Materia de Historia de 4º da ESO. Castroverde. Transformacións politicas e socioeconómicas no século XIX. LIberalismo, nacionalismo e imperialismo: activismo revolucionario para a transformación de Europa. Novo modelo social e movemento obreiro A exclusión ds mulleres do espazo público e a súa loita pola igualdade sufraxismo e dereito á educación.

1. 1
SEGUNDO TRIMESTRE
A parte da que xa nos examinamos no primeiro trimestre non entra, pero o que ven nestas fotocopias si.
Os contidos van moi resumidos porque imos con moito retraso
TEMAS 2 e 3
Transformacións políticas e socioeconómicas no século XIX.
Revolución industrial. Liberalismo, nacionalismo e imperialismo: activismo
revolucionario para a transformación de Europa. Novo modelo social e
movemento obreiro. A exclusión das mulleres do espazo público e a súa
loita pola igualdade: sufraxismo e dereito á educación.
Introdución:
En 4º da ESO estudamos a Idade Contemporánea, é dicir, a Idade na que estamos hoxe en día. E porqué
estudamos historia Contemporánea?. Porque así poderemos entender mellor o mundo no que vivimos.
A Idade Contemporánea comeza coa Revolución Francesa en 1789, o momento no
que a burguesía tomou as rendas do poder por primeira vez. O século XIX é o século da
burguesía xa que conseguirá impoñer o tipo de política, de economía e de sociedade no
que sae máis beneficiada.
No primeiro trimestre vimos o Antigo Réxime, o que había xusto antes da Revolución
Francesa:
- A poboación non era igual ante a lei. A sociedade dividíase en privilexiados e non privilexiados, algo
que viña xa da época feudal. A clase dominante era a nobreza.
- A soberanía tíñaa a monarquía. O rei ou raíña concentraba os tres poderes (lexislativo, executivo e
xudicial). Era a época do Absolutismo.
- A economía era tradicional e de subsistencia.
- No século XVIII os ilustrados e ilustradas criticaron estas características do Antigo Réxime, poñendo
as bases do que no século XIX será o liberalismo.
Tamén vimos como xa durante o Antigo Réxime comezou en Gran Bretaña o que chamamos Revolución
Industrial. A máquina de vapor, inventada xa no século XVIII, acabará revolucionando a forma de producir e de
transportar os bens.
No século XIX prodúcense unha serie de cambios económicos, políticos e sociais que son característicos da
Idade Contemporánea. Iso é o que se estuda nos temas 2 e 3:

2. 2
- Cambios económicos: a Revolución Industrial. Xa a tratamos no primeiro trimestre. Prodúcese unha
revolución na forma de producir e nos medios de transporte que cambian por completo o mundo occidental. A
economía xa non será de subsistencia e tradicionial, senón que será comercial e capitalista.
- Cambios políticos: as Revolucións liberais. A burguesía é a clase dominante do século XIX. Tomará
as rendas do poder a través de revolucións. Acabará co absolutismo e instaurará un novo sistema político no
que a soberanía a terá o pobo.
- Novas ideoloxías: liberalismo, nacionalismo e imperialismo. Xurde o nacionalismo, empézase a
reivindicar que as fronteiras dos Estados coincidan coas fronteiras raciais, lingüísticas, históricas etc., ben
sexa para separarse un territorio ou para xuntarse varios. Por outra parte, a burguesía crerá que o seu
poderío económico demostra que son unha civilización superior ás demais e que teñen o deber de civilizar
outros continentes (e de paso explotalos economicamente): xurde o imperialismo.
- Cambios sociais: a revolución industrial e os cambios políticos, producirán enormes cambios na
sociedade. Agora o pobo ten a soberanía e hai igualdade ante a lei. Pero o que parece algo positivo para
toda a poboación, resultou ser positivo só para os máis adiñeirados: a burguesía. A sociedade xa non se
dividirá en privilexiados e non privilexiados, xa non haberá estamentos; pero agora haberá unha división en
clases sociais, na que a clase traballadora sairá enormemente prexudicada.
O liberalismo político:
Cando a burguesía se decatou de que os reis absolutos non ían
cambiar a fondo o sistema político, económico e social, xurdiu a
necesidade de alcanzar o poder para conseguir realizar cambios
profundos e acabar co Antigo Réxime. Chamamos revolucións
burguesas ao proceso de conquista do poder por parte da
burguesía. O exemplo mais claro foi a Revolución Francesa (1789).
O liberalismo político foi o pensamento no que se apoiaron as revolucións burguesas. Esta ideoloxía política
deriva do pensamento ilustrado: foron os pensadores da ilustración os que aportaron os principais conceptos do
liberalismo como a separación de poderes (Montesquieu) o a soberanía nacional (Rousseau).
Os principios que defende o liberalismo son:
- Igualdade xurídica e dereitos naturais. O liberalismo
considera, en teoría, que todos os individuos deben ser iguais ante
a lei e ter os mesmos dereitos, ao contrario do que sucedía no
Antigo Réxime, no que había privilexios reservados a
determinados estamentos. Defenden que hai unha serie de
dereitos fundamentais que teñen todos os seres humanos e que
toda sociedade e sistema político debe defender e protexer. Estes dereitos naturais son a liberdade1, a
propiedade e a igualdade ante a lei. Pero na práctica limitaron dereitos como o político, xa que o sufraxio
1 Liberdade de movementos, de residencia,depensamento, de opinión,de relixión,dereunión, de asociación,detraballo,de
empresa, de mercado...

