saqarTvelos ganviTarebis kvleviTi instituti
      GEORGIAN DEVELOPMENT RESEARCH INSTITUTE




      konstantine kandelaki,
daviT losaberiZe, irakli melaSvili,
       Tengiz SergelaSvili




saqarTvelos adgilobrivi
    TviTmmarTvelobis
  sistemis ganvrcobili
       koncefcia




                 Tbilisi, 2012
saqarTvelos ganviTarebis kvleviTi instituti
      GEORGIAN DEVELOPMENT RESEARCH INSTITUTE




      konstantine kandelaki,
daviT losaberiZe, irakli melaSvili,
       Tengiz SergelaSvili




saqarTvelos adgilobrivi
    TviTmmarTvelobis
  sistemis ganvrcobili
       koncefcia




                 Tbilisi, 2012
saqarTvelos ganviTarebis kvleviTi instituti (GDRI) _ da-
moukidebeli, arakomerciuli organizacia, dafuZnda 2011
wels. institutis amocanaa demokratiis ganviTarebis, politi-
kuri, ekonomikuri, socialuri da sxva reformebis xelSewyoba
saTanado kvlevebisa da diskusiebis meSveobiT.



veb-gverdi: www.gdri.ge

el.fosta: gdri@gdri.ge



                                            ufaso gamocema




©	 saqarTvelos ganviTarebis kvleviTi instituti, 2012

©	 konstantine kandelaki, daviT losaberiZe,
   irakli melaSvili, Tengiz SergelaSvili, 2012



gamomcemloba `nekeri~, 2012



ISBN 978-9941-436-28-4
sarCevi


1.	 Sesavali.
            ............................................................................... 30

2.	 arsebuli situaciis analizi........................................... 30
                                      .
    2.1.	 xelisuflebis decentralizaciisa da
          adgilobrivi TviTmmarTvelobis arsi.                 .................... 30
        2.1.1.	 ZiriTadi principebi.............................................. 30
                                   .
        2.1.2.	 decentralizaciis funqciebi da sferoebi........ 30        .
    2.2.	 administraciul-teritoriuli reformebi
          da TviTmmarTvelobis sferoSi
          arsebuli mdgomareoba................................................ 30
                                  .
        2.2.1.	 TviTmmarTveloba saqarTveloSi.......................... 30
        2.2.2.	 damoukideblobis periodi.................................... 30
        2.2.3.	 arsebuli viTarebis analizi.   ................................ 30
        2.2.4.	 TviTmmarTvelobis sferoSi saqarTvelos
                saerTaSoriso valdebulebebi.............................. 30
                                                .
    2.3.	 situacia calkeuli sferoebis mixedviT.                             ................ 30
        2.3.1.	 administraciul-teritoriuli mowyoba............. 30             .
        2.3.2.	 TviTmmarTvelobis struqtura,
                arCevnebi da saqmianobis wesi................................ 30
        2.3.3.	 TviTmmarTvelobis uflebamosileba.                         ................... 30
        2.3.4.	 TviTmmarTvelobis ekonomikuri safuZvlebi...... 30
        2.3.5.	 qoneba.
                      ...................................................................... 30
        2.3.6.	 saxelmwifo zedamxedveloba................................. 30

3.	 mmarTvelobis sistemis reformis koncefcia.............. 30
    3.1.	 zogadi nawili.............................................................. 30
                          .
        3.1.1.	SemoTavazebuli modelis arsi............................. 30
                                                        .
        3.1.2.	 uflebamosileba da misi ganxorcilebis
                ZiriTadi principebi.............................................. 30
                                       .
        3.1.3.	 TviTmmarTvelobis/mxaris qoneba......................... 30


                                            -3-
3.1.4.	 xelisuflebis sxvadasxva donis
            saqmianobis finansuri safuZvlebi....................... 30
    3.1.5.	 TviTmmarTveli erTeulis/mxaris biujeti......... 30
                                                          .
3.2.	 TviTmmarTvelobis pirveli
      done _ municipaliteti.     .............................................. 30
    3.2.1.	 saqarTvelos adgilobrivi
            TviTmmarTveli erTeuli...................................... 30
                                         .
    3.2.2.	 TviTmmarTveli erTeulis
            warmomadgenlobiTi organo _ sakrebulo.                    .......... 30
    3.2.3.	 TviTmmarTveli erTeulis
            aRmasrulebeli organoebi _ gamgeoba/meria....... 30
    3.2.4.	 TviTmmarTvelobis organoebSi sazogadoebis
            monawileobis uzrunvelyofis institutebi....... 30
    3.2.5.	 adgilobrivi TviTmmarTvelobis
            uflebamosileba..................................................... 30
    3.2.6.	 koncefciiT gansazRvruli TviTmmarTveli
            erTeulis biujetis Semosulobebi...................... 30
                                                         .
3.3.	 saqarTvelos mxareebi (regionebi).            ............................ 30
    3.3.1.	 samxareo mowyobis principebi............................... 30
    3.3.2.	 mxaris warmomadgenlobiTi
            organo _ mxaris sabWo........................................... 30
    3.3.3.	 mxaris aRmasrulebeli
            organo _ administracia........................................ 30
    3.3.4.	 mxaris xelisuflebis organoTa
            uflebamosileba..................................................... 30
    3.3.5.	 mxaris biujetis Semosulobebi............................ 30
                                                   .
3.4.	 TviTmmarTveloba TbilisSi...................................... 30
    3.4.1.	 administraciul-teritoriuli
            mowyobisa da marTvis principebi......................... 30
                                                             .
    3.4.2.	 Tbilisis xelisuflebis organoebi..................... 30
                                                                 .
    3.4.3.	 uflebamosilebebi.        ................................................. 30
    3.4.4.	 finansebi................................................................. 30
                     .



                                       -4-
3.5.	 saxelmwifo zedamxedveloba
         TviTmmarTveli erTeulis/mxaris
         xelisuflebis organoebis saqmianobaze.................. 30
       3.5.1.	 saxelmwifo zedamxedvelobis
               ZiriTadi principebi.............................................. 30
                                  .
       3.5.2.	 samarTlebrivi zedamxedveloba........................... 30
                                                     .
       3.5.3.	 saxelmwifo organoebis uflebamosileba
               dargobriv zedamxedvelobaze.        .............................. 30
       3.5.4.	 pirdapiri saxelmwifo mmarTveloba.................... 30
   3.6.	 administraciul-teritoriuli mowyobis
         reformis SemoTavazebuli modelis
         Zlieri da susti mxareebi.         .......................................... 30
       3.6.1.	Zlieri mxareebi...................................................... 30
       3.6.2.	 susti mxareebi........................................................ 30


danarTi 1. subnacionaluri doneebis
           raodenobis gansazRvris principebi................. 30

danarTi 2. evrosabWos wevri qveynebis, aSS-sa da
           israelis municipaluri erTeulebis
           mosaxleobis saSualo odenoba........................... 30

danarTi 3. evrosabWos wevri qveynebis, aSS-sa da
           israelis municipaluri erTeulebis
           teritoriaTa saSualo zomebi (kv.km.)................ 30
                                               .

danarTi 4. evropis qveynebis dedaqalaqebis
           ubnebis mosaxleobis saSualo raodenoba,
           qalaqis sabWoebis Semadgenloba da
           formirebis wesi.................................................... 30




                                         -5-
1. Sesavali

    warmodgenili naSromis mizania saqarTvelos admin-
istraciul-teritoriuli mowyobis, adgilobrivi TviT­
mmarTvelobis organoTa sistemis, centraluri xelisu-
flebisa da adgilobrivi TviTmmarTvelobis funqciaTa
da uflebamosilebaTa gamijvnis da am ukanasknelTaTvis
Sesabamisi finansuri da qonebrivi bazis gadacemis mod-
elis Camoyalibeba.
    Cven miznad visaxavT saqarTvelosa da misi dedaqa-
laqis administraciul-teritoriuli mowyobisa da mar-
Tvis iseTi sistemis modelis Camoyalibebas, romelic
dafuZnebuli iqneba rogorc saerTaSoriso gamocdile-
baze, ise adgilobriv tradiciebze.
    naSromi Seasrula avtorTa jgufma irakli melaSvi-
lis, Tengiz SergelaSvilis, daviT losaberiZis da kon-
stantine kandelakis SemadgenlobiT. saqarTvelos admin-
istraciul-teritoriuli reformis sxvadasxva modele-
bze muSaoba jer kidev gasuli saukunis 90-ian wlebSi
daiwyo, rodesac saqarTveloSi daiwyo adgilobrivi
TviTmmarTvelobis institutis formireba. 2004-2005
wlebSi zemoaRniSnuli jgufis monawileobiT, saerTa-
Soriso donori organizaciebis mxardaWeriT, momzadda
qveynis axali administraciul-teritoriuli mowyobis
koncefcia da reformis uzrunvelyofisaTvis aucileb-
el kanonproeqtTa paketi. saqarTvelos parlamentSi
moxda am kanonproeqtebis inicireba, sadac gaiara sa-
komiteto mosmenebi da parlamentis sesiaze kenWi eyara
alternatiuli winadadebebis saxiT, magram uaryofil
iqna. winamdebare naSromi warmoadgens 2004-2005 wlebSi
parlamentSi wardgenili koncefciis gadamuSavebul da
Sevsebul versias, romelic Seiqmna „saqarTvelos ganvi-
Tarebis kvleviTi institutis“ dakveTiT.
    koncefciis gadamuSavebul variantSi gaTvaliswine-

                         -6-
bulia is axali realobebi, romelic Camoyalibda saqa-
rTveloSi 2005 wlis Semdeg, maT Soris, im reformebis
Sedegebi, romlebic ukve gatarda qveyanaSi (mag., iustici-
is sistemaSi). amasTan, warmodgenil dokumentSi mocemuli
ar aris Zalovani struqturebis, jandacvisa da social-
uri sistemis decentralizaciis, am sakiTxebSi xelisu-
flebis doneTa Soris uflebamosilebis gamijvnis mod-
eli. es nawilebi Seivseba mas Semdeg, rac Camoyalibdeba
aRniSnuli sferoebis ganviTarebis koncefciebi, gairkve-
va maTi reformirebis ZiriTadi mimarTulebebi. isic unda
aRiniSnos, rom koncefcia Seesabameba sazogadoebrivi
sakonstitucio komisiis mier SemuSavebul `saqarTvelos
konstituciis axali redaqciis ganvrcobil koncefcias~
(2010 w.).




                          -7-
2. arsebuli situaciis analizi

2.1.	xelisuflebis decentralizaciisa da
   adgilobrivi TviTmmarTvelobis arsi

2.1.1. ZiriTadi principebi
    saxelmwifos efeqturi mmarTvelobiTi sistemis
Sesaqmnelad aucilebel, magram arasakmaris pirobas
centraluri xelisuflebis doneze Zalauflebis dan-
awilebis principi warmoadgens (igulisxmeba klasikuri
danawileba sakanonmdeblo, aRmasrulebeli da sasamarT-
lo xelisuflebis ganStoebebad). ganviTarebuli qvey-
nebis sazogadoebebi da politikuri elitebi karga xania
SeTanxmdnen imaze, rom verc erTi xelisufleba, raoden
„gonieri“ da „informirebulic“ ar unda iyos igi, ver Se-
Zlebs, erTi centridan gadawyvitos TiToeuli qalaqisa
Tu soflis mosaxleobis winaSe mdgari konkretuli da
specifikuri problemebi. saxelmwifos mTel teritori-
aze, qveynis yvela moqalaqisTvis Tanabari da efeqtiani
saarsebo garemos Seqmna mxolod decentralizaciis sa-
SualebiT aris SesaZlebeli.
    decentralizaciis dadebiTi momentebidan unda aRin-
iSnos Semdegi:
	 centraluri xelisuflebisgan gansxvavebiT, adgilo-
   brivi TviTmmarTvelobis organoebi ufro moqnilni
   da ufro ganaxlebadni arian, ukeT icnoben adgilo-
   briv specifikas da saqmianobas ufro naklebi danax-
   arjebiTa da meti efeqturobiT axorcieleben;
	 Tavad mosaxleoba, mis mier arCeuli warmomadgenlebis
   meSveobiT, monawileobs Tavisi uSualo sacxovrebe-
   li garemos formirebSi. am gziT TviTon iRebs pa-
   suxismgeblobas sakuTari komunaluri Tu sxva saxis
   problemebis mniSvnelovani nawilis mogvarebaze da

                             -8-
maT gadauwyvetlobas aRar abralebs centralur xe-
   lisuflebas;
	 sazogadoebis (moqalaqeTa jgufi, ubani, sofeli, Te­
   mi, daba, qalaqi, kuTxe, regioni) interesebis dakmayo-
   fileba TviT mosaxleobis mxridan kontrolis piro-
   bebSi xorcieldeba.
    Sesabamisad, ganviTarebul qveynebSi arsebobs say-
ovelTao politikuri Tanxmoba mmarTvelobis sistemis
ZiriTad principze _ saxelmwifos efeqturi mmarTvelo-
bis sistemis Camoyalibebis safuZvlad miiCneva subsid-
iarobis principi, anu Zalaufleba unda ganxorcieldes
mmarTvelobis im doneze, romelic yvelaze ufro axlos
aris xalxTan.
    wamgebiania im uflebamosilebaTa koncentracia cen-
traluri xelisuflebis doneze, romelTa aRsrulebac
ukeTaa SesaZlebeli adgilobriv doneze. meore mxriv, Tu
garkveuli uflebamosilebani centralur doneze ufro
efeqturad xorcieldeba, maSin maTi ganxorcieleba cen-
traluri xelisuflebis organoebma unda aiRon Tavis
Tavze.
    subsidiarobis principi aris garantia, rom sajaro
politika xelisuflebis yvela doneze iqneba warmate-
buli da mis ganxorcielebaSi mosaxleobis farTo fene-
bi miiReben monawileobas. Sesabamisad, xelisuflebis
sxvadasxva doneTa Soris uflebamosilebis ganawileba
efuZneba ramdenime princips:
	 xelisuflebis uflebamosileba aris mxolod saSua­
   leba misTvis moqalaqeTa mier dakisrebuli funqci-
   uri valdebulebebis aRsasruleblad;
	 yvela sakiTxis gadawyveta, romelTa mogvarebac Se­
   uZlia Tavad moqalaqes, unda darCes mis ufle-
   bamosilebaSi da masze pasuxismgebloba ar unda ga-
   daeces saxelmwifos. xelisuflebas ekisreba mxolod
                          -9-
im sakiTxebis gadawyveta, romelTa mogvarebac moqa-
   laqes ar SeuZlia;
	 ufro maRal safexurze mdgom xelisuflebas insti-
   tuciurad eniWeba mxolod is uflebamosilebebi,
   romelTa ganxorcielebis SesaZleblobac ara aqvs
   ufro dabal safexurze mdgom saxelisuflebo orga-
   nos;
	 nebismieri sakiTxis gadawyvetaSi zeda donis xelisu-
   fleba ereva mxolod im SemTxvevaSi, Tu qveda donis
   xelisuflebas sakuTari ZalebiT ar SeuZlia proble-
   mis mogvareba. amitom uflebamosilebaTa gamijvnis
   dros prioriteti unda mieniWos TviTmmarTvelobas
   (qalaqi, sofeli/Temi) regionTan (aseTis arsebobis
   SemTxvevaSi) SedarebiT, xolo centraluri xelisu-
   fleba agvarebs mxolod im problemas, risi mowes-
   rigebac ar SeuZlia arc TviTmmarTvelobas da arc
   regions.
    decentralizaciis procesi sam ZiriTad komponents
_ politikur, administraciul da fiskalur decentral-
izacias moicavs.
	 politikuri decentralizacia niSnavs adgilobriv
   doneze warmomadgenlobiTi organoebis arCevas. maT-
   Tvis sakuTari uflebamosilebis farglebSi politi-
   kur gadawyvetilebaTa miRebis uflebis miniWebas;
	 administraciuli decentralizacia niSnavs TviTm-
   marTvelobis organoebisTvis farTo uflebamosile-
   baTa gadacemas, maT Soris, saxelmwifo saqmeebis mar-
   Tvisa da sajaro momsaxurebis sferoSi;
	 fiskaluri    decentralizacia    uflebamosilebaTa
   gansaxorcileblad TviTmmarTvelobisTvis aucile-
   beli finansebis gadacemas gulisxmobs.


                         - 10 -
2.1.2.	 decentralizaciis funqciebi da sferoebi
   demokratiul saxelmwifoebSi adgilobrivi TviTm-
marTvelobis organoebs ori funqcia eniWeba:
1.	 momsaxurebis gaweva _ yoveldRiuri saWiroebis (ad-
    gilobriv doneze administrireba, komunaluri mom-
    saxureba, sayofacxovrebo problemebis mogvareba,
    minimaluri socialuri garantiebis uzrunvelyofa)
    dakmayofileba bevrad ufro efeqtianad xorciel-
    deba adgilobrivi TviTmmarTvelobebis mier. saer-
    TaSoriso praqtika gviCvenebs, rom swored am gziT
    miiRweva momsaxurebis gawevis rogorc efeqturobis,
    ise efeqtianobis (swori saqmis keTeba da saqmis sworad
    keTeba) maRali xarisxi.
2.	 mosaxleobasTan siaxlove _ centraluri xelisuf­
    lebisgan gansxvavebiT, adgilobrivi TviTmmarTveloba
    yoveldRiur urTierTobaSia moqalaqeebTan da gamox-
    atavs uSualod maT interesebs. es gansakuTrebiT naT-
    lad Cans mcire zomis dasaxlebebSi, sadac mosaxleo-
    bis mniSvnelovani nawili erTmaneTs piradad icnobs
    da amitom adgilobrivi xelisuflebis qmedeba bevrad
    gamWvirvalea. Tu centraluri xelisuflebis xelmZ-
    RvanelebTan yoveldRiuri Sexvedra rigiTi moqalaq-
    isTvis SeuZlebelia, mas SeuZlia mudmivi kontaqti
    iqonios mis mierve arCeuli adgilobrivi TviTmmarT-
    velobis warmomadgenlebTan, kanonis farglebSi gan-
    axorcielos maTze zedamxedveloba, akontrolos am
    ukanasknelTa saqmianoba da uSualod CaerTos gadaw-
    yvetilebis miRebis procesSi.
     am ori umTavresi funqciis garda, axali demokrati-
is qveynebSi decentralizaciisa da adgilobrivi TviTm-
marTvelobis gaZlierebis procesi kidev or damatebiT
mizans isaxavs:

                          - 11 -
1.	 adgilobrivi politikuri elitis Seqmna _ adgilo-
    brivi ekonomikuri Tu politikuri klanebis arsebo-
    ba totalitaruli sistemis memkvidreobaa. swored am
    klanebis transformacia da maT nacvlad politikuri
    elitis (am sityvis yvelaze pozitiuri gagebiT) war-
    moSoba aucilebelia, rogorc politikuri partiebis
    adgilobrivi kadrebis zrdis (da am gziT politi-
    kuri pluralizmis gaZlierebis), ise sajaro moxele-
    Ta kvalificiuri korpusis CamoyalibebisTvis. ro-
    gorc wesi, qveynis politikuri elita Tu mmarTveli
    biurokratia Tavis aRmasvlas swored adgilobrivi
    donidan iwyebs.
2.	 decentralizaciis procesi dezintegraciis winaaRm-
    deg _ gamocdileba gviCvenebs, rom municipalitetebi-
    saTvis Zalauflebis gadacema eTnikuri, religiuri
    Tu sxva saxis umciresobaTa kanonieri uflebebis
    adgilebze dakmayofilebis saSualebad iqca. aman
    saerTo erovnul interesebs araTu avno, aramed qvey-
    nebis SigniT integraciuli procesebis gaZlierebas
    Seuwyo xeli.
     decentralizaciis procesi TavisTavad uzarmazari
Temaa da mTel rig sakiTxebs moicavs:
	 administraciul-teritoriuli mowyoba _ Tu konkre-
   tulad sad, ra doneebze da ra geografiul garemoSi
   xorcieldeba TviTmmarTveloba;
	 TviTmmarTvelobis organoTa formirebis (arCevnebi)
   da saqmianobis (struqtura da regulaciebi) wesi _ Tu
   rogor xorcieldeba TviTmmarTvelobaze dakisrebu-
   li movaleobebi;
	 uflebamosilebaTa gamijvna _ uSualod ra funqciebis
   ganxorcieleba ekisreba TviTmmarTvelobis struq-
   turebs;

                         - 12 -
	 finansuri da qonebrivi sakiTxebi _ Tu ra saSualebiT
   axorcielebs adgilobrivi xelisufleba Tavis ufle-
   bamosilebas;
	 saxelmwifo da sazogadoebrivi zedamxedvelobis
   formebi _ Tu vin akontrolebs TviTmmarTvelobaTa
   saqmianobas;
	 gadawyvetilebis miRebis procesSi sazogadoebis monaw-
   ileoba _ Tu ramdenad adekvaturad pasuxobs TviTm-
   marTveloba sazogadoebriv saWiroebebs.




2.2.	administraciul-teritoriuli reformebi
   da TviTmmarTvelobis sferoSi arsebuli
   mdgomareoba

2.2.1.	 TviTmmarTveloba saqarTveloSi
    istoriulad (winaistoriul, antikur Tu Sua sauku-
neebis periodebSi) saqarTveloSi administraciul-ter-
itoriuli dayofis ori donis gamoyofa aris SesaZle-
beli. esenia: adgilobrivi (e.w. pirveli anu qveda _ qa-
laqi, daba, Temi, sofeli) da Sualeduri (anu regionuli
_ mxare, kuTxe, provincia) doneebi. maT aerTianebda erTi
saerTo principi _ isini iqmneboda garkveuli erTiani
ekonomikuri Tu geografiuli pirobebis mqone terito-
riebze. ucxoelTa batonobis periodSic calkeul pro-
vinciaTa sazRvrebi TiTqmis ucvleli rCeboda. bune-
brivia, calkeul administraciul erTeulTa sazRvrebis
ucvleloba ganpirobebuli iyo ara Camoyalibebuli
tradiciis urRvevobis surviliT, aramed ekonomikur-
geografiuli faqtorebis zegavleniT.
    dasaxlebul punqtebsa Tu teritoriul erTeulebs
gaaCndaT TavianTi mmarTvelobis sistemac. TemebSi da

                         - 13 -
calkeul soflebSi es iyo uxucesTa da mamasaxlisTa
instituti, romelmac (garkveuli saxecvlilebebiT) XX
saukunis dasawyisamde iarseba. qalaqisTvis ufro rTuli
da sistematizebuli mmarTvelobis formebi iyo damaxasi-
aTebeli. Sua saukuneebis saqarTvelos qalaqTa umravle-
sobaSi moqmedebda kargad organizebuli da sistematize-
buli biurokratiuli aparati (bizantiisa Tu maxlobeli
aRmosavleTis qveynebis msgavsad), Zlierdeboda mesame
wodebac, Tumca saqarTveloSi, mcire gamonaklisis gar-
da (Tbilisi, XI-XII ss mijna), ar Camoyalibebula sruli
TviTmmarTveloba dasavleT evropis komunebis msgavsad.
    administraciul-teritoriuli erTeulebis zeda
donis (mxareebis) cvlilebis procesi kidev ufro meti
konservatizmiT xasiaTdeba. Tanamedrove istoriuli
kuTxeebis umravlesobis sazRvrebi, ZiriTadad, Zv.wT. II
aTaswleulSi Camoyalibda. es teritoriebi saqarTvelos
saxelmwifoebriobis arsebobis mTel manZilze xan da-
moukidebel politikur gaerTianebebs warmoadgendnen,
xanac erTiani qarTuli saxelmwifos Semadgenel nawi-
lebs.
    ruseTis imperiis mier saqarTvelos aneqsiis Semdeg,
1801 wlidan moyolebuli, mniSvnelovani cvlilebebi mox-
da qveynis administraciul-teritoriul mowyobaSi. XIX
saukuneSi ganxorcielebuli reformebis Sedegad, aTamde
istoriuli mxaris nacvlad, Seiqmna 20 mazra. mazrebis
sazRvrebi ZiriTadad emTxveoda istoriuli olqebis
sazRvrebs. dasaxlebuli punqtebis doneze mniSvnelovani
cvlilebebi ar momxdara, Tu ar CavTvliT XIX saukunis
40-60-ian wlebSi SedarebiT msxvil qalaqebSi SezRuduli
TviTmmarTvelobis SemoRebis faqts (TbilisSi 1840 wlis
10 agvistodan, sxva msxvil qalaqebSi _ 1874-dan).
    saqarTvelos demokratiuli respublikis arsebobis
periodSi (1918-1921), 1919 wels qveyanaSi pirveli de-
mokratiuli municipaluri arCevnebi swored mazrebis

                        - 14 -
bazaze Catarda proporciuli sistemiT. xolo arCeuli
organoebi asrulebdnen rogorc TviTmmarTvelobis, ise
adgilobrivi saxelmwifo mmarTvelobis funqciebs. cen-
tralur xelisuflebas adgilebze araviTari struqtura
ar gaaCnda da TviTmmarTvelobis sistemas eyrdnoboda.
    sabWoTa periodSi (1920-1930-iani wlebi) mazrebis
sistema gauqmda da saqarTvelo daiyo raionebad. raione-
bi zomiT bevrad Camouvardeboda rogorc istoriul
mxareebs, ise mazrebs. raionTa raodenoba xSirad icvle-
boda.
    sabWoTa periodis kanonmdebloba ar cnobda ufle-
bamosilebaTa mkafiod gamijvnis princips. yvela donis
warmomadgenlobiT da aRmasrulebel xelisuflebas iu-
ridiulad erTnairi uflebebi gaaCnda. am garemoebam,
totalitaruli da erTpartiuli sistemis kolafsis pe-
riodSi, e.w. `kanonTa omis~ saxe miiRo da centralur,
regionul Tu adgilobriv xelisuflebebs Soris winaaR-
mdegobis gaZlierebas Seuwyo xeli.


