Joanna Orlik, Joanna Czechowska, "Jak zmieścić góry w sali muzealnej?", Muzea

joanna orlik, joanna czechowska Jak zmieœciæ góry w sali muzealnej? Relacja z warsztatów „Dynamika ekspozycji”, organizowanych przez Ma³opolski Instytut Kultury, Sucha Beskidzka-Zakopane, 9-10 wrzeœnia 2002 roku „Z trudem przeciskaliœmy siê przez ciasne przejœcia. „Jasna, prawie przejrzysta przestrzeñ. W powietrzu „Moj¹ uwagê przyci¹ga jedno wejœcie. Jest bez napisu. By³o ciemno i nieprzyjemnie. Sk¹dœ dochodzi³y dziwnie migoc¹ drobiny œwiat³a, za³amuj¹ce siê na dwu Wchodzê. Idê g³uchym, zakrêconym korytarzem. dŸwiêki. Otar³em siê o jak¹œ nieruchom¹ postaæ szklanych taflach – na jednym piêtrze zielonej, Po chwili otwiera siê przede mn¹ ogromna, i poczu³em, ¿e jestem naprawdê sam. Wokó³ na drugim niebieskiej – i na warstwie wody. Efekt przestrzenna ciemnoœæ. Chwila obawy. Gdzie jestem? wala³y siê resztki broni, jakieœ kawa³ki drewna. ci¹g³ego rozpryskiwania siê s³oñca w powietrzu, I nag³e zdumienie, bo oto zaczynam dostrzegaæ tysi¹ce By³em w okopach.” nape³niaj¹cy wnêtrze korytarza jak¹œ niezwyk³¹ jarz¹cych siê punkcików. Zdaj¹ siê byæ wszechobecne. Muzeum Wojny, Londyn atmosfer¹. Chce siê tam byæ, chce siê oddychaæ tym I s¹ tak piêkne! Po chwili rozró¿niam wysokie, szklane pulsuj¹cym, radosnym powietrzem.” tafle tworz¹ce labirynt. To w nich odbijaj¹ Muzeum Narodowe, Ottawa siê po wielokroæ miriady cichych œwiate³ek. Rozci¹gaj¹ siê do³em, gór¹, na wprost. Co oznacza ta przestrzeñ? Nieskoñczonoœæ? Miliony istot? Czujê rosn¹ce onieœmielenie... Iœæ dalej czy siê wycofaæ?” Yad Vashem, Jerozolima 26

