การถอดบทเรียนจากการทํางานรวมกับชุมชน
                                 สามารถ สุวรรณรัตน
                     สถาบนวจยสงคมมหาวทยาลยเชยงใหม
                         ั ิ ั ั     ิ    ั ี
กระบวนการอนุรักษและฟนฟู
      มรดกทางวัฒนธรรม
เพื่อการดูแลยาน-ชุมชน-เมือง
  ดวยพลงของภาคประชาชน
         ั

                        ชมชนในเขตเทศบาลเมองเชยงใหม,
                         ุ                       ื ี
                                            กลุม คน.ใจ.บาน
                    และภาคีตางๆ ที่เชื่อในศักยภาพของผูคน
เมือง ในฐานะมรดกที่มีคุณคา ?
มีอะไรทีซอนอยูในตัวของคนกลุมนี้ ?
        ่
“ กระบวนการพัฒนาควรจะสรางพื้นที่ใหผูคนไดเปนผูเรียนรูและลงมือปฏิบัติ
      เพื่อที่เขาเหลานั้นจะสามารถสรางคุณคารวมในการอยูรวมกัน
          และนําพาการพัฒนาในชุมชน-ยานของเขาไดอยางมั่นใจ

      เราในฐานะผูสงเสริมการพัฒนา นักวิชาการ นักออกแบบ รัฐ
            ตองคิดคนนวัตกรรม เครื่องมือ หรือวิถีการทํางาน
                 เพื่อที่จะปลดปลอยพลังและศักยภาพของผูคน
       เพื่อที่พลังความสรางสรรคในผูคนจะหลอมรวมเปนพลังใหมๆ
               ในการพัฒนา ชุมชน – ยาน – เมือง ของเรา “


                                         แปลและดดแปลงจากคํากล่าวของ คณ สมสข บุญญะบัญชา
                                                ั                    ุ    ุ
ÊíÒÃǨ ¢ŒÍÁÙÅ
เรื่ องไม่ลบริ มคลองเป็ นเครื่ องมือที่รวบรวมข้ อมูลการสํารวจพื ้นที่ริมคลอง
              ั
ที่ครอบคลุมประวัตศาสตร์ คน และพื ้นที่ศกยภาพของชุมชน 8 ชมชนริมคลอง
                     ิ                        ั                      ุ
                         ผ่านเรื่ องเล่าของคนในพื ้นที่เอง
Key persons                                                    • เหนบทบาท ศกยภาพของตนเองในการพฒนาเมือง •
                                                                    ็             ั                               ั
                                                                    • เข้าใจ ... บ้ าน ... พื ้นที่ตนเองได้ เป็ นอย่างดี •
                                                               • 2 คนเพอนตาย... สิ่งที่ดีที่สดเกิดได้ มากกว่า 1 คน ... •
                                                                         ่ื                      ุ
                                                                                 • ศักยภาพชนะทุกสิ่ง •
                                                                         • ยืดหยน ... โลกนี ้ไม่มีอะไรแน่นอน •
                                                                                    ุ่

                                                                                    ประธานเครื อข่าย
                                                                                    องค์กรชมชนเมือง
                                                                                           ุ                                                       กลมรักษ์ ล้านนา
                                                                                                                                                     ุ่
                    เด็ก ๆ ในชมชน
                              ุ                                                     เชียงใหมผ้ เู คย
                                                                                              ่
                                                                                    ทํางานพื ้นทีมาก่อน
                                                                                                  ่                 เชียงใหม่เอี่ยม

                                           ผ้ มีความร้ ูชมชน
                                              ู          ุ                                                                                                           นายกเทศมนตรี
                                           ตาคมคาย เชี่ยว
                                           ชาญไม้ ไม้ ไผ่


                                    ผ้ เู ฒา
                                           ่
                                                                 ชาวบ้ าน
 ประธานชุมชน                                                                                               NGO ในพื ้นที่             สถาบันพัฒนาสังคม

                                                                                                                                                    ทําจริง นิตยสาร compass
                    สํารวจ                                                         กระบวนการ                                                                         นิทรรศการ
                                                                               นกศกษาคณะ
                                                                                ั ึ                                                               นักออกแบบ          และดูงาน
                                                                 นักศึกษา                                 อาจารย์
                                                                               สถาปัตยกรรม                                             SCG        SCG
                                                                                                                                                                     ส่ือ
                                                                                                           อาจารย์มหาวิทยาลย
                                                                                                                           ั
                                                           นักออกแบบ
                                                           SCG
      คน.ใจ.บ้ าน
                             เด็ก ๆ เยาวชนผู้ตองาน
                                              ่                                                                                                               อาจารย์มหาวิทยาลย
                                                                                                                                                                              ั
Key Areas


                                                                          สวนสาธารณะ



                                                                                                                       ต้ นทุนเดิมจากเทศบาล




     แหล่งเรียนรู้ประวัติศาสตร์
                                  สวนสาธารณะของเมอง
                                                 ื
                        สวนผัก



                                                         เต้ นแอโรบิก

                                                         วันพระ                         ทางเดินริ มคลอง

                                       ออกกําลงกาย
                                              ั                          แหล่งเรี ยนรู้นิเวศริ มคลอง         ภูมปัญญาชุมชน
                                                                                                                ิ


                                                 แหล่งเรี ยนรู้ประวัติศาสตร์



                                             โรงหนัง
                                       โรงอาหารชมชน
                                                ุ                                              ศาลาพักผ่อน
·íÒäÁµŒÍ§Í¹ØÃѡɏ ? …¾Åѧ¨Ò¡¼ÙŒ¤¹ ?

