Download to read offline
V
- 1. ΝΔΟ ΜΤΚΗΝΑΪΚΟ ΑΝΑΚΣΟΡΙΚΟΚΣΗΡΙΟ ΣΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΣΩΝ ΘΗΒΩΝ (ΚΑΓΜΔΙΑ) Β. Αραβαντινός – Ι. Φάππας Toπογραθικά-αναζκαθικά Ζ εηθόλα ηεο κπθελατθήο αλαθηνξηθήο Θήβαο1 βειηηώζεθε αηζζεηά ράξε ζε κηα πξόζθαηε, ζσζηηθνύ ραξαθηήξα, αλαζθαθηθή έξεπλα πνπ πξαγκαηνπνηήζεθε ζην θέληξν ζρεδόλ ηεο Καδκείαο θαηά ηε δηάξθεηα ηνπ έηνπο 2008. Σα επξήκαηα θαη ηα ζπκπεξάζκαηα, πνπ πξνέθπςαλ από ηελ αλαζθαθή, ζπλδπαδόκελα κε αληίζηνηρα παιαηόηεξα ζηνηρεία, πξνζθέξνπλ λέα δεδνκέλα γηα ηελ νξγάλσζε ηνπ ρώξνπ θαη ηελ αλάπηπμε ηεο δόκεζεο ζην εζσηεξηθό ησλ θπθιώπεησλ ηεηρώλ ηεο ζεβατθήο αθξόπνιεο θαηά ηνλ 13ν αη. π.Υ. Ζ αλαζθαθή έιαβε ρώξαλ ζην νηθόπεδν ηπι. Θενδώξνπ, ζηελ νδό Δπξπδίθεο 3, ζην λόηην ηκήκα ηεο Καδκείαο, ζηνλ ςειόηεξν από ηνπο ιόθνπο πνπ ζρεκαηίδνπλ ην εδαθηθό αλάγιπθν ηεο απηόζρεκεο θπζηθήο αθξόπνιεο (Δηθ. 1). Ζ ύπαξμε ζεκαληηθώλ θαηαινίπσλ ησλ πξνκπθελατθώλ θαη ησλ κπθελατθώλ ρξόλσλ ζην λόηην κηζό ηεο είρε δηαπηζησζεί αλαζθαθηθά ήδε από ηηο αξρέο ηηο δεθαεηίαο ηνπ ’70. Πξόθεηηαη γηα κηα πεξηνρή κε ηδηαίηεξε βαξύηεηα ζηελ ηζηνξηθή θαη νηθηζηηθή εμέιημε ηεο Θήβαο αλά ηνπο αηώλεο. Βέβαηα ην κεγάιν ύςνο ηνπ επηπέδνπ ηνπ θπζηθνύ βξάρνπ, πνπ ζε πνιιά ζεκεία επηπνιάδεη, θαη ε δηαξθήο θαηνίθεζε επί ρηιηεηίεο ζπλεηέιεζαλ ζηελ απνκάθξπλζε, κε ην πέξαζκα ηνπ ρξόλνπ, ησλ παιαηνηέξσλ αλζξσπνγελώλ επηρώζεσλ ή ζηελ παξαβίαζε θαη δηάιπζή ηνπο από Παξά ηνλ ζσζηηθό ηεο ραξαθηήξα θαη ηελ πεξηνξηζκέλε ηεο έθηαζε, ε αλαζθαθή ζην νηθόπεδν ηπι. Θενδώξνπ έγηλε κε κεζνδηθόηεηα θαη εμαηξεηηθή πξνζνρή θαζώο ζηαδηαθά απνδεηθλπόηαλ ε ζεκαζία ησλ αξρηηεθηνληθώλ θαη ησλ θηλεηώλ επξεκάησλ ηεο. Σε θπζηθή θαη επηζηεκνληθή επίβιεςε ηνπ αλαζθαθηθνύ έξγνπ είρε ν Η. Φάππαο, ελώ ην ζπληνληζκό, ηελ επζύλε θαη ηελ επνπηεία ηνπ ν Β. Αξαβαληηλόο. Ζ πξνθαηαξθηηθή παξνπζίαζε ηεο αλαζθαθήο, ε ζύληνκε ζπδήηεζε ησλ επξεκάησλ ηεο θαη ηα πξώηα ζπκπεξάζκαηα είλαη απνηέιεζκα ζπλεξγαζίαο ακθνηέξσλ, ελώ ε δηεμνδηθή κειέηε ηεο θεξακηθήο, πνπ βξίζθεηαη αθόκε ζην αξρηθό ηεο ζηάδην, αλαιήθζεθε εμνινθιήξνπ από ηνλ πξώην. Δπραξηζηίεο εθθξάδνληαη ζηνλ ηδηνθηήηε ηνπ νηθνπέδνπ γηα ηελ νπζηαζηηθή ηνπ βνήζεηα ζε όια ηα ζηάδηα ησλ εξγαζηώλ, ζηνπο ζρεδηαζηέο Μ. Βαζηιείνπ θαη . Καδαθίδε θαη ζηνπο ζπληεξεηέο Π. Αγγειίδε, . Μηραήινγινπ θαη Η. Μσξαΐηνπ γηα ηελ πξόζπκε θαη εμαίξεηε εξγαζία ηνπο. Γηα κηα πξώηε πεξηιεπηηθή παξνπζίαζε ηεο αλαζθαθήο θαη ησλ επξεκάησλ ηεο βι. εθεκεξίδα Το Βήμα, 17 Μαξηίνπ 2009 (Μ. Θεξκνύ) θαη Pitt 2009, 45-46. 1 Γηα ηε κπθελατθή Θήβα βι. Αξαβαληηλόο 2010, 63-71 θαη Aravantinos 2010, όπνπ θαη πιήξεο ελεκέξσζε θαη βηβιηνγξαθία γηα ηα παιαηόηεξα θαη λεόηεξα αλαζθαθηθά θαη επηγξαθηθά δεδνκέλα. 1
- 2. παιηόηεξεο θαη λεόηεξεο νηθνδνκηθέο επεκβάζεηο2. Όκσο παξά ηελ απνζπαζκαηηθόηεηα ησλ δεδνκέλσλ, πνπ νθείιεηαη ζηελ ειιηπή δηαηήξεζε ησλ αξραηνινγηθώλ ζηξσκάησλ θαη ζπλεπώο θαη ησλ αξρηηεθηνληθώλ θαηαινίπσλ, ε αξραηνινγηθή έξεπλα ησλ ηειεπηαίσλ δεθαεηηώλ έρεη απνδείμεη όηη ε πεξηνρή απηή απνηέιεζε επζύο εμαξρήο ην επίθεληξν ηνπ νηθηζκνύ ηεο αθξόπνιεο ζηε δηάξθεηα ηεο Δπνρήο ηνπ Υαιθνύ θαη ζπλέρηζε λα θαηνηθείηαη ππθλά θαη αδηάιεηπηα θαη ζηα θαηνπηλά ρξόληα. ην λόηην θαη ςειόηεξν κέξνο, πεξίπνπ ην κηζό, ηεο Καδκείαο αθξόπνιεο, επάλσ ή θνληά ζηα ππθλά νηθνδνκηθά θαηάινηπα ησλ νηθηζκώλ ηεο Πξώηκεο θαη Μέζεο Δπνρήο ηνπ Υαιθνύ θαη ζε ηαθέο ηνπ ηέινπο ηεο ΜΔ θαη ησλ αξρώλ ηεο ΤΔ Η πεξηόδνπ, εληνπίζηεθαλ ηκήκαηα ησλ πεξηνξηζκέλσλ ζε έθηαζε θαη πιεζπζκό αιιά πινύζησλ θάζεσλ ηεο ΤΔ Η θαη ΗΗ πεξηόδνπ θαζώο θαη απνζπαζκαηηθά κελ αιιά αμηόινγα θηήξηα ηεο αλαθηνξηθήο ΤΔ ΗΗΗ πεξηόδνπ3. Οηθηζηηθά θαηάινηπα θαη κεξηθνί ηάθνη ηεο Δπνρήο ηνπ Υαιθνύ είραλ εξεπλεζεί ζε επαθή ή πνιύ θνληά ζην νηθόπεδν η. Θενδώξνπ θαη πην ζπγθεθξηκέλα βόξεηα, λόηηα, βνξεηναλαηνιηθά θαη βνξεηνδπηηθά ηνπ, πξηλ από ηξεηο πεξίπνπ δεθαεηίεο. Ζ γεληθή εηθόλα ησλ επξεκάησλ, θηλεηώλ θαη αξρηηεθηνληθώλ ήηαλ απηή πνπ αλαθέξζεθε ακέζσο παξαπάλσ. Δηδηθόηεξα ζην όκνξν νηθόπεδν ησλ αδειθώλ Ζι. θαη ηπι. ηάηθνπ, πνπ βξίζθεηαη πξνο Βνξξάλ θαη ζε επαθή κε ηελ αλαζθαθή Θενδώξνπ, εληνπίζηεθαλ θαηά ην 1982 νηθηζηηθά θαηάινηπα ηεο ΠΔ ΗΗ πεξηόδνπ κε νξζνγώληεο θαηαζθεπέο εδξαζκέλεο απεπζείαο ζην θπζηθό βξάρν. Μηα άιιε θάζε, πξνθαλώο λεόηεξε, πεξηιακβάλεη θπθιηθά ή ειιεηςνεηδή νηθνδνκήκαηα κε κηθηή θαηαζθεπή από παζζάινπο, ζε θπθιηθή ή ειιεηςνεηδή δηάηαμε, θαη θηηζηά ζεκέιηα, 2 Αλάινγεο παξαηεξήζεηο ζην λόηην θαη ςειόηεξν ζεκείν ηεο αθξόπνιεο νδήγεζαλ θαη ην δεύγνο Δξξίθνπ θαη νθίαο Schliemann ζηε δηαπίζησζε όηη ε Θήβα δελ είρε αμηόινγεο επηρώζεηο πξνο αλαζθαθήλ. Οη δηαπηζηώζεηο ηνπο απηέο έγηλαλ θαηά ηελ νιηγόσξε παξακνλή ηνπο ζηελ πόιε (Απξ. 1880), ζην δξόκν ηνπο γηα ηνλ Οξρνκελό, όπνπ απνθάιπςαλ ηνλ εγεκνληθό ζνισηό ηάθν γλσζηό από ηελ αξραηόηεηα σο Θηζασρόν ηοσ Μινύοσ. Οη πιεξνθνξίεο απηέο πεξηέρνληαη ζηελ αξθεηά γιαθπξή πεξηγξαθή ηεο νθίαο ιήκαλ ζην ειιεληθό θείκελό ηεο γηα ηνλ Οξρνκελό (Παπάδνγινπ-Μαληνπδάθε 1990, 130). 3 ε πιήξε θαη θξηηηθή ζεώξεζε ησλ θαηαινίπσλ ηεο Δπνρήο ηνπ Υαιθνύ ζην λόηην ήκηζπ ηεο Καδκείαο πξνρώξεζε ε Νη. Κόλζνια (1981, 159-170). Βι επίζεο θαη Aravantinos 1995, 615. Απνδειηίσζε ησλ ζσζηηθώλ αλαζθαθώλ θαη ηνπνγξαθηθέο παξαηεξήζεηο, πνπ ζπρλά πξέπεη λα αληηκεησπίδνληαη κε επηθύιαμε, πεξηέρνληαη θαη ζην γεληθό έξγν ηνπ S. Symeonoglou (1985). Γηα ηηο αλαζθαθέο κε ηα ζεκαληηθόηεξα πξώηκα κπθελατθά επξήκαηα θαη ηνπο ηάθνπο ηεο ME III – YE I πεξηόδνπ από ηελ πεξηνρή απηή βι. Αξαβαληηλόο – Φάππαο 2009, 101-102 ζεκ. 42, 107 ζεκ. 64. 2