Warsztaty – twórcze spotkania, „burza mózgów”, emocje, wymiana doœwiadczeñ. Jesteśmy w Suchej Beskidzkiej, na warsztatach z cy- siłek osób przygotowujących ekspozycję nie pójdzie klu „Dynamika Ekspozycji” organizowanych przez na marne. Chodzi o to, aby wystawa sprawiła – jak? Małopolski Instytut Kultury. To początek pierwszego dźwiękiem, zapachem, zaskakującą aranżacją dnia seminarium. Przed momentem prowadzący eksponatów, grą świateł – byśmy wchodzili obojęt- warsztaty Krystian Pisowicz poprosił nas o wykona- ni, a wychodzili zaangażowani. nie dziwnego zadania. Mamy namalować obraz Zaczynamy pracę nad drugim ćwiczeniem. Naszym – ilustrację do najlepszej wystawy, jaką kiedykolwiek zadaniem jest teraz spisanie wszystkich kategorii w życiu widzieliśmy. Najpierw bez przekonania tematycznych, które naszym zdaniem powinny po- pochylamy się nad kartkami papieru, z pędzlem jawić się w muzeum gór. Najpierw przychodzą do i plakatówkami w dłoniach. Później, już przekonani głowy emocje – strach, samotność, poczucie zwy- o celowości ćwiczenia, usiłujemy wytłumaczyć so- cięstwa, potem pojawiają się góry święte, rośliny, bie nawzajem co nas urzekło, dlaczego właśnie ta zwierzęta, ludzie zawodowo związani z górami konkretna ekspozycja tak głęboko zapadła nam – goprowcy, taternicy, sportowcy... Kartki zapełnia- w pamięć, co spowodowało, że to, co wówczas zoba- ją się, coraz mniej na nich miejsca, a coraz więcej czyliśmy, wciąż w nas działa. pomysłów przychodzi do głowy. Bo przecież jesz- Bo jak choćby przez moment zrozumieć czym by- cze Janosik, dźwięk dzwonków na hali, halny, kamie- ła wojna? Trzeba poczuć strach, zagubienie, samot- nie szlachetne wydobywane przez górników, Uśpieni ność. Wejść do ciasnego okopu. A jak pojąć potwor- Rycerze... Zasypani pomysłami prawie nie dajemy ności holokaustu? Jak zliczyć jego ofiary? Tysiące sobie rady z ich usystematyzowaniem. Niektóre światełek – tysiące pytań. Czym byłaby wystawa kategorie pasują do kilku obszarów tematycznych, „Polaków portret własny” bez zawieszonego na sa- inne wciąż wymykają się kategoryzacji. Wreszcie, mym końcu lustra – portretu własnego? Czym wysta- jak zwykle w takich sytuacjach, okazuje się, że wa ubiorów trumiennych bez wystawionej obok trum- ny? Przykłady można mnożyć. Więc rozmawiamy, nie mo¿emy wykorzystaæ wszystkiego, tłumaczymy, przekonujemy się wzajemnie i w ten sposób, prawie bez wysiłku, powstaje najlepszy że trzeba wybrać kilka linii tematycznych i na nich – bo stworzony w oparciu o rozmaite doświadczenia niestety poprzestać. kilkunastu różnych osób – katalog kryteriów, jakie Drugi dzień warsztatów. Zakopane. Coraz wyraźniej powinna spełniać dobra ekspozycja. Widać, że się zmierzamy w stronę zasadniczego tematu naszego różnimy, że zwracamy uwagę na rozmaite rzeczy spotkania – zaprojektowania muzeum gór. Dyrek- – ciągle ktoś dorzuca nową uwagę, wskazuje inną ja- tor Muzeum Tatrzańskiego – Teresa Jabłońska kość. Bo właściwie co to znaczy, że wystawa jest do- – witając wszystkich u progu wystawy mówi bra? Czy to, że ją pamiętamy? Czy to, że doświadczy- o konieczności wprowadzenia zmian, o planach liśmy emocji, których nie możemy zlekceważyć? Czy związanych z nową ekspozycją. Rozpoczynamy to, że wzbogaciła nas o nową wiedzę? oglądanie, które później pozwoli nam mówić i my- Powoli dochodzimy do kolejnych wniosków: wysta- śleć w oparciu o konkretne wiadomości. Pracowni- wa powinna budzić emocje, ale cy muzeum życzliwie, ale też z niepokojem patrzą na rozglądających się po wszystkich salach uczestni- przede wszystkim rozbudzaæ intelektualnie. ków warsztatów. Audyt – wbrew pozorom – nie jest rzeczą łatwą, ani dla obserwowanych, ani dla obser- Czasem może prowokować, wystawiać na próbę wujących. Trzeba wiedzieć, na co należy zwrócić nasze mieszczańskie przyzwyczajenia. W jakiś uwagę, aby niczego nie przeoczyć. Ale też trzeba sposób powinna wytrącić nas z bierności, przycią- umieć słuchać, często pochwał – czasem słów kryty- gnąć ku sobie, zmusić, żebyśmy nie przeszli obok ki. Przydają się teraz wypracowane poprzedniego niej z obojętnością. Potrzeba więc, abyśmy bę- dnia kryteria dobrej wystawy, które stają się pomoc- dąc w muzeum, mogli być w nim w całości – tacy, nymi argumentami. Nie wszystko daje się zastoso- jacy jesteśmy, z naszymi możliwościami, ale i ograni- wać, nie każde kryterium pasuje do zakopiańskiej czeniami, często zainteresowani, ale czasem znie- wystawy – nie o to jednak chodzi. Najważniejszą chęceni, znużeni, znudzeni. Abyśmy naszymi pię- sprawą jest zdobycie nowej perspektywy, dzięki któ- cioma zmysłami mogli w pełni doświadczyć rej można wyjść poza dotychczasowe przyzwycza- przestrzeni ekspozycyjnej – dotknąć, usłyszeć, po- jenia, przełamać stare nawyki, odświeżyć spojrze- czuć – bo właśnie to nas zaciekawi, to sprawi, że wy- nie. Emocje wyzwalają się szybko. Wybuchają 27