                                                                                                                                  µŒ¹·Ø¹-ÈÑ¡ÂÀÒ¾ áÅФس¤‹Ò
                                                                                                                                   “¤ÇÒÁà¢Áᢧ¢Í§ÂÒ¹
                                                                                                                                             Œ ç       ‹
                                                                                                                                   ÊÙ‹¡ÒùíÒàʹÍá¹Ç¤Ô´ ¡ÒÃŧÁ×Í·íÒ
                                                                                                                                   ¡ÒûÃѺ»Ãا¾×é¹·Õè â´Â¼ÙŒ¤¹ã¹Â‹Ò¹
                                                                                                                                   à¾Í‹ҹ áÅÐàǧࡋҔ
                                                                                                                                       è×        Õ

                                                                                                                                   *¡ÒûÃЪØÁ‹ҹÊÁྪÃ-àªÕ§Áѹ ¤ÃÑé§·Õè ñ ³ ÇÑ´Å‹ÒÁªŒÒ§
                                                                                                                                                               è
                                                                                                                                   Çѹ·Õè òô Á.Ô Â.õõ
 ǧ»ÃЪØÁÊÁྪà ŋÒÁªŒÒ§ àªÕ§ÁÑè¹ :



          ªÁª¹ÅÒÁªÒ§-àªÕ§Á¹ ÂÒ¹à¢Áᢧ
           Ø   ‹ Œ         èÑ ‹ Œ ç                                                                       ˹ÇÂ͹áÉÀÒ¤»ÃЪҪ¹
                                                                                                            ‹   ØÑ 
      ໚¹ªØÁª¹·Õè¾ÃÑ觾ÌÍÁ´ŒÇ¡íÒÅѧ¤ÇÒÁ¤Ô´ ¤ÇÒÁËÇÁäÁŒÃ‹ÇÁÁ×Í                                      ªØÁª¹Å‹ÒÁªŒÒ§-àªÕ§ÁÑè¹ ÁÕÈٹ¡ÒÃàÃÕ¹ÃÙŒáÅÐ͹ØÃѡɏÈÔÅ»ÇѲ¹¸ÃÃÁ
      áÅФÇÒÁÃÙŒÊ֡໚¹Íѹ˹Öè§Íѹà´ÕÂǡѹ ·Õè¾ÃŒÍÁ¨Ð¢Ñºà¤Å×è͹á¹Ç¤Ô´¡ÒþѲ¹Ò                         Ōҹ¹Ò â´Â¡ÒÃËÇÁÁ×ͧ͢¤¹ã¹ªØÁª¹ ¼ÅÑ¡´Ñ¹àÂÒǪ¹½ƒ¡ËÑ´¹Ò®ÈÔÅ»Š
      ÊÙ‹¡ÒÃŧÁ×Í»¯ÔºÑµÔ ÊÌҧ¤ÇÒÁà»ÅÕè¹á»Å§·Ñé§ã¹ÃٻẺ¢Í§                                          Ōҹ¹Ò¨¹¦ŒÍ§Ç§»‚›¾Ò¡Â-¿‡Í¹ ÇÑ´Å‹ÒÁªŒÒ§ÁÕª×èÍàÊÕ§ÃдѺ¨Ñ§ËÇÑ´
      ÃÙ»¸ÃÃÁ áÅСÒâѺà¤Å×è͹¹âºÒÂÊÒ¸ÒóР                                                          ºÒ¹-ÇÑ´-âçàÃÕ¹ áÅСͧ·Ø¹ËÁÙ‹ºŒÒ¹ sml ·Ñé§ËÁ´¨Ñ´¡ÒôŒÇÂ
                                                                                                        Œ
                                                                                                      ¤³Ð¡ÃÃÁ¡ÒÃ㹪ØÁª¹

*¡ÒûÃЪØÁ‹ҹÊÁྪÃ-àªÕ§Áѹ ¤ÃÑé§·Õè ñ ³ ÇÑ´Å‹ÒÁªŒÒ§ Çѹ·Õè òô ÁÔ.Â.õõ ÁռٌࢌÒËÇÁËÅÒ¡ËÅÒÂ˹‹Ç§ҹ ઋ¹ ªÒǺŒÒ¹Â‹Ò¹ÊÁྪÃ-àªÕ§ÁÑè¹
                            è
µÑÇá·¹ËÍÈÔÅ»ÇѲ¹¸ÃÃÁàÁ×ͧàªÕ§ãËÁ‹, ¡ÅØ‹Á¤¹µÑÇàÅ硡Ѻ¡ÒÃ͹ØÃѡɏ, ¤Ïºº´Õ¤³Ðʶһ˜µÂ¡ÃÃÁ Áª. âçàÃÕ¹͹ØÈÖ¡ÉÒ
สรุปกระบวนการทํางาน “ผังชีวิต-ผังตําบล” 3 พื้นที่นํารอง
     ต. แมทา จ. เชียงใหม และ ต. เมองลี, ต. บัวใหญ จ. นาน
                                    ื                    