2.2.2.	 damoukideblobis periodi
    sabWoTa kavSiris daSlis momentisTvis saqarTveloSi
iyo ori avtonomiuri respublika, 65 raioni da 4 saqa-
laqo zona, 13 respublikuri daqvemdebarebis qalaqi da
942 sasoflo sabWo (sul 4603 dasaxlebuli punqti, maT
Soris, 51 qalaqi da 61 daba).
    sabWoTa kavSiris daSlis Semdeg saqarTveloSi
sazogadoebrivi cxovrebis mTel rig sferoebSi ganxor-
cielebuli Zireuli Zvrebis miuxedavad, qveynis TviTm-
marTvelobis sistemaSi mniSvnelovani cvlileba ar momx-
dara, Tumca, 1991 wels pirveli adgilobrivi arCevnebi
Catarda.
    1993 wlis oqtombridan qveyanaSi daiwyo saxelmwifos
meTauris rwmunebulisa da samxareo administraciebis

                        - 15 -
institutebis SemoReba. 1993-95 wlebSi qveyana, avtono-
miuri respublikebis garda, daiyo cxra de facto mxared,
sadac dainiSna saxelmwifos meTauris/prezidentis rw-
munebuli. amave periods ganekuTvneba axali tipis admin-
istraciuli erTeulis, e.w. specialuri Temebis, Seqmna
konfliqtis zonebSi (eredvis, qurTis da TiRvis Temebi
yofili samxreT oseTis, xolo aJaris Temi _ afxazeTis
teritoriaze), romlebic Tavisi statusiT garkveul-
wilad gauTanabres raionebs.
    1995 wels miRebul iqna saqarTvelos konstitu-
cia, sadac Riad darCa qveynis teritoriuli mowyobis
sakiTxi. konstituciis me-2 muxlis me-3 punqtSi aRin-
iSna, rom saqarTvelos saxelmwifoebrivi teritoriuli
mowyoba ganisazRvreba konstituciuri kanoniT, ufle-
bamosilebaTa urTierTgamijvnis principis safuZvelze,
qveynis mTel teritoriaze saqarTvelos iurisdiqciis
srulad aRdgenis Semdeg.
    1998 wels adgilobrivi TviTmmarTvelobis arCevnebi
Catarda saqarTvelos 1031 administraciul erTeulSi
(971 TviTmmarTvel (sofeli, Temi, daba, qalaqi) da ad-
gilobriv mmarTvelobiT (6 qalaqi, romelic ar Sedioda
raionis SemadgenlobaSi da raionebi) erTeulSi. gatare-
buli cvlilebiT gauqmda e.w. qalaqis zonebi (statusiT
gauTanabrdnen raionebs). aseve, gauqmda qalaqebis dayo-
fa respublikuri, avtonomiuri respublikuri da adgi-
lobrivi mniSvnelobis qalaqebad.
    1999-2002 wlebSi ganxorcielda administraciul-
teritoriuli cvlilebebi. ZiriTadad, moxda soflebis
gamoyofa Temebidan da Seiqmna 27 axali administraciuli
erTeuli. Sesabamisad, 2002 wlis 2 ivniss arCevnebi Cat-
arda 998 TviTmmarTvel erTeulSi.
    2001 wels saqarTvelos kanonSi `adgilobrivi TviT-
mmarTvelobisa da mmarTvelobis Sesaxeb~ Sesworebebis
Sedegad, SedarebiT gaimijna funqciebi xelisuflebis

                         - 16 -
doneebsa da ganStoebebs (warmomadgenlobiTi da aRmas-
rulebeli) Soris, magram xelisuflebaSi politikuri
nebis deficitis gamo, sakanonmdeblo xarvezebis sruli
gamosworeba ver moxerxda.
     2005 wlisTvis saqarTvelos teritoriul mowyobaSi
de facto arsebobda sami done:
a) zeda (e.w. regionaluri) done _ 9 regioni, romlebic
    de facto arsebobda, Tumca, maTi arseboba ar iyo da-
    kanonebuli; maTTan erTad, SesaZloa, pirobiTad mov-
    ixsenioT dedaqalaqi _ Tbilisi (romlis statusic
    regulirdeboda calke kanoniT), aseve, afxazeTisa da
    aWaris avtonomiuri respublikebi;
b) saSualo done _ 60 raioni da eqvsi qalaqi (soxumisa da
    cxinvalis CaTvliT), romlebic ar Sedioda raionis
    daqvemdebarebaSi. raionuli done, kanonmdeblobis
    Tanaxmad, warmoadgenda saxelmwifo mmarTvelobis
    struqturas;
g) qveda done _ 1004 erTeuli (sofeli, Temi, daba, qa-
    laqi). es iyo erTaderTi, iuridiulad dakanonebuli
    TviTmmarTvelobis done.
    2006 wels ganxorcielda arsebiTi cvlileba TviT-
mmarTvelobis teritoriuli safuZvlebis gansazRvris
procesSi: adgilobrivi TviTmmarTvelobis arCevnebis
Sedegebis oficialurad gamocxadebis dRidan saer-
Tod gauqmda qveda done (sofeli, Temi, daba, qalaqi) da
erTaderT, municipalur, TviTmmarTvel-teritoriul
erTeulad yofili raionebis farglebSi formirebuli
municipaliteti gamocxadda. 2004-2006 wlebSi mTeli
rigi sakanonmdeblo aqtebis miRebis Semdeg, 2006 wlis
5 oqtombers Catarda saqarTvelos istoriaSi rigiT
mexuTe (1919, 1991, 1998, 2002 arCevnebis Semdeg) adgi-
lobrivi arCevnebi. Sedegad, saqarTveloSi miviReT 69
municipaliteti (Tbilisis CaTvliT), xolo 2008 wlis
                         - 17 -
movlenebis Semdeg okupirebul tertoriebze aRmoCnda
5 municipaliteti _ eredvi, qurTa, TiRvi, aJara da ax-
algori. amJamad saqarTveloSi 64 municipaliteti funq-
cionirebs.


2.2.3.	 arsebuli viTarebis analizi
     saqarTvelo dRes saxelmwifos Camoyalibebis pro-
cesSi imyofeba. am procesSi gamoikveTa mravali prob-
lema, romelTa mougvareblobam qveynis ganviTarebis
mniSvnelovani mimarTulebebi, faqtobrivad, CixSi Seiyva-
na. gardamaval periodSi qveyanaSi mimdinare cvlilebebis
erT-erT ZiriTad mimarTulebas decentralizebuli da
realur TviTmmarTvelobaze damyarebuli institutebis
Camoyalibeba warmoadgens.
     Tu erTgvarad SevajamebT ukanaskneli 20 wlis ganma-
vlobaSi decentralizaciis sferoSi mimdinare proces-
ebs, SegviZlia davaskvnaT, rom:
	 ver Seiqmna demokratiuli marTvis formebi adgilo-
   briv doneze;
	 arsebuli marTvis principebi adgilobriv doneze ver
   uzrunvelyofs socialur-ekonomikur ganviTare-
   bas, gansakuTrebiT, gadaWarbebuli centralizaciis
   fonze;
	 qveyanas ar gaaCnia   TviTmmarTvelobis    reformis
   grZelvadiani xedva.
   qveyanaSi sxvadasxva periodSi, sxvadasxva intensivo-
biT mimdinare reformebi urTierTwinaaRmdegobiT xas-
iaTdeba _ xSirad xdeba erTxel aRebuli kursis cvla
centralizaciisa Tu decentralizaciis mimarTulebiT:
Tu SevadarebT 1991, 1998, 2002 da 2006 wlebis modelebs,
davinaxavT, rom adgilobrivi xelisuflebis uflebebi

                         - 18 -
xan izrdeboda, xan mcirdeboda. magaliTisTvis: Tu 1998
wels raionul dones marTvis realuri berketebi gaaCnda,
2002 wlidan misi saqmianoba mxolod formaluri iyo (e.w.
asocirebuli sakrebuloebis modeli), xolo 2006 wels
raionuli done TviTmmarTvelobis erTaderT doned ga-
mocxadda. SeniSvnis saxiT: saqarTvelos zomis evropul
qveynebSi, rogorc wesi, 2 subnacionaluri done (regio-
nuli da municipaluri) arsebobs (ix. danarTi 1).
    situacias arTulebs is garemoebac, rom qarTul
sazogadoebas jer kidev mkafiod ara aqvs warmodgenili
adgilobrivi TviTmmarTvelobis roli da funqciebi.
    `vardebis revoluciis~ Semdeg adgilobrivi TviTm-
marTvelobis sferoSi Tavi iCina ara decentralizaciis,
aramed centralizaciis tendenciam. 2005 wels ganxor-
cielebulma administraciul-teritoriulma refor-
mam TviTmmarTvelobis qveda donis (qalaqebis, dabebis,
Temebisa da soflebis doneze arsebuli) gauqmebam mo-
saxleoba mniSvnelovnad daaSora mmarTvelobis orga-
noebs. amave dros, reformis Sedegad, mkveTrad SeizRuda
TviTmmarTvelobaTa uflebamosileba da sakuTari finans-
uri baza, ramac adgilobrivi TviTmmarTveloba, rogorc
politikuri, ise administraciuli da finansuri kuTxiT,
centralur xelisuflebaze srulad damokidebuli gaxa-
da. amasTan, Tu sawyis etapze (2005-2007 wlebi), aRniSnuli
procesi araformalur doneze mimdinareobda, 2007 wli-
dan ukve sakanonmdeblo normebSic iwyebs asaxvas.
    xelisuflebis centralizacia kidev ufro gaZlier-
da 2009-2010 wlebSi. am periodidan moyolebuli, adgi-
lobrivi TviTmmarTvelobis SezRudvasTan erTad, iwyeba
ara mxolod decentralizaciis, aramed dekoncentraciis
sapirispiro procesic. moxda mTeli rigi saxelmwifo in-
stitutebis (iusticiis saministro, ganaTlebisa da mec-
nierebis saministro) teritoriuli organoebis gauqmeba
an/da maTi uflebamosilebis Sekveca.

                          - 19 -
adgilobrivi TviTmmarTvelobis rolis daknineba
Cans yvela im mimarTulebiT, romelic aCvenebs qveyanaSi
decentralizaciis ganviTarebis dones:
	 sakanonmdeblo baza _ konstituciis axali redaqciiT
   formalurad ganmtkicda TviTmmarTvelobis saqmiano-
   bis Tavisuflebis garantiebi, magram kanonmdeblobis
   analizi gviCvenebs, rom kanonebi sul ufro da ufro
   xSirad ewinaaRmdegeba konstituciiT deklarirebul
   principebs da erTmaneTsac. amave dros, praqtikaSi
   xelisufleba xelmZRvanelobs Cveulebrivi kanonebi-
   sa da sxva sakanonmdeblo aqtebis, da ara konsti-
   tuciuri debulebebis, moTxovnebiT. Camouyalibebe-
   li da Sinaganad winaaRmdegobrivi sakanonmdeblo ba-
   zis pirobebSi, adgilobrivi mmarTvelobis praqtika
   daSorebulia kanonmdeblobis moTxovnebs da kanoniT
   gansazRvruli mmarTvelobiTi urTierTobebis adg-
   ils araformaluri urTierTobebi da patron-klien-
   telisturi qselebi ikavebs;
	 TviTmmarTvelobis struqtura _ adgilobrivi xe-
   lisufleba srulad kontroldeba centraluri xe-
   lisuflebis mier. miuxedavad imisa, rom adgilebze
   moqmedebs faqtobrivad monopartiuli (`erTiani na-
   cionaluri moZraoba~) warmomadgenlobiTi struq-
   turebi, centri sul ufro da ufro aZlierebs
   formalur da araformalur kontrols rogorc sax-
   elmwifo zedamxedvelobis, ise qonebis marTvis, biu-
   jetebis damtkicebis da sxva mimarTulebebiT, riTac
   arRvevs saerTaSoriso valdebulebebiT (`adgilo-
   brivi TviTmmarTvelobis Sesaxeb~ evropuli qartia)
   nakisr subsidiarobis princips;
	 uflebamosilebis ganxorcieleba _ saerTaSoriso
   samarTlebrivi aqtebiTa da praqtikiT TviTmmarTv-
   elobaTaTvis gadacemuli uflebebis ganxorcieleba

                        - 20 -
sruladaa damokidebuli centraluri xelisuflebis
   gadawyvetilebebze, rogorc marTvis, ise saWiro
   resursebiT uzrunvelyofis mxriv. miuxedavad imisa,
   rom wlidan wlamde izrdeba adgilebze gansaxor-
   cielebeli saqmianobis dafinanseba, mcirdeba TviT-
   mmarTvelobaTa mier damoukidebeli gadawyvetile-
   bebis miRebis xarisxi. calkeuli programebis dageg-
   mvisa da maTi sabiujeto uzrunvelyofis Sesaxeb
   gadawyvetileba centralur xelisuflebaSi miiReba.
   mcirdeba adgilobrivi TviTmmarTvelobis eqskluz-
   iur uflebamosilebaTa isedac mcire CamonaTvali
   da xdeba maTi miTviseba centraluri xelisuflebis
   mier;
	 ekonomikuri safuZvlebi _ qveyanaSi ar ganxorciele-
   bula fiskaluri decentralizacia. ufro metic,
   xdeba Semosavlis sul ufro da ufro meti wyaros
   koncentrireba centraluri xelisuflebis xelSi.
   mcirdeba adgilobriv TviTmmarTvelobaTa sakuTari
   Semosavlebis odenoba. Wianurdeba da ufro rTul-
   deba (ara marto praqtikaSi, aramed ukve sakanonmdeb-
   lo donezec) adgilobrivi TviTmmarTvelobebisTvis
   qonebis gadacemis procesi;
	 sazogadoebrivi momsaxureba _ saxelmwifo, qveynis
   masStabiT, axorcielebs mTel rig msxvil, ZviradRi-
   rebul infrastruqturul programebs, romelTa
   nawilis Sesrulebac TviTmmarTvelobebis ufle-
   bamosilebis sferos ganekuTvneba. TviTmmarTvelo-
   bebi an saerTod ar arian CarTulni am procesSi, an,
   faqtobrivad, am momsaxurebis adgilobriv gamtarebs
   warmoadgenen. dagegmvisa da ganxorcielebis proces-
   Si, rogorc wesi, ar xdeba adgilobriv Tavisebure-
   baTa gaTvaliswineba, rac negatiurad aisaxeba Sede-
   gebis xarisxze da, amave dros, mniSvnelovnad aZvirebs
   produqtis/momsaxurebis Rirebulebas. kvlav daba-
                         - 21 -
lia sazogadoebrivi momsaxurebis gawevis xarisxi.
   sazogadoebrivi momsaxurebis sferos ukontrolo,
   xSirad ki monopolizebuli, komercializacia iwvevs
   fasebis permanentul zrdas. saxelmwifos mier in-
   frastruqturaSi investirebuli xarjebi ver iZleva
   saTanado efeqts;
	 sazogadoebis CarTuloba _ mimdinare cvlilebeb-
   ma gaarTula TviTmmarTvelobis ganxorcielebisas
   sazogadoebis CarTvis isedac susti procesi. TviTm-
   marTvelobis raionul doneze atanam municipaluri
   organoebi kidev ufro daaSora sazogadoebas. Sede-
   gad izrdeba sazogadoebis gaucxoeba adgilobrivi
   TviTmmarTvelobebisgan.
    centralizaciis procesis gaZlierebas saqarTveloSi
Tavisi mizezebi gaaCnia. pirvel yovlisa, gasaTvaliswine-
belia is, rom, tradiciulad, arc erTi centraluri xe-
lisufleba, gansakuTrebiT, revoluciis gziT mosuli,
ar aris decentralizaciis momxre da miiswrafis sakuTar
xelSi Zalauflebis maqsimaluri koncentraciisken.
    bolo wlebSi qveyanaSi TandaTanobiT damZimebu-
li politikuri, socialuri Tu ekonomikuri situa-
ciis fonze (2007 wlis politikuri krizisi, 2008 wlis
agvistos omi ruseTTan, msoflio ekonomikuri krizisis
zegavlena da sxv.), centraluri xelisufleba TandaTan
zRudavs adgilebze TviT sakuTari, mmarTveli partiis
wevri moxeleebis uflebamosilebebs. amJamad Zneli saTq-
melia, es adgilobrivi (Tundac saxelisuflebo) elitis
mimarT undoblobis maCvenebelia, Tu centraluri xe-
lisuflebis mier Zalauflebis maqsimaluri koncentra-
ciis survils warmoadgens.
    formalurad, decentralizaciis procesis Seferxeba
kvlav mis nakleb prioritetulobas ukavSirdeba. ape-
lireba xdeba qveynisTvis sxva, ufro mniSvnelovani
sakiTxebis gadaWris saWiroebaze.
                         - 22 -
2.2.4.	 TviTmmarTvelobis sferoSi saqarTvelos
   saerTaSoriso valdebulebebi
    2002 wlis 23 maiss saqarTvelo SeuerTda `adgilobri-
vi TviTmmarTvelobis evropul qartias~ da 2004 wlis 26
oqtombers moaxdina misi ratifikacia (ZalaSi Sevida 2005
wlis 1 aprils). parlamentis mier miRebuli rezoluciiT,
saqarTvelo qartias SeuerTda daTqmebiT, amasTan, igi ar
SeerTebia yvela muxls/punqts. kerZod, saqarTvelo ar
SeerTebia qartiis me-4 muxlis me-6 punqts, me-5 muxls,
me-6 muxlis me-2 da me-9 punqtebs, me-10 muxlis me-2 da me-3
punqtebs: xelisuflebis adgilobrivi organoebis ufle-
bas gaerTianebaze (saerTaSoriso asociaciebis CaTvliT)
saerTo interesebis xelSewyobisTvis da msgavs sazoga-
doebriv organizaciebTan TanamSromlobisTvis.
    qartias, rogorc saerTaSoriso aqts, upiratesi iu-
ridiuli Zala aqvs qveynis Sida kanonmdeblobis mimarT
da konstituciis Semdgom upiratesi uflebiT sarge-
blobs. saqarTvelos organuli kanoni `adgilobrivi
TviTmmarTvelobis Sesaxeb~ eyrdnoba saqarTvelos kon-
stituciasa da evropuli TviTmmarTvelobis qartias,
rogorc sabaziso safuZvlebs.
    kanonmdeblobis mixedviT (ix. kanoni `adgilobrivi
TviTmmarTvelobis organoebis saqmianobis saxelmwifo
zedamxedvelobis Sesaxeb~ da sxv.), yvela axali sakanon-
mdeblo iniciativis erT-erTi umTavresi mizani qarTuli
kanonmdeblobis qartiasTan SesabamisobaSi moyvanaa.
    amave dros, arsebobs Seusabamobebi saqarTvelos kanon-
mdeblobasa da qartias Soris. saqarTvelos normatiuli
aqtebiT dadgenili mTeli rigi normebi ewinaaRmdegeba an
qartiis calkeul muxlebs, an qartiis suliskveTebas.
    viTarebas kidev ufro amZimebs is garemoeba, rom
qveynis marTvis praqtikaSi damkvidrda sakanonmdeblo
regulaciebisgan gansxvavebuli midgomebi. amdenad, er-
Tia qartiis da saqarTvelos erovnuli kanonmdeblobis
                           - 23 -
Sesabamisoba, xolo meore _ Tu ramdenad sruldeba praq-
tikaSi qartiis is ZiriTadi moTxovnebi, risi Sesrulebis
valdebulebac saqarTvelos aqvs aRebuli. praqtikaSi
`adgilobrivi TviTmmarTvelobis Sesaxeb~ evropuli qa-
rtiis umetesi punqtebi irRveva da saerTod dabalia
adgilobriv TviTmmarTvelobebSi qartiis gacnobierebis
done. amas isic erTvis, rom, rogorc qveynis SigniT, ise
saerTaSoriso Tanamegobrobis mxridan ar SeiniSneba de-
centralizaciis aucileblobis maincdamainc daJinebuli
moTxovna. Sesabamisad, xelisuflebis mier ganxorciele-
buli sakanonmdeblo Tu struqturuli cvlilebebi
moqmed sistemaSi arsebuli calkeuli (xSirad meorex-
arisxovani) xarvezebis aRmofxvras isaxavda miznad da
ara problemaTa warmomSobi mizezebis safuZvlebis nive-
lirebas Zireuli cvlilebebis gziT.
    zemoTqmuli ar niSnavs, rom saqarTvelos evropeli
partniorebi saerTod ar aqceven yuradRebas Cvens qveya-
naSi TviTmmarTvelobis sferoSi arsebul situacias. am
mxriv aRsaniSnavia evropis sabWos rigi rekomendaciebisa
(# 1415 (2005) da # 1477 (2006), rezoluciebi da dokumen-
ti # 10779 (2006), romlebic asaxaven saqarTveloSi mimdi-
nare reformebis (maT Soris, decentralizaciis sferoSi)
suraTs da iZlevian Sesabamis rekomendaciebs. am rekomen-
daciebis Sesrulebis aucilebloba aRiarebulia `evropis
samezoblo politikis~ samoqmedo gegmis mierac.



2.3.	situacia calkeuli sferoebis mixedviT

2.3.1.	 administraciul-teritoriuli mowyoba
    2006 wels ganxorcielebuli gamsxvilebis Sedegebs
TvalsaCinod asaxavs municipalitetTa mosaxleobis ode-
noba. Tu adre arsebuli pirveli donis TviTmmarTvelo-
bebSi saSualod 4354 mcxovrebi iyo, raionis (dRevandeli
                         - 24 -
municipalitetis) mosaxleobis saSualo maCvenebeli
Tbilisis CaTvliT 66235 adamians Seadgens, Tbilisis ga-
reSe _ 48380-s. es maSin, roca, rogorc evropis qveynebis
absolutur umravlesobaSi, ise rigi ganviTarebuli
qveynis (aSS, iaponia da a.S.) municipalitetebSi saSualod
5-dan 25 aTasamde mcxovrebia, xolo evropis qveynebis
gasaSualoebuli maCvenebeli 6-7 aTas mcxovrebs Sead-
gens. aranakleb araadekvaturad gamoiyureba dReisaTvis
arsebuli municipalitetebis teritoriuli sidide. am
maCvenebliT saqarTvelo zogi Crdiloevropuli qveynis
(skandinavia, ruseTis federacia) gverdiT dgas, miuxeda-
vad imisa, rom qveyanaSi CrdiloeTisaTvis damaxasiaTebe-
li arc arqtikuli da arc daWaobebuli didi dausaxle-
beli sivrceebi ar arsebobs (ix. danarTebi 2 da 3).
    TviTmmarTvelobis teritoriul safuZvlad raionis
arCevis is argumenti, rom TviTmmarTvelobis 1998 wlis
modelma ver gaamarTla, araseriozulad gamoiyureba.
TviTmmarTvelobam ver imuSava verc 50-kacian sofelSi
da verc iseT did qalaqebSi, rogorebicaa foTi, quTaisi
da Tbilisi. TviTmmarTvelobebma ver gaamarTla ara maTi
teritoriuli simciris, aramed qveyanaSi realuri TviTm-
marTvelobis ararsebobis gamo.
    reformis ganxorcielebisas ZiriTadi aqcenti mo-
saxleobasTan siaxloveze unda yofiliyo gakeTebuli.
gasaTvaliswinebeli iyo isic, rom ar arsebobs marTvis
procesSi mosaxleobis Tanamonawileobisa da, Sesabamis-
ad, pasuxismgeblobis ganawilebis tradicia, rac bolo
20 wlis politikuri arastabilurobis erT-erTi mTavari
mizezia.
    TviTmmarTvelobis teritoriuli gamsxvileba unda
momxdariyo iq, sadac resursebis simciris gamo TviTm-
marTvelobis ganxorcieleba SeuZlebeli iqneboda. amas-
Tan, TiToeul dasaxlebaSi arCeviTi organoebis Camoya-
libeba unda yofiliyo uzrunvelyofili.

                          - 25 -
TviTmmarTvelobis qveda donis (sofeli, Temi, daba,
qalaqi) gauqmebisa da TviTmmarTvelobis erTaderT
doned raionis gamocxadebis Sedegad miviReT:
	 adgilobrivi TviTmmarTvelobis organoebze saxelm-
   wifo zegavlenis gaZliereba _ jer araformalurad,
   xolo Semdeg sakanonmdeblo donezec adgilobriv
   TviTmmarTvelobebs SeezRudaT mTeli rigi ufle-
   bamosilebani da dReisaTvis isini, faqtobrivad, cen-
   traluri xelisuflebis teritoriuli organoebis
   funqciebs asruleben;
	 moqalaqeTa umravlesobis ufro meti daSoreba adgil-
   obrivi TviTmmarTvelobis ganmaxorcielebeli orga-
   noebidan (gansakuTrebiT, im municipalitetebSi, rom-
   lebic municipaluri centrisgan daSorebuli bevri
   mcire dasaxlebisgan Sedgeba) _ Temebisa da calkeuli
   dasaxlebuli punqtebis doneze TviTmmarTvelobis
   gauqmebam moqalaqeebi iZulebulni gaxada, sakuTari
   yoveldRiuri problemebis gadasaWrelad gamsxvile-
   buli municipalitetebis centrs mimarTon, rac re-
   gionebSi arsebuli mouwesrigebeli infrastruqtu-
   ris, geografiuli Taviseburebebisa da gaumarTavi
   administraciuli meqanizmebis (TviTmmarTvelobaTa
   uflebebis Sekveca) arsebobis pirobebSi, mTel rig
   damatebiT problemebs uqmnis moqalaqeebs;
	 saqalaqo da sasoflo tipis dasaxlebebisagan Sem-
   dgar municipalitetebSi mosaxleobis gansxvave-
   buli sazogadoebrivi interesebis arseboba. munici-
   palitetebis umravlesoba warmoadgens qalaqebis (yo-
   fili raionuli centrebi) da soflebis erTobliobas.
   ramdenime municipalitetSi erTze meti qalaqis tipis
   dasaxlebaa. soflisa da qalaqis tipis dasaxlebebSi
   mosaxleobis saWiroebebi, interesebi da prioritete-
   bi erTmaneTisgan gansxvavdeba. aseve gansxvavdeba es

                         - 26 -
interesebi Tavad sasoflo dasaxlebasa da sxvadasxva
   soflebis erTobliobebs Soris, vinaidan arsebul
   municipalitetebSi bunebrivad Camoyalibebulia sx-
   vadasxva geografiuli Tu infrastruqturis zonebi;
	 adgilobrivi TviTmmarTvelobis organoTa mier ganx-
   orcielebuli calkeuli saxis momsaxurebis araTana-
   bari xelmisawvdomoba TviTmmarTvel erTeulSi gaer-
   Tianebuli sxvadasxva dasaxlebis mosaxleobisTvis _
   SezRuduli resursebis arsebobisa da sakuTari, da-
   moukidebeli Semosavlebis ararsebobis pirobebSi re-
   gionebSi xSirad xorcieldeba iseTi saxis centrali-
   zebuli proeqtebi, romelTac araviTari kavSiri ara
   aqvT realurad arsebul adgilobriv saWiroebebTan;
	 adgilobrivi TviTmmarTvelobis politizaciis xaris­
   xis gadaWarbebuli amaRleba _ TviTmmarTvelobaTa
   winaSe centri, faqtobrivad, ayenebs erTaderT moT­
   xovnas _ arCevnebis periodSi nebismieri xerxebiT
   (amomrCevelTa mosyidva da daSineba, arCevnebis Sede-
   gebis falsifikacia) uzrunvelyon mmarTveli parti-
   isTvis xmebis absoluturi umravlesobis mopoveba;
	 materialur-safinanso resursebis moculobisa da real-
   uri ekonomikuri potencialis araadekvaturoba gamsx-
   vilebuli TviTmmarTveli erTeulis gazrdil ambiciebT-
   an da moTxovnilebebTan _ is finansuri re­ ursebi, ro-
                                           s
   melic municipalitetebisTvis centridan gamoiyofa,
   sakmarisi ar aris gamsxvilebul municipalitetTa adgi-
   lobrivi saWiroebebis dasakmayofileblad;
	 zecentralizaciis pirobebSi mosaxleoba nebismieri
   problemis mougvareblobas centralur xelisufle-
   bas abralebs _ es qmnis adgilobrivi socialur-eko-
   nomikuri problemebis gadauwyvetelobis zedmetad
   politizirebis saSiSroebas, riTac umciresobebiT
   dasaxlebul regionebSi, SesaZloa, xeli Seewyos sepa-
                         - 27 -
ratistuli tendenciebis gazrdas.
    administraciuli erTeulebis gamsxvilebis tenden-
cia Seexo saqarTvelos dedaqalaqsac. 2000 wlis noember-
Si TbilisSi arsebuli 10 raioni meqanikurad dawyvilda
5 raionad (isani-samgoris, mTawminda-krwanisis, vake-sa-
burTalos, didube-CuRureTisa da gldani-naZaladevis
raionebi), romelTac Tbilisis teritoriis gafarToebis
Semdeg daemata kidev ori raioni. TiToeuli maTgani, mo-
saxleobis raodenobiT, saqarTvelos sididiT meore qa-
laqs _ quTaiss gautolda da mosaxleobis raodenobiT
bevrad aRemateba saqarTvelos nebismier municipalitets
(saSualod 220 aT. mcxovrebi), maSin, roca evropis mcire
qveynebis dedaqalaqTa umetesobaSi administraciuli er-
Teulis mosaxleoba meryeobs 30 _ 60 aTasi mcxovrebis
farglebSi (ix. danarTi 4).
    arsebuli cvlilebis negatiuri efeqti ukve aSkaraa.
2008 wels TviT xelisuflebisTvisac ki cxadi gaxda axa-
li teritoriuli mowyobis iracionaluri (araefeqturi)
xasiaTi. aRniSnulis magaliTad gamodgeba `soflis dax-
marebis programis~ amoqmedeba _ centralur xelisufle-
bas uwevs xarjis gaweva im programebis dasafinanseblad,
romelTa ganxorcieleba, wesiT, adgilobrivi TviTmmarT-
velobebis eqskluziur uflebamosilebas unda warmoad-
gendes. Sedegad, umravles SemTxvevaSi miviReT sabiujeto
Tanxebis araefeqtianad xarjva, rac iwyeba imiT, rom adgi-
lobrivi organos nacvlad centri iRebs gadawyvetilebas,
ra saxis programebis ganxorcieleba esaWiroeba ama Tu im
municipalitets. magaliTad, centraluri xelisuflebis
gadawyvetilebiT, municipalitetebSi did Tanxebi ixarje-
boda Senobebis fasadebis SeRebvasa da sxva proeqtebze,
maSin, roca gadawyvetili ar iyo am dasaxlebebSi wyalmo-
maragebisa da sxva elementaruli problemebi.
    2005-2006 wlebSi ganxorcielebuli qveynis axali ad-
ministraciul-teritoriuli mowyobis reforma miznad