rozmowy. Padają pytania, wątpliwości, czasem zarzuty. Niejednokrotnie okazuje się, że taki a nie inny kształt wystawy ma swoje głębokie uzasadnie- nie, że w grę wchodzą czynniki, których istnienia nie podejrzewa się na pierwszy rzut oka. Czasami argu- menty pracowników Muzeum Tatrzańskiego przeko- nują, czasem uczestnicy warsztatów pozostają przy swoim zdaniu. Ta atmosfera twórczej niezgody przeniesie się zresztą na kolejną część spotkania, kiedy trzeba będzie stworzyć własny projekt ekspozycji i zaowocuje interesującymi projektami. Wresz- cie kończymy wizytę w budynku Muzeum Tatrzań- skiego i z godzinnym opóźnieniem – tak trudno by- ło oderwać się od dyskusji – ruszamy dalej. Podzieleni na trzy grupy, mając do dyspozycji notatki i doświadczenia nabyte w ciągu dwu ostatnich dni, przystępujemy do pracy. W ciągu czterech godzin powstaną trzy koncepcje muzeum gór – każda z nich może stać się początkiem realizacji nowej wystawy. Wszystkie razem utworzą bank pomysłów, z któ- Mariczny przekaz wystawy – obrazy rych pracownicy i dyrekcja będą mogli w każdej wspomnieñ przelane na papier. chwili skorzystać. Teraz najistotniejsze jest nie to, czy projekty dadzą się zrealizować, ale żebyśmy pozwolili sobie na uruchomienie wyobraźni, spróbowali osi¹gn¹æ nieosi¹galne – stworzyć projekt najwspanialszego, najdoskonal- szego, wymarzonego muzeum gór. Najważniejsza jest ta chwila, w której zapominamy o ograniczeniach, o przeciwnościach, o dodatkowych uwarunkowaniach spotykaniem po drodze ludzi, znających góry i mo- i pełni pasji koncentrujemy się na zaprojektowaniu gących o nich opowiedzieć. Zwiedzający doświad- takiego muzeum gór, do którego chciałoby się nam czyć też miał górskich emocji: nagle opuszczony przychodzić – ze znajomymi, z rodziną, na randki... przez przewodnika trafia do bacówki, gdzie prze- Miejsca, które z pasją wprowadzałoby w specyfikę czekuje „burzę w górach”, a w końcu dociera na i piękno Tatr. Pozwalało na zdobycie konkretnej wie- szczyt grani, skąd przed jego oczyma roztocza się dzy, ale także operowało emocjami, a wreszcie skła- widok na góry i niebo. Zaś u kresu drogi znajduje się niało do refleksji. I rzeczywiście – ostatnie chwile kawiarenka, gdzie można zregenerować nadwątlo- w Zakopanem poświęcamy na prezentację pomys- ne „na trasie” siły, słuchając jednocześnie odpowied- łów. Przedstawiciele każdej z trzech grup opowiada- nio dobranej muzyki, przeglądając informatory kultu- ją o tym, jaki projekt został wypracowany i jak mu- ralne i wydawnictwa poświęcone górom. zeum miałoby funkcjonować. Wydaje siê, ¿e to niemo¿liwe? Jeden z pomysłów zakładał, że przestrzeń muzeal- na powinna zostać tak ukształtowana, żeby dawać Może zamiast odpowiedzi zacytuję słowa Teresy złudzenie wędrówki poprzez góry. Przechodzenie Jabłońskiej: „Nie myślmy o tym, czy nas na to przez kolejne sale miało być przechodzeniem przez stać. Najważniejsze jest, żebyśmy mieli dobry po- kolejne piętra roślinności, wiązać się z oglądaniem mysł, a kiedy już będzie, wówczas zaczniemy się zwierząt charakterystycznych dla danej partii gór, ze martwić o pieniądze.” 28