    และขอเสนอในการจัดสัมมนาเชิงปฏิบัติการเพื่อขยายผล




                                                              โดย กลุม คน.ใจ.บาน
                                                                     
กระบวนการเรียกรองและยืนยันสิทธิ์ที่ดินทํากินที่ทับซอน
                          และ
กระบวนการวางผังชีวต-ผังตําบล เพื่อการจัดการที่ดินแนวใหม
                  ิ
                สนับสนุนกันอยางไร ?
โจทยรวมที่ทาทาย ของการจัดการที่ดินโดยชุมชนในอนาคต
       ที่มากกวาเรื่องการไดมาซึ่งสิทธิ์
- การขยายตัวของพืชเชิงเดี่ยว ที่กระทบระบบนิเวศน และฐานทรัพยากร
- การจัดการภัยพิบัติ และ รองรับการเกิดภัยพิบัตในอนาคต
                                              ิ
- การจัดการระบบผลผลิตในที่ดินที่จํากัด
- ขาดภาพรวมของการพฒนาทางกายภาพทกาหนดมาจากชาวบาน
                       ั                ่ี ํ
  เพื่อเปนเครืองมือกลางในการสื่อสาร วางแผนรองรับการเปลี่ยนแปลงในอนาคต
               ่
- การวางแผนการพัฒนาพื้นที่ที่มาสอดคลองกับบริบทที่ตั้ง
ผังชีวิต-ผังตําบล คือ ?
- กระบวนการทําความเขาใจภูมินิเวศนของตําบล สํารวจตนทุนของตําบล วิเคราะหที่มาของปญหา
  คาดเดาอนาคตที่จะเกิด และ สรางโอกาสในการกําหนดการพัฒนา ผานการทําแผนที่
- กระบวนการวางผังการใชประโยชนที่ดินในอนาคต เพื่อการอนุรกษและฟนฟูฐานทรัพยากร
                                                         ั
 รองรับการขยายตัวของประชากร กิจกรรมการผลิต และวางแผนพัฒนากายภาพของตําบล
- ผังชีวิต-ผังตําบล ที่คนทั้งตําบลเปนเจาของแผนการพัฒนา รวมกับ หนวยงานตางๆ
- แผนที่ที่เปนเครืองมือกลาง เครื่องมือรวมในการสื่อสารกับ รัฐ และ หนวยงานตางๆ
                   ่
  หรือ ตําบลในภูมินิเวศนเดียวกัน
- การสรางความรวมไมรวมมือ ในการสรางวิสัยทัศนการพัฒนาในระดับตําบล
กระบวนการทําผังชีวิต-ผังตําบล                                           โจทยวิจัย
๑   ทําความเขาใจพื้นที่ รวบรวมขอมูลพื้นฐาน
                                                                        ทบทวนวรรณกรรม
                                                                        สํารวจ เก็บขอมูล
๒   ทําแผนที่ทํามือ วิเคราะหภาพรวมรวมกัน
                                                                        วิเคราะห
๓   พัฒนาประเด็นรวมในการขับเคลื่อน
    เรื่องการจัดการทรัพยากร และ ที่ดิน


๔   ทดลองปฏิบัติ สรุปบทเรียน
                                             กระบวนการเรียกรองสิทธิ์
                                                (ทําคูขนานกันไป)
                                                                        นวัตกรรม และ
                                                                        องคความรูใหม
๕   นําไปสูกลไก การจัดการผังตําบล
                                                                        การใชงานจริง
๖   รับรองและประกาศใชตามกฎหมาย                                         (โดยผูคนในพื้นที่)
๑   ทําความเขาใจพื้นที่ รวบรวมขอมูลพื้นฐาน
ขอมลเชงสถติ
                    ู ิ ิ                                                                       ขอมูลเชิงแผนที่                                         ขอมลเชงความคดเหน
                                                                                                                                                            ู ิ      ิ ็
     การใช้ประโยชน์ท่ ดนปี 2539
                      ี ิ
              ประเภทการใช้ท่ดน
                            ี ิ                  ตารางเมตร      ไร่        %

1    ทงหญ้าเลี ้ยงสตว์และโรงเรือนเลี ้ยงสตว์
      ุ่               ั                 ั          35,377.73      22.11     0.46
2    นาข้าว                                      1,063,441.65     664.65    13.96
 3   พืชสวน                                         94,848.68      59.28     1.25
 4   พืชไร่                                      4,079,249.20   2,549.53    53.56
 5   พื ้นที่ป่าไม้                                  5,686.84       3.55     0.07
 6   พื ้นที่สาธารณะประโยชน์                        45,265.85      28.29     0.59
 7   สถานที่ราชการและสถาบันต่างๆ                     4,439.02       2.77     0.06
 8   แหล่งนํ ้าที่สร้ างขึ ้น                          883.16       0.55     0.01
 9   ไม่ได้ ทําประโยชน์                              1,922.96       1.20     0.03
10   ไม้ผล                                       1,903,751.72   1,189.84    24.99
11   ไม้ผลผสม                                      343,429.07     214.64     4.51
                                                                                                                    ไร่/สวน
12   ไม้ ยืนต้ น                                    38,531.69      24.08     0.51                                   ผลผลิตไม่คงที่ ขยาย
                                                                                                                    เพิ่มขึ ้นเรื่อยๆ
                                           รวม   7,616,827.57   4,760.52   100.00




                การประกอบอาชีพ                                                                                      ร้ อยละ 1.05 ของพื ้นที่
                                                                                                                    หรือ 456 ไร่
            อาชพ ี                          จํานวน(ครัวเรือน)         รอยละ                                        เป็ นที่ราบ ใช้ เป็ นท่ ีอย่ ูอาศัย
                                                                                                                    และพื ้นทีเกษตรกรรมหวงผล
                                                                                                                               ่                    ั
ทําสวน ทําไร ทํานา                               445                 60.37                                         สําหรับเลี ้ยงคนทั ้งตําบล