- 3. κε αλσδνκή απόθζαξηά πιηθά, πειό θαη θιαδηά. Σα θηίζκαηα απηά κπνξεί λα αλήθνπλ ζηελ ΠΔ ΗΗΗ ή ζηελ αξρή ηεο ΜΔ πεξηόδνπ. Σν νηθόπεδν παξνπζηάδεη επίζεο ΜΔ θαη ΤΔ Η-ΗΗΑ ζεκέιηα θηεξίσλ, ηάθνπο θαη απνζέηεο θεξακηθήο, θαζώο θαη αξρηηεθηνληθά θαηάινηπα κε θεξακηθή ηεο ΤΔ ΗΗΗΑ2 θαη ΗΗΗΒ πεξηόδνπ4. Ζ ζσζηηθή αλαζθαθή ηνπ 1982 απνθάιπςε, εθηόο πνιιώλ άιισλ νηθνδνκηθώλ θαηαινίπσλ, ζηε ΝΑ γσλία ηνπ νηθνπέδνπ ηάηθνπ θαη ζε επαθή κε ην νηθόπεδν Θενδώξνπ, έλα δσκάηην κε δάπεδν θαηαζθεπαζκέλν από ηεηξάγσλεο πιίλζνπο από άςεην πειό, ζηηο γσλίεο ησλ νπνίσλ είραλ παθησζεί κηθξά βόηζαια (Δηθ. 2, Δηθ. 3.1). Σα κπθελατθά εξείπηα ζην ππόινηπν νηθόπεδν είραλ απνκαθξπλζεί, άγλσζην πόηε αθξηβώο, ζηε δηάξθεηα ησλ αηώλσλ πνπ κεζνιάβεζαλ από ηελ θαηαζηξνθή ηνπο. Ζ ζπλέρεηά ηνπο όκσο ζε όιε ηελ έθηαζε ηνπ νηθνπέδνπ ηεθκαίξεηαη κε αζθάιεηα από δπν παξάιιεινπο ηνίρνπο κε θαηεύζπλζε ΒΓ-ΝΑ, πνπ βξέζεθαλ βνξεηόηεξα θαη ζε ρακειόηεξν επίπεδν, ώζηε λα δηαηεξεζνύλ κεηά ηελ θαηαζηξνθή ηεο αλσδνκήο θαη ησλ δαπέδσλ ηνπο θαηά ηε γεληθή ηζνπέδσζε ησλ ζηξσκάησλ ηεο επνρήο ηνπο (Δηθ. 3.2). Γηέζρηδαλ ην νηθόπεδν ινμά θαη ην πέξαο, ε αξρή ηνπο ή θάπνηα γσλία ηνπο δελ εληνπίζηεθαλ, εθόζνλ πξνρσξνύζαλ θάησ από ηα όκνξα νηθόπεδα θαη ην δξόκν (νδό Δπξπδίθεο). Κνληά ζηνπο ηνίρνπο απηνύο πεξηζπιιέρζεθαλ κεξηθά ζπαξάγκαηα ηνηρνγξαθηώλ πνπ αλήθαλ ζε πνκπή γπλαηθώλ ζε θπζηθό κέγεζνο. Γηαπηζηώζεθε επηπιένλ όηη ηα ηκήκαηα απηά ησλ ηνίρσλ αληηζηνηρνύζαλ κε άιια πνπ αλαζθάθεθαλ παιαηόηεξα ζην γεηηνληθό νηθόπεδν ηδηνθηεζίαο Ξ. Παλαγησηνπνύινπ θαη Υ. Παπαγεσξγίνπ πνπ βξίζθεηαη ακέζσο δπηηθά ηνπο θαη ζηε ζπκβνιή ησλ νδώλ Πηλδάξνπ θαη Γίξθεο5. Ζ δηάβξσζε θαη εμαθάληζε ησλ κπθελατθώλ νηθνδνκηθώλ θαηαινίπσλ είλαη ζρεδόλ νινθιεξσηηθή ιόγσ ηνπ κεγάινπ ύςνπο ηνπ θπζηθνύ βξάρνπ, πνπ αλαδύεηαη πάλσ από ην επίπεδν ησλ ζεκεξηλώλ δξόκσλ (Γίξθεο θαη Πηλδάξνπ) ιαμεπκέλνο επαλεηιεκκέλα γηα ηελ θαηαζθεπή ππνγείσλ, ζεκειίσλ, ηάθσλ, πδξαγσγείσλ, αιιά θαη εμαηηίαο ηεο ζπλερνύο νηθνδνκηθήο δξαζηεξηόηεηαο ησλ κεηαγελέζηεξσλ ρξόλσλ. Όκσο παξά ηελ απνζπαζκαηηθόηεηα ή θαη ηελ εμαθάληζε ησλ νηθνδνκηθώλ θαηαινίπσλ ηεο κπθελατθήο πεξηόδνπ, κηα πξώηε ζύλζεζε θαη αληηπαξαβνιή ησλ απνζπαζκαηηθώλ ηνίρσλ πνπ εληνπίζηεθαλ ζην πξόζθαηα αλαζθαθέλ νηθόπεδν απνδίδεη, ηνπιάρηζηνλ ελ κέξεη, ηελ θάηνςε ηκεκάησλ ελόο επκεγέζνπο νξζνγώληνπ 4 Αξαβαληηλόο 1982. 5 Γεκαθνπνύινπ 1973-1974β, 435, 436, Γεκαθνπνύινπ – Κόλζνια 1978, 51 ζρ. 2, 54-56. 3
- 4. κπθελατθνύ θηεξίνπ κεπνιινύο εζσηεξηθνύο ρώξνπο (Δηθ. 3.3, Δηθ. 4). Σα επξήκαηα ηεο πξόζθαηεο αλαζθαθήο ζπκπιεξώλνπλ ηα παιηόηεξα αδέζπνηα ζπαξάγκαηα θαη εληζρύνπλ ηελ ππόζεζε ηεο ύπαξμεο ζηελ πεξηνρή απηή, θαηά ηε κπθελατθή αλαθηνξηθή πεξίνδν, ελόο κεγάινπ θηεξηαθνύ ζπγθξνηήκαηνο, κε ηδηαίηεξα επξύρσξνπο ρώξνπο πνπ αλαπηύζζνληαλ, όπσο θαίλεηαη, ζε βαζκηδσηά άλδεξα (Δηθ. 3)6. H αναζκαθή και ηα εσρήμαηα ην νηθόπεδν ηδηνθηεζίαο η. Θενδώξνπ ην ηκήκα ηνπ κπθελατθνύ ζπγθξνηήκαηνο ηεο αλαθηνξηθήο πεξηόδνπ εληνπίζηεθε ζεκειησκέλν ελ κέξεη επάλσ ζε νηθηζηηθά θαηάινηπα ΠΔ ρξόλσλ, απνηεινύκελα από ηκήκαηα παζζαιόπεθησλ νηθεκάησλ, εθνδηαζκέλα κε πήιηλεο εζηίεο θαη θπθιηθνύο ζηξνύο, θαη ελ κέξεη ζε θαηάινηπα ηεο επνρήο ηεο κεηάβαζεο από ηε ΜΔ ζηελ ΤΔ πεξίνδν, ε νπνία ραξαθηεξίδεηαη από ηε γλσζηή ακαπξόρξσκε-πνιύρξσκε θεξακηθή ηεο επεηξσηηθήο Διιάδαο, θαζώο θαη από εηζεγκέλε θεξακηθή από ηελ Κξήηε θαη ηηο Κπθιάδεο. Ζ παξνπζία ηεο πνιύρξσκεο θαη ηεο αθόζκεηεο ζηηιβσηήο θεξακηθήο είλαη εληππσζηαθή όρη κόλνλ σο πξνο ηελ πνζόηεηα, αιιά θπξίσο σο πξνο ηελ πνηόηεηα θαη ηελ πνηθηιία ησλ ζρεκάησλ, ησλ κεγεζώλ θαη ηεο δηαθόζκεζεο ησλ αγγείσλ. Μεηά από έλα παρύ ζηξώκα επηρώζεσλ κε αλακνριεπκέλν πιηθό όισλ ησλ επνρώλ, κε θεξακηθή πξσηνειιαδηθώλ, κεζνειιαδηθώλ, κπθελατθώλ, ξσκατθώλ, θαη πζηεξνβπδαληηλώλ ρξόλσλ, θαζώο θαη ησλ αηώλσλ ηεο ηνπξθνθξαηίαο, απνθαιύθζεθε έλα εληππσζηαθό θαη ζπκπαγέο κπθελατθό ζηξώκα θαηαζηξνθήο, αλ θαη δηαηαξαγκέλν θαηά ηόπνπο από παξαβηάζεηο ηεο ύζηεξεο αξραηόηεηαο θαη ηεο ζύγρξνλεο επνρήο. Σν ζηξώκα θαηαζηξνθήο, πνπ έρεη πάρνο κέρξη θαη πελήληα πεξίπνπ εθαηνζηά, εθηεηλόηαλ ζηα 2/3 ηνπ νηθνπέδνπ θαη θάιππηε ηα εληππσζηαθά κελ αιιά ιίαλ απνζπαζκαηηθά νηθνδνκηθά θαηάινηπα ελόο εθηεηακέλνπ θαη κεγαινπξεπνύο κπθελατθνύ θηεξηαθνύ ζπγθξνηήκαηνο. Υαξαθηεξηζηηθό πεξηερόκελν θαη εύξεκα ηνπ ζηξώκαηνο θαηαζηξνθήο ήηαλ νη δηαθόξσλ κεγεζώλ ζηξσηήξεο θαη θαιππηήξεο θέξακνη ζηέγεο, πνιινί από ηνπο νπνίνπο βξέζεθαλ αθέξαηνη in situ, όπσο θαη όπνπ αθξηβώο έπεζαλ θαηά ηελ θαηαζηξνθή ηνπ θηεξίνπ (Δηθ. 5). Αλάκεζά ηνπο ππήξραλ δηάζπαξηα ζπαζκέλα, 6 Γηα ηα άλδεξα ζηε κπθελατθή αξρηηεθηνληθή, ζηηο αθξνπόιεηο ηεο Αξγνιίδαο θαη ζηε Θήβα βι. Darcque 2005-2006, 83-87. Δηδηθόηεξα γηα ην Καδκείν βι. Dakouri-Hild 2001, 84 θαη Νηάθνπξε-Hild 2008, 204-205. 4
- 5. νιόθιεξα αγγεία, ζπαξάγκαηαθακέλσλ ηνηρνγξαθηώλ, θνκκάηηα απαλζξαθσκέλσλ μύισλ θαη ίρλε δηαιπκέλσλ σκνπιίλζσλ πνπ ζπκπιήξσλαλ θαη βεβαίσλαλ ηελ εηθόλα ηεο θαηαζηξνθήο από ηζρπξή ππξθαγηά. ηνηρεία κπθελατθήο θεξάκσζεο έρνπλ θαη θαηά ην παξειζόλ βξεζεί ζε αλαζθαθέο ζηε Θήβα θαη αιινύ7. Δίλαη όκσο ε πξώηε θνξά πνπ θεξακίδεο ζηέγεο απνθαιύπηνληαη ζε έλα εληαίν ζηξώκα θαηαζηξνθήο ζε κεγάιν αξηζκό θαη αθέξαηεο8. Γηα ην ιόγν απηό θαη κε ζθνπό ηελ, εη δπλαηόλ, πιήξε απνθαηάζηαζε κηαο κπθελατθήο ζηέγεο, νη θεξακίδεο αθαηξέζεθαλ πξνζεθηηθά, αθνύ πξώηα θξαηήζεθαλ ιεπηνκεξή ζηνηρεία γηα ην ζεκείν, ην βάζνο θαη ηε θνξά ηεο πηώζεο ηνπο. Οη ζηρωηήρες κέραμοι (Δηθ. 6) είλαη ηνπ γλσζηνύ επίπεδνπ κπθελατθνύ ηύπνπ κε αλαδηπινύκελα πξνο ηα άλσ ηα άθξα ησλ καθξώλ πιεπξώλ ηνπο, πιαζκέλνη κε ηα ρέξηα επάλσ ζην έδαθνο, όπσο αθξηβώο δείρλεη ε αλώκαιε θάησ επηθάλεηά ηνπο. Ζ κηα ζηελή πιεπξά (ε άλσ) έρεη κεγαιύηεξν πιάηνο από ηελ άιιε ώζηε λα απνηειεί ηελ ππνδνρή γηα ηε ζηελή πιεπξά (ηελ θάησ) ηεο ππεξθείκελεο θεξακίδαο. Ζ πξνθαηαξθηηθή κειέηε ηνπο έδεημε όηη ε ζηέγε ηνπ θηεξίνπ είρε θεξάκνπο ηνπ ηύπνπ απηνύ ζε δηαθνξεηηθά κεγέζε, γεγνλόο πνπ πηζαλώο θαλεξώλεη όηη ην κέγεζόο ηνπο εμαξηηόηαλ από ηε ζέζε, ςειά ή ρακειά, πνπ απηνί ηνπνζεηνύληαλ ζηε ζηέγε. Ζ 7 Γηα ηηο κπθελατθέο θεξακνζθεπείο ζηέγεο βι. Iakovidis 1990 θαη Galanakis ππό έθδνζε. Γηα ζύληνκε επηζθόπεζε ησλ ζηνηρείσλ βι. Winter 1993, 10 θαη Darcque 2005-2006, 126-128. 