                          - 28 -
isaxavda adgilobrivi TviTmmarTvelobebisTvis realuri
resursebis gadacemas. sinamdvileSi ki:
a) TviTmmarTvelobebs realurad ar miuRiaT sakuTari
    resursebi da kidev ufro damokidebulni gaxdnen
    centralur xelisuflebaze;
b) isini gamsxvilebis Sedegad kidev ufro daSordnen
    mosaxleobas. am problemis aRmosafxvrelad kanon-
    mdebelma teritoriuli organoebis rwmunebulTa
    Stati SemoiRo. es ver CaiTvleba arsebuli sistemis
    naklovani mxaris (TviTmmarTvelobis saqmianobaSi
    mosaxleobis CarTulobis ignorireba) gamosworebad.
    rwmunebulebs irCevs ara mosaxleoba, aramed niSnavs
    municipalitetis administracia. amitom isini, Ses-
    abamisi uflebamosilebisa da resursebis gadacemis
    SemTxvevaSic ki, ver iqnebian adgilobrivi Temebis
    mosaxleobis nebis gamomxatvelni;
g) momavalSi qveyanaSi regionuli donis SemoRebam re-
    gionebsa da maT SemadgenlobaSi Semaval ramdenime msx-
    vil municipalitets Soris SeiZleba garkveuli dapiri-
    spirebis safuZveli Seqmnas, vinaidan zogierTi munici-
    paliteti (gori, gardabani, marneuli...) adamianuri da
    sxva resursebiT zog sust regions (mcxeTa-mTianeTi,
    guria, raWa-leCxumi-qvemo svaneTi) aRemateba;
d) arsebulma sistemam kidev ufro gazarda moqalaqisa da
    sazogadoebis xelisuflebasTan gaucxoeba. Tuki mo-
    qalaqes ar ekiTxebian, ra unda gakeTdes mis sofelsa
    Tu qalaqSi da es wydeba misgan Sors _ centralur
    xelisuflebaSi, moqalaqes, faqtobrivad, ekargeba
    motivacia, aqtiuri monawileoba miiRos qalaqis,
    soflis da, saboloo jamSi, qveynis sazogadoebriv-
    politikur cxovrebaSi, ris gareSec SeuZlebelia
    sazogadoebrivad aqtiuri moqalaqisa da, zogadad,
    samoqalaqo sazogadoebis Camoyalibeba.
                          - 29 -
2.3.2.	 TviTmmarTvelobis struqtura, arCevnebi da saqmi-
   anobis wesi
    2010 wels, wina wlebis TviTmmarTvelobis arCevnebis-
gan gansxvavebiT, sadac xelisufleba mandatebis garkveul
raodenobas opoziciis sasargeblod `Tmobda~, yvela
sakrebuloSi didi umravlesoba mmarTvelma partiam _
`erTianma nacionalurma moZraobam~ moipova (proporci-
uli mandatebis 85% da maJoritaruli mandatebis 92%).
dRevandeli TviTmmarTveloba saqarTvelos istoriaSi
arsebuli yvela wina adgilobrivi arCevnebis (1919 wli-
dan moyolebuli) Sedegad Seqmnil TviTmmarTvelobebTan
SedarebiT yvelaze ufro erTpartiulia, Tu ar CavTvliT
sabWoTa periodSi moqmed saxalxo deputatTa sabWoebs.
    aRniSnuli kidev erTxel metyvelebs mmarTveli par-
tiis mier adgilobrivi xelisuflebis srul monopoli-
zaciaze. iseT pirobebSic ki, roca adgilobrivi TviTm-
marTvelobebi araviTar Zalas ar warmoadgens, central-
uri xelisufleba cdilobs, sruli kontroli daawesos
maT struqturebze.
    adgilobrivi TviTmmarTvelobis warmomadgenlobiTi
organoa 4 wlis vadiT arCeuli sakrebulo, xolo aRmas-
rulebeli organo _ gamgeoba (meria), romlis xelmZR-
vanels (gamgebels/mers), sakrebulos biuros mier Catare-
buli konkursis Sedegebis mixedviT amtkicebs sakrebulo.

sakrebulo
     tradiciulad,       saqarTveloSi      adgilobrivi
TviTmmarTvelobis warmomadgenlobiTi rgoli aRmas-
rulebel StosTan SedarebiT susti iyo. im SezRudul
uflebamosilebasac ki, rac TviTmmarTvelobas formal-
urad Tu realurad gaaCnda, praqtikaSi aRmasrulebeli
Sto axorcielebda. aRniSnuli tendencia dResac, axali
sistemis formirebis Semdegac, ganagrZobs arsebobas, ra-

                         - 30 -
sac mTeli rigi mizezebi ganapirobebs:
	 realuri funqciebis ararseboba _ 1998-2002 wlebSi
   raionul doneze moqmed sakrebuloebSi bevrad meti
   interesi iyo warmodgenili (politikuri speqtri,
   mcire, magram realurad arsebuli uflebebi da Ses-
   abamisi sakuTari finansuri resursebi), rasac dRevan-
   del sakrebuloze veRar vityviT. aqtivobis xarisxiT
   dReisaTvis moqmedi sakrebulo adre arsebul I do-
   nis (qalaqi, daba, Temi, sofeli) sakrebulos waagavs,
   romelsac arc realuri funqciebi gaaCnda da arc
   misi ganxorcielebisTvis saWiro berketebi;
	 araformaluri (da xSirad formaluri) wnexi _ es
   wnexi, erTi mxriv, aRmasrulebeli Stos _ meriis/gam-
   geobis, meore mxriv, centraluri xelisuflebis sx-
   vadasxva institutis mxridan auaresebs sakrebulos
   damoukideblobas da efeqturi muSaobis xarisxs;
	 erTpartiuli sistema _ municipalitetTa nawil-
   Si mxolod mmarTveli partiaa warmodgenili, rac
   aZlierebs kidev erTi, damatebiTi, Sidapartiuli
   zewolis gaCenis albaTobas. mTel rig municipa­
   litetebSi ar arsebobs opoziciuri fraqcia, xolo
   mmarTveli partiis fraqciaTa garda, ramdenime mu-
   nicipalitetSi Seqmnilia maJoritarTa fraqcia, ro­
   melTa wevrebic imave mmarTveli partiis saxeliT
   gamodiodnen arCevnebze.

gamgeoba/meria
    TviTmmarTvelobis aRmasrulebeli Stos saqmiano-
bisTvis damaxasiaTebelia struqturis xelmZRvane-
lis (gamgeblis/meris) dominanturi pozicia, romelic
gamyarebulia rogorc tradiciiT, ise kanonmdeblobiTa
da yoveldRiuri praqtikiT. gamgeoba warmoadgens ara
kolegialur organos, aramed sxvadasxva struqturisa
                         - 31 -
Tu ganyofilebis menejerTa TaTbirs, sadac gadamwyve-
ti roli gamgebels/mers eniWeba. magaliTisTvis: gamgeb-
els ufleba aqvs, sabiujeto saxsrebis garkveuli nawili
sakrebulos daukiTxavad gankargos, rac zrdis sakrebu-
los mxridan yovelgvari kontrolis gareSe TviTmmarT-
velobis aRmasrulebeli Stos moqmedebis Tavisuflebas.
    aseTi midgoma sakmaod Zabavs urTierTobas sakrebu-
losa da gamgeobas, aseve, sakrebulosa da regionSi sax-
elmwifos rwmunebuls/gubernators Soris. es ukanaskne-
li, rogorc wesi, urTierTobaSi upiratesobas aniWebs
gamgeobas, rogorc saxelisuflebo vertikalis bunebriv
gagrZelebas.
    formalurad, 2010 wels sakrebulos gaezarda ufle-
bamosileba _ sakrebulos Tavmjdomare ukve TviTm-
marTveli erTeulis umaRlesi politikuri piria da
gamgebeli mis winaSea angariSvaldebuli, Tumca, es wesi
praqtikaSi xSirad mxolod formaluri xasiaTis matare-
belia.
    sapirispiro suraTs vxedavT q. TbilisSi _ aq xdeba
qalaqis meris uflebebisa da legitimurobis xarisxis
zrda (pirdapiri arCevnebi) da dedaqalaqis sakrebulos
rolis Semdgomi daknineba.

teritoriuli organoebi
    municipalitetTa gamsxvilebis Semdeg, sazogadoebi-
sagan TviTmmarTvelobis organoTa daSorebis sakompen-
saciod, kanonmdeblobiT Seiqmna gamgeobis teritoriu-
li organoebi. gamgeobis/meriis teritoriuli organos
xelmZRvaneli gamgeobis/meriis rwmunebulia. rwmuneb-
ulebi dainiSnen yvela yofil pirveli donis sakrebu-
loSi (daaxloebiT 1000 erTeuli). am instituciam unda
moagvaros municipalitetTan (sakrebulo/gamgeoba) cen-
tridan daSorebiT mcxovrebi mosaxleobis urTierToba.
    TviTmmarTveli erTeulis administraciis terito-

                        - 32 -
riuli erTeulis xelmZRvaneli, romelmac xelisufle-
basTan adgilobrivi mosaxleobis interesebis dacvas
unda Seuwyos xeli, gamgeobis mier aris daniSnuli da
sajaro mosamsaxurea. bunebrivia, rom biurokratiul
ierarqias daqvemdebarebuli moxeleebi mosaxleobis ki
ara, swored adgilobrivi xelisuflebis aRmasrulebeli
Stos interesebs icaven. amasTan, teritoriuli erTeu-
lis xelmZRvanelebi iniSnebian mxolod yofili Temebis
teritoriebze da ara yvela dasaxlebaSi da daSorebulni
arian TemSi arsebuli dasaxlebebis umravlesobas.
    realurad, rwmunebulebs ar gaaCniaT arc uflebebi
da arc finansebi aRniSnuli funqciis Sesasruleblad.
maTi kavSiric municipalitetebis centrebTan xSirad Za-
lze sustia. saukeTeso SemTxvevaSi ki, rwmunebulebi gam-
geobis gadawyvetilebebis adgilobriv mcxovrebTaTvis
gacnobas axdenen da ara adgilobrivi interesebis lo-
birebas TviTmmarTvelobaSi an, miT umetes, garkveuli
momsaxurebis gawevas mosaxleobisaTvis.


2.3.3.	 TviTmmarTvelobis uflebamosileba
    TviTmmarTvelobebis      uflebamosilebis    ganxor-
cielebis sferoSi TvalSisacemia centraluri xelisu-
flebis sasargeblod subsidiarobis principis ignorire-
ba. moqmedi kanonmdeblobis Tanaxmad, TviTmmarTvelo-
bebs gaaCniaT sakuTari da delegirebuli uflebamosile-
bebi, Tumca, praqtikaSi sakmaod xSiria maTi aRreva. Tu
reformamde TviTmmarTvelobebs formalurad mainc
gaaCndaT garkveuli uflebamosilebebi, magram ar hqon-
daT maTi aRsrulebisTvis saWiro resursebi, 2006 wlis
TviTmmarTvelobis arCevnebis Semdeg daiwyo am ufle-
bamosilebaTa centraluri xelisuflebisTvis gadacemis
procesi, rac sazogadoebrivi momsaxurebis gawevis gaum-
jobesebisa da resursebis mobilizebis motiviT xor-
cieldeba.
                         - 33 -
adgilobrivi TviTmmarTvelobebis formalurad Tu
araformalurad miniWebul uflebamosilebaTa CamonaT-
valSi SesaZlebelia 3 jgufis gamoyofa:
1.	 uflebamosilebebi, romlebic, arc Tavisi bunebiT
    da arc kanonmdeblobis Tanaxmad, ar warmoadgens
    adgilobrivi TviTmmarTvelobis sferos, magram re-
    alurad, saxelmwifos politikidan gamomdinare, maTi
    ganxorcieleba swored TviTmmarTvelobis organoebs
    evalebaT.
2.	 uflebamosilebebi, romlebic, rogorc Tavisi arsiT,
    ise kanonmdeblobis Tanaxmad, ganekuTvneba adgilo-
    brivi xelisuflebis uflebamosilebas, magram praq-
    tikaSi, mokle Tu grZelvadiani politikuri intere-
    sebidan gamomdinare, nawilobriv an srulad aqvs miT-
    visebuli centralur xelisuflebas.
3.	 uflebamosilebebi, romlebic, Tavisi arsiT, ad-
    gilobrivi TviTmmarTvelobis regulirebis sferos
    warmoadgens, magram privatizaciis procesSi moxda
    maTi komercializacia (wyliT, bunebrivi airiT da
    eleqtroenergiiT mosaxleobis momarageba). adgilo-
    brivi TviTmmarTvelobebi, bunebrivia, ver erevian
    komerciuli struqturebis saqmianobaSi, romlebsac
    saxelmwifosTan aqvT dadebuli xelSekruleba. maT
    arc tarifebis regulirebaze SeuZliaT zegavlenis
    moxdena, Tumca, sazogadoebis TvalSi, swored munic-
    ipalitetebi aRiqmebian maRal tarifze an cud ser-
    visze pasuxismgeblad.


sakuTari uflebamosileba
    centraluri xelisufleba Tavis kontrols uqvemde-
barebs iseT sferoebs, romlebic yvela droSi da yvela
ganviTarebul qveyanaSi (TviT sabWoTa periodSic ki) ad-

                          - 34 -
gilobrivi xelisuflebis prerogativas warmoadgenda:
	 adgilobriv TviTmmarTvelobebs CamoerTvaT wyalmo-
   maragebis sistemebi da maTze kontroli, amave dros,
   Riad darCa moqmedi sistemebis sakuTrebis sakiTxi.
   igegmeboda aRniSnul obieqtTa CarTva privatiza-
   ciis nusxaSi, magram mZime finansur valdebulebaTa
   (davalianebebi), amortizebuli materialur-teqni-
   kuri bazisa da metad mcire masStabis gamo msxvil in-
   vestorTa mozidva ver moxerxda. aman 2008 wlis gan-
   mavlobaSi saqarTvelos bevr municipalitetSi wyal-
   momaragebis sferoSi katastrofuli situacia Seqmna.
   xelisufleba iZulebuli gaxda, kvlav TviTmmarTv-
   elobebisTvis „daevalebina“ aRniSnuli struqturis
   dafinanseba, miuxedavad imisa, rom am ukanasknelT
   aRar gaaCndaT Sesabamisi uflebamosileba;
	 2010 wlidan TviTmmarTveli erTeulis sakuTar ufle-
   bamosilebaTa nusxidan amoRebul iqna socialur-eko-
   nomikuri ganviTarebis prioritetebis damtkicebis
   uflebamosileba. „sabiujeto kodeqsis“ Tanaxmad, am
   funqcias, saxelmwifo rwmunebulis administracias-
   Tan konsultaciiT, axorcielebs TviTmmarTvelobis
   aRmasrulebeli organo. sakrebulos roli dokumen-
   tis Sedgenis proceSi formaluria;
	 iseTi uflebamosilebebi, rogoricaa narCenebis mar-
   Tva (maT Soris, narCenebis utilizacia) da sxva, gasu-
   lia TviTmmarTvelobaTa kontrolis sferodan;
	 TviTmmarTveli erTeulis uflebamosilebis SezRud-
   vis pirobebis CamonaTvalSi gaCnda damateba, romlis
   Tanaxmadac, aikrZala „TviTmmarTveli erTeulis mier
   sakuTari uflebamosilebebis imgvari gamoyeneba, ramac
   SeiZleba gamoiwvios saxelmwifo organoebis, agreTve,
   organizaciebisa da dawesebulebebis gamarTuli fun-
   qcionirebis Seferxeba“. es SezRudva, aseTi saxis
                         - 35 -
bundovani definiciisas da normatiuli ganmartebis
   gareSe, qmnis centraluri xelisuflebis mier adgi-
   lobrivi TviTmmarTvelobis organoebze damatebiTi,
   SesaZloa, politikuri, zemoqmedebis berkets.
    am mxriv saqarTvelo kidev ufro daSorda ara mar-
to Zveli demokratiis qveynebs (dasavleT evropa, aSS da
sxva), aramed CamorCa dsT-s qveynebsac, maT Soris, Tavis
kavkasiel mezoblebs.
    arsebul sistemaSi TviTmmarTveli erTeulis saku-
Tari uflebamosilebis nawilis aRsrulebac ki SeuZle-
belia, ris magaliTadac kanonmdeblobasa da praqtikaSi
arsebuli suraTis dapirispireba gamodgeba. kerZod:
1.	 municipalitetis uflebamosilebas, uzrunvelyos
    saxanZro usafrTxoeba, daemata „samaSvelo RonisZie-
    bebis uzrunvelyofa“, magram TviTmmarTveli er-
    TeulebisTvis saxanZro usafrTxoebis infrastruq-
    turis gadacema dRemde ar momxdara.
2.	 adgilobrivi samgzavro gadazidvebis uflebamosile-
    ba „regulirdeba saqarTvelos kanonmdeblobiT dad-
    genili wesiT“, xolo „saavtomobilo transportis
    Sesaxeb“ da „licenziebisa da nebarTvebis Sesaxeb“
    kanonebis Tanaxmad, regularuli samgzavro gadayva-
    nis nebarTva mxolod saqarTvelos TviTmmarTveli
    qalaqebisTvis dgindeba.
3.	 sakuTar uflebamosilebas warmoadgens, agreTve,
    dasaqmebis xelSewyobis municipaluri programebis
    damtkiceba, magram, q. Tbilisis garda (programebi:
    „daiwye biznesi q. Tbilisis meriis daxmarebiT“, „ing-
    lisuris da kompiuteris ufaso kursebi“, „socialurad
    daucveli mravalSviliani ojaxebis dasaqmebis pro-
    grama“), es uflebamosileba versad xorcieldeba (Tavad
    am programebis efeqturoba calke ganxilvis Temaa).


                          - 36 -
4.	 municipaluri arqivis Seqmna da momsaxurebis ta-
    rifebis dadgena kidev erTi sakuTari damatebiTi
    uflebamosilebaa, Tumca, „erovnuli saarqivo fon-
    disa da erovnuli arqivis Sesaxeb“ kanonis Tanaxmad,
    saarqivo fondze pasuxismgebeli kvlav mxolod ius-
    ticiis saministroa. sakuTari arqivis droebiT Senax-
    visTvis TviTmmarTvelobebi saqarTvelos erovnul
    arqivs 2010 wlidan momsaxurebis solidur safasurs
    uxdian.
    amasTan, xSiria TviTmmarTvelobis xelSi darCenil
uflebamosilebaTa ganxorcielebaSi (keTilmowyoba, ad-
gilobrivi gzebi) saxelmwifos Careva da „saxelmwifos
saxeliT“ TviTmmarTvelobebis SezRuduli finansebis
xarjze calkeuli programebis dafinanseba.


delegirebuli uflebamosileba
    ukeTesi mdgomareoba arc delegirebul ufle-
bamosilebaTa ganxorcielebis procesSia. problemas
aq dargobrivi kanonmdeblobis (daaxloebiT 50-mde
sakanonmdeblo aqti) dauxvewaoba warmoadgens. ro-
gorc wesi, es kanonebi winaaRmdegobaSi modis organuli
kanonis debulebebTan. seriozuli winaaRmdegobebia,
erTi mxriv, „aWaris avtonomiuri respublikis statu-
sis Sesaxeb“ konstituciur kanons (TviTmmarTvelobis
uflebamosilebaTa gamijvna aWaris avtonomiur respub-
likaSi), „saqarTvelos dedaqalaqis _ Tbilisis Sesaxeb“
kanonsa da, meore mxriv, saqarTvelos konstituciasa
da „adgilobrivi TviTmmarTvelobis Sesaxeb“ organul
kanons Soris.
    maSin, roca centraluri xelisufleba, gansakuTrebiT,
winasaarCevno periodSi, sul ufro da ufro aqtiurad
ereva TviTmmarTvelobaTa sakuTar uflebamosilebaSi
(adgilobrivi gzebis dageba, fasadebis SeRebva, xidebis

                         - 37 -
aRdgena da sxv.), yoveldRiur praqtikaSi xSiria munici-
palitetebis mier centraluri xelisuflebis ama Tu im
uflebamosilebis ganxorcielebis precedenti.
    2009 wlis martSi TviTmmarTvel erTeulebs „mieni-
WaT“ droebiTi uflebamosileba, daafinanson central-
uri xelisuflebis is uflebamosilebani, romlebic ar
ganekuTvneba arc sakuTar da arc delegirebul ufle-
bamosilebebs (aRniSnuli uflebamosilebis vada 2013
wlamde gagrZelda). Sedegad, municipalitetebSi xde-
ba sabiujeto saxsrebis aramiznobrivi xarjva. amasTan,
aseTi xarjebis gaweva TiTqmis ucvlelad, erTdroulad
da paralelurad xdeba TiTqmis yvela municipalitetSi
(policiis ganyofilebebis, saqarTvelos parlamentSi
arCeuli maJoritari deputatis biuroebis, jandacvis,
zogadi ganaTlebis da a.S. xarjebis dafinanseba), rac
imaze metyvelebs, rom aRniSnuli aqtivobebi „zemodan“
aris nakarnaxevi da sanqcirebuli.
    es xdeba maSin, roca adgilobriv TviTmmarTvelobebs
daufinansebeli rCebaT sakuTari eqskluziuri ufle-
bamosilebebi. xarjebis udidesi nawili TviTmmarTvelo-
bis aparatisa da sxva, erovnuli donis programebis xel-
Semwyobi xarjebis dafinansebas xmardeba. amdenad, adgi-
lobriv TviTmmarTvelobaTa mier realur ganviTarebaze
orientirebuli programebis dafinanseba ar xorcield-
eba. adgilobriv TviTmmarTvelobaTa umetesobaSi mou-
wesrigebelia infrastruqtura, mwiri Tanxebi ixarjeba
sazogadoebriv RonisZiebebze.
    mZime suraTia sazogadoebisTvis momsaxurebis gaw-
evis sferoSic. momsaxurebis sferos komercializacia am
SemTxvevaSi saukeTeso gamosavalia. Tumca, monopolisti
provaiderebis gaZliereba da kvalificiuri kadrebis de-
nadoba, fasebis ganuxreli zrdis fonze, momsaxurebis
dabali kulturis SenarCunebas uwyobs xels.
    aseT pirobebSi adgilobrivi TviTmmarTvelobis fun-

                         - 38 -
qcia adgilobrivi mosaxleobis yoveldRiuri intere-
sebis dacva unda iyos, magram amJamad es gadaulaxav
amocanas warmoadgens. adgilobriv xelisuflebas kerZo
kompaniebze zemoqmedebis araviTari berketi ar gaaCnia.
municipalitetebs momsaxurebaze (wyalmomarageba da
kanalizacia,) tarifis kontrolis uflebac ki CamoerT-
vaT.


2.3.4.	 TviTmmarTvelobis
   ekonomikuri safuZvlebi
    vinaidan qveyanaSi ar aris Camoyalibebuli ekonomi-
kis ganviTarebis mwyobri strategia, mizerulia rogorc
TviTmmarTvelobaSi Cadebuli realuri investiciebi, ise
TviTmmarTvelobaTa sakuTari Semosavlebi. SezRudu-
li finansuri da administraciuli resursebis piro-
bebSi TviTmmarTvelobebi survilis SemTxvevaSic ki ver
moaxerxeben municipalitetebis ekonomikuri politikis
formirebaze realuri gavlenis moxdenas.
    adgilobrivi TviTmmarTvelobebis Semosavlebis
zrda saqarTveloSi bolos gatarebuli administraci-
ul-teritoriuli reformis umTavres mizans warmoad-
genda. reformis avtorebi Tanaxmani iyvnen, Seemcire-
binaT adgilobrivi demokratiisa da mosaxleobasTan
siaxlovis xarisxi, Tu gamsxvilebuli TviTmmarTvelo-
bebi miaRwevdnen realur finansur mdgradobas da Se-
Zlebdnen efeqturi sazogadoebrivi momsaxurebis gaw-
evas.
    qveda donis, „susti“ municipalitetebis gauqmebisa da
TviTmmarTvelobaTa yofil raionul doneze atanis Sem-
deg naTeli gaxda, rom centri ukve axal, gamsxvilebul
TviTmmarTvelobaTa uflebamosilebisa da resursebis
Semcirebasac iwyebs.


                         - 39 -
cxrili 1. adgilobrivi biujetebis sakuTari
        sagadasaxado Semosavlebis wili mTlian Sida
        produqtTan da konsolidirebul biujetTan
        mimarTebaSi (%)

                                    konsolidirebul
                   mSp-Tan
       wlebi                           biujetTan
               mimarTebaSi (%)
                                     mimarTebaSi (%)
        2003        12,0                  30,0
        2004         6,1                  23,3
        2005         5,9                  20,1
        2006         4,9                  14,7
        2007         5,1                  14,1
        2008         2,5                  6,0
        2009         2,3                  6,3
        2010         0,8                  2,3

    mTliani Sida produqtisa da, gansakuTrebiT, saxelm-
wifo biujetis zrdis miuxedavad (aRniSnul wlebSi sax-
elmwifo biujeti 11-jer da metad gaizarda), mcirdeba
adgilobrivi TviTmmarTvelobis sakuTari sagadasaxdo
Semosavlebi absolutur maCvenebelSic: 2004 wels _ 596,9
mln lari, xolo 2010 wels _ 155,3 mln lari.
    amasTan, sakuTari sagadasaxado Semosavlebis 66,7%
xuT TviTmmarTvel qalaqze modis da es maCvenebeli zr-
dis tendenciiT xasiaTdeba.
    Semosulobebs Soris umTavresia Semosavlebi (1,412
mln. lari _ 2010 w.), sadac ikveTeba sagadasaxado da sxva
Semosavlebis wilis Semcirebis uaryofiTi tendencia
(24,7% _ 2009 wels, 23,4% _ 2010 wels). TviTmmarTvelo-
bebis SemosulobebSi umTavres punqts (88,5%) centridan
miRebuli Tanxebi Seadgens.
                           - 40 -
adgilobrivi biujetebi centris dotaciebze xde-
ba damokidebuli. am mxriv saqarTvelo seriozulad
CamorCeba rogorc evropul demokratiebSi, ise kavkasiis
qveynebSi arsebul maCveneblebs.