รับจาง                                           111                 15.06              ป่ าสงวนแห่ งชาติ
                                                                                    ป่ าฝั่ งขวาแม่ นําน่ านตอน
                                                                                                      ้
การคาขาย                                          21                  2.84                      ใต้
เลี้ยงสัตว                                       151                 20.48
อุตสาหกรรมในครัวเรือน                              18                  2.44
รับราชการ                                          10                  1.19
              รวม                                 737                 100.00
๒ ทําแผนที่ทํามือ วิเคราะหภาพรวมรวมกัน
๓ พัฒนาประเด็นรวมในการขับเคลื่อน เรื่องการจัดการทรัพยากร และ ที่ดิน
                 ตัวอย่าง : Workshop กับกลุ่มผูเลี้ยงวัวนม
                                              ้
โคดาย                           โครีด
                                                  โคสาว                   โคแรก
                                                                           เกิด                                                                  ยาฉีด
                               โครุ่น
             ท่ีดอน
                                                                                               ผสมแล้ ว
แหล่งนํ ้า                                                           รอผสม
              ถนน                  ลักษณะพืนท่ ี
                                           ้
              ไฟฟา
                 ้                   เหมาะสม                       0-18เดือน           วัว                                         ยา
                                                                                                                                                             ววรีด
                                                                                                                                                              ั
                                                                                                              โคสาวท้ อง
                                                                               อายุการรี ด/ตว 5-6 ปี
                                                                                            ั                                                               5-6 กก
    -ที่พกอาศัย
          ั
    -โรงรี ด                                                  พื ้นท่ ี             ปัจจยการ
                                                                                           ั                                       ข้น
    -ลานเดน  ิ                                                                                                อาหาร                                        ต้ นข้ าวโพด
    -ท่ีเก็บอาหาร                       พืนที่เลียง
                                          ้      ้                                  เลี ้ยงโคนม                ,ยา
                  -โรงตากอึ                                                                                                หยาบ                                 ข้ าวโพด
                  -แปลงหญ้ า+                               อ่ืนๆ                   ศนย์รับซื ้อ
                                                                                     ู                                ต่อตัว/วัน                                โรงงาน
                   ปรับปรุงนํ ้า                                                                                                                            ขนสง(ลาปาง)
                                                                                                                                                               ่ ํ
                                                                                       นํ ้านม                                                           600-800บ.2-3 ครัง/
                                                                                                                                                                         ้
                                        อปกรณ์รีด( 2 หว)
                                         ุ            ั                                                การรวมกลม
                                                                                                               ุ่                                             สปดาห์
                                                                                                                                                                ั
  วว 30 ตัว ใช้ พื ้นที่เลี ้ยง 5ไร่
   ั                                          30,000                                                                                                 ฟางข้ าว
  โรง ยืน 3-4 ตารางเมตร/ตว        ั                                       TK + FRESH MILK                                               หญ้า
                                                      ถังนํ ้านม                                                                         ขาดพื ้นท่ีปลก ปลูกเองลดได้ เดือน
                                                                                                                                                      ู
                                                                            7-13กม.                กองทุนยา              กองทุน
ทนโรงเรือน 150,00-200,00 บาท
  ุ                                                                                                                                                     เป็นหม่ืน
                                                                                                                      ออมผ้ เู ลี ้ยงสตว์
                                                                                                                                      ั
เริ่มที่โครี ด 5ตัวพอเลี ้ยงครอบครัวได้ 2-3 คน                     ระยะกู้ 5 ปี ถึงคืนทุน
                                                                                                                  200บาท/ฟาร์ มเริ่มมาแล้ว 1ปี

ปัจจยท่ ส่งผลต่อการทาฟาร์มวัว Zoning ฟาร์ ม,แหล่ งอาหาร + จัดระบบขนส่ งนํานมและสหกรณ์ อาหาร
    ั ี             ํ                                                    ้
นักศึกษาปริ ญญาโท รุ่ น ๓
คน.ใจ.บาน
       ้    สาขาวิชาการจัดการศิลปะและวัฒนธรรม
                     บัณฑิตวิทยาลัย มช.
                                                ชาวพวกแต้ม
รู ปการทํางานพวกแต้ม
                                นักศึกษาและชาวบ้าน
            กิจกรรม
๑.จัดทําพิพิธภัณฑ์ชุมชน
๒. ฟ้ อนเล็บ
๓. กลองจุมจัยมงคล
๔. วงเสวนาเรื่ องการดูแลชุมชน
๕. กาดหมั้ว
Digram สามเส้า แข็งแรง
สิ่งที่ไดเรียนรูจากการทํางานเกือบ 3 ป ที่ผานมา
- กระบวนการสรางชุมชนจะเกิดขึ้นไดก็ตอเมื่อเกิดความสนใจและการเห็นคุณคารวม

- การเกิดขึ้น และ เปลี่ยนแปลงตางๆในชุมชน แปรผันตาม “คุณคาและความหมาย”
  ที่คนในชุมชนรวมกันสรางขึ้น

- เราไมสามารถควบคุมการเปลี่ยนแปลงได แตเราสรางสรางกระบวนการใหเกิด
   คุณคาและความหมายรวมได

- คําตอบของปญหาตางๆใน ชุมชน-ยาน-หรือทุกระบบ เหลาซอนอยูในระบบนั้นอยู
  แลว การนําคําตอบจากภายนอกเขาไปใสในระบบอาจจะชวยไดในระยะเริ่มแรก
  แตระยะยาวนั้นระบบนั้นตองหาคําตอบของระบบเอง

- สิ่งที่เราขาด มิใชอะไรอื่นนอกจากความเชื่อวา เรามีศักยภาพ มีอํานาจ และเริ่มทํา
ณ จุดนี้ในประวัติศาสตรของเรา เราตองการกระบวนการที่จะชวยใหเรากลับมาถักทอ
   ความเชื่อในการอยูรวมกันอีกครั้ง ในขณะที่เราสูญเสียความเชื่อมั่นในการอยูรวมกัน
                                                                               
                  เราขาดความเชื่อมั่นวาตัวเรานั้นคือศักยภาพ และมีศักยภาพ
             สวนหนึ่งมากจากระบบคิดและความกลัวที่ถูกฝงมาจากระบบความเชื่อ
    และองคกรที่แบงแยกเราออกจากกัน มันทําใหเราขาดความเชื่อและไววางใจซึ่งกันและกัน

                เราตองการกระบวนการที่จะชวยเราประสานสัมพันธอีกครั้ง
                      และคนหาสิ่งที่เราใหคุณคาและความหมายรวมกัน
                รับฟงเรื่องราวและความฝนที่เราอยากเห็น ที่เราตางมีรวมกัน
  เราตองการกระบวนการที่จะเชื่อมความสามารถของเราในฐานะปจเจกใหกอกําเนิดเปนเครือขาย
                                                                       
              และการพูดคุณกันอยางเปนธรรมชาติถึงคุณคาทีกาลังเกิดขึ้นตอเรา
                                                           ่ ํ
เราตองการกระบวนการที่จะเชื้อเชิญใหเราเขารวม และใหเคารพยอมรับความสรางสรรคของพวกเรา
                              ในฐานะชุมชน และ องคกรที่มีชีวิต


                                               แปลจาก finding our way ของ Margaret J. Wheatly
กลไกหรือแนวทาง
    ขนตอนดาเนนงาน
     ้ั   ํ ิ                                             ถอดความรู
                                                           ประเมิน

                              กระบวนการออกแบบ
                                อยางมีสวนรวม                   Small-Action