8 Πήιηλεο θεξακίδεο ζηε Θήβα εληόπηζε πξώηνο ν Αλη. Κεξακόπνπιινο ζε ύζηεξνπο κπθελατθνύο ηάθνπο ζηελ πεξηνρή ησλ Ζιεθηξώλ Ππιώλ, ζηε ΝΑ πιεπξά ηεο Καδκείαο, θαζώο θαη ζηνπο κπθελατθνύο ηάθνπο Σ3 ηνπ Ηζκελίνπ θαη Σ24 ηνπ Κνισλαθίνπ. Δίραλ πηζαλόηαηα ρξεζηκνπνηεζεί σο ππόζηξσκα γηα ηελ ηνπνζέηεζε ησλ λεθξώλ (Κεξακόπνπιινο 1917, 76-77). Θξαύζκαηα ηέηνησλ θεξακίδσλ έρνπλ βξεζεί θαη ζε άιια νηθόπεδα θαη ίζσο ζε πνιιέο πεξηπηώζεηο θαηά ην παξειζόλ λα κελ ζεκεηώλνληαλ από ηνπο αλαζθαθείο. Γλσζηέο πεξηπηώζεηο εύξεζεο ζξαπζκάησλ κπθελατθώλ θεξακίδσλ ζηέγεο ζηε Θήβα απνηεινύλ απηέο ησλ νηθνπέδσλ Γ. Ληάγθα (Οδόο Οηδίπνδνο 1, Πηηεξόο 1981, 191, πίλ. 119, 1983, 132, 1988, 98), Γ. ηέθα (Οδόο Πεινπίδνπ 25, Γεκαθνπνύινπ 1975, 132) θαη Γ. Σζηγθξή – . Μαθξή (Οδόο Πεινπίδνπ θαη Αληηγόλεο, Γεκαθνπνύινπ 1975, 133), θαζώο θαη ηνπ «αξρείνπ» ησλ πηλαθίδσλ ηεο νδνύ Πεινπίδνπ (Andrikou 2006, 54-55, 124 πίλ. 24, 177 πίλ. 77) ζηελ αλαηνιηθή πιεπξά ηεο Καδκείαο, . Κνξνπνύιε (Γεκαθνπνύινπ 1978, 108, 111, Demakopoulou 1990, 314-316 θαη fig. 6) ζηε βνξεηνδπηηθή, θαζώο θαη ηνπ ίδηνπ ηνπ «Γσκαηίνπ ηνπ Θεζαπξνύ» ζηε ζπκβνιή ησλ νδώλ Πηλδάξνπ θαη Αληηγόλεο ζην θέληξν ηεο πόιεο (νηθ. Α. θαη . Σδώξηδε, ππξόπνπινο 1971, 207). Σν ζηξώκα θαηαζηξνθήο ησλ ρώξσλ απηώλ, κέζα ζην νπνίν βξέζεθαλ ηα ζξαύζκαηα ησλ θεξακίδσλ, ρξνλνινγείηαη ζε όιεο ηηο πεξηπηώζεηο ζηελ ΤΔ ΗΗΗΒ. Πξνβιεκαηηθή σο πξνο ηε ρξήζε θεξάκσλ είλαη, ηέινο, ε πεξίπησζε ηεο ζηέγεο ηνπ «Καδκείνπ». Βι. ζρεηηθά Dakouri- Hild 2001, 94. 5
- 6. αξρηθή δηαπίζησζε είλαηόηη δηαθξίλνληαη ρνλδξηθά ζε δύν ηνπιάρηζηνλ κεγέζε. Οη κεγαιύηεξνη έρνπλ κέγηζην κήθνο 65 θαη κέγηζην πιάηνο 51 εθ., ελώ νη κηθξόηεξνη κέγηζην κήθνο 55 θαη κέγηζην πιάηνο 45 εθ. Σν εληππσζηαθόηεξν πάλησο ζηνηρείν είλαη ην βάξνο ηνπο, ην νπνίν θαηά κέζν όξν γηα ηνπο κεγαιύηεξνπο είλαη 9,5 θαη γηα ηνπο κηθξόηεξνπο 8 θηιά. Δμάιινπ νη καλσπηήρες κέραμοι (Δηθ. 7) είλαη θαη απηνί ηνπ γλσζηνύ επηκήθνπο εκηθπθιηθνύ κπθελατθνύ ηύπνπ, θαηαζθεπαζκέλνη ζηνλ ηξνρό9. Όπσο αθξηβώο θαη νη ζηξσηήξεο, έηζη θαη νη θέξακνη απηνί, γηα ιόγνπο ζύλδεζεο κεηαμύ ηνπο ζηε ζηέγε, έρνπλ ζηελόηεξε ηε κηα ηνπο ζηελή πιεπξά, ε νπνία κάιηζηα ζρεκαηίδεη θαη πεξηρείισκα γηα ηελ θαιύηεξε πξνζαξκνγή ηεο ζηελ αληίζηνηρε ηεο άιιεο. Σν κήθνο ησλ θαιππηήξσλ θηάλεη ηα 46 θαη ην κέγηζην πιάηνο ηα 15 εθ., ελώ ην βάξνο ηνπο αλέξρεηαη ζηα 2,1 θηιά. Παξάιιεια, αλάκεζα ζηα ζξαύζκαηα ησλ θεξακίδσλ δηαπηζηώζεθε ε ύπαξμε θαη ελόο άιινπ εκηθπθιηθνύ ηύπνπ κε κεγαιύηεξν πιάηνο, ν νπνίνο ρξεζηκνπνηνύηαλ πηζαλόηαηα γηα ηελ θάιπςε ησλ ξαθώλ ηεο θνξπθήο ηεο ζηέγεο, δείρλνληαο όηη απηή ήηαλ ηνπιάρηζηνλ δίξξηρηε. Μεηά ηελ αθαίξεζε ησλ θεξακίδσλ θαη ηνπ ρώκαηνο ηεο απνζύλζεζεο ησλ πιίλζσλ ηεο αλσδνκήο άξρηζαλ κε ηελ πξόνδν ηεο αλαζθαθήο λα απνθαιύπηνληαη θαη ηα ιίζηλα ζεκέιηα ησλ ηνίρσλ ηνπ θαηεζηξακκέλνπ θηεξηαθνύ ζπγθξνηήκαηνο10. Αξρηθά απνθαιύθζεθε κεγάινο ηνίρνο κε θαηεύζπλζε ΒΓ-ΝΑ, κε βάζε (ζεκέιην) πιάηνπο 1,80 κ., ρηηζκέλνο θαηά ην κπθελατθό θπθιώπεην ζύζηεκα δόκεζεο κε κεγάινπο, αδξά δνπιεκέλνπο νγθόιηζνπο ζηα πξόζσπα θαη κηθξόηεξνπο ιίζνπο ζαλ ζθήλεο αλάκεζά ηνπο. Σν πιάηνο θαη ζπλεπώο θαη ν όγθνο ηνπ ηνίρνπ απηνύ δείρλεη όηη ε ιεηηνπξγία ηνπ ήηαλ δηαθνξεηηθή από απηή ελόο απινύ εμσηεξηθνύ ηνίρνπ θαη είλαη πηζαλό όηη ν ίδηνο ρξεζίκεπε ηαπηόρξνλα θαη σο αλάιεκκα ζηήξημεο, πηζαλώο γηα θάπνην άλδεξν πνπ δηακνξθσλόηαλ ζηα λόηηά ηνπ θαη ζε ςειόηεξν πξνθαλώο επίπεδν. Λνγηθά δελ ζα αλέκελε θαλείο λα ζπλερίδεηαη ςειόηεξα ζε όιν ηνπ ην πιάηνο, εθηόο αλ θάπνην ηκήκα ηνπ ιεηηνπξγνύζε σο θηηζηό πεδνύιη. 9 Υαξαθηεξηζηηθή είλαη ε πεξίπησζε ησλ αθέξαησλ θαιππηήξσλ πνπ βξέζεθαλ ζηνηβαγκέλνη ζηε λνηηναλαηνιηθή γσλία ηνπ ρώξνπ Ε10, ζηε δπηηθή πιεπξά ηνπ πεξηβόινπ ΗΗΗ ηεο αθξόπνιεο ηνπ Για. Βι. ζρεηηθά Ηαθσβίδεο 1989, 246-247 θαη πίλ. 74α. 10 Σν πιηθό πνπ βξέζεθε δηθαηνινγεί ηελ εηθόλα ελόο θηεξίνπ κε ζρεηηθά ρακειά θαη πιαηηά ζεκέιηα θαη πιίλζηλε αλσδνκή, όπσο ζηα ζπλεζηζκέλα κπθελατθά θηήξηα ηεο Καδκείαο. Δμαίξεζε απνηειεί κόλν ην θηήξην ηνπ «Γσκαηίνπ ηνπ Θεζαπξνύ», ηνπ νπνίνπ νη εμσηεξηθνί ηνίρνη (ζεκέιηα) ηεο ΒΑ εμσηεξηθήο γσλίαο ηνπ ζώδνληαη ζηα 2,75κ., θαιύπηνληαο έηζη θαη όιν ην ύςνο ηνπ ηζνγείνπ ηνπ. 6
- 7. ε κηθξή απόζηαζε,2,5 πεξίπνπ κέηξσλ, βνξεηόηεξα θαη ζην ίδην βάζνο ζεκειίσζεο απνθαιύθζεθε ηνίρνο, παξάιιεινο κε ηνλ πξώην θαη κε πιάηνο 1,10 κ. Σν πιάηνο απηό είλαη ραξαθηεξηζηηθό γηα ηα ζεκέιηα ησλ εμσηεξηθώλ ηνίρσλ ησλ κεγάισλ κπθελατθώλ θηηζκάησλ ηνπ αλαθηνξηθνύ θέληξνπ ησλ Θεβώλ. Σέηνηνη ηνίρνη έρνπλ βξεζεί ηόζν ζε θεληξηθά ζεκεία ηεο Καδκείαο όζν θαη ζε άιιεο κπθελατθέο αθξνπόιεηο, αιιά νη πην ραξαθηεξηζηηθνί ζηε Θήβα είλαη νη εμαηξεηηθά ςεινί εμσηεξηθνί ηνίρνη ελόο κεγαινπξεπνύο θηεξίνπ, αγλώζηνπ κέρξη ζηηγκήο κεγέζνπο θαη έθηαζεο, ηνπ νπνίνπ ε ΒΑ γσλία θηινμελνύζε ην «Γσκάηην ηνπ Θεζαπξνύ». ην αλαθηνξηθό απηό θηήξην, ην γλσζηό θαη σο «Νέν Καδκείν», νη ηνίρνη ησλ ζεκειίσλ ζπλερίδνληαλ κέρξη ύςνο 2,75κ. θαη ζπληζηνύζαλ ηαπηόρξνλα ζεκέιην θαη αλσδνκή ηνπ ηζνγείνπ. Ο αληίζηνηρνο βόξεηνο ηνίρνο ησλ ζεκειίσλ ηνπ νηθνπέδνπ ηπι. Θενδώξνπ έρεη θηηζηεί κε ηδηαίηεξε επηκέιεηα, κε κεγάινπο δειαδή νγθόιηζνπο δνπιεκέλνπο επηκειώο θαη ηνπνζεηεκέλνπο ζε νξηδόληηεο ζεηξέο κε παξεκβνιή ζθελώλ ζηα θελά ηνπο, δεκηνπξγώληαο έηζη ηελ εληύπσζε ελόο «ςεπδντζνδνκηθνύ» ζπζηήκαηνο, ελώ ζηε βόξεηα, εμσηεξηθή ηνπ πιεπξά ζρεκαηίδεη νδόλησζε. ην δπηηθό ηνπ άθξν ζηξέθεηαη πξνο ηα λόηηα θαηαιήγνληαο ζε παξαζηάδα, αληίζηνηρε ηεο νπνίαο βξέζεθε θαη ζην αλαηνιηθό ηνπ ηκήκα. ην ζεκείν απηό ν ηνίρνο ήηαλ θαηεζηξακκέλνο από κεηαγελέζηεξεο παξεκβάζεηο, ε θάηνςε ηνπ ζεκειίνπ ηνπ όκσο δείρλεη όηη ζπλέρηδε πξνο ηα αλαηνιηθά, όπνπ ζπλαληνύζε λέν ηνίρν, επίζεο αξθεηά θαηεζηξακκέλν, ν νπνίνο έθιεηλε ίζσο ην ρώξν από ηελ πιεπξά απηή. Σέινο, ζηε λόηηα πιεπξά ηνπ ζπγθξνηήκαηνο αλαζθάθεθαλ ηα ζεκέιηα άιισλ δύν παξάιιεισλ ηνίρσλ κε θαηεύζπλζε ίδηα κε απηή ησλ πξνεγνύκελσλ, δείρλνληαο θαη απηνί όηη ην αλαζθαπηόκελν θηεξηαθό ζπγθξόηεκα επεθηεηλόηαλ θαη πξνο ηα λόηηα, όπσο θαη πξνο ηα ινηπά ζεκεία ηνπ νξίδνληα. Μεηαμύ ησλ δύν θεληξηθώλ ηνίρσλ δεκηνπξγείηαη επηκήθεο ρώξνο, ν νπνίνο θαηά ηελ πεξίνδν ρξήζεο ηνπ θηεξίνπ ήηαλ ηνηρνγξαθεκέλνο, όπσο δείρλνπλ ηα πνιιά ζπαξάγκαηα ηνηρνγξαθηώλ πνπ βξέζεθαλ δηάζπαξηα ζην εζσηεξηθό ηνπ. ην θέληξν ηνπ θαη επί ηνπ δαπέδνπ βξέζεθαλ ηα ζξαύζκαηα κεγάινπ πήιηλνπ «ινπηήξα», δίπια ζηνλ νπνίν ππήξρε πήιηλε επίζεο εζηία, ελώ θαηά ηνλ θαζαξηζκό ηνπ δαπέδνπ απνθαιύθζεθε επ’ απηνύ ην απνηύπσκα θακέλνπ θαιαζηνύ πνπ ήηαλ ηνπνζεηεκέλν αθξηβώο δίπια ζην ινπηήξα θαηά ηε ζηηγκή ηεο θαηαζηξνθήο ηνπ θηεξίνπ. Από ην εζσηεξηθό ηνπ δσκαηίνπ πξνέξρεηαη πιήζνο θεξακηθήο, θπξίσο άβαθσλ αιιά θαη δηαθνζκεκέλσλ αγγείσλ πόζεο (Δηθ. 8.1), θαζώο επίζεο θαη κηθξέο 7
- 8. ράληξεο από παιόκαδα,αληίζηνηρεο ησλ νπνίσλ έρνπλ βξεζεί παιαηόηεξα ζηα κπθελατθά λεθξνηαθεία ηεο Θήβαο. Ο ζπλδπαζκόο ηεο αλεύξεζεο ηνπ πήιηλνπ ινπηήξα, ηνπ θαιαζηνύ θαη ηνπ πιήζνπο ησλ αγγείσλ πόζεο κπνξεί λα ππαηληρζεί πιήζνο αιεζνθαλώλ εξκελεπηηθώλ ππνζέζεσλ, ρσξίο όκσο λα ππάξρεη ε δπλαηόηεηα ειέγρνπ θαη απόδεημήο ηνπο. Ζ αλεύξεζε, σζηόζν, όισλ απηώλ ησλ ζηνηρείσλ παξαπέκπεη ζε ζηξώκα θαηαζηξνθήο ελόο δσηηθνύ ρώξνπ θηεξίνπ θαη κάιηζηα ζε ώξα ιεηηνπξγίαο ηνπ. Όπσο ήηαλ θπζηθό, ζύκθσλα θαη κε ηε δπλακηθή θαη ηε ζθνδξόηεηα ηεο θαηαζηξνθήο, νη θεξακίδεο ηεο ζηέγεο, πέθηνληαο πξώηεο, δελ έκεηλαλ θαη δελ βξέζεθαλ πάλσ ζηελ επηθάλεηα ησλ ηνίρσλ αιιά ζρεδόλ απνθιεηζηηθά ζηνπο ρώξνπο κεηαμύ ηνπο. Σνύην δείρλεη όηη ε ζηέγε ηνπ θηεξίνπ έπεζε θαηαθόξπθα θαηά ηελ θαηαζηξνθή ηνπ θαη όηη νη ηνίρνη, πνπ ήζαλ πιίλζηλνη, έκεηλαλ ζε επίπεδν ςειόηεξν από ηα ππόινηπα ζπληξίκκηα, έσο όηνπ θαη απηνί θαηέπεζαλ ή απνζπληέζεθαλ κε ην πέξαζκα ηνπ ρξόλνπ θαη ηελ επίδξαζε ησλ θπζηθώλ θαη αλζξσπνγελώλ παξαγόλησλ. Από ηελ εμέηαζε, σζηόζν, ησλ θεξάκσλ θαη από ηα ζηνηρεία πνπ ήδε παξαηέζεθαλ πξνθύπηεη κηα εμαηξεηηθά βαξηά ζηέγε. Έηζη, είλαη πηζαλό ηα ηδηαίηεξα ζηηβαξά ζεκέιηα λα κελ ππνδειώλνπλ νπσζδήπνηε (de facto) ηελ ύπαξμε νξόθνπ πάλσ από ηα ηζόγεηα δηακεξίζκαηα ηνπ ζπγθεθξηκέλνπ ηνκέα ηνπ θηεξίνπ αιιά λα ρξεζίκεπαλ καδί κε ηηο πήιηλεο θαη μύιηλεο αλσδνκέο ηνπο γηα ηε ζηήξημε ησλ θνξηίσλ ηεο ζηέγεο. Σν βάξνο ηεο θεξακνζθεπνύο ζηέγεο είλαη δύζθνιν λα ππνινγηζηεί κέρξη ηελ πιήξε ζπληήξεζε θαη ζπγθόιιεζε ησλ ζξαπζκάησλ ησλ θεξακίδσλ, θαζώο, όπσο ήδε ζεκεηώζακε, ππάξρνπλ δηαθνξεηηθά κεγέζε θεξακίδσλ ηνπ ίδηνπ ηύπνπ κε απνθιίζεηο ζην βάξνο ηνπο έσο θαη 1,5 θηιό. Δλδεηθηηθά, σζηόζν, γηα ηελ πεξίπησζε ηεο ειαθξά δίξξηρηεο ζηέγεο, ππνινγίδνληαο ηελ έθηαζε πνπ θάιππηε ην ζηξώκα θαηαζηξνθήο θαη δερόκελνη ηε ρξήζε ηεζζάξσλ ζηξσηήξσλ θαη ηεζζάξσλ θαιππηήξσλ αλά ηεηξαγσληθό κέηξν, κε ελδεηθηηθή κέζε ηηκή βάξνπο ηα 8,5 θηιά γηα θάζε έλαλ από απηνύο, πξνθύπηεη κηα ζηέγε βάξνπο ηεζζάξσλ ηνπιάρηζηνλ ηόλσλ. Πξέπεη λα ζεκεηώζνπκε όηη ζην ζπλνιηθό βάξνο δελ ζπλππνινγίδεηαη εθείλν ησλ δνθαξηώλ θαη ηεο δόξσζεο ηεο ζηέγεο, αιιά θαη ηνπ πεινύ πνπ πηζαλώο ππήξρε κεηαμύ απηήο θαη ησλ θεξάκσλ, νύηε αζθαιώο θαη ην πξόζζεην βάξνο ηνπ ρηνληνύ θαηά ηνπο ρεηκεξηλνύο κήλεο. Βνξείσο ηνπ δσκαηίνπ απηνύ ζρεκαηίδεηαη επηκήθεο δηάδξνκνο, ην βόξεην πέξαο ηνπ νπνίνπ νξίδεηαη ζην αλαηνιηθό ηνπ ηκήκα, από ηνπο ηνίρνπο ελόο λένπ δσκαηίνπ. ε αληίζεζε όκσο κε ην πξνεγνύκελν δσκάηην, όπνπ νη θεξακίδεο ηεο 8
- 9. ζηέγεο βξέζεθαλ αξθεηάπην πάλσ από ην δάπεδν, νη θεξακίδεο ζην δηάδξνκν απηό ήηαλ ζσξηαζκέλεο αθξηβώο επί ηνπ δαπέδνπ. Σν γεγνλόο απηό δείρλεη όηη ε ζηέγε έπεζε ζην ζεκείν απηό ηνπ θηεξίνπ θαηεπζείαλ ζην δάπεδν ρσξίο λα κεζνιαβήζνπλ νηθνδνκηθά πιηθά, όπσο ζπλέβε ζηνλ δηπιαλό ρώξν. Οηθηαθή θεξακηθή κε αγγεία πόζεο, παξαζθεπήο θαη απνζήθεπζεο ηεο ηξνθήο βξέζεθαλ θαη ζην ρώξν απηό ηνπ δηαδξόκνπ, πέθηνληαο πηζαλώο από ηα ξάθηα ησλ ηνίρσλ ηνπ (Δηθ. 8.2). Αμηόινγα επξήκαηα πξνέξρνληαη θαη από ηελ επίρσζε θάησ από ην δάπεδν ησλ ρώξσλ ηνπ θηεξίνπ: αλάκεζά ηνπο ππήξραλ ζξαύζκαηα ινπηήξα κε γξαπηή δηαθόζκεζε εζσηεξηθά θαη εμσηεξηθά, ζθξαγηδόιηζνο από ζηεαηίηε κε εγράξαθηε παξάζηαζε αιόγνπ, ρξπζή ςήθνο ζε ζρήκα άλζνπο παπύξνπ, κηθθύιε θύιηθα κε ππεξπςσκέλεο ιαβέο θαη εξγαιείν απνηεινύκελν από ράιθηλε αηρκή πξνζαξκνζκέλε ζε μύιηλν ζηεηιεό επελδπκέλν κε ράιθηλν έιαζκα. Οπνηαδήπνηε εξκελεπηηθή ππόζεζε κε βάζε ηα ιηγνζηά αξρηηεθηνληθά θαηάινηπα ηνπ ρώξνπ, πνπ δελ είλαη ραξαθηεξηζηηθά θάπνηαο ζπγθεθξηκέλεο δξαζηεξηόηεηαο, ζα ήηαλ παξαθηλδπλεπκέλε, αθελόο εμαηηίαο ηνπ κηθξνύ αλεζθακκέλνπ δείγκαηνο ελόο κεγάινπ θάπνηε θηεξηαθνύ ζπγθξνηήκαηνο θαη αθεηέξνπ ρσξίο λα έρεη νινθιεξσζεί ε ζε βάζνο κειέηε ηνπ αλαζθαθηθνύ πιηθνύ, θπξίσο ηνπ θεξακηθνύ. Οξγαληθά δεκέλν κε ην όιν ζπγθξόηεκα είλαη θαη ην μερσξηζηό ηεηξάπιεπξν δσκάηην πνπ αλαζθάθεθε θαηά ην ήκηζπ ζηε ΒΑ γσλία ηνπ νηθνπέδνπ. Σκήκα ηνπ δσκαηίνπ απηνύ εηζρσξεί ελ κέξεη θάησ από ηελ παξαθείκελε νδό, ελώ ην βόξεην κηζό ηνπ εξεπλήζεθε θαηά ηηο εξγαζίεο νηθνδόκεζεο ηνπ όκνξνπ θηεξίνπ ην 1982 από ηνλ πξώην ππνγξάθνληα (Β. Αξαβαληηλό). ε αληίζεζε κε ην ππόινηπν θεξακνζθεπέο θηήξην ην δσκάηην απηό έθεξε απιή ζηέγε από μύιηλα δνθάξηα, θαιάκηα θαη πειό, θαζώο θεξακίδεο ζηέγεο δελ βξέζεθαλ ζηελ επίρσζή ηνπ11. Ζ θαηαζηξνθή ηνπ, όπσο θαη ηνπ ππόινηπνπ θηεξίνπ, νθείιεηαη ζε έληνλε θσηηά. Σν πειόρξηζην δάπεδό ηνπ εληνπίζηεθε δέθα πεξίπνπ εθαηνζηά βαζύηεξα από ηνπ ππόινηπνπ θηεξίνπ, γεγνλόο πνπ ίζσο νθείιεηαη ζηελ έληνλε πξνο βνξξάλ θιίζε ηνπ εδάθνπο. Δπ’ απηνύ βξέζεθαλ δύν αθέξαηα δηαθνζκεκέλα ιεθύζηα, έλαο επίζεο 11 Γηα ηηο απιέο, επηρξηζκέλεο κε πειό ζηέγεο βι. γεληθά Darcque 2005-2006, 124-126. 9