Semosulobebi
     adgilobrivi TviTmmarTvelobebis finansuri da-
moukideblobis sailustraciod gamodgeba reformam-
deli da reformisSemdgomi situaciebis urTierTSedar-
eba.
     2002-2003 wlebSi TviTmmarTvelobebi mTlianad an
nawilobriv iRebdnen 12 saxis adgilobriv da ziar ga-
dasaxads. 2004-2005 wlebSi, gadasaxadebis saxeebis Sem-
cirebisa da ziari gadasaxadebis gauqmebis Semdeg, maT
4 saxis gadasaxadi darCaT; mogvianebiT, darCenili ga-
dasaxadebidan yvelaze mniSvnelovani _ saSemosavlo da
mogebis gadasaxadebi _ centrSi `wavida~. adgilebze, faq-
tobrivad, mxolod qonebis gadasaxadi darCa. arasaku-
Tari Semosavlis (miznobrivi da specialuri transfere-
bi da sxva moziduli saxsrebi) miReba da misi odenoba
ki mniSvnelovnadaa damokidebuli centraluri xelisu-
flebis politikur gadawyvetilebebze.
     amasTan, zogjer centraluri xelisufleba TviTm-
marTvelobis xarjze gaumarTlebel SeRavaTebs awesebs.
adgilobrivi TviTmmarTvelobebisTvis gansakuTrebiT
mZime iyo qonebis gadasaxadze didi SeRavaTebis daweseba,
Tumca, sawyis etapze am politikas mZime Sedegi ar mohyo-
lia, vinaidan adgilobrivi biujetebi, ZiriTadad, ziari
gadasaxadebis (mogebis, saSemosavlo) xarjze ivseboda.
mas mere, rac es gadasaxadebic centralurma xelisu-
flebam `waiRo~, adgilobriv TviTmmarTvelobebs Semo-
savlis ZiriTad wyarod qonebis Semcirebuli gadasaxa-
diRa darCaT, rac adgilobrivi biujetebis saSemosavlo
nawilis mxolod 9%-s Seadgens; amasTan, misi udidesi

                         - 41 -
wili Tbilisze modis.
    rac Seexeba adgilobriv mosakreblebs, maTi roli
municipalitetTa umetesobisTvis nulovania (magaliTad,
mosakrebeli saTamaSo biznesidan).
    kidev erTi problema, rac adgilobrivi biujetebis
Semosavlebis simwires ganapirobebs, aris maT teritori-
aze arsebuli msxvili (komerciuli Tu saxelmwifo) obi-
eqtebis ukontrolo funqcionireba. maTi nawili (porte-
bi, rkinigzis kvanZebi da sxv.) araTu ar ixdian adgilo-
briv biujetSi qonebis gadasaxads, aramed adgilobriv
xelisufalT TavianTi funqcionirebis Sesaxeb araviTar
informacias ar awvdian.

gaTanabreba
    aRniSnuli politikis Sedegad municipalitetebi
metwilad centris transferebze arian damokidebul-
ni, rac zogierTi municipalitetis Semosavlis udides
nawils _ 2/3-ze mets Seadgens. es, Tavis mxriv, zrdis
centris mxridan maTze zemoqmedebis berketebs.
    centridan miRebuli Tanxis lomis wili (77,8%) sax-
elmwifo transferebia. garkveulwilad, dadebiT gare-
moebad unda Sefasdes transferebis moculobis zrda
(2010 wels 222,6 mln lariT _ 26%-iT meti 2009 welTan
SedarebiT).
    2009 wels grantebis 59%-s Seadgenda specialuri,
32%-s _ gaTanabrebiTi, 7%-s _ sxva araklasificirebuli,
xolo 2%-s _ miznobrivi granti. 2010 wels es maCveneble-
bi, Sesabamisad, 41, 48, 10 da 1%-iT ganisazRvra. gaTana-
brebiTi grantis wilis zrda da specialuri da mizno-
brivi transferebis wilis Semcireba misasalmebelia da,
Tu am movlenam tendenciis saxe miiRo, igi dadebiTad
SeiZleba aisaxos TviTmmarTvelobaTa biujetebze.
    gaTanabrebiTi grantis (2010 wlamde ewodeboda `ga-
moTanabrebiTi transferi~) sisustes warmoadgens Sez-

                          - 42 -
Ruduli sakanonmdeblo reglamentacia im dros, roca
finansTa saministros, faqtobrivad, SeuzRudavi ufle-
bamosileba gaaCnia. adgilobrivi biujetebis Semosulo-
bebi mTlianad finansTa saministros nebazea damokide-
buli (SemosulobaTa ZiriTadi parametrebis gansazRvra,
Semosavlebis yovelkvartaluri gegmebis SemuSaveba, ad-
gilobrivi gadasaxadebis administrireba, sxvadasxva xar-
jebis subsidireba). Sedegad, maRalia TviTmmarTveloba-
Ta biujetebSi SesworebaTa Setanis sixSire: wlis ganma-
vlobaSi biujetebSi cvlilebebi 8-10-jer xorcieldeba
da xSirad biujeti sabiujeto wlis ganmavlobaSi orma-
gdeba. yovelive es centralur xelisuflebas saSuale-
bas aZlevs, survilis SemTxvevaSi, SeuzRudavad Caerios
TviTmmarTvelobaTa saqmianobaSi.

gadasaxdelebi
    adgilobrivi biujetebis xarjviTi politikisTvis
damaxasiaTebelia centraluri xelisuflebis mxridan am
procesSi CarTulobis da politizacis maRali xarisxi
(gansakuTrebiT, saarCevno periodebSi).
    uflebamosilebaTa sruli (rogorc formaluri, ise
araformaluri) gamijvnis ararsebobis pirobebSi adgil-
obrivi biujetebi aramiznobrivad ixarjeba. garda amisa,
prioritetebis dagegmvisas, rogorc wesi, adgilobrivi
interesebis gaTvaliswineba ar xdeba. es SesaZlebelia an
Zlieri lobistis (rogorc wesi, gavleniani maJoritar-
is), an centraluri xelisuflebis mxridan koniunqtu-
ruli (rogorc wesi, populisturi) midgomebis pirobebSi
(magaliTad, konfliqturi regionebis momijnave terito-
riaze pompezuri mSeneblobebis Catareba da a.S.).
    samwuxarod, es ar aris adgilobrivi biujetebis
aramiznobrivi xarjvis erTaderTi SemTxveva _ mniS-
vnelovani saxsrebia gamoyofili TviTmmarTvelobis ara-
sakuTari uflebamosilebis (policiis ganyofilebebis,

                         - 43 -
zogadi ganaTlebis, jandacvis xarjebi da a.S.) dasafi-
nanseblad. is faqti, rom dafinanseba yvelgan erTdrou-
lad da msgavsi saqmianobebisTvis xorcieldeba, aCens
eWvs, rom davaleba centraluri xelisuflebisgan modis
da srulebiTac ar warmoadgens adgilobriv iniciativas.
jamSi, yovelwliurad adgilobrivi biujetebis daaxloe-
biT 10% aramiznobriv xarjebs Seadgens.
    TviTmmarTvelobis      biujetebis    gadasaxdelebis
yvelaze didi nawili (55-60%) administraciis Senaxvasa
da saerTo erovnul uflebamosilebaTa ganxorcielebis
dasafinanseblad ixarjeba. marTalia, reformis Sede-
gad ganxorcielda adgilobrivi struqturebis optimi-
zacia, magram amJamad Semcirebuli struqturebi admin-
istrirebisTvis ramdenjerme ufro met Tanxas xarjaven
(magaliTisTvis, mxolod 2008 wels daaxloebiT 175 mln
lari), vidre reformamdeli yvela donis adgilobrivi
struqtura jamSi xarjavda erTad aRebul administraci-
ul da programul nawilebze.
    saxelmwifo da adgilobriv uflebamosilebaTa da
biujetebis aseTi aRreva zrdis administrirebis xarjebs
da saSualebas aZlevs centrs, akontrolos ara marto
Tavisi, aramed TviTmmarTvelobaTa resursebic.
    sailustraciod gamodgeba municipalitetebis ar-
amiznobrivi xarjebisa da `soflis daxmarebis pro-
gramis~ urTierTSedareba. rogorc aRiniSna, centris
`TxovniT~ municipalitetebi saxelmwifo institutebis
saqmianobas yovelwliurad 100-150 mln. lariT afinan-
seben. amave dros, xdeba TviTmmarTvelobisTvis `warT-
meuli~ resursebis (gaweuli xarjebis) nawilobriv `ukan
dabrunebac~ (magaliTad, `soflis daxmarebis~ saxelm-
wifo programa: 2008 wels _ 19 mln, 2009 wels _ 21 mln,
xolo 2010 wels _ 40 mln lariT ganisazRvra), oRond es
saxelmwifos `saCuqars~ warmoadgens da ara TviTmmarT-
velobaTa mier sakuTar teritoriebze ganxorcielebul

                        - 44 -
aqtivobebs.
    kidev erTi problema qveynis masStabiT xarjebis
araTanabari gadanawilebaa. Tbiliss, romelsac, sxva
municipalitetebTan SedarebiT, erT sul mosaxleze
yvelaze maRali sabiujeto Semosavlebi gaaCnia, met-
naklebad yvelaze kargad aqvs mowesrigebuli infra-
struqtura da saxelmwifo biujetis umetesi nawilic
dedaqalaqSi ixarjeba. dedaqalaqis biujeti daaxloebiT
2-jer aRemateba qveynis yvela sxva danarCeni TviTmmarT-
velobebis biujetebis jams (avtonomiuri respublikebis
gamoklebiT).
    regionebSi xorcieldeba centraluri biujetidan da
saerTaSoriso organizaciebis grantebidan da kredite-
bidan dafinansebuli mniSvnelovani infrastruqturu-
li proeqtebi, romlebic xSirad, subsidiarobis prin-
cipis Tanaxmad, adgilobrivi TviTmmarTvelobis ufle-
bamosilebas warmoadgens. adgilobrivi specifikis gauT-
valiswinebloba da TviTmmarTvelobebisgan damoukide-
blad Catarebuli saqmianoba xSirad araefeqturi da
ZviradRirebulia. amasTan, Sesrulebuli samuSaos aras-
wori menejmenti (magaliTad, axladdagebuli asfaltis
amoTxra wylis sistemis reabilitaciis mizniT da a.S.)
badebs Tanxebis, saukeTeso SemTxvevaSi _ aramiznobrivi,
xolo uares SemTxvevaSi _ ukanono xarjvis eWvs.


2.3.5.	 qoneba
    saqarTveloSi jer kidev ar aris dasrulebuli ad-
gilobrivi TviTmmarTvelobebisTvis qonebis gadacemis
2005 wels dawyebuli procesi. adgilobrivi TviTmmarT-
velobebis ekonomikuri mdgradobis Camoyalibebas xels
uSlis qonebis gadacemis procesis gaWianureba, qonebis
gankargvasTan dakavSirebiT realuri damoukideblobis
ararseboba da adgilobrivi finansebis ganawilebis

                         - 45 -
sakiTxebSi centraluri xelisuflebis Carevis maRali
xarisxi.
    rogorc wesi, Seferxebis mizezad saxeldeboda sain-
formacio bazebis ararseboba da arasrulyofileba, pro-
cesis susti menejmenti. amasTan, am procesis SeCerebis
realuri mizezi iyo centralur doneze Zalauflebisa
da resursebis koncentraciis survili. 2007 wlis gan-
mavlobaSi ganxorcielebulma sakanonmdeblo cvlile-
bebma aCvena, rom zemoaRniSnuli mizezis garda, arsebobs
politikuri gadawyvetileba, Sekvecos TviTmmarTvelo-
baTa ufleba qonebis gasxvisebasTan dakavSirebiT da es
procesi centraluri xelisuflebis kontrols dauqvem-
debaros.
    saxelmwifo TandaTan amcirebs mis sakuTrebaSi ar-
sebuli qonebis im kategoriebis nusxas, romelic TviT-
mmarTvelobebs unda gadaeces: saZovrebi, adgilobrivi
mniSvnelobis wylis resursebi da a.S.
    sakmaod mZime suraTia adgilobrivi qonebis gankargv-
asTan dakavSirebiT _ municipalitetebs Tavisi Sexed-
ulebisamebr sakuTari qonebis mxolod sargeblobaSi
gacema SeuZliaT; rac Seexeba gankargvas, 2007 wlidan
es ufleba centraluri xelisuflebis, kerZod, prezi-
dentis prerogativas warmoadgens (pirdapiri miyidvis
formiT gasxvisebis eqskluziuri ufleba). aRniSnuli
movlena winaaRmdegobaSi modis saqarTvelos konstitu-
ciasTan, organul kanonTan, `adgilobrivi TviTmmarTv-
elobis Sesaxeb~ evropul qartiasTan da, zogadad, sa-
kuTrebis uflebis fundamentur principebTanac.
    seriozul problemas qmnis qonebis aRricxvis sakiTx-
ic. xSirad ar aris dadgenili realuri sabalanso Rireb-
uleba da aseT informacias arc ekonomikisa da mdgradi
ganviTarebis saministro flobs.
    yovelive zemoTqmuli gviCvenebs, Tu ra mdgomareo-
baa sajaro qonebis gadanawilebis sferoSi. amis dasturia

                         - 46 -
TviTmmarTveli erTeulis arafinansuri aqtivebis klebi-
dan (privatizaciidan) miRebuli Semosulobebis maCveneb-
lis Sedareba saxelmwifo sakuTrebaSi arsebuli qonebis
realizaciidan miRebul SemosavlebTan: 2009-2010 wlebSi
arafinansuri aqtivebis klebiT mobilizebulma Tanxam
yvela TviTmmarTvelobis biujetSi 100 mln lari Sead-
gina, maSin, roca amave periodSi, am saxiT, saxelmwifo
biujetma 307,1 mln lari miiRo.


2.3.6.	 saxelmwifo zedamxedveloba
    2007 wels miRebulma kanonma `adgilobrivi TviT-
mmarTvelobis     organoebis  saqmianobis  saxelmwifo
zedamxedvelobis Sesaxeb~ gansazRvra centralur xe-
lisuflebasa da adgilobriv TviTmmarTvelobebs Soris
urTierTobis formebi da zedamxedvelobis organoebi.
    kanoniT, arsebobs zedamxedvelobis ori forma:
samarTlebrivi zedamxedveloba (rogorc eqskluziuri,
ise delegirebuli uflebamosilebis Sesrulebisas) da
zedamxedveloba mizanSewonilobis motiviT (delegire-
buli uflebamosilebis ganxorcielebisas).
    dakanonda adre mxolod de facto arsebuli „guberna-
toris“ Tanamdeboba. miuxedavad amisa, dRemde ar aris
mkafiod gansazRvruli, sad gadis, erTi mxriv, guber-
natorisa (regionuli done) da, meore mxriv, adgilo-
brivi TviTmmarTvelobebis uflebamosilebaTa sazRvari.
dReisaTvis, gubernatori, faqtobrivad, ara mxolod
zedamxedvelobis funqcias axorcielebs, aramed de facto
marTavs TviTmmarTvelobaTa yoveldRiur saqmianobas
da formalurad Tu araformalurad ereva adgilobrivi
TviTmmarTvelobis mier gadawyvetilebaTa miRebis pro-
cesSi.
    aRsaniSnavia, rom centralizaciisa da gadaWarbe-
buli kontrolis zrdis tendencia, romelmac refor-

                        - 47 -
mis dasawyisSive iCina Tavi, Semdgom wlebSic grZeldeba.
Zlierdeba municipalitetebze kontrolis meqanizmebi,
rac, sakmaod xSirad, politikuri mizniT gamoiyeneba da,
amasTan, sruli araTanamimdevrobiT gamoirCeva.
    `adgilobrivi TviTmmarTvelobis Sesaxeb~ organuli
kanonis Sesworebebi zrdis makontrolebeli organoe-
bis ricxvs; amasTan, am ukanasknelT evalebaT, Semowmebis
koordinacia moaxdinon regionSi saxelmwifos rwmuneb-
ulTan/gubernatorTan. ar konkretdeba, Tu ra igulisx-
meba zogadi terminis _ `koordinaciis~ qveS (es aris kon-
sultacia, nebarTvis gacema Tu fors-maJorul situa-
ciebSi sagangebo Carevis uflebamosileba).
    imave kanonSi SesworebebiT gafarTovda safinanso
Semowmebis ganmaxorcielebeli saxelmwifo institutebis
ricxvi, Tumca, kanoni arc am organizaciebis CamonaT-
vals iZleva da arc Sesabamisi procedurebis aRweras.
aseve, araa miTiTebuli is normatiuli aqtebi, romleb-
mac unda gansazRvros aRniSnuli uflebebi da maTi ganx-
orcielebis procedurebi. marTalia, TviTmmarTvelo-
bis organosTvis aramarTlzomieri kontrolis ganxor-
cielebisas miyenebuli zaralis SemTxvevaSi aRniSnulia
zaralis anazRaurebis aucilebloba, magram kanoni ar
iZleva procedurebis zust ganmartebebs.
    Tu gaviTvaliswinebT arsebul praqtikas, savarau-
doa, rom 2010 wels ganxorcielebuli cvlilebebiT gu-
bernatoric da sxva saxelmwifo institutebic iReben
municipalitetebze politikuri Tu sxva saxis zemoq-
medebis damatebiT meqanizmebs rogorc iuridiuli, ise
arapirdapiri zemoqmedebis gansaxorcieleblad. rogorc
wesi, aseTi qmedeba municipalitetTa mxridan loialobis
SenarCunebisTvis gamoiyeneba da prevenciis saSualebas
warmoadgens. amasTan, igi araa yovlismomcveli _ `san-
do~ TviTmmarTvelobebis mimarT araTu zemoqmedebis
meqanizmebi ar gamoiyeneba, aramed maT zedmeti privil-

                         - 48 -
egiebic eniWebaT.
    dReisaTvis gvaqvs rigi negatiuri Sedegebisa:
	 kanonebis elementaruli normebis darRveva central-
   uri xelisuflebis moxeleTa mxridan, roca moxele,
   Tavisi Sexedulebidan gamomdinare, upiratesobas an-
   iWebs im sakanonmdeblo aqts, romelic xels aZlevs
   mas da ara im aqts, romelic ierarqiulad ufro maR-
   la dgas;
	 qveyanaSi masobrivi korufciis mkveTrad Semcirebis
   fonze, sakmaod Zlierdeba klanizmi sajaro samsax-
   urSi, korufciisTvis gamoiyeneba ufro faruli
   formebi (araformaluri zemoqmedeba tenderis Sede-
   gebze da sxva);
	 tradiciulad, kvlav SenarCunebulia centraluri xe-
   lisuflebis zedmetad maRali gavlena adgilobrivi
   TviTmmarTvelobis aRmasrulebel Stoze. gamgeo-
   bebi/meriebi centraluri xelisuflebis bevri in-
   stitutisa da xSirad TviT gamgeobebisa da meriebis
   mxridan moiazreba, rogorc adgilze centraluri xe-
   lisuflebis interesebis gamtarebeli struqtura;
	 calkeul pirTa pasuxismgeblobis sakiTxis dayene-
   ba, romelsac xSirad kampaniuri xasiaTi aqvs, Zalze
   xSirad sazogadoebis mier aRiqmeba, rogorc politi-
   kuri an pirovnuli xasiaTis angariSsworeba;
	 damoukidebeli sasamarTlos ararsebobis fonze, sax-
   elmwifo zedamxedvelobis organoTa gadawyvetile-
   bebi miukerZoebeli instituciis mxridan ar kontr-
   oldeba. amasTan, adgilobrivi TviTmmarTvelobis
   organoebi, rogorc wesi, sasamarTlos sakuTari
   uflebebis dasacavad iSviaTad mimarTaven, rac, dRe-
   vandeli erTpartiuli politikuri koniunqturis pi-
   robebSi, bunebriv movlenad unda CaiTvalos.

                         - 49 -
3. mmarTvelobis sistemis
             reformis koncefcia

3.1.	zogadi nawili

3.1.1.	 SemoTavazebuli modelis arsi
   saxelmwifosa da sazogadoebis normaluri, stabi-
luri ganviTarebisTvis aucilebelia, Seiqmnas qveynis
marTvis iseTi modeli, romelic, wina wlebis gamocdile-
bidan gamomdinare, minimumamde daiyvans im problemebs,
romlebic saqarTveloSi damoukideblobis miRwevis Sem-
deg warmoiSva. amasTan, axalma mmarTvelobiTma sistemam
unda uzrunvelyos:
	 moqalaqis Tavisufleba;
	 moqalaqis saqmeebSi saxelmwifo institutebis Carevis
   SesaZlebloba mxolod aucileblobis SemTxvevaSi;
	 saxelmwifos mxridan mosaxleobisTvis momsaxurebis
   gawevis maqsimalurad maRali xarisxi;
	 mmarTvelobis sistemis yvela donis gamarTuli da
   efeqtiani saqmianoba.
   zemoTqmulidan da am dokumentis I nawilSi (`xelisu-
flebis decentralizaciisa da adgilobrivi TviTmmarT-
velobis arsi~) Camoyalibebuli ZiriTadi principebidan
gamomdinare, gTavazobT ordoniani TviTmmarTvelobis
models:
TviTmmarTvelobis pirveli done _ qalaqi, sofeli/Temi,
   romlis funqciacaa, uzrunvelyos mosaxleobis maqsi-
   maluri CarTuloba Tavisi uSualo sacxovrebeli
   garemos marTvisa da formirebis procesSi, uSualod
   Tavis dasaxlebul punqtSi miawodos moqalaqes mom-
   saxurebis (servisebis) maqsimaluri raodenoba.

                         - 50 -
TviTmmarTvelobis meore done _ regioni (olqi, mxare) ad-
   ministraciul-geografiuli da erTiani istoriul-
   eTnografiuli erTeuli, romelic ganaxorcilebs
   im uflebamosilebebs, kulturul da socialur-eko-
   nomikur funqciebs, risi resursebic ar gaaCnia TviT-
   mmarTvelobis pirvel dones.

  SemoTavazebuli modelis sqema (saqarTvelos im teri-
  toriisTvis, romelzec 2012 wlis 1 ianvrisaTvis vr-
  celdeba saqarTvelos iurisdiqcia):

                            saqarTvelo


             11 mxare (regioni)               Tbilisi
 aWara	   kaxeTi	            samegrelo
 guria	 mTianeTi	            svaneTi
 imereTi	 samcxe-javaxeTi 	 qv.qarTli     Tbilisis ubnebi
 raWa-leCxumi da qv.svaneTi	Sida qarTli   (daaxloebiT 25)



                  qalaqi; Temi


 dasaxlebebi:
 qalaqi (54), daba (43), sofeli (3 523)



1.1.2.	 uflebamosileba da misi ganxorcilebis
     ZiriTadi principebi
uflebamosilebaTa saxeebi
    adgilobrivi TviTmmarTveli erTeulis xelisufle­
bis organoebs miniWebuli aqvT eqskluziuri da dele-
girebuli uflebamosilebebi.

                                 - 51 -
	 eqskluziuri uflebamosileba _ adgilobrivi TviTm-
   marTveli erTeulis an mxaris xelisuflebis organ-
   oTa uflebamosileba, romelsac igi damoukideblad
   da sakuTari pasuxismgeblobiT axorcielebs kanon-
   mdeblobiT dadgenili wesiT. adgilobrivi TviTm-
   marTveli erTeulis an mxaris xelisuflebis organ-
   oTa saqmianoba eqskluziur uflebamosilebaTa ganx-
   orcielebisas regulirdeba sakanonmdeblo aqtebiT,
   romlebiTac ganisazRvreba saerTo-saxelmwifoebrivi
   standartebi da wesebi. eqskluziur uflebamosile-
   basTan dakavSirebuli dava wydeba mxolod sasamarT-
   lo wesiT, amasTan, mtkicebis tvirTi ekisreba mo-
   sarCele mxares.
	 delegirebuli uflebamosileba _ adgilobrivi TviT­
   mmarTveli erTeulis/mxaris xelisuflebis organo­
   ebisTvis xelisuflebis sxva organoTa uflebamo­
   silebis gadacema kanoniT dadgenili wesiT. ufle-
   bamosilebis gadacema xorcieldeba an kanoniT an
   xelisuflebis organoTa Soris dadebuli xelSek-
   rulebis safuZvelze. dauSvebelia uflebamosilebis
   gadacema Sesabamisi finansuri uzrunvelyofis gar-
   eSe.

uflebamosilebis ganxorcielebis ZiriTadi principebi
    TviTmmarTveli erTeulis xelisuflebis organoebi
ekonomikuri saqmianobis ganxorcielebasTan dakavSire-
bul uflebamosilebas axorcieleben sazogadoebrivi
momsaxurebis gawevis mizniT mxolod im SemTxvevaSi, Tu
analogiur sferoSi saqmianobas ar axorcieleben same-
warmeo subieqtebi.
    samewarmeo subieqtis mier aseTi saxis momsaxurebis
gawevis SemTxvevaSi, adgilobrivi TviTmmarTveli erTeu-
lis xelisuflebis organoebi movaleni arian, Sewyviton

                        - 52 -
aRniSnul sferoSi saqmianoba am saqmianobasTan dakav-
Sirebuli qonebis likvidaciis, gayidvis an transforma-
ciis gziT.
zogadi uflebamosileba, romliTac xorcieldeba
adgilobrivi TviTmmarTvelobis eqskluziuri da
delegirebuli uflebamosilebebi
    adgilobrivi TviTmmarTveli erTeulebis/mxaree-
bis organoebs eskluziuri da delegirebuli ufle-
bamosilebis gansaxorcieleblad gaaCniaT:
a) 	 saqarTvelos kanonmdeblobiT dadgenili wesiT da
     vadebSi adgilobrivi TviTmmarTveli erTeulis/mx-
     aris biujetis proeqtis Sedgenis, ganxilvis, damt-
     kicebis, masSi cvlilebebisa da damatebebis Setanis,
     aRsrulebis, kontrolis, angariSgebisa da Sefasebis
     uflebamosileba;
b) 	saqarTvelos kanonmdeblobiT dadgenili wesiT adgi-
    lobrivi da ziari gadasaxadebisa da mosakreblebis
    SemoRebisa da maTze SeRavaTebis dawesebis ufle-
    bamosileba;
g) 	kanoniT dadgenili wesiT sxva biujetebisgan, fizi-
    kuri da iuridiuli pirebisgan sesxis aRebis, adgi-
    lobrivi fasiani qaRaldebis, latariebis gamoSvebis
    uflebamosileba;
d) 	adgilobrivi TviTmarTveli erTeulis socialur-
    ekonomikuri programebis Sedgenis da ganxorcielebis
    uflebamosileba;
e) 		TviTmmarTveli erTeulis/mxaris uflebamosilebis
     farglebSi gasawevi momsaxureobisTvis tarifebis
     dadgenis uflebamosileba;
v) 	 TviTmmarTveli erTeulis/mxaris sakuTrebaSi arse-
     buli qonebis saqarTvelos kanonmdeblobiT dadge-

                         - 53 -
nili wesiT flobis, gankargvisa da gasxvisebis ufle-
   bamosileba;
z) 	saqarTvelos kanonmdeblobiT dadgenili wesiT sawar-
    moebis, dawesebulebebis, organizaciebis Seqmnis, re-
    organizaciisa da likvidaciis uflebamosileba;
T) 	saerTaSoriso ekonomikuri, socialuri da kulturu-
    li proeqtebis ganxorcielebisa da maTSi monawile-
    obis uflebamosileba;
i) 	 sxva TviTmmarTvel erTeulebTan/mxareebTan saku­
     Tari uflebamosilebis farglebSi erToblivad gansa­
     xorcielebel saqmianobaze xelSekrulebis dadebis
     uflebamosileba;
k) 	 adgilobriv, erovnul, regionul da saerTaSoriso
     asociaciebSi monawileobis uflebamosileba;
l) 	
   saqarTvelos kanonmdeblobiT dadgenili wesiT sax-
    elmwifo Sesyidvebis ganxorcielebis uflebamosile-
    ba.

3.1.3.	 TviTmmarTvelobis/mxaris qoneba
    fiskaluri decentralizaciis umTavresi daniSnule-
baa TviTmmarTvelobis organoTa uzrunvelyofa Tavian-
Ti uflebamosilebis ganxorcielebisaTvis aucilebeli
finansuri resursebiT. adgilobrivi TviTmmarTveloba
maSinaa efeqturi, roca igi, uflebebsa da pasuxismge-
blobasTan erTad, sakmaris resursebsac flobs.
    yvela TviTmmarTvel erTeuls/mxares gaaCnia saku-
Tari qoneba da damoukidebeli biujeti.

