, σσ. 70, 72.
ΚΕΙΜΕΝΟ Γ
ΤΟ ΥΠΟΜΝΗΜΑ ΤΗΣ ΠΑΝΘΕΣΣΑΛΙΚΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΑΓΩΝΑ
Το Φεβρουάριο του 1910 τα μέλη της Πανθεσσαλικής Επιτροπής Αγώνα υπέβαλαν
υπόμνημα στο βασιλιά Γεώργιο Α΄, επιδιώκοντας την παρέμβασή του: «… Δεν είμεθα
κύριοι της γης, ην καλλιεργούμεν, ούτε της καλύβης, ένθα διαμένομεν […] και ούτε μας
επιτρέπουσιν ελευθέραν ιδιοκτησίαν. […] Μας εξωθούσιν44, όταν θέλωσι και με τα κινητά
πράγματα ημών και με τα μέλη της οικογενείας, περιφερόμεθα από χωρίου εις χωρίον,
ώσπερ Αθίγγανοι. Ο γεωργικός πληθυσμός ελαττούται, η δε γεωργία ολοταχώς

75. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
75
οπισθοδρομεί. Η τοκογλυφία ακμάζει και η ελονοσία μας θερίζει. Και όμως ευρισκόμεθα
πλησίον των συνόρων. Είμεθα οι Ακρίται. Όταν όμως η αγροτική τάξις είναι ευχαριστημένη
εκ της θέσεώς της, τότε το καθεστώς είναι περισσότερον εξησφαλισμένον. Καλλίτερος δε
βασιλεύς είναι εκείνος, όστις καθιστά την ύπαιθρον γόνιμον χώραν. Εν Δανία η
δουλοπαροικία κατηργήθη από του 1788 έτους και στήλη ελευθερίας υπενθυμίζει το
γεγονός τούτο. Διατί να μη στηθή [στήλη ελευθερίας] και εν Ελλάδι;»
Ιστορία του Νέου Ελληνισμού, 1770-2000, 6ο ς τόμος: Η εθνική ολοκλήρωση (1909-1922).
Από το κίνημα στο Γουδί ως την Μικρασιατική Καταστροφή, Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα,
2004, σ. 273.
ΟΜΟΓΕΝΩΝ 2009
Αξιοποιώντας τις ιστορικές σας γνώσεις και αντλώντας στοιχεία από τα ακόλουθα κείμενα,
να παρουσιάσετε και να εξηγήσετε τις εξελίξεις στο αγροτικό ζήτημα από το 1907 έως και
το 1917.
ΚΕΙΜΕΝΟ Α'
Ό Βενιζέλος δεν προχώρησε στην επειγόντως αναγκαία αγροτική μεταρρύθμιση, επειδή ή
προτεραιότητα των εξοπλισμών δεν άφηνε πόρους για την αποζημίωση των
μεγαλογαιοκτημόνων. Ή απαλλοτρίωση της Γής χωρίς αποζημίωση δεν θα ήταν μόνο
αντισυνταγματική, αλλά ως επαναστατική πράξη τελείως αδιανόητη για τους
Φιλελευθέρους. Έτσι αρκέστηκαν σε προστατευτικές διατάξεις για τους ενοικιαστές Γής, οι
οποίες όμως δεν εμπόδισαν ορισμένους γαιοκτήμονες να κάνουν έξωση σε οικογένειες,
ενώ διαρκούσαν ακόμη οι Βαλκανικοί πόλεμοι, επειδή οι στρατευμένοι άνδρες βρίσκονταν
στο μέτωπο και δεν ανταποκρίνονταν στις εργασιακές τους υποχρεώσεις! Με την απόκτηση
εδαφών στους Βαλκανικούς πολέμους προστέθηκαν στα 594 τσιφλίκια της Θεσσαλίας και
του νομού Άρτας 818 μεγάλες γαιοκτησίες στη Μακεδονία και 410 στην Ήπειρο.
Gunnar Hering, Τα πολιτικά κόμματα στην Ελλάδα 1821-1936 τόμος Β', Μ.Ι.Ε.Τ. (Αθήνα 2004), σελ. 802.
ΚΕΙΜΕΝΟ Β'
Η αρχή της αγροτικής μεταρρύθμισης εξηγγέλθη στα 1917 στη Θεσσαλονίκη. [...] Η
αγροτική μεταρρύθμιση αποφασίστηκε σε μία στιγμή σοβαροτάτης πτώσης του εξωτερικού
εμπορίου: η πτώση αυτή είχε προκληθεί από τον θαλάσσιο αποκλεισμό τον οποίο είχαν
επιβάλει οι δυτικές δυνάμεις στην Ελλάδα, προκειμένου να την υποχρεώσουν να εισέλθει
στον πόλεμο με το μέρος της Αντάντ. Υπ' αυτές τις συνθήκες, ο αποκλεισμός της Ελλάδας
λειτούργησε, από οικονομική άποψη, ως ένας αυθόρμητος προστατευτισμός, τόσο υπέρ
της εθνικής βιομηχανικής παραγωγής όσο και επ' ωφελεία των εγχωρίων σιτηρών. Είναι
προφανές ότι η συγκυρία αυτή έθεσε εκ νέου και με οξύτατο τρόπο το ζήτημα των
τσιφλικιών. Το γεγονός ότι μια «επαναστατική» στρατιωτική κυβέρνηση υπό την αιγίδα των

76. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
76
γαλλικών στρατευμάτων του μακεδονικού μετώπου ήλθε ναεγκατασταθεί στη
Θεσσαλονίκη, δηλαδή στο κέντρο των βορείων ελληνικών επαρχιών που κυριαρχούντο απ'
τα τσιφλίκια, προσέδωσε έναν επείγοντα χαρακτήρα στο πρόβλημα της οριστικής ρύθμισης
του γαιοκτητικού ζητήματος.
Κ. Βεργόπουλου, Το αγροτικό ζήτημα στην Ελλάδα, Η κοινωνική ενσωμάτωση της γεωργίας,
Αθήνα 1975, σελ. 174.
ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ 2004
Αντλώντας στοιχεία από το κείμενο που ακολουθεί και αξιοποιώντας τις ιστορικές σας
γνώσεις, να αναφέρετε:
α. Πότε και πώς δημιουργήθηκε στην Ελλάδα το ζήτημα της μεγάλης ιδιοκτησίας;
β. Με ποιους τρόπους επιχείρησαν οι κεφαλαιούχοι (τσιφλικάδες) να εκμεταλλευτούν
οικονομικά τις επενδύσεις τους στη γη;
γ. Ποια μέτρα πήραν οι ελληνικές κυβερνήσεις πριν από τους Βαλκανικούς Πολέμους
(1912-1913), για να επιλύσουν το ζήτημα της μεγάλης ιδιοκτησίας, και ποιες αντιδράσεις
προκάλεσε η εφαρμογή τους;
Κείμενο
«Μα ο Πήτερ Χατζηθωμάς, ήταν νευριασμένος πιότερο απ’ όλους. Η περσινή σοδειά δεν
πήγε διόλου καλά. Ζήτημα αν πήρε τρία στα εκατό από τα χρήματα που ’δωσε ν’ αγοράσει
το Κιριλάρ1. Αν και φέτος παν έτσι τα πράματα, για ποιο λόγο να βολοδέρνη σε τούτον τον
καταραμένο κάμπο; Θα το πούλαγε το βρωμοτσιφλίκι. Θα τοποθετούσε κάπου καλύτερα
τα κεφάλαιά του. Γιατί είχε ανάγκη από λεφτά, σαν άνθρωπος αρχοντομαθημένος που
ήταν. Ένιωθε τα νιάτα να περνάν. Κι ήθελε να γλεντήση τα στερνά του χρόνια, σ’ όλα εκείνα
τα μέρη όπου η ηδονή πλημμυρά – μα που είναι πανάκριβη. Στο Παρίσι, στη Νις, στο
Μπιαρίτς, στη Βιέννη, στη Βενετία...
Όταν η Θεσσαλία έγινε ελληνική, άκουσε θαυμαστές ιστορίες για τα τσιφλίκια και τα κέρδη
τους. Στο Παρίσι συνάντησε έναν τσιφλικά – τον Κανάβα – που ’τρωγε παρά με ουρά. Αυτός
τον κατάφερε ν’ αγοράση το τσιφλίκι, με τα παραμύθια και τα χοντρά του λόγια: «Δεν έχεις
ούτε έγνοιες, ούτε έξοδα. Αγοράζεις τη γη. Οι κολίγοι την οργώνουν, τη σπέρνουν, τη
θερίζουν. Κι όταν μαζευτή το γένημα στα κιουτσέκια2, τους παίρνεις το μισό. Μια καλή
σοδειά μπορεί να σου δώση τριάντα τοις εκατό στα χρήματά σου».
Μ. Καραγάτσης, «Το Μπουρίνι», από «Το Μεγάλο Συναξάρι», Αθήνα, εκδ. «Εστία», 1980,
σελίδα 22.
1. Κιριλάρ: τοποθεσία της Θεσσαλίας

77. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
77
2. κιουτσέκια: χώροι αποθήκευσης

78. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
78
ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ 2006
Αντλώντας στοιχεία από το κείμενο που ακολουθεί και αξιοποιώντας τις ιστορικές σας
γνώσεις, να αναφέρετε το στόχο και τα αποτελέσματα της αγροτικής μεταρρύθμισης της
κυβέρνησης του Ελευθερίου Βενιζέλου το 1917.
Μονάδες 25
«Η αγροτική μεταρρύθμιση του Βενιζέλου ήταν το πιο ριζοσπαστικό μέτρο που είχε
εφαρμοστεί ως τότε στην Ελλάδα ... Μολονότι όμως άλλαξε ριζικά τις σχέσεις της
ιδιοκτησίας της γης, γενικεύοντας το σύστημα της μικρής οικογενειακής ιδιοκτησίας που
επικρατούσε στην Πελοπόννησο, δε μετέβαλε ποιοτικά τον τρόπο παραγωγής, παρόλο που
άλλαξε σε κάποιο βαθμό τις σχέσεις παραγωγής -τουλάχιστον στις περιοχές που
εφαρμόστηκε-σύμφωνα με τις ανάγκες της αναπτυσσόμενης καπιταλιστικής δομής...
Η αγροτική μεταρρύθμιση και ο συνακόλουθος τεμαχισμός της γης συνοδεύτηκαν από
αύξηση επενδύσεων στην αγροτική παραγωγή, με τη μορφή πιστώσεων, και από την
ταχεία εξέλιξη του συνεταιριστικού κινήματος, που αποσκοπούσε αφενός στην προστασία
των μικρών παραγωγών και αφετέρου στη μεγαλύτερη ασφάλεια των επενδύσεων στην
αγροτική οικονομία. Το βασικό θεσμικό
ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ 2009
Αξιοποιώντας τις ιστορικές σας γνώσεις και αντλώντας στοιχεία από το παράθεμα που σας
δίνεται, να παρουσιάσετε και να εξηγήσετε τις ιδιομορφίες του εργατικού κινήματος στην
Ελλάδα, σε σχέση με άλλες ευρωπαϊκές χώρες, από το τέλος του 19ου αιώνα ως την έναρξη
του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου.
Μονάδες 25
ΚΕΙΜΕΝΟ
Υπάρχουν για τους εργοδότες και άλλες πηγές εργατικού δυναμικού εκτός από την
εσωτερική αγορά. Εκατοντάδες ισπανοί και ιταλοί μεταλλωρύχοι δουλεύουν στο Λαύριο.
και γενικότερα, στην Ελλάδα του 19ου αιώνα, οι αλλοδαποί εργάτες είναι ενδημικό
φαινόμενο: σε όλα σχεδόν τα δημόσια έργα και σε πολλές βιομηχανίες εργάζονται
Αλβανοί, Αρμένιοι, Ιταλοί. Έτσι, καθώς η ελληνική αγορά εργασίας πάσχει από χρόνια
στενότητα, καθώς δεν υπάρχουν στην χώρα δεξαμενές εργατικού δυναμικού, οι
επιχειρηματικές τάξεις αντλούν από την παγκόσμια δεξαμενή με ικανοποιητικούς όρους.
[...] Το δικαίωμα των εργατών να αλλάξουν εργοδότη ισοσταθμίζεται με το δικαίωμα των
εργοδοτών να τηλεγραφήσουν στην Καλαβρία ή την Καταλωνία ζητώντας εργάτες προς
αντικατάσταση των οποιωνδήποτε απεργών.

79. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
79
Οι συνθήκες αυτές έχουν δύο συνέπειες. Αφενός, τα ημερομίσθια των Ελλήνων δεν
εκτοξεύονται προς τα πάνω, αλλά κυμαίνονται σταθερά σε επίπεδο αντίστοιχο προς αυτά
που ζητούν οι ξένοι. Αφετέρου, όμως, παραμένουν αρκετά ικανοποιητικά επειδή, άλλωστε,
πολλοί από τους ξένους είναι ειδικευμένοι. Έτσι, η εξαθλίωση των ελλήνων εργατών δεν
προχωρεί πέρα από κάποιο σημείο, ούτε, βεβαίως, και η εργατική ταξική τους συνείδηση
που, για να αναπτυχθεί, θα έπρεπε να συντρέχουν συνθήκες εξαθλίωσης και μάλιστα χωρίς
την διέξοδο της επιστροφής στα χωριά και τα χωράφια-διέξοδο που οι έλληνες εργάτες,
στην πλειονότητά τους, διατηρούν ανοιχτή. Παράλληλη συνέπεια: οι απεργίες σπανίζουν.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Στην Ελλάδα δεν είναι μόνο το ότι πολλές ιδέες εισάγονται, άρα είναι φυσικό και να
καθυστερούν. Υπάρχουν επιπλέον και οι συνθήκες μιας οικονομίας που δεν έχει ακόμη
εκβιομηχανιστεί. Δεν αρκεί η συντεχνιακή κατοχύρωση τωνδικαιωμάτων της ψήφου και
του συνεταιρίζεσθαι για να εδραιωθεί, στο Δίκαιο, το δικαίωμα της απεργίας. Χρειάζεται
και η ουσιαστική εμπειρία της απεργίας στην καθημερινή πραγματικότητα των ανθρώπων-
δηλαδή, χρειάζεται εργασία στο εργοστάσιο, άρα βιομηχανία.
Γ.Β. Δερτιλής, Ιστορία του Ελληνικού Κράτους 1830-1920, τ. Α΄, εκδ. Εστία, Αθήνα 2005, σσ. 347, 350
ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ 2013
Αξιοποιώντας τις ιστορικές σας γνώσεις και αντλώντας στοιχεία από τα παρακάτω κείμενα,
να παρουσιάσετε:
α) τους παράγοντες, οι οποίοι έδωσαν ώθηση στο ελληνικό εργατικό κίνημα, από την
ενσωμάτωση της Θεσσαλονίκης στην Ελλάδα έως και την ίδρυση του ΣΕΚΕ (μονάδες 15) και
β) τις αρχές και το πρόγραμμα του ΣΕΚΕ (μονάδες 10).
Μονάδες 25
ΚΕΙΜΕΝΟ Α
Οἱ βαλκανικοὶ πόλεμοι μὲ τὴν ἐπιστράτευσιν εἶχον νεκρώσει πᾶσαν σοσιαλιστικὴν ζύμωσιν
εἰς τὴν Παλαιὰν Ἑλλάδα. Ἡ ἐπιστράτευσις, ὁ στρατιωτικὸς νόμος καὶ αἱ ἐθνικαὶ νίκαι
μετέβαλον τὴν κατάστασιν. Ἀλλὰ συγχρόνως οἱ πόλεμοι ἤνοιξαν νέους καὶ ἀνελπίστους
ὁρίζοντας καπιταλιστικῆς ἀναπτύξεως διὰ τὴν μικρὰν ἄλλοτε Ἑλλάδα. Καὶ μαζὶ μὲ τὴν
ἀνάπτυξιν τῆς βιομηχανίας, τῆς ναυτιλίας καὶ τοῦ ἐμπορίου, τῆς μεταφορᾶς καὶ τῆς
συγκοινωνίας, ἀναπτύσσεται καὶ ἡ ἐργατικὴ τάξις. Ἡ σοσιαλιστικὴ ἰδέα ἐπανευρίσκει τὴν
ἐκδήλωσίν της. Ἡ ἀπήχησις τῆς Φεντερασιὸν ἔχει καὶ αὐτὴ εὐνοϊκὴν ἐπίδρασιν. [...] Τὸ 1918
εἰς 700 καὶ πλέον μεγάλας ἐπιχειρήσεις ἠσχολοῦντο περὶ τοὺς 70.000 ἐργάτας βιομηχανίας.
Ἄλλοι 60-70.000 τοὐλάχιστον ἐργάται βιοτεχνίας καὶ ἐμπορίου δέον νὰ προστεθοῦν εἰς τὸν
ἀριθμὸν τῶν βιομηχανικῶν ἐργατῶν. Ἡ συντεχνιακή μορφὴ τῆς οἰκονομίας παρεχώρησε
τὴν θέσιν της εἰς τὴν καθαρῶς κεφαλαιοκρατικήν.

80. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
80
Α. Μπεναρόγιας, Ἡ πρώτη σταδιοδρομία τοῦ ἑλληνικοῦ προλεταριάτου, ἐπιμ. Α. Ἐλεφάντη, Αθήνα:
«Κομμούνα», 1986, σσ. 86, 110.
ΚΕΙΜΕΝΟ Β
[ΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΤΟΥ ΣΕΚΕ]
«Τὸ συνέδριο τοῦ Κόμματος δέχεται: τὴν κατάργησιν τοῦ βασιλικοῦ θεσμοῦ καὶ τὴν
ἐκδημοκράτησιν τῆς νομοθετικῆς, ἐκτελεστικῆς καὶ δικαστικῆς ἐξουσίας, δηλαδὴ τὴν
ἐγκαθίδρυσιν τῆς Λαϊκῆς Δημοκρατίας ὡς μεταβατικῆς περιόδου διὰ τὴν πραγματοποίησιν
τῆς σοσιαλιστικῆς πολιτείας».
Γ. Κορδάτος, Ἱστορία τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἐργατικοῦ Κινήματος, Ἀθήνα: Ἐκδόσεις Μπουκουμάνης,
7 1972, σ. 315.
Τὸ σχέδιο πάνω στὴν ἐξωτερικὴ πολιτικὴ ποὺ υἱοθετήθηκε ἀπὸ τὸ Σοσιαλιστικὸ Ἐργατικὸ
Κόμμα Ἑλλάδος (ΣΕΚΕ), ἦταν τὸ ἀκόλουθο:
[...]
– Καταγγελία ὅλων τῶν μυστικῶν συνθηκῶν καὶ κατάργησις τῆς μυστικῆς διπλωματίας.
– Ἄμεσος ἀποστράτευσις καὶ γενικὸς ἀφοπλισμὸς καὶ κατεδάφισις ὅλων τῶν φρουρίων καὶ
ὀχυρώσεων.
– Ἀποκατάστασις ὅλων τῶν Ἐθνῶν μικρῶν καὶ μεγάλων μὲ πλῆρες δικαίωμα ν’
ἀποφασίζουν περὶ τοῦ συστήματος τῆς διοικήσεώς των.
– Κατάρτισις τῶν τωρινῶν συμμαχιῶν καὶ ἄμεσος σχηματισμὸς τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν
πρὸς ἐξασφάλισιν τῆς ἀνεξαρτησίας ἁπάντων.
Πρὸς πραγματοποίησιν τῶν ἀνωτέρω ὅρων τὸ Σοσιαλιστικὸν Ἐργατικὸν Κόμμα τῆς Ἑλλάδος
κρίνει ἀναγκαίαν καὶ ἐπείγουσαν τὴν σύγκλησιν διεθνοῦς σοσιαλιστικοῦ συνεδρίου οὗ αἱ
ἀποφάσεις νὰ εἶναι ὑποχρεωτικαὶ δι’ ὅλα τὰ ἐργατικὰ κόμματα.
Γ. Β. Λεονταρίτης, Τὸ Ἑλληνικὸ Σοσιαλιστικὸ Κίνημα κατὰ τὸν Πρῶτο Παγκόσμιο Πόλεμο, μετ. Σ. Ἀντίοχος,
Ἀθήνα: Ἑξάντας, 1978, σ. 270
ΟΜΟΓΕΝΩΝ 2012
Με βάση τις ιστορικές σας γνώσεις και αντλώντας στοιχεία από τα κείμενα που σας
δίνονται: α. να αναζητήσετε τις αιτίες καθυστέρησης στην ανάπτυξη του εργατικού
κινήματος στην Ελλάδα μέχρι τους Βαλκανικούς πολέμους (μονάδες 9) και
β. να προσδιορίσετε πώς διαμορφώνονται οι συνθήκες εργασίας των εργατών κατά την
ίδια περίοδο (μονάδες 16).
Μονάδες 25

81. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
81
ΚΕΙΜΕΝΟ Α
[...] Η περιορισμένη προσφορά εργατικής δύναμης στην Ελλάδα αύξησε ήδη από τον 19ο
αιώνα τα ημερομίσθια, τόσο στην ύπαιθρο όσο και στις πόλεις. [...] Ως φαίνεται, όμως,
ούτε τα σχετικώς υψηλά ημερομίσθια της βιομηχανίας έπειθαν τον μικροϊδιοκτήτη αγρότη,
έστω και φτωχό, να εγκαταλείψει την βεβαιότητα της αγροτικής αυτάρκειας, όσο μίζερη
και αν ήταν, και να διακινδυνεύσει μια ζωή αβεβαιότητας για το μεροκάματο του
μετανάστη, στο Λαύριο ή τον Πειραιά. Η καλύτερη απόδειξη είναι η αθρόα «εισαγωγή»
ξένων εργατών ήδη από την δεκαετία του 1860. Πολλοί από αυτούς κάλυπταν τις ανάγκες
της αγροτικής οικονομίας για εποχικούς ή μόνιμους εργάτες. Άλλοι απαντούσαν στην
ζήτηση ειδικευμένων εργατών για την βιομηχανία και ανειδικεύτων εργατών για τα
δημόσια έργα. Αλβανοί εργάτες προσλαμβάνονται στα δημόσια έργα και στην Κωπαΐδα,
Ιταλοί και Ισπανοί ειδικευμένοι τεχνίτες «εισάγονταν» στο Λαύριο.
Γ.Β. Δερτιλής, Ιστορία του Ελληνικού Κράτους, 1830-1920, β΄ τόμος,
Αθήνα: Βιβλιοπωλείον της «Εστίας»,3 2005, σ. 609.
ΚΕΙΜΕΝΟ Β
Οι συνθήκες εργασίας των εργατών στην Ελλάδα Ελάχιστα καινούρια εργοστάσια
υπάρχουν. [...] Δίπλα σε αυτά τα σύγχρονα εργοστάσια συναντάμε ακόμα κλώστριες,
υφαντουργούς και τεχνίτες με λίγα εργαλεία των οποίων η εργασία είναι περίπου
αποκλειστικά χειρωνακτική. Εργάζονται για ατελείωτες ώρες μέσα σε θλιβερά σκοτεινά
κτίρια, όπου δεν βρίσκουν ούτε έστω θέση για να κάτσουν, ή χώρους υγιεινής. [...] Η
αξιολύπητη και αρρωστημένη όψη πολλών εργατών αποδεικνύει τον υπερβολικά σκληρό
μόχθο που επιβάλλεται σ’ αυτούς. Ο λαμπρός ήλιος της Ελλάδας σπάνια διεισδύει σ’ αυτά
τα ανθυγιεινά εργοστάσια, ιδιαίτερα σε αυτά των Τρικάλων και της Καλαμάτας, όπου ο
αέρας δεν βρίσκει έστω και μία διέξοδο για να ανανεώσει τη χαλασμένη ατμόσφαιρα των
χώρων όπου παρασκευάζονται τρόφιμα, όπως ψωμί, ζυμαρικά, ελαιόλαδο ή σταφίδες,
ταυτόχρονα με άλλα είδη.
Η εργάσιμη ημέρα στην Ελλάδα είναι μεγάλη, μακρύτερη από οπουδήποτε αλλού. Κανείς
εργάτης δεν φαντάζεται τα καλά και ευεργετικά που θα έφερνε η ημέρα των οκτώ
εργάσιμων ωρών. Δεν γνωρίζουν παρά την εργάσιμη των δέκα, το λιγότερο, ενώ συνήθως η
εργασία τους διαρκεί 12 ή 14 ώρες, χωρίς κανενός είδους επίδομα ή επιπλέον αμοιβή. Οι
απεργίες ήταν πρακτικά άγνωστες μέχρι το 1909. Οι μόνες αξιομνημόνευτες απεργιακές
κινητοποιήσεις που έλαβαν χώρα από τότε ήταν τρεις και αφορούσαν την πρωτεύουσα.
Αλλά το κοινό έδωσε ελάχιστη προσοχή σ’ αυτές τις φασαρίες και οι απεργοί έκριναν ότι οι
προσπάθειές τους τούς κόστιζαν ακριβά. [...] Δεν υπάρχει νόμος στην Ελλάδα που να
υποχρεώνει τους εργοδότες να αποζημιώσουν τους εργάτες που έπεσαν θύματα
ατυχήματος, και οι ίδιοι οι εργάτες είναι πολύ φτωχοί ώστε να ασφαλιστούν για τους
κινδύνους. [...]

82. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
82
P. Martin, La Grèce nouvelle, Paris, Librairie orientale et americaine, 1913, σσ. 176-177, στο:
Θέματα Νεοελληνικής Ιστορίας, Γ΄ τάξη Ενιαίου Λυκείου (Θεωρητική Κατεύθυνση), Αθήνα:
ΟΕΔΒ, 2011, σ. 47.
ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ 2004
ΘΕΜΑ Β1
Αντλώντας στοιχεία από τα κείμενα και τον πίνακα που σας δίνονται και αξιοποιώντας τις
ιστορικές σας γνώσεις, να αναζητήσετε τους λόγους της μετανάστευσης των Ελλήνων,
κυρίως στις Η.Π.Α., στα τέλη του 19ου αιώνα, και να εκτιμήσετε την έκταση και τα οφέλη
που προέκυψαν για την ελληνική οικονομία ως τις αρχές του 20ου αιώνα.
Μονάδες 25
α. Η παραγωγική έκρηξη και η κατάρρευση του εμπορίου της ελληνικής σταφίδας
ενέτειναν την υπερατλαντική μετανάστευση από τις σταφιδοπαραγωγικές περιοχές, καθώς
και από τις γειτονικές, οι οποίες τους έστελναν εποχικούς εργάτες. Η ελληνική
σταφιδοπαραγωγή είχε επωφεληθεί από την επιδημία φυλλοξήρας, που είχε πλήξει τα
γαλλικά αμπέλια γύρω στα τέλη της δεκαετίας του 1860 και είχε αποδεκατίσει τη γαλλική
παραγωγή. Η Ελλάδα κινήθηκε με τρόπο ώστε να καλύψει το κενό στην παγκόσμια αγορά,
όπου οι τρεις κύριοι αγοραστές ήταν η Μεγάλη Βρετανία, η Γερμανία και η Ρωσία.
Καθώς οι τιμές του εξαγόμενου προϊόντος ανέβηκαν στα ύψη, η σταφιδοκαλλιέργεια
αντικατέστησε την ελαιοκαλλιέργεια όπως και την καλλιέργεια σιτηρών... Η ευημερία
αφορούσε πρωτίστως τους σταφιδεμπόρους και τους τοκογλύφους και έλαβε τέλος στη
δεκαετία του 1890.
(Ιστορία της Ελλάδας του 20ού αι., Αλ. Κιτροέφ, «Η υπερατλαντική μετανάστευση», τ.Α1 σ. 134).
β.
Μετανάστευση
προς τις Η.Π.Α
(1880-1920)
Πληθυσμός των
χωρών το 1910
Αριθμός μεταναστών %
Ελλάδα
Ιταλία
Ισπανία
Πορτογαλία
Ρουμανία
370.000
4.776.000
109.000
203.000
85.000
2.800.000
34.700.000
20.000.000
5.500.000
7.200.000
13,2
12,7
0,5
3,7
1,2

83. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
83
Βουλγαρία 65.000 4.300.000 1,5
που άλλωστε η Μεγάλη Ιδέα δεν το αφορούσε ρητά και αποκλειστικά–, αλλά του συνόλου
των ελληνικών προβλημάτων.
Έλλης Σκοπετέα, «΄΄Το πρότυπο Βασίλειο΄΄ και η Μεγάλη Ιδέα», σελ. 268, εκδόσεις
Πολύτυπο, Αθήνα 1988.
β. Ο βενιζελισμός αποδεικνύεται ο πιο συνεπής, διορατικός και πραγματιστικός φορέας της
εθνικής ολοκλήρωσης. […] Αυτοκαθορίζεται και νομιμοποιείται με αναφορά στο Έθνος ως
ενιαίο σύνολο, που αγκαλιάζει Παλαιά Ελλάδα, Νέες Χώρες και αλύτρωτους.
Γιώργου Μαυρογορδάτου, «Μελέτες και Κείμενα για την περίοδο 1909-1940», σελ. 43-44,
Εκδόσεις Αντ. Σάκκουλα, Αθήνα 1982.
γ. «Με την φυσικήν επάνοδον εις τα όρια εντός των οποίων ο ελληνισμός έδρασεν από της
προϊστορικής εποχής, να δημιουργήσωμεν, λέγω, μίαν μεγάλην Ελλάδα ισχυράν και
πλουσίαν, ικανήν να αναπτύξη εντός των ορίων την ζωτικήν βιομηχανίαν, ικανήν ως εκ των
συμφερόντων τα οποία θα εξεπροσώπει, να συνάψη συμβάσεις μετ’ άλλων κρατών υπό
τους αρίστους δυνατούς όρους».
(Αγόρευση του Βενιζέλου στη Bουλή τον Σεπτέμβριο του 1915).
--------------------------------------------------------------------------
Δεν οιστρηλατούσε* πλέον τους αστούς η μορφή του μαρμαρωμένου βασιλιά, τους
εξεσήκωνεν η σκέψις ότι πρέπει η Ελλάς να παύση να είναι ψωροκώσταινα…
(Κρίση του Θ. Βαΐδη στο έργο του «Ελ. Βενιζέλος» για τους οικονομικούς στόχους της
εθνικής εξόρμησης).
Θ. Διαμαντόπουλου, «Οι πολιτικές δυνάμεις της βενιζελικής περιόδου. Ο βενιζελισμός»,
τόμος 1ος, τεύχος α΄, σελ. 152, εκδόσεις Αντ. Σάκκουλα, Αθήνα 1985.
---------------------
οιστρηλατώ: μεταδίδω ενθουσιασμό
ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ 2009
Συνδυάζοντας τις ιστορικές γνώσεις σας και τις πληροφορίες των παραθεμάτων που σας
δίνονται, να αναφερθείτε στα οφέλη της Ελλάδας από τους Βαλκανικούς πολέμους, αλλά
και στα προβλήματα που προέκυψαν από την ενσωμάτωση των νέων περιοχών στον εθνικό
κορμό.
Μονάδες 25

84. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
84
Κείμενο Α
Μολονότι η Ελλάδα βγήκε υπερχρεωμένη από τους Βαλκανικούς Πολέμους, η ελληνική
οικονομία έδινε κάποια σημεία ανόρθωσης, οφειλόμενα ίσως στην αναθέρμανση της
εμπιστοσύνης των πολιτών προς το κράτος μετά τη γενική ευφορία που δημιούργησαν οι
σαρωτικές στρατιωτικές επιτυχίες, επιτρέποντας στον ελληνικό λαό να ατενίζει το μέλλον
με πρωτόγνωρη αισιοδοξία. [...]
Ό,τι συνέβαλε τα μέγιστα στο κλίμα σιγουριάς και αισιοδοξίας ήταν ο ενθουσιασμός για τις
στρατιωτικές επιτυχίες. [...] Η παραγωγική δυνατότητα όσων περιοχών προσαρτήθηκαν και
η παρεπόμενη επέκταση της εσωτερικής αγοράς ασφαλώς προοιωνίζονταν λαμπρό μέλλον.
[…] Επιπλέον, οι στρατιωτικές επιτυχίες υπαγόρευαν τη διαρκή πολεμική ετοιμότητα των
ελληνικών ενόπλων δυνάμεων για την προάσπιση των νέων εδαφών, αφού τόσο η Τουρκία
όσο και η Βουλγαρία δεν θα αποδέχονταν μάλλον τις εδαφικές τους απώλειες. Η επέκταση
όμως της αμυντικής θωράκισης της Ελλάδας αναπόφευκτα καταπονούσε την οικονομία
της.
Γεώργιος Β. Λεονταρίτης, Η Ελλάδα στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο 1917-1918, ΜΙΕΤ,
Αθήνα 2000, σσ. 238-239
Κείμενο Β
[...] Το 1913 η ύπαιθρος της Ηπείρου, της Μακεδονίας και της Θράκης έμοιαζε περισσότερο
με την νοτιοελλαδική ύπαιθρο των αρχών του 19ου , παρά με εκείνη των αρχών του 20ού
αιώνα. Εκτεταμένα έλη κάλυπταν τις πεδινές περιοχές, η ελονοσία ενδημούσε, η
πληθυσμιακή πυκνότητα ήταν χαμηλή. Κυρίαρχη μορφή ιδιοκτησίας ήταν τα τσιφλίκια, που
συνδυάζονταν με την ημινομαδική κτηνοτροφία. Η οικονομία των νέων επαρχιών
αντιμετώπιζε
ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ 2008
ΘΕΜΑ Β1
α. Ποια επίπτωση είχε για την ελληνική οικονομία η ήττα του Βενιζέλου στις εκλογές του
Νοεμβρίου του 1920; Μονάδες 10
β. Πώς η νέα κυβέρνηση αντιμετώπισε το οικονομικό αδιέξοδο, που δημιουργήθηκε από
την ανάκληση του ιδιόμορφου εξωτερικού δανείου, το οποίο είχε εγκριθεί από τους
Συμμάχους, για να χρηματοδοτηθεί η συμμετοχή της Ελλάδας στον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο;
Μονάδες 15
Στην απάντησή σας να συνδυάσετε τις ιστορικές σας γνώσεις με τις σχετικές πληροφορίες
που παρέχει το ακόλουθο κείμενο.
Κείμενο

85. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
85
Τελικά, το 1922 η κυβέρνηση επέβαλε έναν ιδιότυπο συνδυασμό υποτίμησης και
εσωτερικού δανείου. Όσοι κατείχαν τραπεζογραμμάτια1 (δηλαδή περίπου οι πάντες, όλα
τα φυσικά και νομικά πρόσωπα στην Ελλάδα) υποχρεώθηκαν να τα διχοτομήσουν, να
ανταλλάξουν το μισό τραπεζογραμμάτιο με κρατικά ομόλογα και να κρατήσουν το άλλο
μισό, το οποίο διατήρησε την ονομαστική αξία τού ολοκλήρου. Αλλά και τα νέα χρηματικά
μέσα που απέκτησε έτσι το Δημόσιο δεν έσωσαν την κατάσταση: απορροφήθηκαν πολύ
γρήγορα από τις συνεχώς αυξανόμενες δημόσιες δαπάνες και τον πληθωρισμό.
1 τραπεζογραμμάτιο: χαρτονόμισμα
Γ.Β. Δερτιλής, Ιστορία του Ελληνικού Κράτους 1830-1920, τ. Β΄,
ΟΜΟΓΕΝΩΝ 2008
Αντλώντας στοιχεία από το παρακάτω απόσπασμα και αξιοποιώντας τις ιστορικές σας
γνώσεις να παρουσιάσετε την αναπτυξιακή υποδομή της Ελλάδας του Μεσοπολέμου (1919
-1939) και να καταγράψετε τις σπουδαιότερες υλικοτεχνικές καινοτομίες που
πραγματοποιήθηκαν. Μονάδες 25
ΚΕΙΜΕΝΟ
Οι μεγάλες επενδύσεις
Η ανάπτυξη των δομών της εγχώριας αγοράς, η οποία επιτελέστηκε στην Ελλάδα μετά το
1922 υπό την αιγίδα του κράτους, ήταν στο βάθος το κίνητρο που επέφερε στη χώρα μας
τη συρροή με κάθε μορφή των ξένων κεφαλαίων. Η οικονομική σταθεροποίηση, που
άρχισε από το 1924 στην Ελλάδα και κατέληξε στη νομισματική σταθεροποίηση του 1928
και στην εξυγίανση του πιστωτικού συστήματος, ήταν το κυριότερο επιχείρημα που έπεισε
τους ξένους χρηματοδότες να τοποθετήσουν κεφάλαια στην Ελλάδα. Αυτό έγινε όχι μόνο
με τη μορφή προσφυγικών δανείων, αλλά και με δάνεια που απέβλεπαν στη
χρηματοδότηση δημόσιων έργων, αποξηραντικών, υδρευτικών ή ακόμη επέκταση του
οδικού και σιδηροδρομικού δικτύου. Τα δημόσια έργα ήταν ένας χώρος για επικερδείς
τοποθετήσεις κεφαλαίου, αφού η οικονομική γενικά δραστηριότητα αναπτυσσόταν όσο το
ισοζύγιο πληρωμών και τα δημοσιονομικά διατηρούνταν σε ισορροπία. Παράλληλα, η
ανάπτυξη της αγοράς και η βελτίωση του κλίματος των επενδύσεων προσείλκυσαν στην
Ελλάδα, από τα μέσα της δεκαετίας 1920-1930, και ξένα ιδιωτικά κεφάλαια, είτε σε
απευθείας παραγωγικές επενδύσεις είτε για τη χρηματοδότηση ελληνικών ιδιωτικών
επιχειρήσεων. [...] Στην άλλη κατηγορία δηλ. των άμεσων επενδύσεων, ανήκουν οι
περιπτώσεις των ξένων εταιριών Πάουερ, Ούλεν, Φαουντέισιον κλπ. που εγκαταστάθηκαν
κατά τα χρόνια αυτά στην Ελλάδα.
Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τόμος ΙΕ' (Αθήνα 1978), σελ. 336.
ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ 2010

86. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
86
Αξιοποιώντας τις ιστορικές σας γνώσεις και αντλώντας στοιχεία από το παράθεμα που σας
δίνεται, να αναφερθείτε στους σκοπούς (μονάδες 5), την οργάνωση (μονάδες 5) και το
έργο (μονάδες 15) της Τράπεζας της Ελλάδος μέχρι τις αρχές του 1932.
Μονάδες 25
Κείμενο
Το καταστατικό της Τράπεζας της Ελλάδος κατοχύρωνε την ανεξαρτησία της από την
πολιτική εξουσία με διατάξεις που ήταν από τις πιο προωθημένες της εποχής.[...]
Η κύρια αποστολή που ανατέθηκε στη νέα τράπεζα ήταν να εγγυάται τη μετατρεψιμότητα
του νομίσματος. Για να την εκπληρώσει η τράπεζα διέθετε το αποκλειστικό προνόμιο
έκδοσης τραπεζογραμματίων και δικαιούνταν, σύμφωνα με το καταστατικό της, να ελέγχει
τη νομισματική κυκλοφορία και την πίστη. Το καταστατικό προέβλεπε ότι το εκδοτικό
προνόμιο μπορούσε να ανακληθεί ανά πάσα στιγμή, αν η τράπεζα αποτύγχανε να
εξασφαλίσει τη σταθερότητα της αξίας των τραπεζογραμματίων της σε χρυσό. [...]
[...] Το καταστατικό όριζε το ελάχιστο του καλύμματος των κυκλοφορούντων
τραπεζογραμματίων στο 40%. Το κάλυμμα περιλάμβανε χρυσό και ξένο συνάλλαγμα
ελεύθερα μετατρέψιμο σε χρυσό. [...]
Η διοίκηση της τράπεζας ανετίθετο στο διοικητικό συμβούλιο. Αυτό αποτελείτο από τον
διοικητή, τον υποδιοικητή και εννέα μέλη. Τουλάχιστον τρία από τα μέλη του
εκπροσωπούσαν τον εμπορικό και βιομηχανικό κόσμο και άλλα τρία τον αγροτικό κόσμο
της χώρας. […]
Η κυβέρνηση διατηρούσε επίσης το δικαίωμα να διορίζει έναν επίτροπο στην τράπεζα.
Πρώτοι διοικητής και υποδιοικητής διορίσθηκαν οι Αλέξανδρος Διομήδης και Εμμανουήλ
Τσουδερός αντιστοίχως, οι οποίοι κατείχαν ως τότε αυτές τις θέσεις στην Εθνική Τράπεζα.
[…]
Το Πρωτόκολλο της Γενεύης ρητώς προόριζε τη νέα τράπεζα να λειτουργήσει ως τραπεζίτης
της κυβέρνησης. Η κυβέρνηση ανέλαβε την υποχρέωση να συγκεντρώσει στην Τράπεζα της
Ελλάδος όλες τις εισπράξεις και τις πληρωμές του κράτους και των νομικών προσώπων
δημοσίου δικαίου.
Χρ. Χατζηϊωσήφ (επιμ.), Ιστορία της Ελλάδας του 20ού αιώνα, Τόμος Β΄, Μέρος 1ο: Ο
Μεσοπόλεμος, 1922-1940, Αθήνα: Βιβλιόραμα, 2002, σσ. 262-263.

87. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
87
ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ
ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ
Το αγροτικό ζήτημα
1. Να αναφερθείτε στις συνέπειες που είχαν για τον αγροτικό τομέα οι ραγδαίες
οικονομικές εξελίξεις του 19ου αιώνα.
2. Να προσδιορίσετε το περιεχόμενο του όρου αγροτική μεταρρύθμιση.
3. Γιατί το πρόβλημα της έγγειας ιδιοκτησίας δεν γνώρισε στην Ελλάδα εντάσεις
μέχρι την ενσωμάτωση της Θεσσαλίας (1881);
4. α)Ποιοι παράγοντες επέτρεψαν τη δημιουργία τσιφλικιών στην Ελλάδα του 19ου
αιώνα; β) Ποιες ήταν οι συνέπειες της δημιουργίας των τσιφλικιών για την οικονομική και
κοινωνική ζωή του τόπου;
5. Η αγροτική μεταρρύθμιση του 1917: στόχοι, υλοποίηση, αποτελέσματα.
Τα πρώτα βήματα του εργατικού κινήματος
6. Το εργατικό κίνημα στην Ελλάδα κατά το 19ο αιώνα : σε ποια κατάσταση
βρίσκεται και για ποιους λόγους.(παράγοντες που εμπόδισαν την ανάπτυξη του εργατικού
κινήματος στην Ελλάδα κατά το 19ο αιώνα)
7. Να σχολιάσετε τη φράση « στον ιδεολογικό τομέα η επικράτηση της Μεγάλης
Ιδέας εμπόδιζε την ανάπτυξη και διάδοση ιδεολογιών με κοινωνικό, ταξικό περιεχόμενο».
8. Παράγοντες που ευνόησαν την ανάπτυξη του εργατικού κινήματος στην Ελλάδα
μετά τους Βαλκανικούς Πολέμους (1913).
9. Γιατί η ενσωμάτωση της Θεσσαλονίκης αποτέλεσε σταθμό για το ελληνικό
εργατικό κίνημα;
10. Να προσδιορίσετε το περιεχόμενο του όρου αγροτική μεταρρύθμιση.
11. Ποιοι παράγοντες επηρέασαν θετικά ή αρνητικά την ανάπτυξη του εργατικού
κινήματος στην Ελλάδα κατά το 19ο και 20ο αιώνα;
Οι οικονομικές συνθήκες κατά την περίοδο 1910-1922
12. Να προσδιορίσετε το περιεχόμενο του όρου «Βενιζελισμός».
13. Ποιες κοινωνικές ομάδες υποστήριξαν την πολιτική του Βενιζέλου και για ποιους
λόγους;
14. Πώς αντιμετωπίστηκε η αγροτική κρίση στις αρχές του 20ου αιώνα;
15. Ποιες ήταν οι συνέπειες των Βαλκανικών Πολέμων (1912-13) για την ελληνική
οικονομία;
Ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος
16. α) Για ποιους λόγους η Ελλάδα στάθηκε αδύνατο να αναλάβει το κόστος της
συμμετοχής της στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο; β) Πώς κάλυψε τις οικονομικές ανάγκες της
συμμετοχής της στον πόλεμο;(ιδιόμορφος δανεισμός)
17. Γιατί ο δανεισμός του 1917 χαρακτηρίστηκε ιδιόμορφος και ποιες επιπτώσεις
είχε στα αμέσως επόμενα χρόνια;
18. Πώς αντιμετώπισαν οι ελληνικές κυβερνήσεις το οικονομικό αδιέξοδο που
δημιούργησαν οι δαπάνες του μικρασιατικού πολέμου; (διχοτόμηση)
Η οικονομική ζωή κατά την περίοδο 1922-1936

88. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
88
19. α) Να παρουσιάσετε συνοπτικά τις ενέργειες στις οποίες προέβη το ελληνικό
κράτος για την αντιμετώπιση του προβλήματος των προσφύγων β) Να εκτιμήσετε την
αποτελεσματικότητα του κρατικού μηχανισμού στην αντιμετώπιση του προσφυγικού
προβλήματος.
20. Να περιγράψετε τον τρόπο με τον οποίο ο ερχομός των Μικρασιατών
προσφύγων μετέβαλε τα δεδομένα της ελληνικής οικονομίας.
Η ελληνική οικονομία κατά την περίοδο του μεσοπολέμου (1922-1940)
21. Ποια πλεονεκτήματα επέτρεψαν τη θετική πορεία της ελληνικής οικονομίας
κατά την περίοδο του μεσοπολέμου;
Οι μεγάλες επενδύσεις
22. Ποιες επενδύσεις έγιναν στην Ελλάδα μετά τον Μικρασιατικό Πόλεμο και ποια
προβλήματα αντιμετωπίστηκαν με αυτές;
Η Τράπεζα της Ελλάδος
23. Τράπεζα της Ελλάδος : α) Πότε και με ποιους στόχους ιδρύθηκε β) ποιος ο ρόλος
της στην εθνική οικονομία.
Η κρίση του 1932
24. Πότε έφτασε η κρίση στην Ελλάδα και σε ποια κατάσταση βρισκόταν τότε η
ελληνική οικονομία;
25. Πώς αντιμετώπισε η ελληνική κυβέρνηση την κρίση του 1932;
26. Να προσδιορίσετε το περιεχόμενο του όρου κλήρινγκ.
27. Ποιες ήταν οι πολιτικές επιπτώσεις της οικονομικής κρίσης;
1.ΤΟ ΑΓΡΟΤΙΚΟ ΖΗΤΗΜΑ
Σωστό-λάθος και διόρθωση
1. Ο αγροτικός τομέας κυριαρχούσε οικονομικά και κοινωνικά σε όλο τον κόσμο ως
τον 19ο αιώνα, μέχρι δηλαδή την βιομηχανική επανάσταση.
2. Μετά τη βιομηχανική επανάσταση ο αγροτικός τομέας ενισχύθηκε στο λεγόμενο
«δυτικό κόσμο»(Ευρώπη, Β.Αμερική)
3. Στην Ελλάδα το πρόβλημα της έγγειας ιδιοκτησίας προκάλεσε εντάσεις πολύ
μεγαλύτερες από ότι στα άλλα ευρωπαϊκά ή βαλκανικά κράτη.
4. Τα τσιφλίκια της Θεσσαλίας, που προσαρτήθηκαν στην Ελλάδα μετά το 1881,
αγοράστηκαν από Έλληνες κεφαλαιούχους της Διασποράς.
5. Η νομοθεσία του 1907 επέτρεπε την απαλλοτρίωση μεγάλων ιδιοκτησιών και τη
διανομή τους σε ακτήμονες.
6. Το 1927 η κυβέρνηση Βενιζέλου στην Αθήνα αποφάσισε την ολοκλήρωση της
αγροτικής μεταρρύθμισης.
Επιλογής
1.Αγροτική μεταρρύθμιση είναι :
I. η κατάργηση των μεγάλων ιδιοκτησιών και η κατάτμηση των αξιοποιήσιμων
(καλλιεργήσιμων) εδαφών σε μικρές παραγωγικές μονάδες οικογενειακού
χαρακτήρα.

89. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
89
II. η κατάργηση των μικρών και μεσαίων ιδιοκτησιών και η συνένωση των
αξιοποιήσιμων (καλλιεργήσιμων) εδαφών σε μεγάλες παραγωγικές μονάδες
2.Οι αγοραστές των τσιφλικιών της Θεσσαλίας επιδίωξαν :
I. Την επιβολή χαμηλών δασμών στο εισαγόμενο ρωσικό σιτάρι
II. Την επιβολή υψηλών δασμών στο εξαγόμενο σιτάρι
III. Την επιβολή υψηλών δασμών στο εισαγόμενο ρωσικό σιτάρι, για να υψώσουν τις
τιμές του εγχώριου σιταριού
IV. Την επιβολή υψηλών δασμών στο εισαγόμενο ρωσικό σιτάρι, για να μειώσουν τις
τιμές του εγχώριου σιταριού
3.Η νομοθεσία του 1907 :
I. Εφαρμόστηκε χωρίς προβλήματα και έλυσε το αγροτικό ζήτημα
II. Δεν εφαρμόστηκε προκαλώντας συγκρούσεις, με σπουδαιότερη αυτή του Κιλελέρ
(1910)
III. Δεν εφαρμόστηκε προκαλώντας συγκρούσεις, με σπουδαιότερη αυτή των
Βαλκανικών Πολέμων (1912-13)
4.Στόχοι της αγροτικής μεταρρύθμισης του Βενιζέλου (1917) ήταν :
I. Η αποκατάσταση των προσφύγων
II. Η πρόληψη κοινωνικών εντάσεων στον αγροτικό χώρο
III. Η είσπραξη εσόδων από τη διανομή των εθνικών γαιών
IV. Η στήριξη και ο πολλαπλασιασμός των ελληνικών ιδιοκτησιών γης
V. Η επέκταση των καλλιεργούμενων εκτάσεων
VI. Η μείωση των ελληνικών ιδιοκτησιών γης
Αντιστοίχισης περίοδοι χαρακτηριστικά
1. 19ος αιώνας ως την προσάρτηση της
Θεσσαλίας (ως 1881)
2. 19ος αιώνας μετά την προσάρτηση της
Θεσσαλίας (1881 και εξής)
3. αρχές 20ου αιώνα ως τους Βαλκανικούς
πολέμους (1912-13)
4. από τους Βαλκανικούς ως το 1917
5. 1917
6. μετά τη μικρασιατική καταστροφή του
1922
I. Αγορά τσιφλικιών από Έλληνες
διασποράς – επανεμφάνιση αγροτικού
προβλήματος
II. Αγροτική μεταρρύθμιση Βενιζέλου
III. Αδυναμία εφαρμογής νομοθεσίας για
απαλλοτριώσεις-εντάσεις και
συγκρούσεις
IV. Βαθμιαία διανομή γης – δημιουργία
πολλών μικρών και μεσαίων
ιδιοκτησιών
V. Εφαρμογή μεταρρύθμισης του 1917-
διανομή του 40% των καλλιεργήσιμων
εδαφών της χώρας
VI. Το αγροτικό πρόβλημα περιπλέκεται
με την προσθήκη και μουσουλμανικών
μεγάλων ιδιοκτησιών

90. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
90

91. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
91
2.ΤΑ ΠΡΩΤΑ ΒΗΜΑΤΑ ΤΟΥ ΕΡΓΑΤΙΚΟΥ ΚΙΝΗΜΑΤΟΣ
Σωστό-λάθος και διόρθωση
1. Στο τέλος του 19ου αιώνα στην Ελλάδα υπάρχουν σοσιαλιστικές ομάδες και
εργατικές ομαδοποιήσεις με επιρροή σαφώς μικρότερη από αντίστοιχα κινήματα
στα Βαλκάνια και στη Δ. Ευρώπη
2. Στα μεγάλα δημόσια έργα του 19ου αιώνα απασχολήθηκαν μόνο Έλληνες εργάτες
βραχύχρονης απασχόλησης.
3. Οι πρώτες εργατικές εξεγέρσεις σημειώθηκαν από τους εργάτες της διώρυγας της
Κορίνθου.
4. Το ελληνικό εργατικό κίνημα αναπτύχθηκε μετά τον ελληνοτουρκικό πόλεμο του
1897
5. Η Φεντερασιόν ήταν μια πολυεθνική αγροτική οργάνωση της Θεσσαλονίκης.
6. Το Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόμμα Ελλάδος μετονομάστηκε σε Κομμουνιστικό Κόμμα
Ελλάδος.
Επιλογής
1.Παράγοντες που εμπόδισαν την ανάπτυξη του ελληνικού εργατικού κινήματος
ως τους Βαλκανικούς Πολέμους ήταν :
I. Ο αντίκτυπος της ρωσικής επανάστασης στην Ελλάδα
II. Η απασχόληση πολλών ξένων εργατών στα δημόσια έργα του 19ου αιώνα
III. Η πρόσκαιρη ή βραχύχρονη απασχόληση σημαντικού ποσοστού Ελλήνων εργατών
IV. Η κακή οργάνωση των εργατικών ενώσεων
V. Η απουσία μεγάλων σύγχρονων βιομηχανικών μονάδων
VI. Η επικράτηση της Μεγάλης Ιδέας που εμπόδιζε την ανάπτυξη ιδεολογιών με ταξικό και
κοινωνικό περιεχόμενο
VII. Η απαγόρευση λειτουργίας εργατικών συνδικάτων
2.Παράγοντες που συνετέλεσαν στην ανάπτυξη του ελληνικού εργατικού
κινήματος μετά τους Βαλκανικούς Πολέμους ήταν :
I. Η ενσωμάτωση της Θεσσαλίας, περιοχής με σημαντικό βιομηχανικό υπόβαθρο και
αναπτυγμένο εργατικό κίνημα
II. Η ενσωμάτωση της Θεσσαλονίκης, περιοχής με σημαντικό βιομηχανικό υπόβαθρο και
αναπτυγμένο εργατικό κίνημα (Φεντερασιόν)
III. Η εμπλοκή της Ελλάδας σε διεθνείς υποθέσεις κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο
IV. Η εμπλοκή της Ελλάδας σε διεθνείς υποθέσεις κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο
V. Η ραγδαία ανάπτυξη της ελληνικής βιομηχανίας
VI. Ο αντίκτυπος της Γαλλικής Επανάστασης
VII. Ο αντίκτυπος της Ρωσικής Επανάστασης
VIII. Οι πιέσεις που δέχθηκε η ελληνική κοινωνία κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο

92. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
92
Συμπλήρωσης
Τι σημαίνουν τα αρχικά :
ΓΣΕΕ : ______________________________________________________________
ΣΕΚΕ : ______________________________________________________________
ΚΚΕ : ______________________________________________________________
3.ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΣΥΝΘΗΚΕΣ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ 1910-1922
Συμπλήρωση
1. Κατά την περίοδο 1910-1922, υπήρχε ακόμα ισχυρή ελληνική οικονομική
παρουσία στα λιμάνια της _________________ _________________, στη λεκάνη του
_________________ και το εσωτερικό της _________________, στον _________________
και τα _________________ παράλια, στην _________________ και τη _________________,
τη _________________, την _________________, το _________________, την
_________________. Όλος αυτός ο πλούτος μπορούσε να διασφαλιστεί μόνο μέσα από τη
δημιουργία ενός ισχυρού _________________ _________________, μιας περιφερειακής
δύναμης ικανής να παρεμβαίνει και να προστατεύει τα συμφέροντα των πολιτών της.
Επρόκειτο για ένα αίτημα αρκετά κρίσιμο, σε μια εποχή κατά την οποία πολλά
_________________ κινήματα έκαναν αισθητή την παρουσία τους. Για τους λόγους αυτούς
η Μεγάλη Ιδέα και οι προϋποθέσεις της -ο _________________ του κράτους- αποτέλεσαν
ισχυρά _________________, _________________ και _________________ ερείσματα για
τη διεκδίκηση της Μεγάλης Ελλάδας με πιθανότητες επιτυχίας. Χαρακτηριστικό είναι ότι
στα χρόνια αυτά της μεγάλης προσπάθειας οι προϋπολογισμοί του κράτους ήταν συνήθως
_________________. Το 1911 τα έσοδα του προϋπολογισμού ήταν _________________ και
τα έξοδα μόνο _________________ δραχμές, παρά τις αυξημένες _________________
δαπάνες.
2. Στη σχετικά ομοιογενή _________________ δίπλα στους _________________
Έλληνες υπήρχαν, το 1914, _________________ μουσουλμάνοι (αλβανικής κυρίως
καταγωγής) και μερικές χιλιάδες _________________.
Σωστό-λάθος και διόρθωση
1. Ο Βενιζέλος υποστηρίχθηκε στις επιδιώξεις του από τη δραστήρια αστική τάξη
2. Η ελληνική οικονομική παρουσία στο χώρο της Αν. Μεσογείου δεν ήταν πλέον ισχυρή
3. Οι πλούσιοι αστοί της Διασποράς ήθελαν τη δημιουργία ενός ισχυρού εθνικού
κέντρου

93. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
93
4. Το κύριο πρόβλημα που δημιούργησαν στην Ελλάδα οι Βαλκανικοί πόλεμοι ήταν η
παρουσία ισχυρών μειονοτικών ομάδων στις περιοχές που ενσωματώθηκαν
Επιλογής
1.Στον οικονομικό τομέα ο βενιζελισμός θεωρούσε το ελληνικό κράτος ως μοχλό
έκφρασης και ανάπτυξης του ελληνισμού, δηλαδή το ελληνικό κράτος έπρεπε :
I. να επιδιώξει την εξασφάλιση των συνόρων και όχι την επέκτασή τους
II. να επιδιώξει την ενσωμάτωση του εκτός συνόρων ελληνισμού
III. να διεκδικήσει, με ενιαία εθνική και κρατική υπόσταση, τη θέση του στον τότε
σύγχρονο κόσμο
2.Η ενσωμάτωση του εκτός συνόρων ελληνισμού προϋπέθετε :
I. θεσμικό εκσυγχρονισμό του ελληνικού κράτους
II. πίστη στη ανωτερότητα του Ελληνισμού
III. προσήλωση στην ιδέα της ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων του έθνους
IV.τη δημιουργία ισχυρού στρατού αποκλειστικά
3.Η αγροτική κρίση αντιμετωπίστηκε με
I. την υπερπόντια μετανάστευση
II. την εκβιομηχάνιση της χώρας
III. τον εξωτερικό δανεισμό του κράτους
IV. καταστολή των αγροτικών κινητοποιήσεων
4.Η μετανάστευση στις ΗΠΑ :
I. εκτόνωσε τις κοινωνικές εντάσεις που δημιούργησε η σταφιδική κρίση
II. δημιούργησε οξύτατο δημογραφικό πρόβλημα στις αγροτικές περιοχές
III. ενίσχυσε την οικονομία της υπαίθρου μέσω των πολύ σημαντικών εμβασμάτων των
μεταναστών
IV. δυσχέρανε την οικονομική ανάπτυξη
5.Οι Βαλκανικοί πόλεμοι (1912-1913) ωφέλησαν την Ελλάδα, γιατί :
I. Τα εδάφη της αυξήθηκαν κατά 70% περίπου
II. ο πληθυσμός της αυξήθηκε κατά 70%
III. ο πληθυσμός της αυξήθηκε κατά 80%
IV. Τα νεοαποκτηθέντα εδάφη ήταν ως επί το πλείστον πεδινά και αρδευόμενα
V. Τα εδάφη της αυξήθηκαν κατά 80% περίπου
4.Ο Α΄ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ
5.Η ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΖΩΗ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ 1922-1936

94. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
94
6.Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ ΤΟΥ ΜΕΣΟΠΟΛΕΜΟΥ
Συμπλήρωσης
Γεγονότα που είχαν δυσμενείς οικονομικές επιπτώσεις για την Ελλάδα την περίοδο του Α΄
Παγκ. πολέμου ήταν :
1. Η σύγκρουση του ___________________ με τον _____________________
2. η άσκοπη και δαπανηρή _____________________του ________
3. η δημιουργία της κυβέρνησης της _____________________στη
_____________________
4. η _____________________της χώρας σε δύο _____________________
5. ο συμμαχικός _____________________ και
6. οι _____________________
Ο δανεισμός του 1917 ήταν _____________________. Τα ποσά του δανεισμού δεν
εκταμιεύτηκαν ούτε δόθηκαν στην Ελλάδα. Θεωρήθηκαν __________________για την
έκδοση _____________________ _____________________, με το οποίο η κυβέρνηση
Βενιζέλου θα χρηματοδοτούσε την πολεμική της προσπάθεια. Ένα είδος,
_____________________, δηλαδή, σε χρυσό και σε συνάλλαγμα, που δεν βρισκόταν όμως
υπό τον έλεγχο της χώρας.
Σωστό-λάθος και διόρθωση
1. Το 1920, μετά την επάνοδο του βασιλιά Κωνσταντίνου οι Σύμμαχοι προχώρησαν σ'
έναν ιδιόμορφο δανεισμό της χώρας.
2. από το 1918 και μετά, ο κρατικός ισολογισμός έκλεινε με παθητικό
3. Η άφιξη και η ανάγκη αποκατάστασης των προσφύγων άσκησε καταλυτική
επίδραση στην ελληνική κοινωνία μετά το 1922
4. Το ελληνικό κράτος αντιμετώπισε ανεπαρκώς το προσφυγικό πρόβλημα.
5. Στην περίοδο του μεσοπολέμου (1919-1939), η Ελλάδα, σε αντίθεση με πολλά
γειτονικά της κράτη είχε ομογενοποιηθεί εθνικά
6. Στην περίοδο του μεσοπολέμου (1919-1939), η Ελλάδα είχε βελτιώσει τις υποδομές
της και είχε υιοθετήσει αναπτυξιακές πολιτικές.
7. Οι πρόσφυγες δεν συνετέλεσαν σημαντικά στη βελτίωση της ελληνικής οικονομίας
την περίοδο του μεσοπολέμου
Επιλογής
1.Η συμμετοχή της Ελλάδας στον Α΄ Π.Π. :
I. Είχε μεγάλο οικονομικό κόστος
II. Ευνοϊκές οικονομικές συνέπειες για την Ελλάδα
III. Υπονόμευσε πολλές από τις οικονομικές κατακτήσεις των προηγουμένων ετών
2.Το Νοέμβριο του 1920
I. την εξουσία ανέλαβαν τα φιλοβασιλικά κόμματα που επανέφεραν τον βασιλιά
Κωνσταντίνο
II. η χώρα ενοποιήθηκε υπό τον Βενιζέλο
III. Οι Σύμμαχοι προχώρησαν σ' έναν ιδιόμορφο δανεισμό της χώρας
3.Με τον ιδιόμορφο δανεισμό η Ελλάδα χρηματοδότησε :

95. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
95
I. την πολεμική συμμετοχή της στο μακεδονικό μέτωπο
II. την εκστρατεία στην Ουκρανία και την Κριμαία
III. την πρώτη φάση της στρατιωτικής εμπλοκής στη Μικρά Ασία.
IV. Την επιστράτευση του 1915
4.Το ελληνικό κράτος χρησιμοποίησε για την αποκατάσταση των προσφύγων :
I. Τα έσοδα από τη διανομή των εθνικών κτημάτων
II. Εξωτερική βοήθεια
III. Τις μουσουλμανικές περιουσίες
5.Σημαντικοί παράγοντες που βελτίωσαν την ελληνική οικονομία την περίοδο του
μεσοπολέμου (1919-1939) ήταν, μεταξύ άλλων, και :
I. Η επέκταση του ελληνικού κράτους
II. Η εθνική ομοιογένεια
III. Η ολοκλήρωση της αγροτική μεταρρύθμισης
IV. Η προσφορά των προσφύγων
V. Η εξάλειψη του ελληνικού κοσμοπολιτισμού
VI. Η διεθνής οικονομική ανάπτυξη
Αντιστοίχιση
ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΕΣ ΓΕΓΟΝΟΤΑ
1915
1917
Νοέμβριος 1920
Μάρτιος 1922
1. Δαπανηρή επιστράτευση
2. Διχοτόμηση του νομίσματος
3. Ο Βενιζέλος χάνει τις εκλογές
4. επάνοδος βασιλιά
5. Ενοποίηση της χώρας υπό το Βενιζέλο
6. Ιδιόμορφος δανεισμός
7.ΟΙ ΜΕΓΑΛΕΣ ΕΠΕΝΔΥΣΕΙΣ
8.Η ΤΡΑΠΕΖΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ
9.Η ΚΡΙΣΗ ΤΟΥ 1932
Αντιστοίχιση
ΕΤΑΙΡΕΙΕΣ ΕΡΓΑ
I. ΠΑΟΥΕΡ
II. Γερμανικές εταιρείες
III. ΟΥΛΕΝ
1. Κατασκευή φράγματος και τεχνητής
λίμνης Μαραθώνα
2. Μονάδες παραγωγής ηλεκτρικού
ρεύματος, τραμ, λεωφορεία
3. Τηλεφωνικό δίκτυο

96. [ΚΕΦ.: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ] Επιμέλεια: Γ. Σόφη
96
Επιλογής
1.Σημαντικά έργα της περιόδου του μεσοπολέμου ήταν
I. Το σιδηροδρομικό δίκτυο
II. Η διώρυγα της Κορίνθου
III. Το φράγμα και η λίμνη του Μαραθώνα
IV. Οι αστικές συγκοινωνίες της Αθήνας
V. Το τηλεφωνικό δίκτυο
VI. Η βελτίωση του οδικού δικτύου
VII. Εγγειοβελτιωτικά έργα
VIII. Η αποξήρανση της Κωπαϊδας
IX. Η διευθέτηση των χειμάρρων
2.Η Τράπεζα της Ελλάδος ιδρύθηκε για να αναλάβει:
I. Τη διαχείριση των χρεών της χώρας
II. Την εξεύρεση των αναγκαίων κεφαλαίων για επενδύσεις
III. Την πάταξη της τοκογλυφίας
IV. Την έκδοση χαρτονομίσματος
V. Την ενιαία εφαρμογή της κυβερνητικής οικονομικής πολιτικής
3.Την άνοιξη του 1932 η κυβέρνηση δεν μπόρεσε να αποφύγει την :
I. Διακοπή των δημοσίων επενδύσεων
II. Αναστολή της μετατρεψιμότητας της δραχμής
III. Αναστολή της εξυπηρέτησης των εξωτερικών δανείων
IV. Επιβολή διεθνούς οικονομικού ελέγχου
4.Σύμφωνα με τη μέθοδο κλήρινγκ :
I. Οι διεθνείς συναλλαγές γίνονταν με βάση διακρατικές συμφωνίες
II. Οι διεθνείς συναλλαγές σταμάτησαν
III. Οι διεθνείς συναλλαγές γίνονταν με βάση διεθνείς συνθήκες
Σωστό-λάθος
1. Η Τράπεζα της Ελλάδος δεν πέτυχε σταθερές ισοτιμίες της δραχμής
2. Η παγκόσμια οικονομική κρίση βρήκε την Ελλάδα σε κακή οικονομική κατάσταση
3. Από το 1932 η Ελλάδα εφάρμοσε πολιτική οικονομικού προστατευτισμού
4. Η παγκόσμια οικονομική κρίση μετά το 1932 συνετέλεσε στην εμφάνιση και επικράτηση
ολοκληρωτικών