- 10. δηαθνζκεκέλνο θύαζνο κεπξνρνή, πνιιέο άβαθεο θύιηθεο (Δηθ. 8.3), θαζώο θαη ράιθηλν εγρεηξίδην12 κε ρξπζή εθειίδα κέζα ζε ζσξό θακέλσλ νζηώλ. Σν ζεκαληηθόηεξν, σζηόζν, εύξεκα από ην παρύ ζηξώκα ηεο έληνλεο θαύζεο είλαη έλα πήιηλν εμαεδξηθό παξαιιειεπίπεδν κε γξαπηή, εληειώο ζρεκαηνπνηεκέλε, δηαθόζκεζε ςαξηώλ, ίζσο δειθηληώλ ή ηόλλσλ (θύννων), θαη ζηηο έμη πιεπξέο ηνπ (ΜΘ 44735). Σν παξαιιειεπίπεδν, δηαζηάζεσλ 12,5 x 6,3 x 2,8 εθ., θέξεη δύν νξηδόληηεο δηακπεξείο νπέο αλάξηεζεο ζην πάλσ κέξνο ησλ πιαηηώλ πιεπξώλ ηνπ θαη κηθξόηεξε, θάζεηε, κε δηακπεξή νπή, ζην θέληξν ηεο πάλσ ζηελήο ηνπ πιεπξάο (Δηθ. 9). Από ην ζρήκα ηνπ θαη ηε ζέζε ησλ νπώλ ηνπ πξνθύπηεη όηη θξεκόηαλ από θάπνπ ζε νξηδόληηα ζέζε, ελώ ε πάλσ νπή ηνπ πξνθαλώο ρξεζίκεπε γηα ηελ πξνζαξκνγή θάπνηνπ άιινπ αληηθεηκέλνπ ζ’ απηό. Παξόκνην αληηθείκελν (ΜΘ 44734) βξέζεθε καδί κε αθέξαην καξκάξηλν κήιν θαη ράιθηλν ηκήκα μίθνπο κε ήινπο θαη ρξπζέο εθειίδεο θαη θαηά ηελ αλαζθαθή ηνπ 1982, πάλσ ζην δάπεδν πνπ ήηαλ θαηαζθεπαζκέλν από πήιηλεο σκνπιίλζνπο θαη πνπ απνηεινύζε ζπλέρεηα ηνπ εξεπλεκέλνπ εθέηνο ηκήκαηνο ηνπ απηνύ δσκαηίνπ (Δηθ. 10). Πξόθεηηαη γηα επίκεθεο εμαεδξηθό παξαιιειεπίπεδν, δηαζηάζεσλ 5,7 x 3 x 3 εθ., κε γξαπηή δηαθόζκεζε ζηηο ηέζζεξηο καθξέο πιεπξέο ηνπ, νη νπνίεο δηαθνζκνύληαη ελαιιάμ κε θνίληθα θαη δαηξίθην (ζθάθη). Οη δύν δηακπεξείο νπέο ζηηο δύν αληηθξηζηέο πιεπξέο ηνπ θαη κία αθόκα ζηηο άιιεο δύν επίζεο δείρλνπλ όηη ρξεζίκεπαλ γηα ηελ επθαηξηαθή αλάξηεζή ηνπ. Σέηνηα αληηθείκελα είλαη εμαηξεηηθά ζπάληα ζην κπθελατθό αξραηνινγηθό πιηθό, θαζώο είλαη σο ηώξα γλσζηά ζπλνιηθά άιια ηέζζεξα. Γύν βξέζεθαλ ζε νηθηζηηθά ζύλνια ησλ Μπθελώλ. Σν έλα από απηά πξνέξρεηαη από ηελ Οηθία ησλ θηγγώλ, ζώδεηαη πνιύ απνζπαζκαηηθά θαη δελ έρεη ζπλεπξήκαηα θάπνηαο ζεκαζίαο. Φέξεη όκσο γξαπηή γξακκηθή δηαθόζκεζε ζε όιεο ηηο πιεπξέο ηνπ, όπσο θαη ηα ζεβατθά, ελώ ζώδεη ηε κία νξηδόληηα δηακπεξή ηνπ νπή13. Σν άιιν, επίζεο ιίαλ 12 Σν εγρεηξίδην (κήθνπο 30 πεξίπνπ εθ.) αλήθεη ζηνλ ηύπν Ig ηεο Kilian-Dirlmeier, ν νπνίνο ραξαθηεξίδεηαη από ειιεηςνεηδνύο δηαηνκήο ιεπίδα ρσξίο θεληξηθή λεύξσζε θαη θαιύπηεη ρξνλνινγηθά ηελ ΤΔ ΗΗΗΑ2 θαη ΤΔ ΗΗΗΒ πεξίνδν, κε ραξαθηεξηζηηθά παξαδείγκαηα από ηελ Κξήηε (Kilian-Dirlmeier 1993, 62, 67, πίλ. 26 αξ. 141). 13 French 1961, 249 θαη πίλ. 28.3, Tournavitou 1995, 49, 50 (ΜΜ 12092, αξ. βξεη. αλαζθ. 53-108). Γηα ηηο ζρεηηθέο πιεξνθνξίεο, ηηο θσηνγξαθίεο θαη ηα ζρέδηα ηνπ αληηθεηκέλνπ, ην νπνίν βξέζεθε ζηηο αλαζθαθέο ησλ Μπθελώλ ην 1953, επραξηζηνύκε ζεξκά ηνπο Dr. E. French, Δ. Παιαηνιόγνπ θαη Κ. Παζραιίδε. 10
- 11. απνζπαζκαηηθό, ζώδεη ηηοδύν νξηδόληηεο δηακπεξείο ηνπ νπέο θαη πξνέξρεηαη από ηελ νηθία Μ ηεο αθξνπόιεσο, ε νπνία ζρεηίδεηαη κε ιαηξεπηηθέο δξαζηεξηόηεηεο14. Σα ππόινηπα δύν είλαη αθέξαηα θαη πξνέξρνληαη από ηάθνπο ζηελ Αηηηθή. Έλα από ηνλ ηάθν 112 ζηελ Πεξαηή15 θαη έλα από παηδηθό ηάθν ζηα Γιπθά Νεξά16. Σν πξώην από απηά, δηαζηάζεσλ 7,5 x 4,6 x 2,8 εθ., επίζεο κε δύν νξηδόληηεο δηακπεξείο νπέο ζην πάλσ κέξνο ησλ κεγάισλ πιεπξώλ ηνπ, έρεη δηαθνζκεκέλεο κε ζπλήζε γξακκηθά ζέκαηα ηε κία από απηέο, ηελ πάλσ ζηελή θαη ηηο δύν πιατλέο, ελώ ε πίζσ κεγάιε θαη ε θάησ ζηελή ηνπ πιεπξά είλαη εληειώο αθόζκεηεο. Σν δεύηεξν είλαη δηαζηάζεσλ 8 x 3,2 x 1,9 εθ. θαη θέξεη γξαπηή εηθνληζηηθή δηαθόζκεζε αηγνεηδώλ ζηηο δύν κεγάιεο πιεπξέο ηνπ, ελώ νη ππόινηπεο ηέζζεξηο θνζκνύληαη κε ζπλήζε γξακκηθά ζέκαηα. Όπσο θαη όια ηα ππόινηπα, θέξεη θαη απηό δύν αληηθξηζηέο δηακπεξείο νπέο κε ηε δηαθνξά όηη ηε θνξά απηή είλαη θάζεηεο θαη έρνπλ αλνηρηεί ζηηο ζηελέο θαη όρη ζηηο κεγάιεο ηνπ πιεπξέο. Ζ εξκελεία ησλ αληηθεηκέλσλ απηώλ είλαη δύζθνιε θαη παξακέλεη κέρξη ηνύδε εμαηξεηηθά πξνβιεκαηηθή. Σα παξαδείγκαηα από ηνπο ηάθνπο δελ ζπκβάιινπλ ζε απηήλ, θαζώο ηα ηέρλεξγα είραλ απιώο ελαπνηεζεί εθεί σο θηεξίζκαηα. Καηά ην παξειζόλ έρεη ππνηεζεί όηη ηέηνηα αληηθείκελα κπνξεί λα ρξεζίκεπαλ σο βαξίδηα ή παηρλίδηα. Ζ πξώηε εθδνρή ζα πξέπεη κάιινλ λα απνξξηθζεί, ηδηαίηεξα όζνλ αθνξά ηα πθαληηθά βάξε, θαζώο ηα αληηθείκελα απηά βξέζεθαλ κόλα ηνπο, γεγνλόο πνπ δελ δηθαηνινγεί κηα ηέηνηα ρξήζε. Ζ ππόζεζε ησλ παηρληδηώλ έρεη θεξδίζεη έδαθνο ηειεπηαία ρσξίο ελ ηνύηνηο λα ζηεξίδεηαη ζε αλαζθαθηθά δεδνκέλα θαη ζπλεπξήκαηα17. Σν εύξεκα ηεο Πεξαηήο είλαη ίζσο αξθεηά δηδαθηηθό γηα ηε ζπλήζε ζέζε θαη ρξήζε ηνπ αληηθεηκέλνπ πξνηνύ απηό θαηαιήμεη ζηνλ ηάθν. Σν γεγνλόο όηη ε πίζσ θαη ε θάησ πιεπξά ηνπ παξέκεηλαλ αθόζκεηεο δείρλεη όηη απηέο δελ ζα ήηαλ νξαηέο ή δελ ζα ελδηέθεξαλ αηζζεηηθά θαηά ηελ ππνηηζέκελε ιεηηνπξγία ηνπ. 14 Σν αληηθείκελν (ΜΜ 36807) βξέζεθε ζηηο αλαζθαθέο ηνπ 1964 θαη πξόθεηηαη λα δεκνζηεπηεί από ηελ Γξ. Β. Πιηάηζηθα, ηελ νπνία θαη επραξηζηνύκε γηα ηηο πιεξνθνξίεο θαη ηηο θσηνγξαθίεο ηνπ. 15 Ηαθσβίδεο 1970, Α΄, 407 (αξ. 835), Β΄, 272, Γ΄, πίλ. 121α. Σν αληηθείκελν ρξνλνινγείηαη ζηε κέζε ΤΔ ΗΗΗΓ (κέζα 12νπ αη. π.Υ.). 16 Πνιπρξνλάθνπ-γνπξίηζα 2002-2005. Θεξκέο επραξηζηίεο νθείινληαη ζηνλ θ. Δπ. Καθαβνγηάλλε γηα ηελ παξαρώξεζε θσηνγξαθηώλ ηνπ αληηθεηκέλνπ (BEM 3887), ην νπνίν ρξνλνινγείηαη ζηελ ΤΔ ΗΗΗΑ2/ΤΔ ΗΗΗΒ πεξίνδν (Πνιπρξνλάθνπ-γνπξίηζα 2002-2005, 200). 17 ε πξνθνξηθή ζπδήηεζε κε ηνλ θ. Υξ. Μπνπιώηε θαη ηελ Καζεγήηξηα Ν. Πνιπρξνλάθνπ- γνπξίηζα. Ζ εξκελεία απηή έρεη ήδε πξνηαζεί θαη γηα ην πιαθίδην από ηηο Μπθήλεο (French 1961, 249). 11