	 TviTmmarTveli erTeulis/mxaris sakuTreba da misi
   Seqmnis safuZvlebi
   TviTmmarTveli erTeulis/mxaris qonebis saxeebia:

                         - 54 -
1.	 uZravi qoneba;
2.	 moZravi qoneba;
3.	 aramaterialuri aqtivebi.
    TviTmmarTveli erTeulis/mxaris sakuTrebaa is qone-
ba, romelic saqarTvelos kanonmdeblobiT dadgenili
wesiT Sedis TviTmmarTveli erTeulis/mxaris mflob-
elobis, sargeblobisa da gankargvis sferoSi.
    TviTmmarTveli erTeulis/mxaris sakuTrebaSi Sema-
vali obieqtebis kategoriaTa nusxa ganisazRvreba saqa-
rTvelos kanonmdeblobiT.
    TviTmmarTveli erTeulis/mxaris sakuTreba iqmneba:
a) saqarTvelos prezidentis mier dadgenili wesiT TviT-
     mmarTveli erTeulisTvis/mxarisTvis saxelmwifo sa-
     kuTrebaSi myofi obieqtebis gadacemiT;
b) TviTmmarTveli erTeulis/mxaris mier Tavisi ufleba­
    mosilebis farglebSi, kanonmdeblobiT gaTvalis­ i­ w
    nebuli wesiT, axali obieqtebis SeZeniT an SeqmniT;
g) im xdomilebaTa Sedegad, romelTac saqarTvelos
   kanonmdebloba ukavSirebs samoqalaqo-samarTlebri-
   vi Sedegebis warmoSobas;
d) kanoniT gaTvaliswinebuli sxva safuZvlebiT.
   TviTmmarTveli erTeulis/mxaris sakuTrebaSi Sema-
vali qoneba iyofa ZiriTad (ganusxvisebel) da damatebiT
qonebad.
   ZiriTadi (ganusxvisebeli) qoneba warmoadgens TviTm-
marTveli erTeulis/mxaris saqmianobis ganxorcielebis
safuZvels da igi adgilobrivi TviTmmarTvelobis or-
ganos mier SeiZleba gamoyenebuli iqnes mxolod misi
sajaro funqciebisa da uflebamosilebis ganxorcie­
lebis mizniT. ZiriTadi (gausxvisebeli)qonebis nusx-
as ekonomikisa da mdgradi ganviTarebis saministros

                        - 55 -
wardginebiT amtkicebs saqarTvelos mTavroba.
    ZiriTad (ganusxvisebel) adgilobriv qonebas uSualod
floben da am qonebiT sargebloben TviTmmarTveli er-
Teulis/mxaris xelisuflebis organoebi. am qonebis gasx-
viseba daiSveba mxolod im SemTxvevaSi, Tu axali qonebis
Seqmnis an SeZenis gamo arsebulma qonebam dakarga Tavisi
funqciuri daniSnuleba da TviTmmarTveli erTeulis/mx-
aris warmomadgenlobiTma organom miiRo Sesabamisi gad-
wyvetileba.

3.1.4.	 xelisuflebis sxvadasxva donis
   saqmianobis finansuri safuZvlebi
    fiskaluri Semosavlebis gamijvna xelisuflebis do-
neTa Soris SesabamisobaSi unda iyos maT Soris ufle-
bamosilebis gamijvnasTan.
    municipalitetebs Soris maqsimalurad unda iqnes
daZleuli fiskalur SesaZleblobaTa uTanasworoba, rac
unda ganxorcieldes TviTmmarTvelobis doneTa Soris
Semosavlebis ganawilebisa da gamoTanabrebiTi politi-
kis saSualebiT.
    sxvadasxva donis biujetebisTvis unda arsebobdes
biujetis SemosavliT da xarjviT nawilebs Soris urT-
ierTkavSiri. fiskaluri decentralizaciis prioritet-
ulobis gaTvaliswinebiT, es principi dafuZnebulia:
a) xelisuflebis Sesabamisi donis uflebamosilebasa da
    am uflebamosilebis zegavlenaze instituciur da
    fizikur infrastruqturaze, socialur-ekonomikur
    garemoze, gadasaxadis gadamxdelze;
b) konkretuli gadasaxadis fiskalur-ekonomikur Tavise-
    burebebsa da mis maregulirebel funqciaze; amasTan,
    rogorc qonebaze, aseve Semosavlebze dawesebul ga-
    nakveTTan dakavSirebiT, municipalitetsa da mxares
    unda hqondeT maTi regulirebis uflebamosileba

                         - 56 -
erovnuli kanonmdeblobiT dadgenil CarCoSi, raTa
   TviTmmarTvelobis erTeulebs gaaCndeT SesaZle-
   bloba, kanoniT dadgenil farglebSi areguliron maT
   uflebamosilebaSi arsebuli gadasaxadis ganakveTebi.

qonebis gadasaxadi
    municipaluri donis xelisuflebis umTavresi ufle-
bamosileba adgilobriv infrastruqturas ukavSirdeba.
am uflebamosilebis ganxorcielebis xarisxi uSualo
gavlenas axdens aqtivebis infrastruqturul uzrunve-
lyofasa da mis Rirebulebaze. aqedan gamomdinare, aq-
tivebze dawesebuli gadasaxadebi (magaliTad, qonebis da
miwis gadasaxadebi) srulad miekuTvneba municipaluri
donis biujets. municipalitetis teritoriaze arsebuli
nebismieri qoneba (maT Soris, saxelmwifo qoneba) kanoniT
dadgenil farglebSi ibegreba qonebis gadasaxadiT.

saSemosavlo da mogebis gadasaxadebi
    samxareo xelisuflebas mniSvnelovani funqciebi
gaaCnia mxaris ekonomikuri garemos formirebaSi, maT So-
ris, agraruli seqtoris, mcire da saSualo biznesis da
Sesabamisi infrastruqturis ganviTarebaSi.
    TviTmmarTvelobisa da mxaris uflebamosilebebi
gavlenas axdens piradi da korporatiuli Semosavlebis
zrdaze; amasTan, saxelmwifo mniSvnelovanwilad uzrun-
velyofs fizikuri da iuridiuli pirebis saqmianobisT-
vis Sesabamis samarTlebriv da infrastruturul bazas.
Sesabamisad, saSemosavlo gadasaxadi unda ganawildes
mxaresa da TviTmmarTvelobis doneebs Soris, xolo mo-
gebis gadasaxadebidan Semosuli Semosavlebi unda gadan-
awildes centrsa da mxares Soris.
    saSemosavlo gadasaxadi: municipalur da regionul
doneTa Soris uflebamosilebis gamijvnidan gamomdin-
are, saSemosavlo gadasaxadi regionsa da municipalitets
                         - 57 -
Soris ziari tipis gadasaxadia. Sesabamisad, Cven mier
SemoTavazebuli modeliT, saSemosavlo gadasaxadis saga-
dasaxado ganakveTis 2/3 unda miimarTos municipalur
biujetSi, 1/3 ki _ samxareo biujetSi (20%-iani ganakve-
Tis SemTxvevaSi, 15-5%). amasTan, municipalitetebsa da
mxareebs unda hqondeT sagadasaxado ganakveTebis regu-
lirebis SesaZlebloba, romlis diapazoni unda ganisaz-
Rvros Semdegnairad: municipalitetisTvis mikuTvnebuli
ganakveTis maqsimumi (15%), rogorc gadasaxadis zeda zR-
vari da ganakveTis naxevari (7,5 %), rogorc gadasaxadis
qveda zRvari; mxarisTvis, Sesabamisad, 5% da 2,5%.
    saSemosavlo gadasaxadis mTliani ganakveTis Semci-
rebis SemTxvevaSi, municipalitetsa da mxares Soris ga-
nakveTebis ziarad ganawilebis principi da misi reguli-
rebis diapazonebi analogiuri proporciiT Seicvleba an
ganicdis garkveul koreqtirebas im droisTvis arsebuli
mdgomareobis gaTvaliswinebiT. saSemosavlo gadasaxadis
miznebisTvis gadasaxadis gadamxdeli piris registracia
xdeba Sesabamis municipalitetSi, misi sacxovrebeli reg-
istraciis adgilis mixedviT. saSemosavlo gadasaxadebis
gamijvna ki xdeba am municipalitetsa da im mxaris samx-
areo biujets Soris, romlis SemadgenlobaSic Sedis
aRniSnuli municipaliteti.
    mogebis gadasaxadi: mogebis gadasaxadis sagadasaxa-
do baza formirdeba sawarmoTa ekonomikuri saqmiano-
bis Sedegad. amasTan, sawarmos materialuri aqtivebi
SesaZlebelia fragmentirebuli iyos sxvadasxva mxareSi.
Sesabamisad, aucilebelia principi, romliTac moxdeba
konkretuli mxarisTvis mogebis gadasaxadis gadamxdelis
mikuTvneba. am TvalsazrisiT, SesaZlebelia gamoviyenoT
principi, rom, Tu sawarmos materialuri aqtivebis 50%-
ze meti faqtobrivad ganlagebulia mocemuli mxaris
teritoriaze, an mniSvnelovani fragmentaciis SemTxveva-
Si, am aqtivebis udidesi wili ganlagebulia am mxaris

                         - 58 -
teritriaze, maSin es sawarmo mogebis gadasaxadis gadamx-
delad registrirebulia am mxareSi. mis mier gadaxdili
mogebis gadasaxadis 50% miemarTeba Sesabamis samxareo
biujetSi. es xels Seuwyobs, rom mxareebma izrunon maT
teritoriaze xelsayreli biznes-garemos SeqmnisaTvis da
ufro meti mwarmoebluri aqtivebis mosazidad.

arapirdapiri gadasaxadebi
    centraluri xelisuflebis funqciidan gamomdinare,
mizanSewonilia, rom mas, ZiriTadad, mivakuTvnoT ara-
pirdapiri gadasaxadebi, importis gadasaxadi, damatebi-
Ti Rirebulebis gadasaxadi (dRg) da aqcizi.

mosakreblebi, jarimebi da sxva Semosavlebi
  xelisuflebis doneTa Soris calkeuli mosakreblebi
logikur safuZvelze unda gaimijnos.
	 bunebrivi resursebis mosakrebeli _ imisda mixedviT
   unda iyos diferencirebuli, Tu rogor aris xelisu-
   flebis doneTa Soris gamijnuli bunebrivi resurse-
   biT operirebis funqciebi.
	 sanebarTvo tipis mosakreblebi _ xelisuflebis sx-
   vadasxva doneTa Soris unda gaimijnos sanebarTvo
   uflebebis gamijvnis Sesabamisad.
	 sajaro sakuTrebaSi arsebuli sawarmoebidan miRebuli
   Semosavlebi da dividendebi _ im xelisuflebis dones
   miekuTvneba, vinc am sawarmoSi flobs Sesabamis wils.
	 jarimebidan, sauravebidan da momsaxurebis mosakre-
   blebidan miRebuli Semosavlebi _ Tu municipaluri
   an samxareo done axorcielebs delegirebul ufle-
   bamosilebas, romelic iTvaliswinebs Sesabamisi mo-
   sakreblebis miRebas, aRniSnuli mosakrebeli (ja-
   rima, sauravi, safasuri) miemarTeba Sesabamisi mu-

                         - 59 -
nicipalitetis an mxaris biujetSi. SemdgomSi es
   Semosavlebi gaiTvaliswineba aRniSnuli delegire-
   buli uflebamosilebisTvis gankuTvnili miznobrivi
   transferis daangariSebisas.


Semosulobebi privatizaciidan
    saxelmwifo, samxareo an municipalur sakuTrebaSi ar-
sebuli qonebis realizaciidan Semosuli Tanxebi srulad
Cairicxeba biujetSi imis Sesabamisad, Tu vis sakuTrebas
warmoadgens aRniSnuli qoneba. amasTan, Tu delegirebu-
li uflebamosilebis farglebSi municipalitetma/mxarem
qoneba Seqmna saxelmwifo transferis gamoyenebiT, misi
mesakuTre xdeba Sesabamisi municipaliteti/mxare.

saxelisuflebaTaSoriso grantebi
   saxelisuflebaTaSoriso transferebi moicavs 4 sax-
eobas:
	 gaTanabrebiTi grantebi;
	 miznobrivi transferi delegirebuli uflebamo­ i­
                                             s
   lebis dafinansebisTvis;
	 kapitaluri    transferebi      arafinansuri   aqtivebis
   zrdis­ vis;
         T
	 specialuri/sagangebo transferebi.
    yvela transferis saxeoba gansxvavebuli Sinaarsi-
saa da maT Soris mkafio gamijvna unda moxdes. amasTan,
gaTanabrebiTi granti danarCeni sami saxeobisgan imijneba
2 ZiriTadi maxasiaTebliT: 1. am grantis gadacema xdeba
mxolod saxelmwifo biujetidan pirdapir municipalur
biujetebSi; 2. municipaliteti gaTanabrebiTi grantiT
miRebul Semosavlebs damoukideblad, sakuTari Sexed-
ulebisamebr iyenebs eqskluziuri uflebamosilebis

                         - 60 -
ganxorcielebisaTvis. dauSvebelia misi gamoyeneba dele-
girebuli uflebamosilebis ganxorcielebisaTvis.


	 gaTanabrebiTi granti
    gaTanabrebiTi granti, Sesabamisi municipalitetebis
ekonomikuri potencialis gaTvaliswinebiT, gamoiyeneba
municipalitetebs Soris gansxvavebuli finansuri SesaZle-
blobebis gamosaTanabreblad. kanoniT dgindeba, rom yovel-
wliurad gaTanabrebiTi grantisTvis saxelmwifo biujetSi
gaTvaliswinebulia saxelmwifo biujetis ara umcires 10%-
isa. gaTanabrebiTi grantis ganawileba municipalitetebs
Soris xorcieldeba kanoniT dadgenili formuliT. for-
mulaSi gaTvaliswinebuli iqneba Semdegi koeficientebi:
sabiujeto Semosavlebi, mosaxleoba, infrastruqtura,
sasargeblo miwis farTobebi, mTagorianoba, centraluri
magistralidan daSoreba, klimaturi pirobebi da ekonomi-
kuri potencialis sxva maxasiaTeblebi.

	 miznobrivi transferebi delegirebuli
   uflebamosilebis dafinansebisTvis
    xelisuflebis konkretuli donisTvis delegire-
buli uflebamosilebis finansuri uzrunvelyofisTvis
gamoiyeneba miznobrivi transferi. Sesabamisad, ufle-
bamosilebis delegireba SeiZleba ganxorcieldes Semde-
gi mimarTulebebiT:
1.	 Tu saxelmwifo xelisufleba uflebamosilebis dele-
    girebas axdens municipalitetze, am uflebamosilebis
    ganxorcielebisTvis aucilebeli saxsrebi saxelm-
    wifo biujetidan gadaecema da aisaxeba municipalite-
    tis biujetSi;
2.	 Tu saxelmwifo xelisufleba uflebamosilebis dele-
    girebas axdens mxareze, am uflebamosilebis ganxor-

                          - 61 -
cielebisTvis aucilebeli saxsrebi saxelmwifo biu-
   jetidan gadaecema da aisaxeba samxareo biujetSi;
3.	 Tu mxaris xelisufleba uflebamosilebis delegire-
    bas axdens municipalitetze, am uflebamosilebis
    ganxorcielebisTvis aucilebeli saxsrebi mxaris
    biujetidan gadaecema da aisaxeba municipalitetis
    biujetSi;
4.	 Tu municipalitetis xelisufleba uflebamosilebis
    delegirebas axdens mxareze, am uflebamosilebis
    ganxorcielebisTvis aucilebeli saxsrebi munici-
    palitetis biujetidan gadaecema da aisaxeba mxaris
    biujetSi;
5.	 Tu municipalitetis xelisufleba uflebamosilebis
    delegirebas axdens sxva municipalitetze, am ufle-
    bamosilebis ganxorcielebisTvis aucilebeli sax-
    srebi municipalitetis biujetidan gadaecema da
    aisaxeba Sesabamisad sxva municipalitetis biujetSi.


	 kapitaluri transferi
   kapitaluri transferi xorcieldeba, rodesac ara-
finansuri aqtivebis gazrdis mizniT xelisuflebis erTi
organo sxva organos gadascems finansur saxsrebs, ro-
melic aisaxeba mis biujetSi. aseTi kapitaluri trans-
feri SeiZleba ganxorcieldes:
a) saxelmwifo xelisuflebidan municipalitetebze an
    mxareebze;
b) mxaridan municipalitetebze;
g) erTi municipalitetidan meore municipalitetze;
d) municipalitetidan mxareze.
   kapitaluri transferi SeiZleba iTvaliswinebdes

                         - 62 -
rogorc eqskluziur, ise delegirebul uflebamosile-
basTan dakavSirebuli xarjebis dafarvas.
   saxelmwifo biujetSi gaTvaliswinebuli unda iyos
garkveuli fondi kapitaluri transferebisTvis, rom-
lebic mxareebsa da municipalitetebs Soris ganawil-
deba sakonkurso principiT, maT mier warmodgenili pro-
eqtebis Sesabamisad.

	 specialuri/sagangebo transferi
    specialuri/sagangebo transferi gamoiyeneba xelisu-
flebis erTi donis mier meore organosTvis stiqiuri
an sxva saxis katastrofebis, saomari moqmedebebis, epid-
emiebisa da sxva sagangebo situaciebis likvidaciisTvis,
Tu Sesabamisi organos biujetSi Sesabamisi xarjebi ar
iyo asaxuli da sarezervo fondic arasakmarisia.
    finansuri TvalsazrisiT, aWaris avtonomiuri re-
spublika funqcionirebs im CarCoebSi, romelic gaTval-
iswinebulia mxareebisTvis, avtonomiur respublikaSi
Semavali municipalitetebi ki funqcionireben saqarT-
velos sxva municipalitetebisTvis gaTvaliswinebuli
finansuri sistemis CarCoebSi.
    q. Tbilisi finansuri TvalsazrisiT Tavis TavSi aer-
Tianebs rogorc mxaris, aseve municipalitetis finansur
CarCoebs; Sesabamisad, mas miekuTvneba rogorc mxaris,
ise municipalitetebisTvis gaTvaliswinebuli finansuri
saxsrebi, amasTan, kanonmdeblobiT damatebiT regulird-
eba Tbilisis saubno municipalitetebsa da Tbilisis
TviTmmarTvelobas Soris fiskalur uflebamosilebaTa
gamijvna.

3.1.5.	 TviTmmarTveli erTeulis/mxaris biujeti
    TviTmmarTveli erTeulis/mxaris biujeti damoukide-
belia rogorc sxva TviTmmarTvelobis erTeulTa/mxare-
Ta, ise saqarTvelos saxelmwifo, afxazeTisa da aWaris
                         - 63 -
avtonomiuri respublikebis biujetebisagan.
    TviTmmarTvelobis/mxaris organoTa damoukidebloba
sabiujeto saqmianobaSi garantirebulia:
a) 	 eqskluziuri uflebamosilebis ganxorcieleba mas
     uzrunvelyofili aqvs kanoniT gansazRvruli saku-
     Tari SemosulobebiTa da xarjebis damoukideblad
     gansazRvris uflebiT;
b) 	delegirebuli uflebamosilebis ganxorcieleba mas
    uzrunvelyofili aqvs damoukidebeli gadawyve­ i­
                                               t
    lebis miRebis uflebiT kanonmdeblobiT gansazRv­
    rul farglebSi.
    eqskluziuri uflebamosilebis gansaxorcileblad
yovelwliurad gamoyofili Tanxebi unda Seadgendes TviT-
mmarTveli erTeulis/mxaris biujetis mTliani xarjis
aranakleb 50%-s.
	 TviTmmarTveli erTeulis/mxaris biujetSi SeiZleba
   gaTvaliswinebul iqnes sarezervo fondi sagangebo
   xarjebisTvis. sarezervo fondis odenoba ar unda
   aRematebodes saerTo xarjis 2%-s. sarezervo fon-
   dis gamoyenebis wesi ganisazRvreba saqarTvelos
   kanonmdeblobiT.
	 mxaris/TviTmmarTveli erTeulis organo uflebamo-
   silia, finansTa saministrosTan SeTanxmebiT, sazoga-
   doebrivi miznebisTvis aiRos sesxi fizikuri da iu-
   ridiuli pirebisagan saqarTvelos kanonmdeblobiT
   dadgenili wesiTa da odenobiT.
	 mxaris/TviTmmarTveli erTeulis xelisuflebis or-
   ganoebis administraciuli xarjebi ar unda aRemate-
   bodes biujetis gadasaxdelebis 20%-s.
	 saxelmwifo biujetSi gansakuTrebuli yuradReba
   unda daeTmos maRalmTian regionebs, rac ganisaz-
   Rvreba saqarTvelos kanonmdeblobiT.
                        - 64 -
3.2. TviTmmarTvelobis
   pirveli done - municipaliteti

3.2.1.	 saqarTvelos adgilobrivi TviTmmarTveli erTeuli
    saqarTvelos adgilobrivi TviTmmarTveli erTeu-
li aris sajaro samarTlis iuridiuli piri, romelic
moicavs erT an met dasaxlebas da romelsac gaaCnia
saerTo arCeviTi warmomadgenlobiTi da aRmasrulebeli
organoebi, sakuTari eqskluziuri uflebamosilebebi,
teritoria, sakuTari qoneba, sakuTari Semosulobebi,
damoukidebeli biujeti, saxelwodeba, TviTmmarTve-
li erTeulis administraciuli centri (im SemTxvevaSi,
rodesac TviTmmarTveli erTeuli ramdenime dasaxlebas
moicavs) da hyavs am TviTmmarTvel erTeulSi registri-
rebuli mosaxleoba.

dasaxleba. dasaxlebis tipebi
   dasaxleba _ mosaxleobis gansaxlebis teritoriuli
erTeuli, romelsac gaaCnia sakuTari saxelwodeba, teri-
toriuli sazRvrebi, am teritoriuli erTeulis mixed-
viT identificirebuli da registrirebuli mosaxleoba.
   dasaxlebis tipebs miekuTvneba:
a) soflis tipis dasaxleba _ istoriulad Camoyalibeb-
    uli sasoflo dasaxleba, romelSic infrastruqtu-
    ra, ZiriTadad, orientirebulia sasoflo-sameurneo
    saqmianobis ganxorcielebaze;
b) qalaqis tipis dasaxleba _ istoriulad Camoyalibe-
    buli saqalaqo (urbanistuli) dasaxleba, romelsac
    gaaCnia qalaqisTvis damaxasiaTebeli infrastruq-
    tura da masSi naklebadaa warmodgenili sasoflo
    dasaxlebisTvis damaxasiaTebeli niSnebi. qalaqis ti-
    pis dasaxlebebi moicavs dRevandeli mdgomareobiT
    arsebul qalaqebsa da dabebs.
                         - 65 -
dasaxlebis teritoria _ dasaxlebis teritorias mie-
kuTveneba istoriulad Camoyalibebuli dasaxlebis mi-
webi da mimdebare saerTo sargeblobis miwebi, Sesabamisi
mosaxleobis tradiciuli bunebaTsargeblobis terito-
riebi, rekreaciuli miwebi da dasaxlebis ganviTarebi-
sTvis saWiro miwebi. dasaxlebis teritoriis sazRvrebSi
Sedis miwis farTobebi, miuxedavad maTi sakuTrebisa da
miznobriobisa.

TviTmmarTvelobis erTeulebi
    qalaqi _ adgilobrivi TviTmmarTveli qalaqi war-
moadgens qalaqis tipis dasaxlebas, romlis teritoriis
SemadgenlobaSi SesaZlebelia Sevides masTan bunebrivad
dakavSirebuli sxva mosazRvre teritoriebi, romlebic
mniSvnelovania misi socialuri, satransporto da sxva
saxis infrastuqturis ganviTarebisTvis (mimdebare saso-
flo dasaxlebebis teritoriis CaTvliT, romlebic ar
warmoadgenen TviTmmarTvel erTeuls).
    sofeli/Temi _ Temi aris erTi an ramdenime sasof-
lo tipis dasaxlebis erToblioba. TemSi gaerTianebuli
dasaxlebis mTeli teritoria Sedis Temis teritoriul
sazRvrebSi. Temis teritoria Sedgeba masSi gaerTianebul
dasaxlebaTa teritoriebisagan da sakuTriv Temis teri-
toriisagan.
    dasaxlebaTa erTobliobis safuZvelze Temebis for­
mirebisas gaTvaliswinebul unda iqnes Semdegi aspeqtebi:
	 dRes arsebul municipalitetebSi (yofil raioneb-
   Si) bunebrivad aris warmodgenili garkveuli zone-
   bi, romlebsac aerTianebs saerTo infrasturqtura
   an saerTo geografiuli garemo, rac warmoadgens
   garkveul safuZvels Temebis formirebisTvis. mu-
   nicipalitetebis mixedviT aseTi zonebis raodenoba
   SeiZleba meryeobdes 1-dan 10-ze metamde (maRalm-
   Tiani municipalitetebisaTvis), rac geografiul-in-

                         - 66 -
frastruqturuli faqtorebiTaa ganpirobebuli;
	 TemSi dasaxlebaTa gaerTianebisas gasaTvaliswinebe-
   lia maT Soris arsebuli geografiuli, satranspor-
   to, infrastruqturuli da sxva specifikuri gare-
   moebebi. TviTmmarTvelobis pirveli donis (munici-
   palitetebis) formebi unda ganisazRvros sxvadasxva
   simWidrovis zonebSi teritoriiT, erTiani istori-
   uli, geografiuli, socialuri, kulturuli da in-
   frastruqturuli maxasiaTeblebiT, mosaxleobis ra-
   odenobiTa da materialur/finansuri resursebiT;
	 Temis formirebisas gasaTvaliswinebelia, rom masSi
   gaerTianebul dasaxlebaTa mosaxleobis interesebi
   maqsimalurad erTgvarovani iyos. rac ufro msxvilia
   Temi, miT ufro iklebs demokratiisa da moqalaqeTa
   marTvaSi monawileobis, Sesabamisad, TviTmmarTvelo-
   bis adekvaturobis xarisxi. meore mxriv, ufro msx-
   vili Temi resursuli da ekonomikuri TvalsazrisiT
   ufro efeqtiania. Temebis formirebisas gasaTval-
   iswinebelia orive faqtori, amasTan, unda davicvaT
   subsidiarobis principis SedarebiTi prioritetu-
   loba ekonomikuri efeqtianobis principTan;
	 Tu TemSi erTze meti sasoflo tipis dasaxleba erTi-
   andeba, gamonaklisi SemTxvevebis garda, Temis admin-
   istraciuli centridan TemSi Semaval dasaxlebebamde
   maqsimaluri manZili 20 km-s ar unda aRematebodes;
   soflis/Temis mosaxleobis maqsimalurma raodenobam
   ar unda gadaaWarbos 25 aTas kacs;
	 sazRvrispira maRalmTian dasaxlebebSi, aseve gan-
   sakuTrebuli kulturuli, saxelmwifoebrivi da
   urbanuli interesebis gaTvaliswinebiT, iarsebebs
   dasaxlebebi, romelTa statusis formirebis sakiTxi
   gamonaklisis wesiT unda gadawydes;


                         - 67 -
	 TviTmmarTveli erTeulebis (qalaqis, soflis/Temis)
   mosaxleobis minimaluri da maqsimaluri raodeno-
   bisa da sazRvrebis dadgena unda moxdes regionebis
   mixedviT mosaxleobis simWidrovis doneTa dadgenis
   Semdeg, risTvisac aucilebelia damatebiTi samuSaos
   Catareba.