3. 3
quedou reservado aos homes que tiñan unha determinada capacidade económica (sufraxio censatario),
deixando fóra ás mulleres e a determinados grupos pola súa cor ou etnia.
- Soberanía nacional. Fronte á soberanía real
(do rei) de orixe divino característica das monarquías
absolutas do Antigo Réxime, o liberalismo defendeu a idea
da soberanía nacional, é dicir, a soberanía a ten o pobo.
- Separación de poderes. Fronte á concentración de
poderes do Antigo Réxime, o liberalismo defendeu a limitación
do poder e a súa división funcional en tres grandes áreas:
executivo, lexislativo e xudicial, exercidas por distintas
institucións: Goberno, Parlamento e Tribunais. Con este
sistema pretendíase impedir as arbitrariedades e os abusos do
poder.
- Constitucións escritas e declaracións de dereitos. A garantía dos dereitos e
liberdades e os poderes do Estado deben estar recollidos por escrito en solemnes
Declaracións de dereitos e fundamentalmente nunha constitución ou lei suprema da
organización do Estado. A primeira constitución foi a dos EE.UU en 1787, seguida das
constitucións da Francia Revolucionaria e a Constitución española de 1812.
O liberalismo é a expresión ideolóxica dos intereses das clases burguesas, convertidas nos grupos dominantes
da sociedade no século XIX grazas ao desenvolvemento e expansión da revolución industrial e o triunfo das
revolucións políticas.
Co paso do tempo o liberalismo dividirase en dúas tendencias:
 O liberalismo doutrinario, que defende os intereses da clase alta: soberanía nacional
con sufraxio censatario.
 O liberalismo democrático, que defende os intereses das clases medias: soberanía
popular e sufraxio universal.
O capitalismo:
No Antigo Réxime había un sistema económico tradicional e de subsistencia. A produtividade era baixa e a
meirande parte do que se producía era para consumo propio e non para o comercio. A Revolución Industrial do
século XIX cambia totalmente o sistema económico. Agora a produción e a produtividade son moi altas e o comercio
aumenta vertixinosamente. Xa non é unha economía tradicional, pasando a ser unha
economía capitalista.
O capitalismo é un sistema de organización económica en que o protagonista é o capital.
O capital é todo o que nos vale para producir beneficios2: diñeiro, mercadorías, materias
2 Producir beneficios =gañar cartos.