                       โจทยที่ชัดเจน               แผนการดําเนินงาน

    สํารวจเชิงลึก                     ประชุมชุมชน


                  สังเคราะหพื้นที่
สํารวจเบื้องตน                                     พื้นที่ใหม
ขนตอนกระบวนการและกรอบแนวคด
                    ้ั                      ิ
สํารวจเบื้องตน                                 โจทยที่ชัดเจน
                    สังเคราะหชุมชน           Action plan & Priority
 Basic survey       ศักยภาพ
 mapping                                      ความรวมมือไมมีประมาน
                    Keys
 dialogue           สายสัมพันธนอก-ใน         partnership ดีกวามีสวนรวม
 เครือขาย
 ความเขาใจรวม                                           ลงมือทําดวยกัน
 3W-H-E                พาโจทยสูที่แจง             Small success-big impact
                       วงสุทรียสนทนา                แรงบันดาลใจ และความเชื่อมั่น
                       เตรียมใจไวเลยวามันจะ chaos        มากอนผลงาน
     สํารวจเชิงลึก
 อานผูคน-พื้นที่     เชื่องชาในการตัดสิน               ถอดความรูรวมกัน
 ปญหา-ความกังวัล      แตรวดเร็วและเปดกวาง           มาตรฐาน-แนวทาง-คูมือ
 ความคาดหวัง           ในการรับฟงและตั้งคําถาม          โครงสรางการทํางาน
 พื้นที่ปลอดภัย        หลีกเลี่ยงคัดคานกันทางความคิดเชิงตรรกะ
  “เคลื่อนไหวและปรับเปลี่ยน –เปาหมาย คือ เสนทาง คือกระบวนการระหวางทาง”
     ชมชนในเขตเทศบาลเมองเชยงใหม, กลุม คนใจบาน และภาคีตางๆ ที่เชื่อในศักยภาพของผูคน
      ุ               ื ี