3.2.2.	 TviTmmarTveli erTeulis
   warmomadgenlobiTi organo _ sakrebulo
    adgilobrivi TviTmmarTveli erTeulis warmomadgen-
lobiTi organoa sakrebulo, romelic Sedgeba Sesabamis
teritoriaze registrirebul saqarTvelos moqalaqeTa
mier saqarTvelos kanonmdeblobiT dadgenili wesiT
pirdapiri, sayovelTao, Tanaswori da faruli kenWisy-
riT, proporciuli erTaderTi gadasacemi xmis sistemiT,
3 wlis vadiT arCeuli wevrebisagan.
    sakrebulos wevrTa raodenoba ganisazRvreba TviTm-
marTveli erTeulis mosaxleobis Sesabamisad:
   a) 10 000-mde mosaxleoba _ sakrebulos 15 wevri;
   b) 50 000-mde mosaxleoba _ sakrebulos 21 wevri;
   g) 100 000-mde mosaxleoba _ sakrebulos 25 wevri;
   d) 300 000-mde mosaxleoba _ sakrebulos 35 wevri.
   sakrebulos wevrebi da Tanamdebobis pirebi, garda
Tavmjdomarisa da mdivnisa, TavianT uflebamosilebas
axorcieleben usasyidlod. Tanamdebobis pirTa mier Ses-
rulebuli konkretul samuSaosTan dakavSirebuli xar-
jebi anazRaurdeba TviTmmarTvelobis biujetidan.

sakrebulos uflebamosileba da saqmianobis wesi
   sakrebulos uflebamosilebas ganekuTvneba:
a) saqarTvelos kanonmdeblobiT dadgenili wesiTa da

                        - 68 -
vadebSi adgilobrivi biujetis proeqtis ganxilva,
   biujetis proeqtis damtkiceba, masSi cvlilebebis
   Setana, biujetis Sesrulebis angariSis damtkiceba,
   kontroli biujetis Sesrulebaze da misi Sefaseba;
b) socialur-ekonomikuri ganviTarebis perspeqtiuli
   gegmebisa da programebis damtkiceba da kontroli
   maT Sesrulebaze;
g) saqarTvelos kanonmdeblobis Sesabamisad, adgilo-
   brivi gadasaxadebisa da mosakreblebis SemoReba da
   gauqmeba, maTze SeRavaTebis daweseba;
d) 	saqarTvelos kanonmdeblobis Sesabamisad, ziari ga-
    dasaxadebis misTvis kuTvnili ganakveTis dadgena;
e) 	 adgilobrivi TviTmmarTveli erTeulis aRmasrule-
     beli organoebisa da Tanamdebobis pirebis saqmiano-
     bis Sesaxeb maTi yovelwliuri angariSebis mosmena da
     Sefaseba;
v) 	 sakrebulos Tavmjdomarisa da mdivnis arCeva da ga-
     darCeva;
z) 	sakrebulos komisiebis Seqmna, komisiaTa Tavmjdoma-
    reebis arCeva da gadarCeva, komisiaTa personaluri
    Semadgenlobis damtkiceba da masSi cvlilebebis Se-
    tana;
T) gadawyvetilebis miReba sakrebulos wevrTa ufle-
   bamosilebis cnobisa da uflebamosilebis vadamde
   Sewyvetis Sesaxeb;
i) 	 adgilobrivi TviTmmarTveli erTeulis organoTa de-
     bulebebis miReba, maTSi cvlilebebis Setana da maTi
     Sesrulebis kontroli;
k) 	 saqarTvelos kanonmdeblobiT dadgenili wesiT adgi-
     lobrivi TviTmmarTvelobis qonebis flobis, sarge-
     blobisa da gankargvis wesebis dadgena;
                         - 69 -
l) saqarTvelos kanonmdeblobiT dadgenili wesiT ad-
   gilobrivi samsaxurebisa da sawarmoebis Seqmna, maTi
   reorganizacia da likvidacia;
m) 	 adgilobrivi TviTmmarTveli erTeulis eqskluziuri
     uflebamosilebis ganxorcielebasTan dakavSirebuli
     programebis damtkiceba;
n) 	 adgilobrivi TviTmmarTveli erTeulis eqskluziuri
     uflebamosilebis ganxorcielebasTan dakavSirebuli
     maregulirebeli gadawyvetilebebis miReba;
o) adgilobrivi TviTmmarTveli erTeulisTvis dele-
   girebuli uflebamosilebis farglebSi gansaxorcie-
   lebeli programebisa da proeqtebis damtkiceba;
p) 	 TviTmmarTveli erTeulis saxeliT dadebuli SeTanx-
     mebebisa da xelSekrulebebis damtkiceba.


sakrebulos saqmianobis wesi
    sakrebulos axali Semadgenlobis pirvel sxdomas
iwvevs Sesabamisi saarCevno komisiis Tavmjdomare adgi-
lobrivi arCevnebis Sedegebis oficialuri gamocxadebis
dRidan ori kviris vadaSi, Tu sakrebulos Semadgenlo-
baSi arCeulia wevrTa 2/3 mainc. sakrebulos sxdomebs
Tavmjdomaris arCevamde uZRveba sakrebulos uxucesi
wevri.
    sakrebulos morig sxdomebs, TveSi erTxel mainc,
iwvevs sakrebulos Tavmjdomare.
    sakrebulos riggareSe sxdoma moiwveva:
a) 	 gamgeblis (meris) winadadebiT;
b) 	sakrebulos wevrTa siiTi Semadgenlobis aranakleb
    1/3-is werilobiTi moTxovniT;
g) 	amomrCevelTa saerTo raodenobis aranakleb 1/5-is
    moTxovniT;
                          - 70 -
d) 	sakrebulos Tavmjdomaris iniciativiT.
    sakrebulo uflebamosilia, miiRos gadawyvetile-
ba, Tu sakrebulos sxdomas eswreba mis wevrTa naxevari
mainc.
    sakrebulos sxdomebi tardeba Riad da sajarod.
sakrebulos sxdoma, an misi nawili `saqarTvelos zoga-
di administraciuli kodeqsiT~ miTiTebul SemTxvevebSi
sakrebulos gadawyvetilebiT SeiZleba gamocxaddes dax-
urulad, Tu sxdomaze gansaxilvel sakiTxTan dakavSire-
buli monacemebis gaxmaureba akrZalulia, an SezRudu-
lia kanoniT.
    sakrebulos sxdomaze mis uflebamosilebas mikuT-
vnebuli sakiTxebi wydeba, rogorc wesi, Ria kenWisyriT.
faruli kenWisyra tardeba personaluri da undoblobis
gamocxadebis sakiTxebze gadawyvetilebis miRebisas.
sakrebulos dadgenilebiT faruli kenWisyra SeiZleba
Catardes sxva sakiTxebzec.
    sakrebulos gadawyvetilebebi miiReba damswreTa
xmebis umravlesobiT.
    sakrebulos wevris uflebamosileba iwyeba misi
uflebamosilebis cnobis dRidan da wydeba axalar-
Ceuli sakrebulos pirveli SekrebisTanave, an sakrebu-
los wevris uflebamosilebis vadamde Sewyvetis Sesaxeb
gadawyvetilebis miRebis momentidan.

TviTmmarTveli erTeulis
warmomadgenlobiTi organos komisiebi
    sakrebulo uflebamosilia, saWiroebis SemTxvevaSi,
Seqmnas mudmivmoqmedi an droebiTi komisia. sakrebulos
komisiebis Tavmjdomareebi airCevian sakrebulos wevr-
Tagan. komisiebis wevrebs, Sesabamisi komisiis Tavmjdo-
maris wardginebiT, amtkicebs sakrebulo. komisiis wevri
SeiZleba ar iyos sakrebulos wevri.

                         - 71 -
sakrebulos Tanamdebobis pirebi
   adgilobrivi TviTmmarTveli erTeulis sakrebulos
Tanamdebobis pirebi arian:
   a) sakrebulos Tavmjdomare;
   b) sakrebulos mdivani;
   g) sakrebulos komisiis Tavmjdomare;
   d) sakrebulos fraqciis Tavmjdomare.
    sakrebulos wevrebi Tavisive Semadgenlobidan irCev-
en Tavmjdomares sakrebulos uflebamosilebis vadiT.
sakrebulos Tavmjdomaris arCeva da gadarCeva xdeba
sakrebulos wevrTa siiTi Semadgenlobis umravlesobiT,
faruli kenWisyriT.

3.2.3.	 TviTmmarTveli erTeulis aRmasrulebeli
   organoebi _ gamgeoba/meria
    adgilobrivi TviTmmarTveli erTeulis aRmasruleb-
el organos warmoadgens gamgeoba _ sofelSi/TemSi da
meria _ qalaqSi.
    adgilobrivi TviTmmarTveli erTeulis aRmasrule-
beli organos xelmZRvanelia gamgebeli _ sofelSi/TemSi
da meri _ qalaqSi.
    soflis/Temis gamgebeli da qalaqis meri airCeva saqa-
rTvelos kanonmdeblobiT dadgenili wesiT, pirdapiri,
sayovelTao, Tanaswori da faruli kenWisyriT, sakrebu-
los uflebamosilebis vadiT.
    gamgeobis/meriis struqturasa da debulebas gamgeb-
lis/meris wardginebiT amtkicebs sakrebulo.
    gamgeobis/meriis saqmianobas organizaciulad uz-
runvelyofs TviTmmarTveli erTeulis gamgeobis/meriis
aparati.
    yvela TviTmmarTvel erTeulSi Seiqmneba momsax-

                         - 72 -
urebis centri, romelic dakavSirebuli iqneba regionisa
da centraluri xelisuflebis organoebTan Sesabamisi
sakomunikacio saSualebebiT. am centrebSi moqalaqes sa-
Sualeba eqneba, isargeblos TviTmmarTvelobis rogorc
eqskluziuri, aseve delegirebuli (mag., iusticiisa da
Sss-s sistemebi) uflebamosilebebiT da miiRos Sesabamisi
momsaxureba.

gamgeobis (meriis) uflebamosileba da saqmianobis wesi
     gamgeobis (meriis) uflebamosilebas ganekuTvneba:
a) sakrebulos gadawyvetilebaTa aRsruleba;
b)   socialur-ekonomikuri ganviTarebis programebis
     proeqtebis momzadeba, winaswari ganxilva da damt-
     kicebul programaTa ganxorcieleba;
g) biujetis proeqtis SemuSaveba, winaswari ganxilva da
    damtkicebuli biujetis xarjviTi nawilis Sesrule-
    ba; saWiroebis SemTxvevaSi, damtkicebul biujetSi
    cvlilebebis Setanis Taobaze winadadebebis momzade-
    ba, biujetis Sesrulebis Sesaxeb angariSgebis Sedgena
    da sajaroobis uzrunvelyofa;
d) adgilobrivi da ziari gadasaxadebisa da mosakreblebis
    SemoRebis, gauqmebisa da maTi odenobis gansazRvris,
    saqarTvelos kanonmdeblobis Sesabamisad, sakrebu-
    losaTvis warsadgenad adgilobrivi mosakreblebis
    amoRebis organizebis Sesaxeb winadadebebis momza-
    deba;
e) sakrebulos mier dadgenili wesis Sesabamisad, adgi-
    lobriv organoebs daqvemdebarebuli qonebiT sarge-
    bloba da misi gankargva;
v) adgilobrivi samsaxurebis SeqmnasTan dakavSirebiT wi-
    nadadebebis momzadeba, sakrebulos mier dadgenili
    wesiT, saqarTvelos kanonmdeblobis Sesabamisad, sa-
                          - 73 -
jaro samarTlis iuridiuli pirebis, adgilobrivi
     TviTmmarTvelobis wilobrivi monawileobiT same-
     warmeo iuridiuli pirebis Seqmna, reorganizacia da
     likvidacia; gamgeblis/meris wardginebiT maT xelmZ-
     RvanelTa daniSvna-gaTavisufleba da maTi saqmiano-
     bis kontroli;
z)    TviTmmarTveli erTeulis eqskluziuri ufle-
     bamosilebis ganxorcieleba sakrebulos mier dadge-
     nili regulaciebis farglebSi;
T) TviTmmarTveli erTeulisTvis delegirebul ufle-
   bamosilebebTan dakavSirebuli saqmianobis ganxor-
   cieleba;
    gamgeobis/meriis sxdoma uflebamosilia, miiRos
gadawyvetileba, Tu sxdomas eswreba gamgeobis/meriis
wevrTa naxevari mainc. gadawyvetileba miiReba damswreTa
xmebis umravlesobiT, Tu kanoniT an debulebiT sxva wesi
ar aris dadgenili.
    gamgebeli/meri arCevidan ori kviris vadaSi sakrebu-
los dasamtkiceblad warudgens gamgeobis/meriis Semad-
genlobas. Tu sakrebulom ar daamtkica gamgeobis/meriis
Semadgenloba, gamgebeli/meri uflebamosilia, sakrebu-
los xelaxla warudginos dasamtkiceblad gamgeobis/me-
riis igive an axali Semadgenloba. Tu sakrebulom ori
Tvis vadaSi ar daamtkica gamgeobis/meriis Semadgenloba,
maSin saqarTvelos prezidentis mier erTi Tvis vadaSi
aRniSnul TviTmmarTvelobis erTeulSi iniSneba sakre-
bulos da gamgeblis/meris riggareSe arCevnebi TviTm-
marTvelobis organoTa sruli uflebamosilebis vadiT.
    sakrebulos ufleba aqvs, siiTi Semadgenlobis nax-
evarze metiT undobloba gamoucxados gamgeobis/meriis
Semadgenlobas. undoblobis gamocxadebidan ori kviris
vadaSi gamgebeli/meri sakrebulos dasamtkiceblad wa-
rudgens gamgeobis/meriis axal Semadgenlobas.

                          - 74 -
gamgeobis/meriis Semadgenlobis mesamedis Secvlis
SemTxvevaSi, gamgebeli/meri valdebulia gamgeobis/meri-
is axali Semadgenloba sakrebulos warudginos dasamt-
kiceblad.

TviTmmarTveli erTeulis aRmasrulebeli
organos Tanamdebobis pirebi
   TviTmmarTveli erTeulis aRmasrulebeli organos
Tanamdebobis pirebi arian:
   a) gamgebeli/meri;
   b) gamgeblis/meris moadgile;
   d) samsaxuris ufrosi;
   e) aparatis ufrosi;


	 aRmasrulebeli organos
   xelmZRvaneli _ gamgebeli/meri
   gamgebeli/meri warmoadgens TviTmmarTveli erTeu-
lis aRmasrulebeli organos meTaurs.
   gamgebeli/meri:
a) 	 uZRveba gamgeobis/meriis saqmianobas, anawilebs fun-
     qciebs gamgeobis/meriis wevrTa Soris, iwvevs da
     Tavmjdomareobs gamgeobis/meriis sxdomebs, eqvs
     TveSi erTxel mainc warudgens sakrebulos angariSs
     gaweuli muSaobis Sesaxeb;
b) 	organizebas uwevs adgilobrivi biujetis proeqtis
    Sedgenas, warudgens sakrebulos dasamtkiceblad
    saqarTvelos kanonmdeblobiT dadgenili wesiT Sed-
    genil adgilobrivi TviTmmarTveli erTeulis biu-
    jetis proeqts da saangariSo wlis biujetis Ses-
    rulebis angariSs, uzrunvelyofs damtkicebuli biu-
    jetis Sesrulebas;

                           - 75 -
g) 	sakrebulos dasamtkiceblad warudgens TviTmmarTve-
    li erTeulis eqskluziur da misTvis delegirebul
    uflebamosilebebTan dakavSirebiT misaReb gadaw-
    yvetilebaTa proeqtebs;
d)	 gamgeobis/meriis saqmianobidan gamomdinare, Sei-
    muSavebs da sakrebulos warudgens Sesabamisi samar-
    Tlebrivi aqtebis proeqtebs; uzrunvelyofs sakre-
    bulos mier miRebul gadawyvetilebaTa Sesrulebas;
e) uflebamosilia, sakrebulos mier gadawyvetilebis miRe-
    bidan erTi kviris vadaSi Sesabamisi SeniSvnebiT daabru-
    nos sakiTxi sakrebuloSi xelaxla gansaxilvelad;
v) 	 xels awers Sesabamisi TviTmmarTveli erTeulis sax-
     eliT dadebul xelSekrulebasa da SeTanxmebas, war-
     moadgens da moqmedebs am TviTmmarTveli erTeulis
     saxeliT mesame pirebTan urTierTobebisas, asrulebs
     sxva warmomadgenlobiT funqciebs;
z) xels awers gamgeobis/meriis dadgenilebebs, Tavisi
   uflebamosilebis farglebSi gamoscems brZanebebsa
   da gankargulebebs;
T) 	saqarTvelos kanonmdeblobiT dadgenili da sakre-
    bulos mier gansazRvruli wesiT, organizebas uwevs
    da uzrunvelyofs adgilobrivi TviTmmarTvelo-
    bis qonebis flobis, sargeblobisa da gankargvis
    sakiTxebis gadawyvetas;
i) 	 warudgens sakrebulos winadadebebs adgilobrivi
     samsaxurebisa da sawarmoebis Seqmnis, reorganiza-
     ciisa da likvidaciis Sesaxeb;
k) 	 SeimuSavebs da sakrebulos dasamtkiceblad warud-
     gens gamgeobis/meriis struqturas da personalur
     Semadgenlobas, amtkicebs gamgeobis/meriis struq-
     turuli erTeulebisa da adgilobrivi samsaxurebis
     debulebebs;
                           - 76 -
l) 	
   `sajaro samsaxuris Sesaxeb~ saqarTvelos kanoniT
    dadgenili wesiT, aparatis ufrosis wardginebiT,
    Tanamdebobaze niSnavs da Tanamdebobidan aTavisuf-
    lebs aparatis TanamSromlebs, aformebs xelSekrule-
    bebs mowveul specialistebTan da eqspertebTan;
m) 	 Tanamdebobidan aTavisuflebs gamgeobis/meriis wev­
     rebs; iRebs gamgeobis/meriis calkeul wevrTa gan­
     cxadebas gadadgomis Sesaxeb; gamgeobis/meriis wevrebs
     akisrebs Tanamdebobrivi movaleobebis Sesrulebas
     gamgeobis/meriis axali wevris damtkicebamde;
n) 	 sakrebulos gadawyvetilebis miRebidan erTi kviris
     vadaSi Sesabamisi SeniSvnebiT xelaxla gansaxilvelad
     abrunebs sakiTxs sakrebuloSi;
o) 	aCerebs an auqmebs adgilobrivi samsaxurebis xelmZR-
    vanelTa individualur-samarTlebriv aqtebs;
p) 	 uzrunvelyofs sakrebulosa da gamgeobis/meriis mier
     miRebuli samarTlebrivi aqtebis Sesrulebas;
J)	 mis uflebamosilebas mikuTvnebuli calkeuli sakiT­
    xebis Sesaswavlad, Sesabamisi daskvnebisa da rekomen-
    daciebis mosamzadeblad qmnis komisiebsa da sakon-
    sultacio organoebs; amtkicebs maT samoqmedo deb-
    ulebebs;
r) 	sakrebulos warudgens gamgeobis/meriis SemuSavebul
    Sesabamisi samarTlebrivi aqtebis proeqtebs;
s) 	xels awers gamgeobis/meriis finansur dokumentebs;
t)	 mimarTavs sakrebulos Tavmjdomares sakrebulos
    riggareSe sxdomis mowvevis winadadebiT, sakrebu-
    los morig sxdomaze Seaqvs damatebiT gansaxilveli
    sakiTxi, eswreba sakrebulos, sakrebulos komisiebis
    sxdomebs. igi uflebamosilia, hyavdes mudmivi warmo-
    madgeneli sakrebuloSi;

                          - 77 -
u) pasuxismgebelia gamgeobis/meriis saqmianobaze, peri-
    odulad ismens gamgeobis/meriis wevrebisa da samsax-
    urebis xelmZRvanelTa angariSebs gaweuli muSaobis
    Sesaxeb;
    gamgebels/mers aqvs Tanamdebobidan gadadgomis uf­
leba. gamgeblis/meris uflebamosilebis Sewyveta iwvevs
Sesabamisi gamgeobis/meriis gadadgomas. gamgeobis/meriis
wevrebi TavianT movaleobebs asruleben gamgeobis/meri-
is axali Semadgenlobis damtkicebamde. gamgeblis/meris
riggareSe arCevnebs niSnavs saqarTvelos prezidenti
gamgeblis/meris gadadgomidan erTi Tvis vadaSi.

3.2.4.	 TviTmmarTvelobis organoebSi sazogadoebis
   monawileobis uzrunvelyofis institutebi
    TemSi Semaval yvela dasaxlebaSi mosaxleoba sazoga-
doebriv sawyisebze TviTmmarTvelobis erTeulis ufle-
bamosilebis vadiT irCevs mamasaxlissa da sazogadoebriv
sabWos.

	 mamasaxlisi
    dasaxlebis mamasaxlisi airCeva Temis yvela dasaxle-
baSi, sazogadoebrivi sabWo ki Temis iseT dasaxlebebSi,
sadac mosaxleobis raodenoba 100 kacze metia. dasaxle-
baSi, romelSic registrirebulia 100 kacze naklebi mo-
saxle, sazogadoebrivi sabWos arCeva nebayoflobiTia an
mis uflebamosilebas asrulebs dasaxlebis saerTo kreba.
    im dasaxlebebSi, sadac registrirebuli mosaxleo-
ba 100 kacze naklebia, mamasaxliss irCevs Sesabamisi
dasaxlebis saerTo kreba. Tu dasaxlebaSi registrire-
bulia 100 kacze meti mosaxleoba, mamasaxlisi airCeva
pirdapiri, Tanaswori da faruli kenWisyriT maJorita-
ruli wesiT.


                         - 78 -
	 sazogadoebrivi sabWo
   im dasaxlebebSi, sadac gaTvaliswinebulia sazoga-
doebrivi sabWoebis arCeva, sazogadoebrivi sabWo airCeva
pirdapiri, sayovelTao, Tanaswori da faruli kenWisyriT
maJoritaruli wesiT. sazogadoebrivi sabWos wevrebis
raodenobas gansazRvravs Sesabamisi Temis warmomadgen-
lobiTi organo; wevrTa raodenoba ganisazRvreba aranak-
leb 3 da araumetes 11 wevriT.
   mamasaxlisi da sazogadoebrivi sabWos wevrebi ar
iReben Sromis anazRaurebas, maT Sesabamisi Temis biu-
jetidan aunazRaurdebaT ganxorcielbul saqmianobas-
Tan dakavSirebuli xarjebi.

	 mamasaxlisisa da sazogadoebrivi
   sabWos uflebamosilebebi
   mamasaxlisi da sazogadoebrivi sabWo:
a) 	 warmoadgenen dasaxlebaSi mcxovrebi mosaxleobis in-
     teresebs, maT Soris, im Temis adgilobrivi TviTm-
     marTveli erTeulis xelisuflebis organoebSi, rom-
     lis SemadgenlobaSic Sedis aRniSnuli dasaxleba;
b) 	uzrunvelyofen dasaxlebis saerTo krebaze miRebu-
    li gadawyvetilebebis aRsrulebas;
g) 	Sesabamisi adgilobrivi TviTmmarTveli erTeulis xe-
    lisuflebis mier dadgenili wesiT uzrunvelyofen
    adgilobrivi TviTmmarTveli erTeulis calkeul
    uflebamosilebaTa dasaxlebis teritoriaze ganxor-
    cielebas;
d) 	uzrunvelyofen dasaxlebis mosaxleobis gamokiTx-
    vis Catarebas Sesabamisi adgilobrivi TviTmmarTveli
    erTeulis xelisuflebis organoTa mier dadgenili
    wesiT. monitorings uweven dasaxlebis teritoriaze
    adgilobrivi TviTmmarTveli erTeulis eqskluziuri

                          - 79 -
uflebamosilebis ganxorcielebas;
e) axorcieleben Sesabamisi TviTmmarTveli erTeulis
    xelisuflebis organoTa mier delegirebul ufle-
    bamosilebas am xelisuflebis organoebis mier dad-
    genili wesiT da gadacemuli Sesabamisi materialuri
    da finansuri saxsrebis farglebSi;
v) 	 uflebamosilni arian, dasaxlebis saxeliT, Sesabam-
     isi adgilobrivi TviTmmarTveli erTeulis xelisu-
     flebis organoebSi Seitanon dasaxlebasTan dakav-
     Sirebuli winadadebebi.
    dasaxlebis mamasaxlisi axorcielebs dasaxlebis xe-
lisuflebis organoebisTvis mikuTvnebul uflebamosile-
basTan dakavSirebul administraciul funqciebs, xolo
sazogadoebrivi sabWo iRebs am uflebamosilebasTan
dakavSirebul strategiul gadawyvetilebebs, ismens da
afasebs mamasaxlisis angariSebs, amtkicebs dasaxlebis
xelisuflebis organoebis funqcionirebis wess, gansaz-
Rvravs dasaxlebis yovelwliur prioritetebsa da xar-
jTaRricxvas, romelsac biujetis dagegmvis procesSi
winadadebis saxiT warudgens Temis xelisuflebas Semd-
gomSi biujetSi gasaTvaliswineblad.


	 dasaxlebis saerTo kreba
    adgilobriv TviTmmarTvel TemSi Semaval dasaxle-
bebSi weliwadSi erTxel mainc tardeba saerTo kreba,
romlis mowvevisa da Catarebis wess gansazRvravs TviTm-
marTvelobis sakrebulo. dasaxlebis saerTo kreba ganix-
ilavs dasaxlebis winaSe arsebul problemebs, dasaxlebis
saxeliT mimarTavs TviTmmarTvelobis xelisuflebis or-
ganoebs sarekomendacio winadadebiT.
    saerTo krebaze gadawyvetileba miRebulad iTvleba,
Tu mas mxars dauWers damswreTa umravlesoba;

                        - 80 -
dasaxlebis riggareSe saerTo kreba moiwveva:
a) 	 dasaxlebis mamasaxlisis an sazogadoebrivi sabWos
     iniciativiT;
b) 	Sesabamisi adgilobrivi TviTmmarTveli erTeulis xe-
    lisuflebis organoebis iniciativiT;
g) 	dasaxlebis mosaxleobis 1/10-is iniciativiT;
   saerTo krebis Catarebas uzrunvelyofs Sesabamisi
dasaxlebis mamasaxlisi.


	 qalaqis marTvaSi sazogadoebis monawileobis uzrun-
   velyofis institutebi
    im SemTxvevaSi, Tu qalaqSi, garda ZiriTadi qalaqis
tipis dasaxlebisa, gaerTianebulia erTze meti dasaxle-
ba, am dasaxlebebSi Temis analogiurad irCeva da funq-
cionirebs mamasaxlisisa da sazogadoebrivi sabWos in-
stitutebi.

	 qalaqis ubnebis xelisuflebis organoebi
   qalaqSi adgilobrivi TviTmmarTveli erTeulis xe-
lisuflebis organoebi uflebamosilni arian, qalaqi
dayon ubnebad.
   qalaqis saubno organoebi iqmneba da funqcionirebs
TemSi Semavali dasaxlebebis organoebis analogiurad.

3.2.5.	 adgilobrivi TviTmmarTvelobis uflebamosileba
	 adgilobrivi TviTmmarTveli erTeulis
   xelisuflebis organoTa eqskluziuri
   uflebamosileba
   TviTmmarTveli erTeulis eqskluziur uflebamo­
silebas miekuTvneba:


                         - 81 -
a) 	 skolamdeli aRzrda;
b) 	ambulatoriebi, pirveladi samedicino daxmareba;
g) 	adgilobrivi mniSvnelobis saavadmyofoebi da sao-
    jaxo medicina;
d) 	adgilobrivi mniSvnelobis kulturis ZeglTa dacva,
    biblioTekebi, TviTmmarTveli erTeulis arqivebi,
    adgilobrivi mniSvnelobis muzeumebi;
e) 	 saklubo dawesebulebebi, adgilobrivi mniSvnelobis
     Teatrebi da kinoTeatrebi, gamofenebi, sportuli
     dawesebulebebi, specializebuli (saxelovnebo, spor-
     tuli) skolebi;
v) TviTmmarTveli erTeulisTvis mikuTvnebuli wylis
   da niadagis dacva, adgilobrivi mniSvnelobis tyiT
   sargebloba, miwaTsargebloba, sanitariuli dacva,
   TviTmmarTveli erTeulisTvis mikuTvnebuli wylis
   resursebiT sargebloba;
z) 	adgilobrivi mniSvnelobis bunebrivi wiaRiseulis
    gankargva;
T) 	umweoTa daxmarebis damatebiTi adgilobrivi progr-
    amebi, socialurad daucveli fenebisa da SezRuduli
    SesaZleblobebis mqone pirTa daxmarebis damatebiTi
    adgilobrivi programebi, umuSevarTa daxmarebis dam-
    atebiTi adgilobrivi programebi;
i) 	 usaxlkaroTa binebiT uzrunvelyofa;
k) 	 adgilobrivi mniSvnelobis sazogadoebrivi trans-
     porti;
l) adgilobrivi mniSvnelobis saavtomobilo gzebi, qa-
   laqdagegmareba da mSeneblobaze kontroli;
m) 	 mosaxleobisgan da sajaro adgilebidan myari narCenebis
     gatana, sisufTavis dacvis prevenciuli RonisZiebebi,

                          - 82 -
quCebis dasufTaveba-garecxva, saniaRvre meurneobebi,
       sasmeli da teqnikuri wyliT momarageba, melioracia
       TviTmmarTveli erTeulis teritoriis farglebSi,
       kanalizacia, gamwvaneba, parkebi da baRebi, keTilmowy-
       oba da gareganaTeba, sasaflaoebi;
n) 	 saxanZro usafrTxoeba.


	 saxelmwifo xelisuflebis mier TviTmmarTveli
   erTeulisaTvis delegirebuli uflebamosilebebi
    TviTmmarTveli erTeulebisTvis uflebamosileba-
Ta delegirebas, pirvel rigSi, eqvemdebareba is ufle-
bamosilebebi, romlebic dakavSirebulia moqalaqeebisT-
vis sxvadasxva saxis individualuri momsaxurebis miwo-
debasTan.

	 mezobeli adgilobrivi TviTmmarTveli erTeulebis
   xelisuflebis organoTa mier uflebamosilebis
   erToblivi ganxorcieleba
   mezobeli adgilobrivi TviTmmarTveli erTeulebis
xelisuflebis organoebis mier uflebamosilebis er-
Toblivi ganxorcieleba dasaSvebia kanonmdeblobiT
gaTvaliswinebul SemTxvevebSi, urTierTSeTanxmebiT da
xelSekrulebis safuZvelze.