4. 4
primas e tamén terras, edificios, fábricas, etc. No capitalismo puro o Estado3 non regula a economía, non é o goberno
nin o parlamento o que di quén pode fabricar qué, cando, onde, etc. Quen regula a economía no capitalismo é o
mercado, é dicir a oferta e a demanda.
A oferta é a cantidade de bens ou servizos que se quere vender e a demanda é
a cantidade de bens ou servizos que a xente quere comprar. Se un ben escaso é
moi demandado (a demanda é alta e a oferta é baixa) sube o seu prezo. Como o
prezo de venta é alto, haberá máis empresarios dispostos a fabricalo. Ao fabricarse
máis ese ben aumenta a oferta, equilibrándose a balanza e diminuíndo o prezo.
Os partidarios deste sistema defenden que as persoas donas do capital, ou sexa capitalistas, están moi
motivadas a investir para obter beneficio e enriquecerse, creando así riqueza e postos de traballo. Malia isto, o
traballo é unha mercadoría máis , e está suxeito á lei da oferta e a demanda. A clase traballadora recibe un salario
máis alto ou tan baixo que pode chegar ao grao de explotación, en función do número de traballadores e
traballadoras e da cualificación que teñan.
O capitalismo foi defendido por economistas xa a comezos da revolución industrial, no
século XVIII. O economista máis coñecido é Adam Smith. Nos seus escritos defendeu a
liberdade como o principio que debe rexer a actividade económica. Argumentaba que o
mercado baseado no libre xogo da oferta e a demanda é a base da riqueza dos individuos e
das nacións. O Estado debe intervir só para impartir xustiza entre os particulares e garantir a
liberdade económica.
Nacionalismo:
O nacionalismo é unha das novidades do século XIX e algo moi característico dos nosos tempos. No Antigo
Réxime os territorios pertencían a un rei ou raíña e cambiaban de mans en función de herdanzas e matrimonios. No
século XIX o pobo terá a soberanía. O concepto de nación agora ten outro sentido. Algúns entendían que a nación
era algo cultural, que se foi creando ao longo dos séculos de forma involuntaria. Para estes a nación e o territorio
habitado por xente que comparte unhas tradicións, unha cultura, unha lingua, unha historia... Para outros a nación
sería máis ben algo que voluntariamente decide a cidadanía dun territorio para compartir as mesmas leis.
Isto provocou movementos nacionalistas separatistas e movementos nacionalistas unificadores:
 Movementos separatistas:
- Así por exemplo Bélxica se separou dos Países Baixos en 1830.
- O Imperio Turco foise fragmentando ao longo de todo o século XIX: Grecia, Serbia, Romanía,
Montenegro, Bulgaria e Albania.
- Irlanda, que pertencía a Gran Bretaña comezou movementos independentistas, pero non
acadará a independencia ata o século XX.
3 O poder dun país.

5. 5
 Movementos unificadores:
- Italia. Italia estaba formada por múltiples Estados, pero compartían
unha mesma lingua. Sentíanse un mesmo pobo e acadaron a unidade
na segunda metade do século XIX (1861).
- Alemaña. A principios de século Alemaña non existía. Era un territorio
formado por 39 Estados. Nun primeiro momento o que tiveron foi unha
serie de alianzas políticas e
económicas. Foise
conformando un sentimento
nacionalista que acabou
conseguindo a unificación en
1871, nacendo o Imperio
Alemán, o II Reich, que se
converteu nunha gran potencia.
O Imperialismo:
Durante o século XIX as potencias europeas capitalistas e industrializadas lanzáronse á conquista de territorios
en Asia, África e Oceanía. O país que conquista é a metrópole, e as colonias son os territorios conquistados.
O imperialismo non era algo novo, pois xa na Idade Antiga houbo grandes imperios e
na Idade Moderna, por exemplo, España e Portugal foron imperios impresionantes. Pero
no século XIX alcanzou a súa maior intensidade. Isto debeuse á industrialización. A
diferenza tecnolóxica entre as metrópoles e as colonias era moito maior. Os capitalistas da
metrópole aproveitaron o imperialismo para conseguir materias primas baratas para a súa
industria e novos mercados onde vender os seus produtos elaborados. Ademais
estableceron unha lexislación moi beneficiosa para eles, de forma que non tiveran que
pagar tributos aduaneiros para vender os seus produtos pero houbera trabas á importación
dos produtos das colonias que puideran prexudicar á industria da metrópole. A economía
liberal de libre mercado era libre só cando conviña á burguesía.
As potencias conquistaron lugares estratéxicos para controlar rutas marítimas e terrestre importantes, pero
tamén expandían o seu territorio simplemente para aumentar o seu prestixio e fortalecer o orgullo nacional. Tiñan
unha ideoloxía racista. Os occidentais estaban convencidos de que a raza branca era superior e que isto lles daba
dereito a dominar outros pobos, que consideraban atrasados e inferiores. Pensaban que tiñan a misión de civilizalos
e convertelos ao cristianismo. Parte deste pensamento aínda perdura agochado nalgunhas persoas, que senten que
os países occidentais (Europa e Norteamérica) son os protagonistas da historia e os posuidores da única cultura
válida.