การถอดบทเรียนจากการทำงานร่วมกับชุมชน

  • 1.
    การถอดบทเรียนจากการทํางานรวมกับชุมชน สามารถ สุวรรณรัตน สถาบนวจยสงคมมหาวทยาลยเชยงใหม ั ิ ั ั ิ ั ี
  • 2.
    กระบวนการอนุรักษและฟนฟู มรดกทางวัฒนธรรม เพื่อการดูแลยาน-ชุมชน-เมือง ดวยพลงของภาคประชาชน ั ชมชนในเขตเทศบาลเมองเชยงใหม, ุ ื ี กลุม คน.ใจ.บาน และภาคีตางๆ ที่เชื่อในศักยภาพของผูคน
  • 3.
  • 4.
  • 5.
    “ กระบวนการพัฒนาควรจะสรางพื้นที่ใหผูคนไดเปนผูเรียนรูและลงมือปฏิบัติ เพื่อที่เขาเหลานั้นจะสามารถสรางคุณคารวมในการอยูรวมกัน และนําพาการพัฒนาในชุมชน-ยานของเขาไดอยางมั่นใจ เราในฐานะผูสงเสริมการพัฒนา นักวิชาการ นักออกแบบ รัฐ ตองคิดคนนวัตกรรม เครื่องมือ หรือวิถีการทํางาน เพื่อที่จะปลดปลอยพลังและศักยภาพของผูคน เพื่อที่พลังความสรางสรรคในผูคนจะหลอมรวมเปนพลังใหมๆ ในการพัฒนา ชุมชน – ยาน – เมือง ของเรา “ แปลและดดแปลงจากคํากล่าวของ คณ สมสข บุญญะบัญชา ั ุ ุ
  • 6.
  • 7.
    เรื่ องไม่ลบริ มคลองเป็นเครื่ องมือที่รวบรวมข้ อมูลการสํารวจพื ้นที่ริมคลอง ั ที่ครอบคลุมประวัตศาสตร์ คน และพื ้นที่ศกยภาพของชุมชน 8 ชมชนริมคลอง ิ ั ุ ผ่านเรื่ องเล่าของคนในพื ้นที่เอง
  • 11.
    Key persons • เหนบทบาท ศกยภาพของตนเองในการพฒนาเมือง • ็ ั ั • เข้าใจ ... บ้ าน ... พื ้นที่ตนเองได้ เป็ นอย่างดี • • 2 คนเพอนตาย... สิ่งที่ดีที่สดเกิดได้ มากกว่า 1 คน ... • ่ื ุ • ศักยภาพชนะทุกสิ่ง • • ยืดหยน ... โลกนี ้ไม่มีอะไรแน่นอน • ุ่ ประธานเครื อข่าย องค์กรชมชนเมือง ุ กลมรักษ์ ล้านนา ุ่ เด็ก ๆ ในชมชน ุ เชียงใหมผ้ เู คย ่ ทํางานพื ้นทีมาก่อน ่ เชียงใหม่เอี่ยม ผ้ มีความร้ ูชมชน ู ุ นายกเทศมนตรี ตาคมคาย เชี่ยว ชาญไม้ ไม้ ไผ่ ผ้ เู ฒา ่ ชาวบ้ าน ประธานชุมชน NGO ในพื ้นที่ สถาบันพัฒนาสังคม ทําจริง นิตยสาร compass สํารวจ กระบวนการ นิทรรศการ นกศกษาคณะ ั ึ นักออกแบบ และดูงาน นักศึกษา อาจารย์ สถาปัตยกรรม SCG SCG ส่ือ อาจารย์มหาวิทยาลย ั นักออกแบบ SCG คน.ใจ.บ้ าน เด็ก ๆ เยาวชนผู้ตองาน ่ อาจารย์มหาวิทยาลย ั
  • 12.
    Key Areas สวนสาธารณะ ต้ นทุนเดิมจากเทศบาล แหล่งเรียนรู้ประวัติศาสตร์ สวนสาธารณะของเมอง ื สวนผัก เต้ นแอโรบิก วันพระ ทางเดินริ มคลอง ออกกําลงกาย ั แหล่งเรี ยนรู้นิเวศริ มคลอง ภูมปัญญาชุมชน ิ แหล่งเรี ยนรู้ประวัติศาสตร์ โรงหนัง โรงอาหารชมชน ุ ศาลาพักผ่อน
  • 13.
    ·íÒäÁµŒÍ§Í¹ØÃѡɏ ? …¾Åѧ¨Ò¡¼ÙŒ¤¹? µŒ¹·Ø¹-ÈÑ¡ÂÀÒ¾ áÅФس¤‹Ò “¤ÇÒÁà¢Áᢧ¢Í§ÂÒ¹ Œ ç ‹ ÊÙ‹¡ÒùíÒàʹÍá¹Ç¤Ô´ ¡ÒÃŧÁ×Í·íÒ ¡ÒûÃѺ»Ãا¾×é¹·Õè â´Â¼ÙŒ¤¹ã¹Â‹Ò¹ à¾Í‹ҹ áÅÐàǧࡋҔ è× Õ *¡ÒûÃЪØÁ‹ҹÊÁྪÃ-àªÕ§Áѹ ¤ÃÑé§·Õè ñ ³ ÇÑ´Å‹ÒÁªŒÒ§ è Çѹ·Õè òô Á.Ô Â.õõ ǧ»ÃЪØÁÊÁྪà ŋÒÁªŒÒ§ àªÕ§ÁÑè¹ : ªÁª¹ÅÒÁªÒ§-àªÕ§Á¹ ÂÒ¹à¢Áᢧ Ø ‹ Œ èÑ ‹ Œ ç ˹ÇÂ͹áÉÀÒ¤»ÃЪҪ¹ ‹ ØÑ  ໚¹ªØÁª¹·Õè¾ÃÑ觾ÌÍÁ´ŒÇ¡íÒÅѧ¤ÇÒÁ¤Ô´ ¤ÇÒÁËÇÁäÁŒÃ‹ÇÁÁ×Í ªØÁª¹Å‹ÒÁªŒÒ§-àªÕ§ÁÑè¹ ÁÕÈٹ¡ÒÃàÃÕ¹ÃÙŒáÅÐ͹ØÃѡɏÈÔÅ»ÇѲ¹¸ÃÃÁ áÅФÇÒÁÃÙŒÊ֡໚¹Íѹ˹Öè§Íѹà´ÕÂǡѹ ·Õè¾ÃŒÍÁ¨Ð¢Ñºà¤Å×è͹á¹Ç¤Ô´¡ÒþѲ¹Ò Ōҹ¹Ò â´Â¡ÒÃËÇÁÁ×ͧ͢¤¹ã¹ªØÁª¹ ¼ÅÑ¡´Ñ¹àÂÒǪ¹½ƒ¡ËÑ´¹Ò®ÈÔŻРÊÙ‹¡ÒÃŧÁ×Í»¯ÔºÑµÔ ÊÌҧ¤ÇÒÁà»ÅÕè¹á»Å§·Ñé§ã¹ÃٻẺ¢Í§ Ōҹ¹Ò¨¹¦ŒÍ§Ç§»‚›¾Ò¡Â-¿‡Í¹ ÇÑ´Å‹ÒÁªŒÒ§ÁÕª×èÍàÊÕ§ÃдѺ¨Ñ§ËÇÑ´ ÃÙ»¸ÃÃÁ áÅСÒâѺà¤Å×è͹¹âºÒÂÊÒ¸ÒóРºÒ¹-ÇÑ´-âçàÃÕ¹ áÅСͧ·Ø¹ËÁÙ‹ºŒÒ¹ sml ·Ñé§ËÁ´¨Ñ´¡ÒôŒÇ Œ ¤³Ð¡ÃÃÁ¡ÒÃ㹪ØÁª¹ *¡ÒûÃЪØÁ‹ҹÊÁྪÃ-àªÕ§Áѹ ¤ÃÑé§·Õè ñ ³ ÇÑ´Å‹ÒÁªŒÒ§ Çѹ·Õè òô ÁÔ.Â.õõ ÁռٌࢌÒËÇÁËÅÒ¡ËÅÒÂ˹‹Ç§ҹ ઋ¹ ªÒǺŒÒ¹Â‹Ò¹ÊÁྪÃ-àªÕ§ÁÑè¹ è µÑÇá·¹ËÍÈÔÅ»ÇѲ¹¸ÃÃÁàÁ×ͧàªÕ§ãËÁ‹, ¡ÅØ‹Á¤¹µÑÇàÅ硡Ѻ¡ÒÃ͹ØÃѡɏ, ¤Ïºº´Õ¤³Ðʶһ˜µÂ¡ÃÃÁ Áª. âçàÃÕ¹͹ØÈÖ¡ÉÒ
  • 14.
    สรุปกระบวนการทํางาน “ผังชีวิต-ผังตําบล” 3พื้นที่นํารอง ต. แมทา จ. เชียงใหม และ ต. เมองลี, ต. บัวใหญ จ. นาน ื  และขอเสนอในการจัดสัมมนาเชิงปฏิบัติการเพื่อขยายผล โดย กลุม คน.ใจ.บาน 
  • 15.