- 12. Πεξηζζόηεξν αμηόπηζηεο πιεξνθνξίεογηα ην πεξηβάιινλ ρξήζεο ησλ πήιηλσλ γξαπηώλ παξαιιειεπηπέδσλ ζα κπνξνύζαλ ίζσο λα πξνζθέξνπλ ηα νηθηζηηθά ζύλνια ζηα νπνία απηά βξέζεθαλ. Tα αλάινγα αληηθείκελα από ηηο Μπθήλεο δελ είλαη δηαθσηηζηηθά θαη κάιηζηα ζώδνληαη πνιύ απνζπαζκαηηθά. Αλ όκσο όλησο ην πεξηερόκελν ηεο Οηθίαο Μ ζηελ αθξόπνιε ζρεηίδεηαη κε ιαηξεπηηθέο δξαζηεξηόηεηεο ηόηε ην απνζπαζκαηηθό πιαθίδην πνπ βξέζεθε εθεί κπνξεί λα απνθηήζεη θάπνην ηδηαίηεξν ελδηαθέξνλ, εάλ κάιηζηα ζπζρεηίζνπκε ην ζύλνιν εύξεζήο ηνπ κε ηα αληίζηνηρα ησλ Θεβώλ. Σα αλαζθαθηθά ζηνηρεία από ηε Θήβα πξνζζέηνπλ λέα δεδνκέλα πνπ ζα κπνξνύζαλ ίζσο λα βνεζήζνπλ ζηελ εξκελεία ησλ αληηθεηκέλσλ απηώλ. Ακθόηεξα ηα ζεβατθά παξαδείγκαηα βξέζεθαλ ζε θιεηζηά θαη αδηαηάξαθηα ζύλνια. Κνηλό ραξαθηεξηζηηθό ηνπο είλαη όηη βξέζεθαλ ζην ίδην δσκάηην, αλάκεζα ζε πιήζνο θεξακηθήο ζπκπνζίνπ θαη αληηζηνίρσο καδί κε ρξπζόειν εγρεηξίδην ην πξώην (2008) θαη κε εληππσζηαθό καξκάξηλν κύθεηα θαη ηκήκα ράιθηλεο ιεπίδαο κε ρξπζέο εθειίδεο ην δεύηεξν (1982), έλδεημε γηα ηελ ύπαξμε ελόο αθόκε πνιύηηκνπ εγρεηξηδίνπ ή μίθνπο εθεί. Σα ηειεπηαία κάιηζηα επξήκαηα ζεκεηώζεθαλ επάλσ ζην πιίλζηλν ηκήκα ηνπ δαπέδνπ κε ηα ιεπθά βόηζαια ζηηο γσλίεο ησλ πιίλζσλ. Ο ζπλδπαζκόο ησλ παξαπάλσ κπνξεί λα ζεκαίλεη όηη ηα πήιηλα πιαθίδηα ήηαλ κέξνο ελόο παηρληδηνύ (πηόληα), πνπ παηδόηαλ ζην ζπγθεθξηκέλν, ζεκεησκέλν κε ηηο πιίλζνπο θαη ηα βόηζαια, ρώξν ηνπ δαπέδνπ ηνπ δσκαηίνπ (ηακπιώ) εληζρπκέλν ίζσο θαη κε θάπνηα άιιε, μύιηλε ίζσο, θαηαζθεπή18. Δπηθξαηεί κάιηζηα ε άπνςε όηη ηα πνιπηειή εγρεηξίδηα ή θνληά μίθε δελ ήηαλ νύηε πνιεκηθά όπια νύηε ρξεζηκνπνηνύληαλ από ηνπο θαηόρνπο ηνπο ζε απιέο θαζεκεξηλέο πξαθηηθέο, αιιά κάιινλ ζε πεξηζηάζεηο κε επίζεκν ή πξνθαλή ηειεηνπξγηθό ραξαθηήξα. Πξνο ην παξόλ δελ κπνξνύκε λα πνύκε πεξηζζόηεξα, είλαη όκσο πηζαλό όηη ηα πεξίεξγα απηά δσγξαθηζηά παξαιιειεπίπεδα αλήθαλ ζε άηνκα πνπ είραλ ζηελ θαηνρή ηνπο θαη ρξεζηκνπνηνύζαλ, εθηόο άιισλ, πνιπηειή εγρεηξίδηα. Χρονολόγηζη και ζσμπεράζμαηα Ζ θαηαζηξνθή ηνπ θηεξίνπ, ζύκθσλα κε ηελ πξνθαηαξθηηθή εμέηαζε ηεο θεξακηθήο ηνπ ζηξώκαηνο θαηαζηξνθήο θαη ησλ δαπέδσλ ηνπ (Δηθ. 8), θαίλεηαη πσο 18 Σν ζέκα αλαπηύζζεηαη εθηελώο ζην Αξαβαληηλόο ππό έθδνζε. 12
- 13. ζεκεηώζεθε ζε πξώηκεθάζε ηεο ΤΔ ΗΗΗΒ219, όπσο καξηπξνύλ ηα κηθξνγξαθηθά αγγεία, νη ζθύθνη ηεο Οκάδαο Α, ε παληειήο απνπζία ζθύθσλ ηεο Οκάδαο Β ή ζθύθσλ κε ξόδαθα θαη ηα ραξαθηεξηζηηθά ζρήκαηα θαη δηαθνζκεηηθά ζέκαηα ηεο πεξηόδνπ20. Αληίζηνηρα, ζύκθσλα κε ηνπο αλαζθαθείο, ε κπθελατθή θεξακηθή από ην 19 ύκθσλα κε ηελ νξνινγία πνπ ρξεζηκνπνηνύλ νη Δ. French θαη Ph. Stockhammer γηα ηελ θεξακηθή ησλ αληίζηνηρσλ θάζεσλ ζηηο Μπθήλεο θαη ηελ Σίξπλζα (French – Stockhammer 2009, 177 πίλ. 1, 182 πίλ. 3, 183 πίλ. 4). Πξνο ην ηέινο ηεο ΤΔ ΗΗΗΒ1 έρνπλ ρξνλνινγεζεί από ηνπο αλαζθαθείο ηνπο θαη πνιινί άιινη ζεκαληηθνί ρώξνη εληόο ηεο Καδκείαο, νη νπνίνη ίζσο ζπζρεηίδνληαη ρξνλνινγηθά κε ην ελ ιόγσ θηήξην πνπ βξίζθεηαη ζηελ θνξπθή ηεο αθξόπνιεο. Μεηαμύ ησλ ρώξσλ απηώλ είλαη ην θηήξην ηνπ «Γσκαηίνπ ηνπ Θεζαπξνύ» (νηθ. Α. θαη . Σδώξηδε – Οδόο Πηλδάξνπ θαη Αληηγόλεο, Platon – Touloupa 1964, 860, Aravantinos 2001, 98, Darcque 2005-2006, pl. 157), ην εξγαζηήξην ρξπζνηερλίαο (νηθ. Γ. Κνξνπνύιε – Οδόο Πηλδάξνπ 29, Γεκαθνπνύινπ 1973-1974α, 430, 1974, 171), ην εξγαζηήξην θνζκεκάησλ από εκηπνιύηηκνπο ιίζνπο θαη ειεθαληόδνλην (νηθ. Α. Κόξδαηδε – Οδόο Οηδίπνδνο 14, Symeonoglou 1973, 21) ζην θέληξν ηεο Καδκείαο, ν ρώξνο κε ηα 60 πήιηλα ζθξαγίζκαηα, 56 από ηα νπνία ελεπίγξαθα (νηθ. Γ. Ληάγθα – Οδόο Οηδίπνδνο 1, Πηηεξόο 1983, 133, 1988, 98), ην εξγαζηήξην ειεθαληνπξγεκάησλ (νηθ. Μ. Λνύθνπ – Οδόο Πεινπίδνπ 31, Sampson 1985, 25, 29), ε «Οπινζήθε» (νηθ. Γ. Παπινγηαλλνπνύιινπ – Οδόο Πεινπίδνπ 28, Platon – Touloupa 1964b, Πιάησλ – Σνπινύπα 1965, 233, Γεκαθνπνύινπ 1973-1974γ, 441) θαη ηκήκα νηθίαο (νηθ. Γ. ηέθα – Οδόο Πεινπίδνπ 25, Γεκαθνπνύινπ 1975, 132) ζηελ αλαηνιηθή πιεπξά ηεο πόιεο, θαζώο θαη κπθελατθό θηίζκα ζηε βνξεηνδπηηθή πιεπξά ηνπ ιόθνπ ηεο αθξόπνιεο θαη εθηόο ηεο γξακκήο ηνπ ηείρνπο (νηθ. . Κνξνπνύιε, Γεκαθνπνύινπ 1978, 111), αλ θαη ηελ αζθαιέζηεξε ρξνλνιόγεζε ζηελ πεξίνδν απηή θαίλεηαη πσο δίλνπλ ην εξγαζηήξην ρξπζνηερλίαο ζην θέληξν ηεο πόιεο, θαζώο θαη ην ηκήκα νηθίαο πνπ αλαζθάθεθε ζηελ αλαηνιηθή πιεπξά ηεο (Andrikou 2006, 58). Έλαο πηζαλόο ρξνλνινγηθόο ζπζρεηηζκόο ηνπ «Γσκαηίνπ ηνπ Θεζαπξνύ» κε ηνλ ρώξν εύξεζεο ησλ πήιηλσλ ζθξαγηζκάησλ ζα κπνξνύζε ίζσο λα βαζηζηεί ζηελ αλαθνξά ηνπ αλζξσπσλπκίνπ a-e-ri-qo ζηελ πηλαθίδα TH Uq 434 θαη ζην ζθξάγηζκα TH Wu 76, εάλ απνδεηρζεί όηη όλησο πξόθεηηαη γηα ην ίδην πξόζσπν (Aravantinos – Godart – Sacconi 2006, 240, Aravantinos – Godart – Sacconi 2008, 30). Ζ ζπγθξηηηθή εμέηαζε ησλ θεξακηθώλ ζπλόισλ από όινπο απηνύο ηνπο ρώξνπο θαη ε κειέηε ησλ πηζαλώλ ζπγρξνληζκώλ ηνπο ζα επηηξέςεη ηε ρξνλνινγηθή θαη ηνπνγξαθηθή ζπζρέηηζε ησλ δηαθόξσλ αλαθηνξηθνύ ραξαθηήξα θηηζκάησλ ζηε κπθελατθή Θήβα ησλ κέζσλ ηνπ 13 νπ αη. π.Υ., αιιά θαη ηνλ πξνζδηνξηζκό ηεο έθηαζεο ηεο θαηαζηξνθήο πνπ ζπλέβε ηελ επνρή απηή ζηελ Καδκεία. Βι. ζρεηηθά Andrikou 1999, 87, 2006, 58, Aravantinos 1985, Γεκαθνπνύινπ 1988, 79, θαη Dakouri-Hild 2001, 106-107. 20 Γηα ηελ θεξακηθή ηεο ΤΔ ΗΗΗΒ ζηε Βνησηία βι. Andrikou 1999 θαη 2006, Mountjoy 1983, 18-28, 32- 43, 53-55, 64-66, 72-77, 86-93, 99-102, 104, 106, 111-112 θαη 1999, 671-680, Vitale 2006, 191-193, ελώ γηα ηελ αληίζηνηρε ησλ Μπθελώλ θαη ηεο Σίξπλζαο βι. French – Stockhammer 2009, θαζώο θαη Vitale 2006, 180-186. Γηα θξηηηθή αλαζθόπεζε ησλ δεδνκέλσλ από ηελ Ζπεηξσηηθή Διιάδα βι. γεληθόηεξα Vitale 2006. 13