Czy muzea polskie potrzebuj¹ reformy? Można powiedzieć, że podstawą wszelkich sującym treningiem, polegającym na przypomnie- I nagle zatęskniłam za tą wsią, muzeum, za zmian czy reform w zakresie funkcjonowania niu sobie (i narysowaniu!) muzealnego doświadcze- zdjęciami i całą mistyczną atmosferą, jaką muzeów powinno być wprowadzenie takiego nia – wystawy, przedmiotu etc., które wspomina- emanowały. systemu ich finansowania, który by gwaranto- liśmy jako najciekawsze. Trening ten był niezmier- Wniosek? Może taki, żeby pamiętać, że kiedy wał fundusze na utrzymanie i rozwój(!) kolekcji nie pouczający, bo sygnalizował, jak nietypowe tworzymy wystawę, są w naszych rękach przed- i przestarzałej w większości infrastruktury. Dzia- i niekonwencjonalne mogą być wybory także mioty o bezcennej wartości autentyków oraz wła- łalność merytoryczna natomiast może i powin- w przypadku muzealnej publiczności. snej, wewnętrznej dynamice i swoistej magii, któ- na być prowadzona w oparciu o projekty, na któ- Dla mnie samej takim wspomnieniem okaza- rych nie wolno nam zgubić w przypadkowym re, jak wiadomo, pozyskuje się również środki ło się, dosyć nieoczekiwanie, muzeum w małej zgiełku ekspozycyjnym. Musimy spoza budżetu. wiosce w hiszpańskich Pirenejach. Dom przy „Dynamika ekspozycji”, warsztaty organizowane kościele, w którym się mieściło, niczym się od nieustannie szukaæ drogi przez Małopolski Instytut Kultury, odnoszą się do innych nie różnił, w salce w środku grupy wystaw szczególnie interesujących, a pod do muzealnego widza, bo przecież najważ- względem realizacyjnym chyba najtrudniejszych, pali³a siê jedna, nieos³oniêta ¿arówka, niejszą rzeczą jest, by jakaś cząstka naszej pra- przede wszystkim w warunkach materialnych cy trafiła do czyjegoś „muzeum wyobraźni”, cho- fotografie: marcin klag niewielkich muzeów polskich. Wzięłam udział a na białych ścianach po prostu wisiały zdjęcia. ciaż być może nigdy się o tym nie dowiemy. dopiero w ostatnich warsztatach, w drugim dniu, Ale jakie! – seria czarno-białych, zrobionych który odbywał się w Muzeum Tatrzańskim, gdzie w końcu dziewiętnastego wieku portretów miesz- zadaniem było stworzenie scenariusza Muzeum kańców tej wsi, przedstawionych w pełnej posta- dyrektor muzeum tatrzańskiego Gór z próbą określenia idei takiego muzeum. Wte- ci, w miejscowych strojach, wyraźnie ustawio- teresa jabłońska dy naprawdę pozazdrościłam koleżankom i kole- nych do fotografii, a jednocześnie tak pełnych gom pierwszego dnia w Suchej, z szalenie intere- wyrazu i życia, że prawie realnych. 29

Joanna Orlik, Joanna Czechowska, "Jak zmieścić góry w sali muzealnej?", Muzea

by Małopolski Instytut Kultury on Sep 16, 2009

Accessibility

Categories

Upload Details

Usage Rights

1 Embed 30

Statistics

Joanna Orlik, Joanna Czechowska, "Jak zmieścić góry w sali muzealnej?", Muzea — Document Transcript