    กระบวนการเรียกรองและยืนยันสิทธิ์ที่ดินทํากินที่ทับซอน และ กระบวนการวางผังชีวต-ผังตําบล เพื่อการจัดการที่ดินแนวใหม ิ สนับสนุนกันอยางไร ?
  • 16.
    โจทยรวมที่ทาทาย ของการจัดการที่ดินโดยชุมชนในอนาคต ที่มากกวาเรื่องการไดมาซึ่งสิทธิ์ - การขยายตัวของพืชเชิงเดี่ยว ที่กระทบระบบนิเวศน และฐานทรัพยากร - การจัดการภัยพิบัติ และ รองรับการเกิดภัยพิบัตในอนาคต ิ - การจัดการระบบผลผลิตในที่ดินที่จํากัด - ขาดภาพรวมของการพฒนาทางกายภาพทกาหนดมาจากชาวบาน  ั ่ี ํ เพื่อเปนเครืองมือกลางในการสื่อสาร วางแผนรองรับการเปลี่ยนแปลงในอนาคต ่ - การวางแผนการพัฒนาพื้นที่ที่มาสอดคลองกับบริบทที่ตั้ง
  • 17.
    ผังชีวิต-ผังตําบล คือ ? -กระบวนการทําความเขาใจภูมินิเวศนของตําบล สํารวจตนทุนของตําบล วิเคราะหที่มาของปญหา คาดเดาอนาคตที่จะเกิด และ สรางโอกาสในการกําหนดการพัฒนา ผานการทําแผนที่ - กระบวนการวางผังการใชประโยชนที่ดินในอนาคต เพื่อการอนุรกษและฟนฟูฐานทรัพยากร ั รองรับการขยายตัวของประชากร กิจกรรมการผลิต และวางแผนพัฒนากายภาพของตําบล - ผังชีวิต-ผังตําบล ที่คนทั้งตําบลเปนเจาของแผนการพัฒนา รวมกับ หนวยงานตางๆ - แผนที่ที่เปนเครืองมือกลาง เครื่องมือรวมในการสื่อสารกับ รัฐ และ หนวยงานตางๆ ่ หรือ ตําบลในภูมินิเวศนเดียวกัน - การสรางความรวมไมรวมมือ ในการสรางวิสัยทัศนการพัฒนาในระดับตําบล
  • 18.
    กระบวนการทําผังชีวิต-ผังตําบล โจทยวิจัย ๑ ทําความเขาใจพื้นที่ รวบรวมขอมูลพื้นฐาน ทบทวนวรรณกรรม สํารวจ เก็บขอมูล ๒ ทําแผนที่ทํามือ วิเคราะหภาพรวมรวมกัน วิเคราะห ๓ พัฒนาประเด็นรวมในการขับเคลื่อน เรื่องการจัดการทรัพยากร และ ที่ดิน ๔ ทดลองปฏิบัติ สรุปบทเรียน กระบวนการเรียกรองสิทธิ์ (ทําคูขนานกันไป) นวัตกรรม และ องคความรูใหม ๕ นําไปสูกลไก การจัดการผังตําบล การใชงานจริง ๖ รับรองและประกาศใชตามกฎหมาย (โดยผูคนในพื้นที่)
  • 19.
    ทําความเขาใจพื้นที่ รวบรวมขอมูลพื้นฐาน
  • 20.
    ขอมลเชงสถติ  ู ิ ิ ขอมูลเชิงแผนที่ ขอมลเชงความคดเหน  ู ิ ิ ็ การใช้ประโยชน์ท่ ดนปี 2539 ี ิ ประเภทการใช้ท่ดน ี ิ ตารางเมตร ไร่ % 1 ทงหญ้าเลี ้ยงสตว์และโรงเรือนเลี ้ยงสตว์ ุ่ ั ั 35,377.73 22.11 0.46 2 นาข้าว 1,063,441.65 664.65 13.96 3 พืชสวน 94,848.68 59.28 1.25 4 พืชไร่ 4,079,249.20 2,549.53 53.56 5 พื ้นที่ป่าไม้ 5,686.84 3.55 0.07 6 พื ้นที่สาธารณะประโยชน์ 45,265.85 28.29 0.59 7 สถานที่ราชการและสถาบันต่างๆ 4,439.02 2.77 0.06 8 แหล่งนํ ้าที่สร้ างขึ ้น 883.16 0.55 0.01 9 ไม่ได้ ทําประโยชน์ 1,922.96 1.20 0.03 10 ไม้ผล 1,903,751.72 1,189.84 24.99 11 ไม้ผลผสม 343,429.07 214.64 4.51 ไร่/สวน 12 ไม้ ยืนต้ น 38,531.69 24.08 0.51 ผลผลิตไม่คงที่ ขยาย เพิ่มขึ ้นเรื่อยๆ รวม 7,616,827.57 4,760.52 100.00 การประกอบอาชีพ ร้ อยละ 1.05 ของพื ้นที่ หรือ 456 ไร่ อาชพ ี จํานวน(ครัวเรือน) รอยละ เป็ นที่ราบ ใช้ เป็ นท่ ีอย่ ูอาศัย และพื ้นทีเกษตรกรรมหวงผล ่ ั ทําสวน ทําไร ทํานา 445 60.37 สําหรับเลี ้ยงคนทั ้งตําบล รับจาง 111 15.06 ป่ าสงวนแห่ งชาติ ป่ าฝั่ งขวาแม่ นําน่ านตอน ้ การคาขาย 21 2.84 ใต้ เลี้ยงสัตว 151 20.48 อุตสาหกรรมในครัวเรือน 18 2.44 รับราชการ 10 1.19 รวม 737 100.00
  • 21.
  • 22.
    ๓ พัฒนาประเด็นรวมในการขับเคลื่อน เรื่องการจัดการทรัพยากรและ ที่ดิน ตัวอย่าง : Workshop กับกลุ่มผูเลี้ยงวัวนม ้
  • 23.