3.2.6.	 koncefciiT gansazRvruli TviTmmarTveli
       erTeulis biujetis Semosulobebi
TviTmmarTveli erTeulis sagadasaxado Semosavlebi
       TviTmmarTveli erTeulis sagadasaxado Semosavle-
bia:
       a)	 adgilobrivi gadasaxadebi:
       qonebis gadasaxadi _ srulad;

                             - 83 -
b)	 ziari gadasaxadebi:
   saSemosavlo gadasaxadi _ ara umetes 15% sagadasaxa-
do ganakveTisa (dRes kanonmdeblobiT moqmedi 20% saga-
dasaxado ganakveTis pirobebSi).


transferebi

a) 	 gaTanabrebiTi (aramiznobrivi) granti;
b) 	miznobrivi transferi TviTmmarTveli erTeulisTvis
    delegirebuli uflebamosilebis dasafinanseblad;
g) 	kapitaluri transferi kapitaluri proeqtis gansax-
    orcieleblad;
d) 	specialuri transferi.


TviTmmarTveli erTeulis sxva Semosulobebi

a) 	 procentebi (sargebeli) calkeuli xasiaTis finans-
     uri aqtivebidan, kerZod, depozitebidan (fasiani
     qaRaldebidan, aqciebis garda), sesxebidan, debitor-
     uli davalianebidan da sxva Semosavali procentebi-
     dan, TviTmmarTveli erTeulis sakuTrebaSi arsebuli
     qonebis ijaridan miRebuli Semosavali;
b) Semosavali adgilobrivi xelisuflebis wilobrivi
   monawileobiT moqmedi sawarmoebis da kerZo sawar-
   moebis mogebidan;
g) 	bunebrivi resursebiT sargeblobisTvis mosakrebe-
    li, gadaxdevinebuli adgilobrivi TviTmmarTveli
    erTeulebisTvis kuTvnili mopovebuli bunebrivi
    resursebisTvis;
d) 	Semosavali TviTmmarTvelobis sakuTrebaSi arsebuli
    qonebisa da miwis ijaridan;

                             - 84 -
e) 	 Semosavali adgilobrivi TviTmmarTveli erTeulebis
     sakuTrebaSi arsebuli miwis marTvaSi (uzufruqti,
     qiravnoba, ijara da sxv.) gadacemidan;
v) 	 adgilobrivi TviTmmarTvelobis organoTa Sesabamisi
     samsaxurebis mier gadaxdevinebuli renta;
z) 	salicenzio mosakrebeli, gadaxdevinebuli adgilo-
    brivi TviTmmarTvelobis organoTa Sesabamisi samsax-
    urebis mier;
T) 		
    saxelmwifo baJi, gadaxdevinebuli adgilobrivi TviT­
    mmarTvelobis organoTa Sesabamisi samsaxurebis mi­ r;
                                                    e
i) 		sajaro informaciis aslis gadaRebis mosakrebeli,
     gadaxdevinebuli adgilobrivi TviTmmarTvelobis
     organoTa Sesabamisi samsaxurebis mier;
k) adgilobrivi satendero mosakrebeli adgilobrivi
   TviTmmarTveli erTeulebis biujetebis saxsrebiT
   Catarebul tenderebze;
l) 	
   Semosuloba gare reklamis ganTavsebis nebarTvis ga-
    cemidan;
m) 	 saTamaSo biznesis mosakrebeli;
n) 	 mosakrebeli dasaxlebuli teritoriis dasufTavebi-
     saTvis;
o) 	kulturuli memkvidreobis sareabilitacio arealis
    infrastruqturis mosakrebeli;
p) 		mosakrebeli specialuri (zonaluri) SeTanxmebis ga-
     cemisaTvis;
J) 		
    mosakrebeli mSeneblobis nebarTvisTvis;
r) 		
    Semosavali adgilobrivi saqalaqo regularuli samg-
    zavro gadayvanis nebarTvis gacemidan;
s) 	 sxva mosakrebeli, gadaxdevinebuli adgilobrivi TviT­

                          - 85 -
mmarTvelobis organoTa Sesabamisi samsaxurebis mier;
t) 	Semosavali momsaxurebidan, romelic gaweulia adgi-
    lobrivi TviTmmarTvelobis organoTa Sesabamisi sam-
    saxurebis mier;
u) Semosavlis wili saxelmwifo qonebis (garda miwisa)
   ijariT an marTvaSi (uzufruqti, qiravnoba da sxv.)
   gadacemidan, romelic ganlagebulia adgilobrivi
   TviTmmarTveli erTeulis teritoriaze da saxelm-
   wifo sargeblobaSia;
f) Semosavali adgilobrivi TviTmmarTveli erTeulis
   sargeblobaSi myofi qonebis ijariT an marTvaSi
   (uzufruqti, qiravnoba da sxv.) gadacemidan;
q) 	 Semosavlis wili sxva saxelmwifo qonebis (garda mi-
     wisa) ijariT an marTvaSi (uzufruqti, qiravnoba da
     sxv.) gadacemidan, gadaxdevinebuli adgilobrivi
     TviTmmarTvelobis organoTa Sesabamisi samsaxurebis
     mier;
R) 	Semosavali sanqciebidan (jarimebidan, sauravebidan),
    gadaxdevinebuli adgilobrivi TviTmmarTvelobis
    organoTa Sesabamisi samsaxurebis mier;
y) Semosavali gacemuli sesxis dafarvis vadis dar-
   RvevisTvis gadaxdili sauravidan, gadaxdevinebuli
   adgilobrivi TviTmmarTvelobis organoTa Sesabamisi
   samsaxurebis mier;
S) 	Semosavlis wili sagzao moZraobis wesebis dar-
    RvevisTvis gadaxdili jarimebidan;
C) 	 Semosuloba arawarmoebuli aramaterialuri aqtive-
     bidan (patentebi, salizingo xelSekrulebebi da sxva
     analogiuri kontraqtebi, agreTve, SeZenili gudvi-
     li), gadaxdevinebuli adgilobrivi TviTmmarTvelo-
     bis organoTa Sesabamisi samsaxurebis mier;

                         - 86 -
c) Semosavali arqiteqturul-samSeneblo saqmianobaSi
   gamovlenili darRvevebisTvis gadaxdili jarimebi-
   dan, gadaxdevinebuli adgilobrivi TviTmmarTvelo-
   bis organoTa Sesabamisi samsaxurebis mier;
Z) Semosuloba adgilobrivi TviTmmarTveli erTeulis
    sakuTrebaSi arsebuli ZiriTadi aqtivebis gayidvidan;
w) 	wilobrivi Semosavlebi ZiriTadi saxelmwifo aq-
    tivebis gayidvidan, romlebic ganlagebulia adgi-
    lobrivi TviTmmarTveli erTeulis teritoriaze da
    Semosavlebi ZiriTadi saxelmwifo aqtivebis gayidvi-
    dan, romlebic adgilobrivi TviTmmarTveli erTeu-
    lis sargeblobaSia;
W) 	Semosuloba sxva materialuri maragis (nedleuli da
    masalebi, daumTavrebeli warmoeba, mza produqcia da
    Semdgomi realizaciisTvis SeZenili saqoneli) gayid-
    vidan, ganxorcielebuli adgilobrivi TviTmmarTv-
    elobis organoTa Sesabamisi samsaxurebis mier;
x) 	 Semosuloba faseulobebis gayidvidan, ganxorciele-
     buli adgilobrivi TviTmmarTvelobis organoTa Ses-
     abamisi samsaxurebis mier;
j) 	wili Semosulobidan saxelmwifo sakuTrebaSi arse-
    buli arasasoflo-sameurneo daniSnulebis miwis gay-
    idvidan, romelic ganlagebulia adgilobrivi TviT-
    mmarTveli erTeulis teritoriaze da Semosuloba
    adgilobrivi TviTmmarTveli erTeulis sakuTrebaSi
    arsebuli arasasoflo-sameurneo daniSnulebis miwis
    gayidvidan;
h) 	wili Semosulobidan saxelmwifo sakuTrebaSi arse-
    buli sasoflo-sameurneo daniSnulebis miwis gayid-
    vidan, romelic ganlagebulia adgilobrivi TviTm-
    marTveli erTeulis teritoriaze da Semosuloba
    adgilobrivi TviTmmarTveli erTeulis sakuTrebaSi

                         - 87 -
arsebuli sasoflo-sameurneo daniSnulebis miwis
   gayidvidan;
h1) Semosuloba finansuri aqtivebidan da valdebule-
    bebidan, gankuTvnili adgilobrivi TviTmmarTvelo-
    bebisTvis.


3.3.	saqarTvelos mxareebi (regionebi)

3.3.1.	 samxareo mowyobis principebi
    mxare unda gaxdes qveynis socialur-ekonomikuri
ganviTarebis umniSvnelovanesi erTeuli. arsebul munic-
ipalitetTan SedarebiT, mas gacilebiT ufro didi eko-
nomikuri SesaZleblobebi da finansuri damoukidebloba
eqneba. Sesabamisad, warmomadgenlobiT da aRmasrulebel
organoebs realuri saSualebebi eqnebaT adgilobrivi
problemebis mosagvareblad da seriozuli proeqtebis
gansaxorcieleblad. yovelive zemoTqmuli adgilobrivi
TviTmmarTvelobis realuri damoukideblobis garan-
tiebs Seqmnis.
    regionuli principiT administraciul-teritoriu-
li mowyoba iTvaliswinebs:
	 mxareTa socialur-ekonomikuri ganviTarebis piro-
   bebis erTmaneTTan daaxloebas;
	 centrs, mxaresa da adgilobriv TviTmmarTvelobas
   Soris qonebis gadanawilebas;
	 mxareTa Soris konkurenciis principis danergvas;
	 erTiani minimaluri socialuri standartebisa da
   Tanaswori socialuri dacvis uzrunvelyofas, kon-
   stituciiT dadgenili moqalaqeTa socialuri ufle-
   bebis dacvis garantirebas;
	 gansakuTrebuli     strategiuli      mniSvnelobis   re-
                          - 88 -
gionebis prioritetuli ganviTarebis uzrunvelyo-
   fas;
	 mxareTa bunebriv-klimaturi Taviseburebebis maqsim-
   alurad gamoyenebas;
	 mxareTa kompleqsur ekologiur dacvas.
    saxelmwifos administraciul-teritoriuli refor-
ma mWidrod aris dakavSirebuli qveynis axal sabiujeto
mowyobasTan, roca sabiujeto saxsrebis ganawileba ara
uwyebrivi, aramed programuli principiT moxdeba. am
SemTxvevaSi samxareo xelisuflebis erT-erTi funqcia
mxaris ganviTarebis seriozuli programebis Camoyalibe-
ba da maT gansaxorcieleblad centraluri biujetidan
an saerTaSoriso wyaroebidan Tanadafinansebis mopoveba
iqneba. amJamad arsebuli municipaliteti, Tavisi mwiri
resursebidan gamomdinare, aseT urTierTobebSi part-
niorad veranairad gamodgeba.
    mxaris keTildReoba, ZiriTadad, damokidebuli
xde­ adgilze akrefil gadasaxadebze da ara central-
    a
uri xelisuflebis keTilganwyobaze am mxaris pirveli
piris mimarT. aseTi sistema xels Seuwyobs mxareTa So-
ris mniSvnelovani konkurenciis gaRvivebas normaluri
sagadasaxado da sainvesticio garemos Sesaqmnelad, rac
mTeli qveynis masStabiT stimuls miscems ekonomikuri
aqtiurobis zrdas.

mxareebi
    koncefciis Sesabamisad saqarTvelos teritoriaze
(im teritoriisTvis, romelzedac 2012 wlis 1 ianvrisT-
vis vrceldeba saqarTvelos iurisdiqcia) arsebobs 12
mxare (regioni) da saqarTvelos dedaqalaqi _ q. Tbilisi.
    saqarTvelos mxareebia:
a) 	 aWara(aWaris avtonomiuri respublika) _ masSi erTi-
     andeba 2012 wlis 1 ianvris mdgomareobiT arsebuli
                         - 89 -
qobuleTis, xelvaCauris, Suaxevis, qedis, xulos mu-
   nicipalitetebisa da q. baTumis teritoriebi. dedaqa-
   laqi _ q. baTumi;
b) 	guria _ masSi erTiandeba 2012 wlis 1 ianvris mdgo-
    mareobiT arsebuli ozurgeTis, Coxatauris, lanCx-
    uTis municipalitetebis teritoriebi. mxaris admin-
    istraciuli centria q. ozurgeTi;
g) 	samegrelo _ masSi erTiandeba 2012 wlis 1 ianvris
    mdgomareobiT arsebuli abaSis, senakis, martvilis,
    xobis, zugdidis, walenjixis, Cxorowyus munici-
    palitetebisa da q. foTis teritoriebi. mxaris ad-
    ministraciuli centria q. zugdidi;
d) 	svaneTi _ masSi erTiandeba 2012 wlis 1 ianvris mdgo-
    mareobiT mestiis municipaliteti (Tuki saxelmwifom
    uzrunvelyo mestiisa da lentexis municipalitetebis
    gziT dakavSireba, maSin zemo da qvemo svaneTi gaer-
    Tiandeba erT mxareSi). mxaris administraciuli cen-
    tria mestia;
e) 	 raWa-leCxumi-qvemo svaneTi _ masSi erTiandeba 2012
     wlis 1 ianvris mdgomareobiT arsebuli cageris, am-
     brolauris, onis da lentexis municipalitetis ter-
     itoriebi (Tuki saxelmwifom uzrunvelyo mestiisa
     da lentexis municipalitetebis gziT dakavSireba,
     maSin am mxares gamoakldeba qvemo svaneTi _ lentexis
     municipaliteti). mxaris administraciuli centria
     ambrolauri;.
v) 	 imereTi _ masSi erTiandeba 2012 wlis 1 ianvris md-
     gomareobiT arsebuli xaragaulis, zestafonis, Ter-
     jolis, baRdaTis, vanis, saCxeris, xonis, samtrediis,
     tyibulis, WiaTuris, wyaltubos municipalitetebisa
     da q. quTaisis teritoriebi. mxaris administraciuli
     centria q. quTaisi;

                          - 90 -
z) 	samcxe-javaxeTi _ masSi erTiandeba 2012 wlis 1 ianvr-
    is mdgomareobiT arsebuli axalcixis, axalqalaqis,
    ninowmindis, aspinZis, adigenisa da borjomis munici-
    palitetebis teritoriebi. mxaris administraciuli
    centria q. axalcixe;
T) 	Sida qarTli _ masSi erTiandeba 2012 wlis 1 ianvris
    mdgomareobiT arsebuli xaSuris, kaspis, qarelis,
    goris, mcxeTis municipalitetebis teritoriebi. mx-
    aris administraciuli centria q. gori;
i) 	 mTianeTi _ masSi erTiandeba 2012 wlis 1 ianvris md-
     gomareobiT arsebuli yazbegis, duSeTis, TianeTis
     municipalitetebis teritoriebi; mxaris adminis-
     traciuli centria duSeTi an Jinvali;
k) 	 qvemo qarTli _ masSi erTiandeba 2012 wlis 1 ian-
     vris mdgomareobiT arsebuli gardabnis, marneulis,
     TeTriwyaros, bolnisis, walkis, dmanisis munici-
     palitetebisa da q. rusTavis teritoriebi. mxaris
     administraciuli centria q. rusTavi an q. bolnisi;
l) kaxeTi _ masSi erTiandeba 2012 wlis 1 ianvris md-
   gomareobiT arsebuli sagarejos, axmetis, Telavis,
   lagodexis, dedofliswyaros, siRnaRis, gurjaanis,
   yvarlis municipalitetebis teritoriebi. mxaris ad-
   ministraciuli centria q. Telavi;
m) 	 Tbilisi _ saqarTvelos dedaqalaqi. masSi erTiandeba
     2012 wlis 1 ianvris mdgomareobiT dazustebuli q.
     Tbilisis teritoria. q. Tbilisis statusi ganisaz-
     Rvreba saqarTvelos kanoniT „saqarTvelos dedaqa-
     laqis _ Tbilisis Sesaxeb“.
   okupirebul teritoriebze TviTmmarTveli er-
Teulebis sakiTxi ganisazRvreba konfliqtebis politi-
kuri daregulirebis procesSi.


                          - 91 -
3.3.2.	 mxaris warmomadgenlobiTi organo _ mxaris sabWo
    mxaris sabWo Sedgeba mxaris teritoriaze regis-
trirebul saqarTvelos moqalaqeTa mier saqarTvelos
kanonmdeblobiT dadgenili wesiT pirdapiri, sayovel-
Tao, Tanaswori da faruli kenWisyriT, proporciuli
erTaderTi gadasacemi xmis sistemiT, 4 wlis vadiT ar-
Ceuli wevrebisgan.
    sabWos wevrTa raodenoba ganisazRvreba mxaris mo-
saxleobis raodenobis Sesabamisad:
a) 200 000-mde mosaxleoba _ sabWos 25 wevri;
b) 200 000 _ 1 000 000-mde mosaxleoba _ sabWos 35 wevri;
    mxaris sabWos wevrebi iReben Sromis anazRaurebas.

mxaris sabWos uflebamosileba da saqmianobis wesi
   mxaris sabWos uflebamosilebas ganekuTvneba:
a) 	 saqarTvelos    kanonmdeblobiT     gaTvaliswinebuli
     wesiTa da vadebSi mxaris biujetis proeqtis ganxil-
     va, masSi cvlilebebisa da damatebebis Setana, biuje-
     tis proeqtis damtkiceba, masSi cvlilebebis Setana,
     biujetis Sesrulebis angariSis damtkiceba, kontro-
     li biujetis Sesrulebaze da misi Sefaseba;
b) 	mxaris socialur-ekonomikuri ganviTarebis perspeq-
    tiuli gegmebisa da programebis damtkiceba da kon-
    troli maT Sesrulebaze;
g) 	saqarTvelos kanonis Sesabamisad, ziar gadasaxadebSi
    misTvis kuTvnili ganakveTis dadgena;
d) 	mxaris aRmasrulebeli organoebisa da Tanamdebobis
    pirebis saqmianobis yovelwliuri angariSebis mosmena
    da Sefaseba;
e) 	 sabWos Tavmjdomarisa da mdivnis arCeva da gadarCeva;

                          - 92 -
v) 	 sabWos komisiebis Seqmna, komisiaTa Tavmjdomareebis
     arCeva da gadarCeva, komisiaTa personaluri Semad-
     genlobis damtkiceba da masSi cvlilebebis Setana;
z)	 gadawyvetilebis miReba sabWos wevrTa ufle-
    bamosilebis cnobisa da uflebamosilebis vadamde
    Sewyvetis Sesaxeb;
T) 	mxaris organoTa debulebebis miReba, maTSi cvlile-
    bebis Setana da debulebebis Sesrulebis kontroli;
i) 		saqarTvelos kanonmdeblobiT dadgenili wesiT mx-
     aris qonebis flobis, sargeblobisa da gankargvis we-
     sebis dadgena;
k) 	 saqarTvelos kanonmdeblobiT dadgenili wesiT, samx-
     areo samsaxurebisa da sawarmoebis Seqmna, maTi reor-
     ganizacia da likvidacia;
l) 	
   mxaris eqskluziuri uflebamosilebis ganxorciele-
    basTan dakavSirebuli programebis damtkiceba;
m) 		mxaris eqskluziuri uflebamosilebis ganxorciele-
     basTan dakavSirebuli maregulirebeli gadawyvetile-
     bebis miReba;
n) 	 mxarisTvis delegirebuli uflebamosilebis farg-
     lebSi programebis damtkiceba;
o) 		
    mxaris saxeliT dadebuli SeTanxmebebisa da xelSek-
    rulebebis damtkiceba.
    sabWos axali Semadgenlobis pirvel sxdomas iwvevs
Sesabamisi saarCevno komisiis Tavmjdomare arCevnebis
Sedegebis oficialurad gamocxadebis dRidan ori kviris
vadaSi. sakrebulos sxdomebs Tavmjdomaris arCevamde
uZRveba sabWos uxucesi wevri.
    sabWos morigi da riggareSe sxdomebis mowveva da misi
saqmianobis wesi ganisazRvreba sabWos reglamentiT.


                          - 93 -
mxaris sabWos Tanamdebobis pirebi
   mxaris sabWos Tanamdebobis pirebi arian:
a) mxaris sabWos Tavmjdomare;
b) mxaris sabWos Tavmjdomaris moadgile (moadgileebi);
g) mxaris sabWos komisiebis Tavmjdomareebi;
d) mxaris sabWos fraqciebis Tavmjdomareebi;
    mxaris sabWos wevrebi Tavisi Semadgenlobidan irCev-
en Tavmjdomares sabWos uflebamosilebis vadiT. sabWos
Tavmjdomaris arCeva da gadarCeva xdeba sabWos wevrTa
siiTi Semadgenlobis umravlesobiT.
    mxaris sabWos Tavmjdomaris kandidaturis wardgenis
da sabWos Tavmjdomaris gadarCevis inicirebis sakiTxebi
ganisazRvreba Sesabamisi kanoniT.

mxaris sabWos komisiebi
    sabWo Tavisi uflebamosilebis vadiT qmnis mudmivmo-
qmed an droebiT komisiebs.
    sabWos komisiebis saqmianobis wesi ganisazRvreba sab-
Wos debulebiT, kanonmdeblobis Sesabamisad.

3.3.3.	 mxaris aRmasrulebeli organo _ administracia
    mxaris aRmasrulebeli organoa mxaris administra-
cia.
    mxaris aRmasrulebeli organos xelmZRvanelia mxaris
administraciis mmarTveli.
    mxaris administraciis struqturas, debulebas da
administraciis Semadgenlobas mmarTvelis wardginebiT
amtkicebs mxaris sabWo. mxaris administraciis Semad-
genlobaSi Sedian mxaris mmarTveli, administraciis
mmarTvelis pirveli moadgile, mmarTvelis moadgile
(moadgileebi), samxareo samsaxurebis xelmZRvanelebi.

                          - 94 -
mxaris aRmasrulebeli organos Tanamdebobis pirebi
   mxaris Tanamdebobis pirebi arian:
a) mxaris administraciis mmarTveli;
b) mxaris administraciis mmarTvelis pirveli moadgile;
g) mxaris administraciis mmarTvelis moadgile (moadg-
    ileebi);
d) samxareo samsaxuris ufrosi.


mxaris aRmasrulebeli organos xelmZRvanelis _ mxaris
administraciis mmarTvelis arCeva
    mxaris sabWos Tavmjdomare misi arCevidan erTi
kviris vadaSi acxadebs konkurss mxaris administraciis
mmarTvelis Tanamdebobaze da qmnis Sesabamis sakonkurso
komisias, romlis Semadgenlobis naxevars waradgens saqa-
rTvelos mTavroba (an prezidenti).
    sakonkurso komisia siiTi Semadgenlobis naxevarze
metis gadawyvetilebiT mxaris administraciis mmarTve-
lis Tanamdebobaze SerCeul kandidats (kandidatebs)
dasamtkiceblad warudgens mxaris sabWos, romelic
gadawyvetilebas iRebs mxaris sabWos siiTi Semadgenlo-
bis naxevarze metiT. Tu kenWisyraSi monawile verc erT-
ma kandidatma ver miiRo sabWos wevrTa xmebis naxevarze
meti, tardeba meore turi, sadac monawileobas iRebs
saukeTeso Sedegis mqone ori kandidati. meore turSi mx-
aris mmarTveli airCeva sabWos wevrTa xmaTa fardobiTi
umravlesobiT, aranakleb sabWos wevrTa siiTi Semadgen-
lobis 40%-isa.

mxaris administraciis dakompleqtebisa da daTxovnis wesi
   mxaris mmarTveli arCevidan ori kviris vadaSi ndobis
gamosacxadeblad administraciis Semadgenlobas warud-

                         - 95 -
gens sabWos. Tu sabWom ar gamoucxada ndoba administra-
ciis Semadgenlobas, mmarTveli uflebamosilia, xelaxla
waradginos administraciis igive an axali Semadgenloba.
administraciisTvis orjer zedized ndobis gamoucxade-
blobis SemTxvevaSi, sabWo aTavisuflebs mxaris adminis-
traciis mmarTvels da acxadebs axal konkurss adminis-
traciis mmarTvelis Tanamdebobaze.
    mxaris sabWo uflebamosilia, siiTi Semadgenlobis
naxevarze metiT gadaayenos samxareo samsaxuris xelmZ-
Rvaneli.
    Tu administraciis Semadgenlobis 1/3 iqna ganaxle-
buli mmarTvelis mier, administracia saWiroebs sabWos
mxridan ndobis xelaxla gamocxadebas.
    sabWo uflebamosilia, dasvas mxaris administraciis
mmarTvelisTvis/administraciisTvis undoblobis ga-
mocxadebis sakiTxi. undoblobis gamocxadebis sakiTxis
dasmis ufleba aqvs mxaris sabWos wevrTa sul cota 1/4-
s. mxaris sabWo, mxaris administraciis mmarTvelisTvis/
administraciisTvis undoblobis gamocxadebis gadaw-
yvetilebas iRebs siiTi Semadgenlobis umravlesobiT.
Tu sabWom mxaris administraciis mmarTvels/administra-
cias undobloba ver gamoucxada, dauSvebelia undob-
lobis sakiTxis dasma aRniSnul sakiTxze kenWisyridan 6
Tvis ganmavlobaSi.

administraciis uflebamosileba da saqmianobis wesi
   administraciis uflebamosilebas ganekuTvneba:
a) 	 sabWos gadawyvetilebaTa aRsruleba;
b)	 socialur-ekonomikuri ganviTarebis programebis,
    proeqtebis momzadeba, winaswari ganxilva da damt-
    kicebul programaTa ganxorcieleba;
g) 	biujetis proeqtis SemuSaveba, winaswari ganxilva da
    damtkicebuli biujetis xarjviTi nawilis Sesrule-
                         - 96 -
ba; saWiroebis SemTxvevaSi, damtkicebul biujetSi
   cvlilebebis Setanis Taobaze winadadebebis momzade-
   ba, biujetis Sesrulebis Sesaxeb mxaris sabWos winaSe
   angariSgeba da sajaroobis uzrunvelyofa;
d) 	saqarTvelos kanonis Sesabamisad, ziar gadasaxadebSi
    sabWosTvis mxaris kuTvnili ganakveTis dadgenasTan
    dakavSirebuli winadadebebis momzadeba da wardgena;
e) 		sabWos mier dadgenili wesis Sesabamisad, samxareo
     qonebis floba, sargebloba da gankargva;
v) 		samxareo samsaxurebis SeqmnasTan dakavSirebiT wina-
     dadebebis momzadeba. saqarTvelos kanonmdeblobis
     Sesabamisad da sabWos mier dadgenili wesiT sawar-
     moTa Seqmna, reorganizacia da likvidacia; mxaris
     mmarTvelis wardginebiT maT xelmZRvanelTa daniSv-
     na-gaTavisufleba da maTi saqmianobis kontroli;
z) 		
    mxaris sabWos mier dadgenili regulaciebis farg-
    lebSi mxaris eqskluziuri uflebamosilebis ganxor-
    cileba;
T) 		 xarisTvis delegirebuli uflebamosilebis ganxor-
    m
    cieleba.