- 14. γεηηνληθό νηθόπεδν Παλαγησηνπνύινπ-Παπαγεσξγίνπρξνλνινγείηαη εληόο ηεο ΤΔ ΗΗΗΒ121, ελώ εθείλε από ην όκνξν νηθόπεδν ηάηθνπ γεληθόηεξα ζηελ ΤΔ ΗΗΗΒ22. Καηά ζπλέπεηα, από ηνλ ζπλδπαζκό ησλ αξραηνινγηθώλ δεδνκέλσλ ησλ παιαηόηεξσλ αλαζθαθώλ κε απηά ηεο πξόζθαηεο έξεπλαο ζηελ θνξπθή ηεο Καδκείαο δηαπηζηώλεηαη όηη ζηελ πεξηνρή απηή ηεο αθξόπνιεο ππήξρε, ηνπιάρηζηνλ θαηά ην πξώην κηζό ηνπ 13νπ αη. π.Υ., κηα αξθεηά ππθλνδνκεκέλε θαη πνιπηειήο ζπλνηθία ηεο κπθελατθήο Θήβαο. Γηαπηζηώλεηαη έλα ηνπιάρηζηνλ κλεκεηώδεο θηεξηαθό αλαθηνξηθό ζπγθξόηεκα, ε έθηαζε ηνπ νπνίνπ ηεθκαίξεηαη από ηα πεληρξά έζησ αξρηηεθηνληθά ηνπ θαηάινηπα, από ηνλ ίδην πξνζαλαηνιηζκό ησλ ηνίρσλ ηνπ, από ηα ιηγνζηά ίρλε ηνηρνγξαθηώλ θαη από άιια θηλεηά επξήκαηα. Ηδηαίηεξα ε πεξίπησζε ηνπ θηεξίνπ πνπ απνθαιύθζεθε πξόζθαηα ζην ςειόηεξν ζεκείν ηεο ηεηρηζκέλεο αθξόπνιεο, ε δηακόξθσζε ησλ ρώξσλ ηνπ, νη δηαζηάζεηο θαη ν ηύπνο ησλ αξρηηεθηνληθώλ ηνπ ιεηςάλσλ, ε θεξάκσζε, ν ηνηρνγξαθηθόο ηνπ δηάθνζκνο, θαζώο επίζεο θαη ηα ειάρηζηα αιιά εμαηξεηηθά επξήκαηά ηνπ επηκαξηπξνύλ, παξά ηελ ειιηπή ηνπ δηαηήξεζε θαη ηνλ πεξηνξηζκέλν ρώξν ηεο ζσζηηθήο αλαζθαθηθήο έξεπλαο, ηελ ηδηαίηεξα ζεκαληηθή ιεηηνπξγία ηνπ ζην πιαίζην ηεο θεληξηθήο αλαθηνξηθήο δηνίθεζεο ηεο πεξηόδνπ απηήο ζηε κπθελατθή Θήβα23. ΒΗΒΛΗΟΓΡΑΦΗΑ Andrikou E., 1999. The pottery from the destruction layer of the Linear B archive in Pelopidou street, Thebes, ζην Deger-Jalkotzy S. – Hiller st. – Panagl O. (επηκ.), Floreant Studia Mycenaea. Akten des X. Internationalen Mykenologischen Colloquiums in Salzburg vom 1.-5. Mai 1995, Wien, 79-102. Andrikou E., 2006. The Late Helladic III Pottery, ζην Andrikou E. – Aravantinos V.L. – Godart L. – Sacconi A. – Vroom J., Thèbes. Fouilles de la Cadmée II. 2. Pisa- Roma, 11-179. 21 Γεκαθνπνύινπ 1973-1974β, 436, Γεκαθνπνύινπ – Κόλζνια 1978, 78, 88. 22 Αξαβαληηλόο 1982. 23 Γηα ηε κπθελατθή αλαθηνξηθή δηνίθεζε ηεο Θήβαο βι. γεληθόηεξα Aravantinos 1995. Ζ κειέηε γηα ηε δεκνζίεπζε ησλ αλαζθαθηθώλ επξεκάησλ από ην κπθελατθό ζπγθξόηεκα ζηελ θνξπθή ηεο Καδκείαο βξίζθεηαη ήδε ζε εμέιημε κε ρξεκαηνδόηεζε ηνπ Institute for Aegean Prehistory (INSTAP). Ζ ηειηθή δεκνζίεπζε πξόθεηηαη λα ιάβεη ηνλ ηίηιν Kadmeia II, ζπλερίδνληαο έηζη ηε ζεηξά πνπ εγθαηληάζηεθε κε ηε δεκνζίεπζε ηεο αλαζθαθήο ηνπ νηθνπέδνπ Α. Κόξδαηδε (Symeonoglou 1973). 14
- 15. Αξαβαληηλόο Β., 1982.Οδόο Γίξθεο 25 θαη Δπξπδίθεο (νηθόπεδν Αθώλ ηάηθνπ), ΑΓ 37, Χρονικά, 165. Αξαβαληηλόο Β., 2010. Το Αρταιολογικό Μοσζείο Θηβών. Αζήλα. Αξαβαληηλόο Β., ππό έθδνζε. Μπθελατθά παξάδνμα αληηθείκελα από ηε Θήβα, ζην Πρακηικά ηοσ 6οσ Γιεθνούς Σσνεδρίοσ Βοιωηικών Μελεηών, Ληβαδεηά, 10-12 επηεκβξίνπ 2010. Aravantinos V.L., 1985. Nuovi elementi sulle catastrofi nella Tebe micenea. Osservazioni preliminari, ζην Musti D. (επηκ.), Le Origini dei Greci. Dori e Mondo Egeo, Roma-Bari, 349-357. Aravantinos V.L., 1995. Old and New Evidence for the Palatial Society of Mycenaean Thebes: an Outline, ζην Laffineur R. – Niemeier W.-D. (επηκ.), Aegaeum 12: POLITEIA: Society and State in the Aegean Bronze Age. Proceedings of the 5th International Aegean Conference, University of Heidelberg, Archäologisches Institut, 10-13 April 1994. Liège, 613-622. Aravantinos V.L., 2001. Contenu, contexte et fonction du “trésor » du palais mycénien de Thèbes (Béotie) : une approche économique et administrative, Ktema 26, 87-99. Aravantinos V.L., 2010. Mycenaean Thebes: old questions, new answers, ζην Boehm I. – Müller-Celka S. (επηκ.), Espace Civil, Espace Religieux en Égée durant la Période mycénienne, Paris, 51-72. Αξαβαληηλόο Β. – Φάππαο Η., 2009. Σα κπθελατθά λεθξνηαθεία ησλ Θεβώλ: πξνθαηαξθηηθό ζρέδην κειέηεο, ζην Λνύθνο Υ. – Ξηθαξάο Ν. – Παηεξάθε Κ. (επηκ.), Ubi dubium ibi libertas: Τιμηηικός Τόμος για ηον Καθηγηηή Νικόλα Φαράκλα, Ρέζπκλν, 87-122. Aravantinos V.L. – Godart L. – Sacconi A., 2006. La chronologie du Linéaire B, ζην Andrikou E. – Aravantinos V.L. – Godart L. – Sacconi A. – Vroom J., Thèbes. Fouilles de la Cadmée II. 2. Pisa-Roma, 235-257. Aravantinos V.L. – Godart L. – Sacconi A., 2008. La tavoletta TH Uq 434, ζην Sacconi A. – del Freo M. – Godart L. – Negri M. (επηκ.), Colloquium Romanum. Atti del XII Colloquio internazionale di micenologia, Roma, 20-25 febbraio 2006, Pasiphae I, Roma, 23-33. Dakouri-Hild Α., 2001. The House of Kadmos in Mycenaean Thebes reconsidered: architecture, chronology, and context, BSA 96, 81-122. Darcque P., 2005-2006. L’habitat mycénien. Formes et fonctions de l’espace bâti en Grèce continentale à la fin du IIe millénaire avant J.-C., Paris. Γεκαθνπνύινπ Κ., 1973-1974α. Οδόο Πηλδάξνπ 29, ΑΓ 29, Χρονικά, 430-433. 15
- 16. Γεκαθνπνύινπ Κ., 1973-1974β.Οδόο Πηλδάξνπ θαη Γίξθεο, ΑΓ 29, Χρονικά, 433- 437. Γεκαθνπνύινπ Κ., 1973-1974γ. Οδόο Πεινπίδνπ 28, ΑΓ 29, Χρονικά, 441. Γεκαθνπνύινπ Κ., 1974. Μπθελατθόλ αλαθηνξηθόλ εξγαζηήξηνλ εηο Θήβαο, ΑΑΑ 7, 162-173. Γεκαθνπνύινπ Κ., 1975α. Οδόο Πεινπίδνπ 25 (νηθόπεδν Γεκ. ηέθα), ΑΓ 30, Χρονικά, 131-133. Γεκαθνπνύινπ Κ., 1975β. Οδόο Πεινπίδνπ θαη Αληηγόλεο (νηθόπεδν Γ. Σζηγθξή –. Μαθξή), ΑΓ 30, Χρονικά, 133. Γεκαθνπνύινπ Κ., 1978. Οηθόπεδν ση. Κνξνπνύιε, ΑΓ 33, Χρονικά, 108-112. Γεκαθνπνύινπ Κ., 1988. Σν κπθελατθό αλάθηνξν ηεο Θήβαο. Πξνβιήκαηα ηαύηηζεο θαη ρξνλνιόγεζεο, ζην Μπεθηάξεο Α. (επηκ.), Πρακηικά Α΄ Γιεθνούς Σσνεδρίοσ Βοιωηικών Μελεηών, Θήβα 10-14 Σεπηεμβρίοσ 1986, Αζήλα, 75-87. Demakopoulou K., 1990. Palatial and Domestic architecture in Mycenaean Thebes, ζην Darcque P. – Treuil R. (επηκ.), L’habitat égéen préhistorique. Actes de la table ronde international organisée par la Centre National de la Recherche Scientifique, l’Université de Paris I et l’École Française d’Athènes (Athènes, 23-25 juin 1987), BCH Suppl. XIX, Paris, 307-317. Γεκαθνπνύινπ Κ. – Κόλζνια Νη., 1975. Λείςαλα Πξσηνειιαδηθνύ, Μεζνειιαδηθνύ θαη Τζηεξνειιαδηθνύ νηθηζκνύ ζηε Θήβα, ΑΓ 30, Μελέηες, 44-89. French E., 1961. The development of Mycenaean terracotta figurines, with special reference to unpublished material from Mycenae, αδεκνζίεπηε δηδαθηνξηθή δηαηξηβή, University of London. French E. – Stockhammer Ph., 2009. Mycenae and Tiryns. The pottery of the second half of the thirteenth century BC – contexts and definitions, BSA 104, 175-232. Galanakis Y., ππό έθδνζε. The Gabled Roof in Mycenaean Architecture: Re- considering the Evidence, OJA. Ηαθσβίδεο π., Περαηή. Το Νεκροηαθείον. Αζήλα 1970. Ηαθσβίδεο π., 1989. Γλας Ι, Αζήλα. Iakovidis Sp., 1990. Mycenaean roofs: form and construction, ζην Darcque P. – Treuil R. (επηκ.), L’habitat égéen préhistorique. Actes de la table ronde international organisée par la Centre National de la Recherche Scientifique, l’Université de Paris I et l’École Française d’Athènes (Athènes, 23-25 juin 1987), BCH Suppl. XIX, Paris, 147-160. Κεξακόπνπιινο Α., 1917. Θηβαϊκά, ΑΓ 3. 16