    โคดาย โครีด โคสาว โคแรก เกิด ยาฉีด โครุ่น ท่ีดอน ผสมแล้ ว แหล่งนํ ้า รอผสม ถนน ลักษณะพืนท่ ี ้ ไฟฟา ้ เหมาะสม 0-18เดือน วัว ยา ววรีด ั โคสาวท้ อง อายุการรี ด/ตว 5-6 ปี ั 5-6 กก -ที่พกอาศัย ั -โรงรี ด พื ้นท่ ี ปัจจยการ ั ข้น -ลานเดน ิ อาหาร ต้ นข้ าวโพด -ท่ีเก็บอาหาร พืนที่เลียง ้ ้ เลี ้ยงโคนม ,ยา -โรงตากอึ หยาบ ข้ าวโพด -แปลงหญ้ า+ อ่ืนๆ ศนย์รับซื ้อ ู ต่อตัว/วัน โรงงาน ปรับปรุงนํ ้า ขนสง(ลาปาง) ่ ํ นํ ้านม 600-800บ.2-3 ครัง/ ้ อปกรณ์รีด( 2 หว) ุ ั การรวมกลม ุ่ สปดาห์ ั วว 30 ตัว ใช้ พื ้นที่เลี ้ยง 5ไร่ ั 30,000 ฟางข้ าว โรง ยืน 3-4 ตารางเมตร/ตว ั TK + FRESH MILK หญ้า ถังนํ ้านม ขาดพื ้นท่ีปลก ปลูกเองลดได้ เดือน ู 7-13กม. กองทุนยา กองทุน ทนโรงเรือน 150,00-200,00 บาท ุ เป็นหม่ืน ออมผ้ เู ลี ้ยงสตว์ ั เริ่มที่โครี ด 5ตัวพอเลี ้ยงครอบครัวได้ 2-3 คน ระยะกู้ 5 ปี ถึงคืนทุน 200บาท/ฟาร์ มเริ่มมาแล้ว 1ปี ปัจจยท่ ส่งผลต่อการทาฟาร์มวัว Zoning ฟาร์ ม,แหล่ งอาหาร + จัดระบบขนส่ งนํานมและสหกรณ์ อาหาร ั ี ํ ้
  • 25.
    นักศึกษาปริ ญญาโท รุ่น ๓ คน.ใจ.บาน ้ สาขาวิชาการจัดการศิลปะและวัฒนธรรม บัณฑิตวิทยาลัย มช. ชาวพวกแต้ม
  • 26.
    รู ปการทํางานพวกแต้ม นักศึกษาและชาวบ้าน กิจกรรม ๑.จัดทําพิพิธภัณฑ์ชุมชน ๒. ฟ้ อนเล็บ ๓. กลองจุมจัยมงคล ๔. วงเสวนาเรื่ องการดูแลชุมชน ๕. กาดหมั้ว
  • 28.
  • 30.
    สิ่งที่ไดเรียนรูจากการทํางานเกือบ 3 ปที่ผานมา - กระบวนการสรางชุมชนจะเกิดขึ้นไดก็ตอเมื่อเกิดความสนใจและการเห็นคุณคารวม - การเกิดขึ้น และ เปลี่ยนแปลงตางๆในชุมชน แปรผันตาม “คุณคาและความหมาย” ที่คนในชุมชนรวมกันสรางขึ้น - เราไมสามารถควบคุมการเปลี่ยนแปลงได แตเราสรางสรางกระบวนการใหเกิด คุณคาและความหมายรวมได - คําตอบของปญหาตางๆใน ชุมชน-ยาน-หรือทุกระบบ เหลาซอนอยูในระบบนั้นอยู แลว การนําคําตอบจากภายนอกเขาไปใสในระบบอาจจะชวยไดในระยะเริ่มแรก แตระยะยาวนั้นระบบนั้นตองหาคําตอบของระบบเอง - สิ่งที่เราขาด มิใชอะไรอื่นนอกจากความเชื่อวา เรามีศักยภาพ มีอํานาจ และเริ่มทํา
  • 31.
    ณ จุดนี้ในประวัติศาสตรของเรา เราตองการกระบวนการที่จะชวยใหเรากลับมาถักทอ ความเชื่อในการอยูรวมกันอีกครั้ง ในขณะที่เราสูญเสียความเชื่อมั่นในการอยูรวมกัน  เราขาดความเชื่อมั่นวาตัวเรานั้นคือศักยภาพ และมีศักยภาพ สวนหนึ่งมากจากระบบคิดและความกลัวที่ถูกฝงมาจากระบบความเชื่อ และองคกรที่แบงแยกเราออกจากกัน มันทําใหเราขาดความเชื่อและไววางใจซึ่งกันและกัน เราตองการกระบวนการที่จะชวยเราประสานสัมพันธอีกครั้ง และคนหาสิ่งที่เราใหคุณคาและความหมายรวมกัน รับฟงเรื่องราวและความฝนที่เราอยากเห็น ที่เราตางมีรวมกัน เราตองการกระบวนการที่จะเชื่อมความสามารถของเราในฐานะปจเจกใหกอกําเนิดเปนเครือขาย  และการพูดคุณกันอยางเปนธรรมชาติถึงคุณคาทีกาลังเกิดขึ้นตอเรา ่ ํ เราตองการกระบวนการที่จะเชื้อเชิญใหเราเขารวม และใหเคารพยอมรับความสรางสรรคของพวกเรา ในฐานะชุมชน และ องคกรที่มีชีวิต แปลจาก finding our way ของ Margaret J. Wheatly
  • 32.
    กลไกหรือแนวทาง ขนตอนดาเนนงาน ้ั ํ ิ ถอดความรู ประเมิน กระบวนการออกแบบ อยางมีสวนรวม Small-Action โจทยที่ชัดเจน แผนการดําเนินงาน สํารวจเชิงลึก ประชุมชุมชน สังเคราะหพื้นที่ สํารวจเบื้องตน พื้นที่ใหม
  • 33.
    ขนตอนกระบวนการและกรอบแนวคด ้ั ิ สํารวจเบื้องตน โจทยที่ชัดเจน สังเคราะหชุมชน Action plan & Priority Basic survey ศักยภาพ mapping ความรวมมือไมมีประมาน Keys dialogue สายสัมพันธนอก-ใน partnership ดีกวามีสวนรวม เครือขาย ความเขาใจรวม ลงมือทําดวยกัน 3W-H-E พาโจทยสูที่แจง Small success-big impact วงสุทรียสนทนา แรงบันดาลใจ และความเชื่อมั่น เตรียมใจไวเลยวามันจะ chaos มากอนผลงาน สํารวจเชิงลึก อานผูคน-พื้นที่ เชื่องชาในการตัดสิน ถอดความรูรวมกัน ปญหา-ความกังวัล แตรวดเร็วและเปดกวาง มาตรฐาน-แนวทาง-คูมือ ความคาดหวัง ในการรับฟงและตั้งคําถาม โครงสรางการทํางาน พื้นที่ปลอดภัย หลีกเลี่ยงคัดคานกันทางความคิดเชิงตรรกะ “เคลื่อนไหวและปรับเปลี่ยน –เปาหมาย คือ เสนทาง คือกระบวนการระหวางทาง” ชมชนในเขตเทศบาลเมองเชยงใหม, กลุม คนใจบาน และภาคีตางๆ ที่เชื่อในศักยภาพของผูคน ุ ื ี