6. 6
O imperialismo acelerouse a partir de 1870. A
carreira colonial provocaba tensións entre as potencias,
que se reuniron e negociaron, repartíndose entre elas
continentes enteiros. Así, na conferencia de Berlín de
1885, o territorio africano pasou a mans dos principais
Estados europeos.
O imperio británico foi o maior. O seu momento de
maior esplendor foi durante o reinado de Vitoria I (1839 –
1901). Posuíu colonias en todos os continentes e
dominou puntos estratéxicos para controlar as rutas
marítimas (Xibraltar, Suez, Hong Kong...). A India era a
colonia máis importante. Isto é a orixe de que o idioma
inglés estea tan estendido polo mundo.
A segunda potencia foi o imperio francés.
España, polo contrario, foi perdendo territorios en vez de gañalos. A derrota máis desmoralizadora para España
foi a perda das últimas colonias en 1898, a mans dos EE.UU. que daquela eran aínda unha potencia emerxente e
non tiña o peso que ten hoxe en día. A derrota foi vivida en España como unha gran humillación e tivo gran
repercusión cultural e política.
O imperialismo explica a situación actual dos Países Subdesenvolvidos
e retrata de forma moi clara o carácter do liberalismo e do capitalismo. Unha
vez conquistado un territorio, iniciábase a súa explotación. Os colonizadores
apoderábanse das terras e convertíanas en grandes plantacións onde se
cultivaban produtos que non podían cultivarse en Europa (café, azucre,
cacao, té ou caucho) ou ben explotabana riqueza de minerais do seu
subsolo (ouro, carbón, diamantes...).
A poboación nativa proporcionaba man de obra barata e, en moitos
casos, era maltratada e sometida a situacións próximas a escravitude4.
A poboación occidental nas colonias, a pesar das correntes migratorias
cara as colonias, era pequena, comparada coa poboación autóctona. Pero a pesar de ser un grupo minoritario, eran
os que ocupaban os principais cargos e controlaban a economía: eran os altos mandos da administración, do
exército, os grandes propietarios agrícolas e os representantes e directivos das grandes empresas. A poboación
branca vivía nun barrio propio, apartado e luxoso.
A poboación nativa vivía nunha situación de pobreza e falta de dereitos, que contrastaba coas grandes
declaracións de dereitos liberais. A igualdade ante a lei que proclamaban coa boca moi chea, non era tan real na
4 A trata de escravos ea escravitudefóronseprohibindo nos distintos paísesao longo do século XIX. Pero por exemplo, nalgúns
Estados de EE.UU. non se aboliu a escravitudeata ben entrada a segunda metade do século XIX. E unha vez abolida a
escravitude,perduraron costumes e tratamentos moi próximos a ela.

7. 7
práctica pois non incluía nin ás mulleres (a metade da poboación tanto da metrópole como da colonia), nin aos pobos
colonizados (a meirande parte da poboación do mundo).
Novo modelo social e movemento obreiro
O liberalismo terminou coa división social en
estamentos pechados, propia do Antigo Réxime. Ao acadar
o poder lexislan eliminando os privilexios feudais da
nobreza e declarando a igualdade ante a lei (aínda que xa
sabemos que tal igualdade só abranguía aos seres
humanos que fosen varóns e de raza branca). Desta
maneira confórmase o que chamamos a sociedade de
clases. Os homes nacían iguais en dereitos e obrigas, e a
diferenza entre eles era unicamente de carácter económico.
Así por exemplo, cando se establecía o sufraxio censatario,
só podían votar os homes cunha determinada capacidade
económica, pero todo home que acadase esa capacidade
económica entraba por dereito nese censo e podía, xa que
logo, votar.
No século XIX o grupo maioritario seguiu sendo o
campesiñado, que foi descendendo segundo avanzaba o
século por mor da industrialización. Pero xurdiron novos
grupos sociais que tiveron un gran protagonismo: a pequena burguesía (clase media) e a clase obreira.
A situación do campesiñado era moi variada nos diferentes países de Europa. Onde peor era
a súa situación económica e social era en Europa do leste, onde moitos seguiron sendo servos
ata comezos do século XX. Isto terá moita importancia á hora de entender as revolucións
comunistas das que falaremos nos próximos temas.
Moitos destes campesiños acabaron emigrando ás cidades onde conformaron unha nova clase social, a clase
obreira, á que os marxistas chamaron proletariado. A clase obreira estaba formada por todas aquelas persoas que
traballaban na industria: homes, mulleres e tamén nenos e nenas. Realizaban tarefas que requirían
pouca cualificación; cobraban salarios reducidos, sobre todo as mulleres e os nenos, que apenas lles
permitían sobrevivir; as súas xornadas laborais adoitaban superar as 12 horas; traballaban
normalmente en ambientes insalubres e
carecían de seguridade social en caso de
enfermidade, paro ou xubilación.
A causa dos seus baixos salarios, os obreiros e obreiras
vivían ao día: os gastos cotiáns levaban todo o salario, polo que
non podían aforrar.

8. 8
A falta de diñeiro dificultaba a instrución dos fillos, pois tiñan que poñelos a traballar
para chegar a fin de mes. Isto bloqueaba toda posibilidade de ascenso social. A igualdade,
como vemos, era legal, non real. En teoría, a sociedade de clases tiña unha vantaxe con
respecto á sociedade estamental do Antigo Réxime: a mobilidade social, é dicir, a
posibilidade de nacer nunha determinada clase e ascender na escala social ao enriquecerse.
A sociedade de clases capitalista premiaría o mérito persoal, a valía intelectual e a capacidade de emprender
negocios5. Pero a realidade é que na práctica as clases altas son cada vez máis ricas e as pobres máis pobres.
A clase media ou pequena burguesía, estaba formada por xente moi
diferente: artesáns propietarios de talleres, donos de pequenas
industrias, pequenos comerciantes, postos intermedios da administración
e o exército, propietarios rurais, profesorado... Tiñan un nivel educativo
superior ao das clases baixas6. Distínguense principalmente por ter un
nivel económico superior ao dos campesiños e proletariado pero inferior
ao da alta burguesía e aristocracia.
Aforraban para facerse cun patrimonio, investían na educación dos
seus fillos e fillas7 para que gozasen dun mellor futuro e puidesen
conseguir un ascenso social, e adoitaban ter opinións políticas moderadas.
A alta burguesía estaba formada polos grandes industriais, os banqueiros, os grandes comerciantes, os máis
altos postos da administración e o exército e algúns profesionais liberais
(avogados, notarios, médicos...).
Os burgueses vivían nas cidades, nos novos barrios do ensanche a
nas vivendas boas do centro. Eran os que controlaban a economía e a
política.
E que foi da antiga nobreza?. A aristocracia xa non tiña privilexios.
Mantiveron os seus títulos e o prestixio social, de feito a burguesía intentaba imitar o seu modo de vida. Pero
perderon o dereito a cobrar impostos aos campesiños e pola contra tiñan que pagar eles como todo o resto da
poboación. Moitos venderon terras e propiedades para manter
o seu ritmo de vida. Algúns intentaron investir nos novos
negocios, aínda que non se lles daba moi ben pois tiñan unha
mentalidade rendista. Os fillos e fillas dos aristócratas
empobrecidos resignáronse a casar cos dos burgueses
adiñeirados para manter a sua capacidade económica. Con
todo, ata ben entrado o século XX, os aristócratas continuaron
ocupando os postos máis prestixiosos na política, na xustiza,
no exército e na diplomacia.
Ante esta situación na que a clase obreira malvivía oprimida, xurdíu
5 En Estados Unidos chámanlle“O soño americano”(the American dream), termo creado no século XX por un historiador.
6 En España,en 1860,caseo 70% dos homes e máis do 90% das mulleres eran analfabetos.(G. Rueda).
7 A educación dos varóns edas femias adoitaba ser diferente, como veremos.