- 17. Kilian-Dirlmeier I., 1993.Die Schwerter in Griechenland (außerhalb der Peloponnes), Bulgarien und Albanien, Prähistorische Bronzefunde IV.12, Stuttgart. Κόλζνια Νη., 1981. Προμσκηναϊκή Θήβα. Αζήλα. Mountjoy P.A., 1983. Orchomenos V. Mycenaean Pottery from Orchomenos, Eutresis and other Boeotian Sites. München. Mountjoy P.A., 1999. Regional Mycenaean Decorated Pottery. Rahden/Westf. Νηάθνπξε-Hild Α., 2008. Ζ «Οηθία ηνπ Κάδκνπ»: ε κέρξη ηώξα (2000) έξεπλα πάλσ ζηελ αξρηηεθηνληθή θαη ηελ ρξνλνιόγεζε, ζην Αξαβαληηλόο Β. (επηκ.), Πρακηικά Γ΄ Γιεθνούς Σσνεδρίοσ Βοιωηικών Μελεηών, Λιβαδειά 9-12 Σεπηεμβρίοσ 2000, Αζήλα, 203-218. Παπάδνγινπ-Μαληνπδάθε Λ., 1990. Oξρνκελόο, ζην Γεκαθνπνύινπ Κ. (επηκ.), Tροία, Mσκήνες, Tίρσνς, Oρτομενός. Eκαηό τρόνια από ηο θάναηο ηοσ Eρρίκοσ Σλήμαν, Αζήλα, 130-136. Πηηεξόο Υξ., 1981. Οδόο Οηδίπνδνο 1 (νηθόπεδν Γεκ. Ληάγθα), ΑΓ 36, Χρονικά, 191. Πηηεξόο Υξ., 1983. Οδόο Οηδίπνδνο 1 (νηθόπεδεν Γ. Ληάγθα), ΑΓ 38, Χρονικά, 131- 134. Πηηεξόο Υξ., 1988. Σνπνγξαθηθέο παξαηεξήζεηο ζηελ αθξόπνιε ηεο Καδκείαο, ζην Μπεθηάξεο Α. (επηκ.), Πρακηικά Α΄ Γιεθνούς Σσνεδρίοσ Βοιωηικών Μελεηών, Θήβα 10-14 Σεπηεμβρίοσ 1986, Αζήλα, 95-112. Πιάησλ Ν. – Σνπινύπα Δ., 1965. Καδκείνλ. Οηθόπεδνλ Γεκ. Παπινγηαλλνπνύινπ (Πεινπίδνπ 28), ΑΓ 20, Χρονικά, 233-235. Πνιπρξνλάθνπ-γνπξίηζα Ν., 2002-2005. Μπθελατθά πήιηλα πιαθίδηα: έλα λέν εύξεκα από ηα Γιπθά Νεξά Αηηηθήο, ΑΑΑ 35-38, 199-204. Pitt R.Κ., 2009. Archaeology in Greece. Boeotia, AR 2008-2009, 45-46. Platon N. – Touloupa E., 1964a. Oriental Seals from the Palace of Cadmus : unique discoveries in Boeotian Thebes, ILN 1964 (November 28), 859-861. Platon N. – Touloupa E., 1964b. Ivories and Linear-B from Thebes, ILN 1964 (December 5), 896-897. ππξόπνπινο Θ., 1971. Νένλ Καδκείνλ, ΑΓ 26, Χρονικά, 202-209. Sampson A., 1985. La destruction d’un atelier palatial Mycénien à Thèbes, BCH 109, 21-29. Symeonoglou S., 1973. Kadmeia I. Mycenaean Finds from Thebes, Greece. Excavation at 14 Oedipus St. Göteborg. 17
- 18. Symeonoglou S., 1985.The Topography of Thebes from the Bronze Age to Modern Times. Princeton. Tournavitou I., 1995. The Ivory Houses at Mycenae, BSA Suppl. 24. Athens. Vitale S., 2006. The LH IIIB – LH IIIC transition on the Mycenaean Mainland. Ceramic phases and terminology, Hesperia 75, 177-204. Winter N.A., 1993. Greek Architectural Terracottas from the Prehistoric to the End of the Archaic Period, Oxford. 18
- 19. Abstract Our picture of Mycenaean Thebes during the 13th century BC has been significantly improved by a recent rescue excavation that was conducted in a plot in the southern and highest part of Kadmeia. The finds from this excavation complete those from older digs in neighbouring plots and reveal the existence of a large building complex in the area, with very spacious rooms stretching on successive terraces. The impressive yet fragmentary remains of a large building were revealed under a thick destruction layer, sealed by pan and cover roof tiles of several sizes. This building was most probably part or annex of the Mycenaean palace, with walls built according to the cyclopean system. A great amount of vases, wall-painting fragments, a bronze sword with golden nailheads and other finds come from inside these rooms, while the most important finds are two clay, six-sided small plaques with through holes for hanging and painted decoration of fish on the one and a palm tree and a chess interchangeably on the other. The location of the recently discovered building on the highest part of the walled acropolis, the internal arrangement of its rooms, the dimensions and type of the architectural remains, its wall-paintings, as well as the rare finds, attest to its especially significant function in the context of the central palatial administration of this period in Thebes, in spite of its very fragmentary preservation. 19
- 20. ΚΑΣΑΛΟΓΟ ΔΗΚΟΝΩΝ Δηθ. 1:Ζ ζέζε ηνπ κπθελατθνύ ζπγθξνηήκαηνο ησλ νηθνπέδσλ η. Θενδώξνπ, Ζι. θαη η. ηάηθνπ, Ξ. Παλαγησηνπνύινπ & Υ. Παπαγεσξγίνπ ζε ζρέζε κε άιινπο αλεζθακκέλνπο ΤΔ ΗΗΗΒ ρώξνπο ηεο Καδκείαο. Δηθ. 2: Σκήκα ηνπ κπθελατθνύ δαπέδνπ από πήιηλεο πιίλζνπο θαη βόηζαια από ην νηθόπεδν Ζι. θαη η. ηάηθνπ. Δηθ. 3: Σα νηθνδνκηθά θαηάινηπα ηεο ΤΔ ΗΗΗΒ (κε έληνλν ρξώκα) ζηα όκνξα νηθόπεδα η. Θενδώξνπ, Ζι. θαη η. ηάηθνπ, Ξ. Παλαγησηνπνύινπ & Υ. Παπαγεσξγίνπ ζηελ θνξπθή ηεο Καδκείαο. Δηθ. 4: Σα νηθνδνκηθά θαηάινηπα ηνπ κπθελατθνύ θηεξίνπ ηνπ νηθνπέδνπ η. Θενδώξνπ. Λήςε από ΝΑ. Δηθ. 5: Σκήκα ηνπ ζηξώκαηνο θαηαζηξνθήο κε πεζκέλνπο θεξάκνπο θαη αγγεία από ην κπθελατθό θηήξην ζην νηθόπεδν η. Θενδώξνπ. Δηθ. 6: ηξσηήξαο θέξακνο από ην ζηξώκα θαηαζηξνθήο ηνπ κπθελατθνύ θηεξίνπ ζην νηθόπεδν η. Θενδώξνπ. Δηθ. 7: Καιππηήξαο θέξακνο από ην ζηξώκα θαηαζηξνθήο ηνπ κπθελατθνύ θηεξίνπ ζην νηθόπεδν η. Θενδώξνπ. Δηθ. 8: Κεξακηθή ηππνινγία από ηα δάπεδα θαη ην ζηξώκα θαηαζηξνθήο ηνπ κπθελατθνύ θηεξίνπ ζην νηθόπεδν η. Θενδώξνπ. Δηθ. 9: Σν πήιηλν εμαεδξηθό παξαιιειεπίπεδν (ΜΘ 44735) κε ηα ζπλεπξήκαηά ηνπ, ράιθηλν εγρεηξίδην θαη ρξπζή εθειίδα, από ην γσληαθό δσκάηην ηνπ νηθνπέδνπ η. Θενδώξνπ. Δηθ. 10: Σν πήιηλν εμαεδξηθό παξαιιειεπίπεδν (ΜΘ 44734) θαη ν καξκάξηλνο κύθεηαο μίθνπο από ην πιίλζηλν δάπεδν ηνπ νηθνπέδνπ Ζι. θαη η. ηάηθνπ. 20
- 21.
- 22.
- 23.
- 24.
- 25. Δηθ. 8 25
- 26.