9. 9
o movemento obreiro: o conxunto de iniciativas colectivas levadas a cabo polos traballadores e traballadoras
asalariados co obxecto de mellorar as súas condicións laborais e políticas.
As primeiras accións centrábanse en destruír as máquinas da revolución industrial, ás que botaban a culpa da
súa situación. Este movemento coñécese como ludismo. Daquela os obreiros tiñan prohibido asociarse. Ao longo do
século XIX foron acadando o dereito legal a asociarse e comezaron a xurdir os primeiros sindicatos.
A principal arma para loitar era a folga. Con este sistema de presión
foron loitando pola redución da xornada laboral, pola supresión do traballo
infantil, polo aumento dos salarios, polas melloras das condicións
sanitarias nos postos de traballo, a creación de seguros de paro,
enfermidade, vellez, etc. Tamén pedían o sufraxio universal, pois en
moitos casos a burguesía impoñía o sufraxio censatario. O sufraxio é
outra arma fundamental da cidadanía.
Cara a mediados do século XIX, xurdiron dúas ideoloxías obreiras principais que daban impulso e organizaban
ao movemento obreiro: o marxismo e o anarquismo.
O marxismo:
É a máis importante teoría socialista. O nome vénlle do seu principal teórico: Karl Marx. A
teoría marxista afirmaba que nas sociedades industriais existe unha loita de clases entre a
burguesía, propietaria das fábricas e doutros medios de produción, e os obreiros e obreiras ou
proletariado.
Marx propoñía que a clase traballadora levase a cabo unha revolución para destruír o
capitalismo e darlles o poder aos traballadores e traballadoras. Tras unha fase de ditadura do
proletariado, en que o Estado dominaría e regularía a sociedade, estableceríase a sociedade
comunista, sen clases sociais nin propiedade privada, e o Estado desaparecería.
Para conseguir isto Marx defendía a intervención das organizacións e partidos obreiros na loita política. Isto deu
orixe aos partidos socialistas, que se desenvolveron a partir de 1875.
O comunismo impúxose a través de revolucións en diferentes Estados do mundo, como veremos. Aínda que non
conseguiron chegar á fase na que o Estado se eliminaría. A finais do século XX a meirande parte dos países
comunistas foron abríndose en maior ou menor medida ao libre mercado, e nalgúns casos democratizándose.
O anarquismo:
O principal teórico foi Bakunin. Os anarquistas, ao contrario que os comunistas,
opóñense totalmente ao Estado incluso de forma provisional. Rexeitan a política, os
partidos políticos e a participación en eleccións. Organízanse por asociacións voluntarias
entre as persoas e defenden que a sociedade pode desenvolverse sen Estados nin
poderes superiores. Actualmente aínda existen grupos anarquistas que defenden estas
ideas. A meirande parte dos grupos anarquistas son pacíficos e pacifistas, aínda que tamén existen grupos que
defenden estas ideas coa violencia.

10. 10
A división entre comunistas e anarquistas foi crucial en España durante a Guerra Civil. O bando de Franco tiña
unha unidade ideolóxica da que carecía o bando republicano, dividido entre demócratas, comunistas e anarquistas.
Esta división determinou tamén problemas á hora de asociarse a nivel internacional. A Primeira Asociación
Internacional de Traballadores (AIT), formada en 1864, desapareceu aos poucos anos polos desacordos entre
socialistas e anarquistas.
Os socialistas fundaron pola súa conta a II Internacional (a Internacional Socialista de 1889). Esta organización
creou algúns dos símbolos do movemento obreiro: a festa do Primeiro de Maio e o Himno Internacional.
O movemento obreiro acadou logros importantes. Os gobernos foron introducindo leis laborais para acabar cos
abusos dos empresarios: prohibiron o traballo infantil, concederon os primeiros permisos de maternidade,
impuxéronlle ás empresas a obriga de pagar seguros de accidente e reduciron a xornada de traballo a oito horas.
A exclusión das mulleres do espazo público e a súa loita pola igualdade: sufraxismo e dereito á
educación.
Cando os liberais falaban de igualdade xurídica e de dereitos naturais de todos os homes, referíanse
literalmente aos homes e concretamente aos homes das metrópoles. Non eran conscientes de estar discriminando a
ningún colectivo.
Nótese a diferenza:
"Os homes nacen e permanecen libres e iguais en dereitos”.Francia, 1789
"Todos os seres humanos nacen libres e iguais en dignidade e dereitos” Naciones Unidas, 1948
Ao longo da historia, independentemente do tipo de sociedade na que se viva (estamental ou clasista) ou do
tipo de economía no que se enmarque esa sociedade (tradicional ou capitalista), a muller sufriu o peso do
patriarcado. Enténdese por patriarcado “aquela sociedade na que existe unha distribución desigual do poder entre
homes e mulleres, sendo os homes os que teñen maior poder”.
As mulleres sufriron o peso dos estereotipos e a a falta de liberdade, viviron nunha sociedade que lles nega ter
as mesmas oportunidades que os homes, cun menor acceso á educación que os homes, expostas á violencia da
sociedade e incluso da súa propia familia.
“Cara ao teu marido irá a túa apetencia e él te dominará” Antigo Testamento, Xénesis, 3,16 (ca.900aC)
“Existe un principio bo que creou a orde, a luz e o home, e un principio malo que creou o caos, a escuridade e a
muller”. Pitágoras (582 – 507 aC).
“É lei natural que a muller estea sometida ao marido” Confucio (ca 500aC).
Houbo mulleres que destacaron ao longo da historia, mulleres que conseguiron nadar contra corrente e
destacarse a pesar das trabas como o demostra o feito de que haxa mulleres destacadas xa na antigüidade como
Hiparquia8 ou Hipatia de Alexandría9. Pero aínda que houbo mulleres que loitando contra a misoxinia10 dominante
8 Hiparquia foi unha das primeiras mulleres filósfofas da historia.Viviu no século IVantes de cristo.

11. 11
conseguiron destacar en todos os campos da vida, os seus logros quedaron ocultos á historia. En moitos casos as
súas achegas ao mundo da cultura ou da ciencia quedaron ocultas ou foron os homes do seu entorno os que se
apropiaron delas11. Isto podemos atopalo incluso no século XX e mesmo na actualidade12.
Cando ao comezo da Idade Contemporánea o pobo accede
aos dereitos políticos, pasando dunha situación na que a
soberanía a tiña unicamente o rei, a unha situación na que será
o pobo quen teña a soberanía e poida exercela a través do seu
voto, a muller será excluída do dereito a participar na vida
política. Ao proclamarse en 1789 en Francia a Declaración dos
Dereitos do Home e do Cidadán, esta non contemplaba como
suxeito de dereito á muller, xa que coa palabra “home” non se
refería á humanidade, senón só aos varóns. Esta discriminación foi o que levou a Olimpia de Gouges a publicar como
protesta en 1791 a Declaración dos Dereitos da Muller e da Cidadá:
As nais, fillas, irmás, representantes da nación, piden ser constituídas en Asemblea
Nacional. Por considerar que a ignorancia, o esquecemento e o desprezo dos dereitos da
muller son as únicas causas dos males públicos e da corrupción (...)
1. A muller nace libre e permanece igual ao home en dereitos (...).
2. O obxectivo de toda asociación política é a conservación dos dereitos naturais e
imprescriptibles da Muller e do Home; estes dereitos son a liberdade, a propiedade, a
seguridade e, sobre todo, a resistencia á opresión.
3. O principio de toda soberanía reside esencialmente na Nación que non é máis que a
reunión da Muller e o Home (...)
6. A lei debe ser a expresión da vontade xeral; toas as Cidadás e Cidadáns deben
participar na súa formación persoalmente e por medio dos seus representantes. Debe
ser a mesma para todos; todas as cidadás e todos os cidadáns, por ser iguais aos seus
ollos, deben ser igualmente admisibles a todas as dignidades, postos e empregos
públicos, según as súas capacidades e sen máis distinción que as das súas virtudes e os
seus talentos.
9 Hipatia deAlexandría matemática e astrónoma que viviu entre os séculos IVe V
10 Misoxinia:aversión ásmulleres ou falta deconfianza nelas.
11 https://soyunachicamala.wordpress.com/2015/05/08/10-escritoras-que-se-hicieron-pasar-por-hombres/
12 https://www.bbvaopenmind.com/grandes-cientificas-en-la-sombra/

12. 12
Pero esta declaración é papel mollado. É só unha acción de protesta, non un documento legal. As asembleas
revolucionarias francesas negaron os dereitos políticos á muller e o Código Civil de Napoleón perpetuou a súa
inferioridade legal.
Moitas veces interprétase a loita feminista como un enfrontamento das mulleres contra os homes. Pero non é tal.
Houbo homes feministas dende o principio, que loitaron polos dereitos das mulleres.Como exemplo xa vimos no seu
momento os escritos do ilustrado Bieito Xerónimo Feixoo. Na época da Revolución Francesa podemos destacar
tamén ao marqués de Condorcet, por exemplo.
Os EE.UU. foron o primeiro país do mundo no que o feminismo cobrou forza. A
mediados do século XIX houbo una convención en Seneca Falls, no estado de Nova York,
da que xurdiu un movemento feminista cuxa principal líder foi Elisabeth Stanton. Moitas
feministas norteamericanas colaboraron na loita pola abolición da escravitude e sufriron
unha gran decepción cando, tras a guerra de Secesión entre os estados escravistas e os
abolicionistas, se reformou a constitución estadounidense para incluír o voto de todos os
homes sen distinción de raza... pero seguíaselle negando ás mulleres!. A misoxinia
demostrou ser máis forte que o racismo.
A primeira vez na historia que se concedeu o voto ás mulleres foi no estado de Wyoming en 1869, pero a
extensión a outros estados dos EE.UU foi moi lenta, e o mesmo coa extensión do voto das mulleres polo resto do
mundo.
Durante a segunda metade do século
XIX foron xurdindo asociacións feministas.
O nacente feminismo centrábase
inicialmente na reivindicación do voto para
as mulleres, xa que o voto é un
instrumento de presión e de poder. As
asociacións sufraxistas (favorables ao
sufraxio ou voto feminino) foron moi
activas e a comezos do século XX unha
delas optou pola acción directa. As
sufraxistas máis radicais, encabezadas
por Emmeline Pankhurst, desafiaron a lei
nas súas protestas e, ao ser
encarceradas, responderon mediante
folgas de fame, que o goberno británico tentou impedir mediante o
bárbaro procedemento da alimentación por sonda. A tensión era moi
grande en 1914 e cando a guerra empezou o rei aministió á señora
Pankhurst e a todas as sufragistas arrestadas.

13. 13
Ata o século XIX a defensa dos dereitos das mulleres non fora nunca unha tarefa prioritaria. Algo que se mantén
ata a actualidade. O socialismo, por exemplo, priorizará a reivindicación da igualdade de clases antes que a
igualdade entre homes e mulleres, a pesar de que as condicións laborais das mulleres traballadoras das industrias
eran moitas veces inda peores que as dos homes e en calquera caso con peores soldos. As mulleres irán adquirindo
un maior protagonismo. A forza do movemento feminista e a coherencia dos seus argumentos (resultaba cada vez
máis difícil defender a idea de que a
muller non está capacitada para
votar) acabaría antes ou despois
acadando o triunfo. Pero houbo
cambios sociais acelerados pola
primeira guerra mundial, entre 1914
e 1919. Durante a guerra moitos
homes deixaron seus postos de
traballo para ir a loitar. A muller
incorporouse masivamente a eses
postos de traballo demostrando que
era quen de levar a cabo tarefas que
antes se reservaban unicamente aos
varóns.
Ao longo do século XX a muller
vaise incorporando ao traballo fora da casa cada vez en máis sectores e vai acadando o dereito ao voto lentamente
nos distintos países. En Noruega en 1913, en EE.UU. en 1920... En Italia estaba a piques de aprobarse cando en
1922 chegou o réxime fascista que eliminaría o sufraxio universal, así que as italianas tiveron que esperar ata 1945.
O mesmo pasou en España, onde as mulleres acadamos o voto durante a II República e o perdemos coa ditadura
franquista.
O máis sorprendente foi o caso de Francia, onde as primeiras peticións de sufraxio feminino plantexáronse a fins
do século XVIII e non se adoptou ata despois da II Guerra Mundial. A partir de entonces (mediados do século XX)
foise xeneralizando en case todo o mundo.
Tras a Segunda Guerra Mundial e co inicio das actividades das Nacións Unidas, en 1952, aprobouse a
Convención sobre os dereitos políticos da muller:
Artigo I. As mulleres terán dereito a votar en todas as eleccións en igualdade de
condicións cos homes, sen discriminación algunha.
Artigo II. As mulleres serán elixibles para todos os organismos públicos electivos
establecidos pola lexislación nacional, en condicións de igualdade cos homes, sen
discriminación algunha.
...

14. 14
Posteriormente as Nacións Unidas foron aprobando documentos relativos aos
dereitos das mulleres. Hoxe o voto feminino considérase un compoñente ineludible da
democracia. A pesar de todo, nin as declaracións nin as convencións son sinónimo de un
respecto efectivo na práctica dos dereitos e liberdades que proclaman. Unha cousa é a
teoría e outra a práctica. Está claro que o seu cumprimento é desigual e en moitos casos
non se cumpre. Pero como mínimo na teoría, a lexislación internacional ampara ás
mulleres e marca o camiño a seguir para chegar ao tipo de sociedade que desexamos:
unha sociedade na que as mulleres non sexan discriminadas nin sufran violencia polo
feito de ser mulleres.

15. 15
Bibliografía:
Germán Rueda “El reinado de Isabel II” Historia 16.
Historia 4º de ESO Obradoiro Santillana 2008
http://www.amnistiacatalunya.org/edu/es/historia/inf-mujeres-hist.html
VV.AA. Historia Política y Social Moderna y Contemporánea UNED 2001