mxaris administraciis mmarTveli
   mxaris administraciis mmarTveli:
a) 	 uZRveba mxaris administraciis saqmianobas, anawi-
     lebs funqciebs administraciis wevrTa Soris, iwvevs
     da Tavmjdomareobs administraciis sxdomebs TveSi
     erTxel mainc. eqvs TveSi erTxel mainc warudgens
     sabWos angariSs gaweuli muSaobis Sesaxeb;
b) 		
    organizacias uwevs samxareo biujetis proeqtis
    Sedgenas, warudgens sabWos dasamtkiceblad saqarT-
    velos kanonmdeblobiT dadgenili wesiT Sedgenil

                         - 97 -
mxaris biujetis proeqts da saangariSo wlis biuje-
   tis Sesrulebis angariSs, uzrunvelyofs damtkice-
   buli biujetis Sesrulebas;
g) 	sabWos dasamtkiceblad warudgens mxaris eqskluz-
    iur da misTvis delegirebul uflebamosilebebTan
    dakavSirebiT misaReb gadawyvetilebaTa proeqtebs;
d) 		
    administraciis saqmianobidan gamomdinare, Sei-
    muSavebs da sabWos warudgens Sesabamisi samarT-
    lebrivi aqtebis proeqtebs; uzrunvelyofs sabWos
    mier miRebul gadawyvetilebaTa Sesrulebas;
e) 	 uflebamosilia, sabWos gadawyvetilebis miRebidan
     erTi kviris vadaSi, Sesabamisi SeniSvnebiT daabrunos
     sakiTxi sabWoSi xelaxla gansaxilvelad;
v) 	 xels awers mxaris saxeliT dadebul xelSekrulebeb-
     sa da SeTanxmebebs, warmoadgens da moqmedebs mxaris
     saxeliT oficialuri urTierTobisas; saqarTvelos
     kanonmdeblobiT, an mxaris sabWos mier gansazRvruli
     wesis Sesabamisad, asrulebs sxva warmomadgenlobiT
     funqciebs;
z) xels awers administraciis dadgenilebebs, Tavisi
   uflebamosilebis farglebSi gamoscems brZanebebsa
   da gankargulebebs;
T) 	saqarTvelos kanonmdeblobiT dadgenili da sabWos
    mier gansazRvruli wesiT organizacias uwevs da uz-
    runvelyofs mxaris qonebis flobis, sargeblobisa da
    gankargvis sakiTxebis gadawyvetas;
i) 	 warudgens sabWos winadadebebs samxareo samsaxurebis,
     sawarmoebis Seqmnisa da likvidaciis Sesaxeb, uzrun-
     velyofs likvidirebul sawarmoTa dacvasa da Senax-
     vas;
k) 	 SeimuSavebs da sabWos dasamtkiceblad warudgens ad-

                          - 98 -
ministraciis struqturas, amtkicebs samxareo sam-
   saxurebis debulebebs;
l) 	
   „sajaro samsaxuris Sesaxeb“ saqarTvelos kanoniT
    dadgenili wesiT, aparatis ufrosis wardginebiT, Ta­
    namdebobaze niSnavs da Tanamdebobidan aTavisuflebs
    aparatis TanamSromlebs, aformebs xelSekrulebebs
    mowveul specialistebTan da eqspertebTan;
m) 	 Tanamdebobidan aTavisuflebs administraciis wevrebs;
     iRebs administraciis calkeul wevrTa gancxadebas
     gadadgomis Sesaxeb. administraciis wevrebs akisrebs
     Tanamdebobriv movaleobaTa Sesrulebas;
n) 	 sabWos gadawyvetilebis miRebidan erTi kviris vadaSi
     Sesabamisi SeniSvnebiT xelaxla gansaxilvelad ab­
     runebs sakiTxs sabWoSi;
o) 	aCerebs an auqmebs samxareo samsaxurebis xelmZRva­
    nelTa individualur-samarTlebriv aqtebs;
p) 	 uzrunvelyofs sakrebulosa da administraciis mier
     miRebuli samarTlebrivi aqtebis Sesrulebas;
J)	 mis uflebamosilebas mikuTvnebuli calkeuli sakiT­
    xebis Sesaswavlad, Sesabamisi daskvnebisa da rekomen-
    daciebis mosamzadeblad, qmnis komisiebsa da sakon-
    sultacio organoebs; amtkicebs maT samoqmedo deb-
    ulebebs;
r) 	administraciis saqmianobidan gamomdinare, Seimu­ a­
                                                   S
    vebs da sabWos warudgens Sesabamisi samarTlebrivi
    aqtebis proeqtebs;
s) 	xels awers administraciis dadgenilebebsa da finan­
    sur dokumentebs;
t) 	Tavisi uflebamosilebis farglebSi, gamoscems brZa­
    nebebsa da gankargulebebs;


                          - 99 -
u) 	mimarTavs sabWos Tavmjdomares sabWos riggareSe sxdo-
    mis mowvevis winadadebiT, sabWos morig sxdomaze Seaqvs
    damatebiT gansaxilveli sakiTxi, eswreba sabWos, sabWos
    komisiebis Ria da daxurul sxdomebs. igi uflebamo-
    silia, hyavdes mudmivi warmomadgeneli sabWoSi;
f) 	pasuxismgebelia administraciis saqmianobaze; period-
    ulad ismens administraciis wevrTa da samsaxurebis
    xelmZRvanelTa angariSebs gaweuli muSaobis Sesaxeb;
q) 	 axorcielebs sabWosa da administraciis Sesabamisi
     aqtebiT gansazRvrul sxva uflebamosilebebs;
R)	 angariSvaldebulia sabWos        winaSe   sabWos   ufle-
    bamosilebis farglebSi.
    mmarTvels aqvs Tanamdebobidan gadadgomis ufleba.
mmarTvelis Tanamdebobidan gadadgoma an gaTavisufleba
iwvevs Sesabamisi administraciis gadadgomas. adminis-
traciis wevrebi TavianT movaleobebs asruleben admin-
istraciis axali Semadgenlobis damtkicebamde.

3.3.4.	 mxaris xelisuflebis organoTa uflebamosileba
	 mxaris xelisuflebis organoTa
   eqskluziuri uflebamosileba
    mxaris xelisuflebis organoTa eqskluziur ufle-
bamosilebas miekuTvneba:
a) 	 skola-internatebi;
b) 	samxareo mniSvnelobis saavadmyofoebi;
g) 	samedicino statistikis warmoeba;
d)	 samxareo mniSvnelobis biblioTekebi, arqivebi, muze­
    umebi;
b) 	samxareo mniSvnelobis Teatrebi, gamofenebi, spor-
    tuli dawesebulebebi;

                          - 100 -
d) 	mxarisTvis mikuTvnebuli wylisa da niadagis dacva,
    samxareo mniSvnelobis tyiT sargebloba, myari nar-
    Cenebis deponireba, gadamuSaveba da utilizacia,
    sakanalizacio narCenebis gasufTaveba da uti-
    lizacia, samxareo mniSvnelobis wiaRiseuli da wylis
    resursebi;
e) 	 samxareo mniSvnelobis melioracia;
d) 	saavtomobilo gzebi TviTmmarTvel erTeulebs Soris;
v) 	 adgilobriv TviTmmarTvel erTeulebs Soris sazoga-
     doebrivi saavtomobilo transporti;
z) regionuli dagegmareba.


	 saxelmwifo xelisuflebis mier mxaris TviTmmarTveli
   erTeulisaTvis delegirebuli uflebamosileba
    mxarisTvis uflebamosilebis delegirebas, pirvel
rigSi, eqvemdebareba is uflebamosilebebi, romlebic,
Tavisi bunebis gamo, miekuTvneba TviTmmarTvelobis
uflebamosilebas da romelTa ganxorcielebis resurse-
bi ar gaaCnia qalaqs, sofels/Tems.

	 mezobel mxareTa xelisuflebis organoTa mier
   uflebamosilebis erToblivi ganxorcieleba
    mxareTa xelisuflebis organoTa mier ufle-
bamosilebis erToblivi ganxorcieleba dasaSvebia mxare-
Ta urTierTSeTanxmebiT da xelSekrulebis safuZvelze.

3.3.5.	 mxaris biujetis Semosulobebi
mxaris sagadasaxado Semosavlebi
   mxaris sagadasaxado Semosavlebia:
   ziari gadasaxadebi:


                         - 101 -
a) 	 saSemosavlo gadasaxadi _ ara umetes sagadasaxado ga-
     nakveTis 5%-isa (dRes sagadasaxado kanonmdeblobiT
     moqmedi 20%-iani sagadasaxado ganakveTis pirobebSi);
b) 	mogebis gadasaxadi _ mxaris teritoriaze amoRebuli
    mogebis gadasaxadis 50%.


transferebi

a) 	 miznobrivi transferebi mxarisTvis delegirebul
     uflebamosilebaTa dasafinanseblad;
b)   kapitaluri transferebi          kapitaluri   proeqtebis
     gansaxorcieleblad;
g) 	specialuri transferi.


mxaris sxva Semosulobebi

a) 	 procentebi (sargebeli) calkeuli xasiaTis finansuri
     aqtivebidan, kerZod, depozitebidan (fasiani qaRal-
     debidan, aqciebis garda), sesxebidan, debitoruli
     davalianebidan da sxva Semosavali procentebidan,
     mxaris sakuTrebaSi arsebuli qonebis ijaridan miRe-
     buli Semosavali;
b) 	Semosavali mxaris xelisuflebis wilobrivi monaw-
    ileobiT moqmedi sawarmoebisa da kerZo sawarmoebis
    mogebidan;
g) 	bunebrivi resursebiT sargeblobisTvis mosakrebe-
    li, gadaxdevinebuli mxarisTvis kuTvnili bunebrivi
    resursebisTvis;
d) 	Semosavali mxaris sakuTrebaSi arsebuli qonebisa da
    miwis ijaridan;
e) 	 salicenzio mosakrebeli, gadaxdevinebuli mxaris

                           - 102 -
organoTa Sesabamisi samsaxurebis mier;
v) 	 saxelmwifo baJi, gadaxdevinebuli mxaris organoTa
     Sesabamisi samsaxurebis mier;
z) sajaro informaciis aslis gadaRebis mosakrebeli,
   gadaxdevinebuli mxaris organoTa Sesabamisi samsax-
   urebis mier;
T) 	adgilobrivi satendero mosakrebeli mxaris organo-
    Ta biujetebis saxsrebiT Catarebul tenderebze;
i) 	 Semosuloba adgilobriv municipalitetebs Soris
     regularuli samgzavro gadayvanis nebarTvis gacemi-
     dan;
k) 	 sxva mosakrebeli, gadaxdevinebuli mxaris organoTa
     Sesabamisi samsaxurebis mier;
l) 	
   Semosavali momsaxurebidan, romelic gaweulia mxaris
    organoTa Sesabamisi samsaxurebis mier;
m) 	 Semosavali mxaris sargeblobaSi arsebuli qonebis
     ijariT an marTvaSi (uzufruqti, qiravnoba da sxv.)
     gadacemidan;
n) 	 Semosavali sanqciebidan (jarimebidan, sauravebidan),
     gadaxdevinebuli mxaris organoTa Sesabamisi samsax-
     urebis mier;
o) Semosavali, gacemuli sesxis dafarvis vadis dar-
   RvevisTvis gadaxdili sauravidan, gadaxdevinebuli
   mxaris organoTa Sesabamisi samsaxurebis mier;
p) 	 Semosuloba finansuri aqtivebidan da valdebulebe-
     bidan, gankuTvnili mxarisTvis;
J) 	Semosuloba mxaris sakuTrebaSi arsebuli ZiriTadi
    aqtivebis gayidvidan;
r) 	Semosuloba sxva materialuri maragis (nedleuli da
    masalebi, daumTavrebeli warmoeba, mza produqcia da
                         - 103 -
Semdgomi realizaciisTvis SeZenili saqoneli) gayid-
   vidan, ganxorcielebuli mxaris organoTa Sesabamisi
   samsaxurebis mier;
s) 	Semosuloba faseulobebis gayidvidan, ganxorciele-
    buli mxaris organoTa Sesabamisi samsaxurebis mier;
t) 	Semosuloba arawarmoebuli aramaterialuri aqtive-
    bidan (patentebi, salizingo xelSekrulebebi da sxva
    analogiuri kontraqtebi, agreTve, SeZenili gudvi-
    li), gadaxdevinebuli mxaris organoTa Sesabamisi sam-
    saxurebis mier.




1.4.	TviTmmarTveloba TbilisSi

3.4.1.	 administraciul-teritoriuli
   mowyobisa da marTvis principebi
    saqarTvelos dedaqalaqi _ Tbilisi erTsa da imave
dros aris nebismier municipalitetsa Tu regionze bev-
rad didi erTeulic da TviTmmarTvelobac. is prob-
lemebi, romlebic mTlianad saqarTvelosTvisaa damaxas-
iaTebeli, met-naklebad gansxvavebuli xarisxiT gvxvdeba
TbilisSic.
    politikuri Tu ekonomikuri TvalsazrisiT aq bev-
rad ukeTesi situaciaa. Tbilisis TviTmmarTveloba,
garkveulwilad, privilegiur mdgomareobaSia, Tundac
im faqtoris gamo, rom misi umaRlesi xelisufalni qvey-
nis umTavres gadawyvetilebaTa mimRebTa rigebSi Sedian.
amave dros, regionebTan SedarebiT, cxovrebis ganuzom-
lad maRali standarti da Zlieri ekonomikuri poten-
ciali anivelirebs mTel rig gamowvevebs, rac susti mu-
nicipalitetebisTvis gadaulaxav winaaRmdegobas qmnis.
    amave dros, dedaqalaqis aseTi siZliere misive sisus-

                         - 104 -
tis mizezicaa. umTavres problemas aq moqalaqeTa TviT-
mmarTvelobisgan kidev ufro didi distancireba qmnis,
vidre es sxva municipalitetebSi SeiniSneba.
    amis mizezia, zogadad, urbanuli kulturisTvis dam-
axasiaTebeli gazrdili socialuri distanciebi da ada-
mianTa qalaquri garemosgan gaucxoeba. am tendenciebs
emateba dabali politikuri kultura, qalaquri TviT-
Segnebis dabali done, xelisufalTa piradi da jgufuri
interesebi, mosaxleobis izolireba gadawyvetilebis
miRebis procesisgan da qalaqis araefeqturi, moZvele-
buli administraciul-teritoriuli mowyobis sistema.
    erT-erT umTavres problemas Tbilisis arsebuli ad-
ministraciuli mowyoba qmnis. 2007 wels axali terito-
riebisa da Zveli raionebis sazRvrebis gadasinjvis Sede-
gad Camoyalibda 6 raioni (Zveli Tbilisis, didgoris,
isani-samgoris, vake-saburTalos, didube-CuRureTisa da
gldani-naZaladevis).
    am cvlilebebs aranairi gamokveTili motivacia, das-
abuTeba Tu koncefcia ar edo safuZvlad. am procesSi
ar yofila gaTvaliswinebuli:
	 korelacia administraciul-teritoriuli erTeulis
   zomasa da mis marTvaSi mosaxleobis monawileobas
   Soris;
	 sazogadoebrivi azri;
	 reorganizaciis mizani (urban-menejmentis, TviTm-
   marTvelobis optimizaciis, politikuri interesebi);
	 qarTveli Tu ucxoeli eqspertebis mosazrebebi da
   saerTaSoriso gamocdileba.
   Tbilisis raionebs ar gaaCniaT arc TavianTi saku-
Tari uflebamosilebani, arc biujeti da arc arCeviTi
warmomadgenlobiTi organoebi.
   saqarTvelos dedaqalaqis mcire, TviTmmarTvel er-

                          - 105 -
Teulebad dayofa da qalaqisa da misi ubnebis ufle-
bamosilebaTa gansazRvra dReisaTvis dedaqalaqis mTa-
var gamowvevas warmoadgens.
    Tbilisi, administraciul-teritoriuli mowyobisa
da marTvis koncefciiT, warmoadgens gansakuTrebuli
statusis mqone erTeuls, romelsac kanonmdeblobiT
aqvs:
a) dedaqalaqis statusi;
b) mxarisa da TviTmmarTvelobis uflebamosilebebi,
    xolo mis teritoriul erTeulebs (ubnebs) aqvT
TviTmmarTvelobis funqcia.

3.4.2.	 Tbilisis xelisuflebis organoebi
   Tbilisis xelisuflebis organoebia:
a) warmomadgenlobiTi organo _ qalaqis sabWo;
b) aRmasrulebeli organo _ Tbilisis meria.
    warmodgenili koncefciis mixedviT, Tbilisis TviTm-
marTvelobaSi erTiandeba 2012 wlis 1 ianvris mdgomare-
obiT dazustebuli Tbilisis teritoria.
	 dedaqalaqi iyofa municipalitetebad (savaraudod,
   25-30 erTeuli), romlebic moicavs rogorc urbanul
   kvartalebs, ise dedaqalaqis garSemo arsebul da
   masTan infrastruqturulad dakavSirebul soflebs;
	 municipalitetebs aqvT sakuTari warmomadgenlobiTi
   da aRmasrulebeli organoebi, sakuTari biujeti da
   uflebamosileba;
    sxva TviTmmarTveli erTeulebisgan gansxvavebiT,
dedaqalaqSi Semaval municipalitetTa uflebamosileba
ufro SezRudulia da, ZiriTadad, dedaqalaqis xelisu-
flebisgan delegirebul uflebamosilebebs moicavs, rac
ganpirobebulia qalaqis, rogorc erTiani urbanuli or-

                          - 106 -
ganizmis, Seuferxebeli funqcionirebis saWiroebiT.
    perspeqtivaSi, aRniSnuli dayofa, SesaZloa, Seic­ a­
                                                   v
los mosaxleobis demografiuli moZraobis, Semdgomi
urbanizaciis, axali zonebis dasaxlebis da sxva faq-
torebis mizeziT. ama Tu im teritoriis sazRvrebis
Secvla, erTeulTa erTmaneTTan Serwyma-gayofa da axali
erTeulebis Camoyalibeba Seva Tbilisis xelisuflebis
uflebamosilebaSi.

Tbilisis xelisuflebis warmomadgenlobiTi organoebi
    Tbilisis sabWo. qalaq Tbilisis sabWo aris qalaq
Tbilisis TviTmmarTvelobis warmomadgenlobiTi orga-
no, romelic Sedgeba pirdapiri, sayovelTao, Tanaswori
da faruli kenWisyriT, partiuli proporciuli siste-
miT arCeuli 50 wevrisgan. sabWos uflebamosilebis vadaa
3 weli.
    Tbilisis ubnis sakrebulo. qalaq Tbilisis ubnis
(municipalitetis) sakrebulo aris qalaq Tbilisis ub-
nis TviTmmarTvelobis warmomadgenlobiTi organo, ro-
melic Sedgeba Sesabamis ubanSi mcxovreb saqarTvelos
moqalaqeTa mier pirdapiri, sayovelTao, Tanaswori da
faruli kenWisyriT, proporciuli erTaderTi gadasa-
cemi xmis sistemiT, 3 wlis vadiT arCeuli wevrebisgan.
Tbilisis ubnebis sakrebuloTa wevrTa raodenoba gan-
isazRvreba ubnis amamorCevelTa raodenobis proporci-
ulad: 50000 amomrCevlamde ubani airCevs sakrebulos 10
wevrs; 50 000–100 000 amomrCevlamde ubani _ 15 wevrs,
100 000-ze met amomrCevliani ubani airCevs 21 wevrs. ar-
Cevnebi tardeba saqarTvelos kanonmdeblobiT dadgeni-
li wesiT, pirdapiri, sayovelTao, Tanaswori da faruli
kenWisyriT, proporciuli erTaderTi gadasacemi xmis
sistemiT.



                         - 107 -
	 dedaqalaqis sabWos da ubnis sakrebulos funqciebi

		
  Tbilisis sabWos/ubnis sakrebulos struqturis,
  saqmianobis wesis, reglamentis, sabWos/sakrebulos
  organoebis debulebebis damtkiceba da aRsrulebis
  kontroli;
		
  gadawyvetilebis miReba sabWos/sakrebulos wevrTa
  uflebamosilebis cnobisa da uflebamosilebis vad-
  amde Sewyvetis Sesaxeb;
		
  sabWos/sakrebulos Tavmjdomarisa da mdivnis arCeva
  da gadarCeva;
		
  sabWos/sakrebulos komisiebis Seqmna, komisiaTa Tavm-
  jdomareebis arCeva da gadarCeva, komisiaTa person-
  aluri Semadgenlobis damtkiceba;
		
  kontroli adgilobrivi TviTmmarTveli erTeulis
  aRmasrulebeli organoebisa da Tanamdebobis pirebis
  saqmianobaze, maTi yovelwliuri angariSebis mosmena
  da Sefaseba;
		
  adgilobrivi biujetis proeqtis ganxilva, masSi cv-
  lilebebisa da damatebebis Setana da damtkiceba,
  kontroli biujetis Sesrulebaze da misi Sefaseba,
  biujetis Sesrulebis angariSis damtkiceba;
		
  TviTmmarTveli erTeulis eqskluziuri ufle-
  bamosilebis ganxorcielebasTan dakavSirebuli pro-
  gramebis damtkiceba;
		
  saqarTvelos kanonmdeblobiT dadgenili wesiT mu-
  nicipaluri samsaxurebis Seqmna, maTi reorganizacia
  da likvidacia;
		
  TviTmmarTveli erTeulisTvis delegirebul ufle-
  bamosilebaTa farglebSi programebisa da proeqtebis
  damtkiceba;

                        - 108 -
		
  TviTmmarTveli erTeulis saxeliT dadebuli SeTanx-
  mebebisa da xelSekrulebebis damtkiceba.

garda zemoaRniSnulisa, Tbilisis sabWos funqciebSi Sedis:
	saqarTvelos kanonis Sesabamisad, adgilobrivi ga-
  dasaxadebisa da mosakreblebis SemoReba da gauqmeba,
  maTze SeRavaTebis daweseba;
	saqarTvelos kanonis Sesabamisad, ziari gadasaxadebis
  dedaqalaqisTvis gankuTvnili ganakveTis dadgena;
	kanonmdeblobiT dadgenili normativebis fargleb-
  Si adgilobrivi TviTmmarTvelobis mosamsaxureTa
  Tanamdebobrivi sargos ganakveTis damtkiceba;
	meris wardginebiT qalaqis raionisTvis an ubnisTvis
  gansakuTrebuli statusisa da saxelwodebebis mini-
  Weba, maTi sazRvrebis dadgena da Secvla;
	saqarTvelos kanonmdeblobiT dadgenili wesiT adgi-
  lobrivi TviTmmarTvelobis qonebis flobis, sarge-
  blobisa da gankargvis wesebis dadgena;
	socialur-ekonomikuri ganviTarebis perspeqtiuli
  gegmebisa da programebis damtkiceba da kontroli
  maT Sesrulebaze;
	saqarTvelos kanonmdeblobiT dadgenili wesiT adgi-
  lobrivi samsaxurebisa da Sesabamisi organizaciul-
  samarTlebrivi formis sawarmoebis Seqmna, maTi re-
  organizacia da likvidacia;
	Tbilisis mTavrobisTvis sabanko kreditis aRebaze
  Tanxmobis micema.

	 dedaqalaqis sabWos/ubnis sakrebulos Tanamdebobis pirebi
    dedaqalaqis sabWos Tanamdebobis pirebi arian:


                          - 109 -
	sabWos Tavmjdomare;
	sabWos Tavmjdomaris moadgile (moadgileebi);
	sabWos komisiis Tavmjdomare;
	sabWos fraqciis Tavmjdomare.
   dedaqalaqis sabWos wevrebi iReben Sromis anazRau-
rebas.
   municipalitetis sakrebulos Tanamdebobis pirebi
arian:
	sakrebulos Tavmjdomare;
	sakrebulos Tavmjdomaris moadgile (moadgileebi);
	sakrebulos komisiis Tavmjdomare;
	sakrebulos fraqciis Tavmjdomare.
   municipalitetis sakrebulos Tanamdebobis pirebi
iReben Sromis anazRaurebas.
   municipalietetis sakrebulos wevrebi TavianT
uflebamosilebas axorcieleben usasyidlod.
   dedaqalaqis sabWosa da municipalitetis sakrebu-
los wevris statusi ganisazRvreba kanonmdeblobiT.

Tbilisis xelisuflebis aRmasrulebeli organoebi
    dedaqalaqis meria. dedaqalaqis aRmasrulebeli or-
ganoa meria, xelmZRvanelia meri.
    qalaqis meri airCeva saqarTvelos kanonmdeblobiT
dadgenili wesiT, pirdapiri, sayovelTao, Tanaswori da
faruli kenWisyriT, sakrebulos uflebamosilebis vadiT.
    ubnis gamgeoba. ubnis aRmasrulebeli organoa gam-
geoba, xelmZRvanelia gamgebeli.
    ubnis gamgebels, meris wardginebiT, amtkicebs ubnis
sakrebulo, Tanamdebobidan aTavisuflebs qalaqis meri.
sakrebulos ufleba aqvs, meris winaSe dasvas gamgeblis
Tanamdebobidan gaTavisuflebis sakiTxi. meriis aRmas-

                        - 110 -
rulebel organoebSi gamgeblis saqmianobis formebsa da
wess gansazRvravs qalaq Tbilisis meriis debuleba.
    qalaq Tbilisis ubnis gamgeoba Sedgeba gamgeblis,
misi moadgileebisa da calkeuli samsaxurebis xelmZR-
vanelebisagan.

	 dedaqalaqis mTavrobis/ubnis
   gamgeobis uflebamosileba
   mTavrobis/gamgeobis uflebamosileba:
	sabWos/sakrebulos gadawyvetilebaTa aRsruleba;
	socialur-ekonomikuri ganviTarebis programebis
  proeqtebis momzadeba, winaswari ganxilva da damt-
  kicebul programaTa ganxorcieleba;
	biujetis proeqtis SemuSaveba, winaswari ganxilva,
  cvlilebebis Setanis Taobaze winadadebebis momza-
  deba, damtkicebuli biujetis xarjviTi nawilis Ses-
  ruleba, Sesrulebis Sesaxeb angariSgebis Sedgena da
  sajaroobis uzrunvelyofa;
	sabWos mier TviTmmarTveli erTeulisTvis delegire-
  bul uflebamosilebaTa ganxorcieleba;
	adgilobrivi samsaxurebis SeqmnasTan dakavSirebiT wi-
  nadadebebis momzadeba, sabWos/sakrebulos mier dad-
  genili wesiT reorganizacia da likvidacia; meris/
  gamgeblis wardginebiT maT xelmZRvanelTa daniSvna-
  gaTavisufleba da maTi saqmianobis kontroli.
   garda zemoaRniSnulisa, Tbilisis mTavrobis fun-
qciebSi Sedis:
	adgilobrivi gadasaxadebisa da mosakreblebis Se-
  moRebis, gauqmebisa da maTi odenobis gansazRvrasTan
  dakavSirebiT sabWosTvis warsadgeni proeqtis momza-
  deba;

                        - 111 -
	adgilobrivi mosakreblebis amoRebis organizebis
  Sesaxeb winadadebebis momzadeba dedaqalaqis sab-
  WosTvis warsadgenad;
	sabWos mier dadgenili wesis Sesabamisad, adgilobriv
  organoebs daqvemdebarebuli qonebiT sargebloba da
  gankargva;
	kanonmdeblobis Sesabamisad, organizaciul-samarT-
  lebrivi formis sawarmoTa Seqmna.


	 meri/gamgebeli
   meri/gamgebeli warmoadgens Tbilisis/dedaqalaqis
ubnis aRmasrulebeli organos meTaurs. meri/gamgebeli:
	uZRveba mTavrobis/gamgeobis saqmianobas, anawilebs
  funqciebs meriis/gamgeobis wevrTa Soris, iwvevs da
  Tavmjdomareobs meriis/gamgeobis sxdomebs, eqvs Tve-
  Si erTxel mainc warudgens sabWos/sakrebulos anga-
  riSs gaweuli muSaobis Sesaxeb;
	SeimuSavebs da sabWos/sakrebulos dasamtkiceblad
  warudgens meriis/gamgeobis struqturasa da per-
  sonalur Semadgenlobas, amtkicebs meriis/gamgeobis
  struqturuli erTeulebisa da adgilobrivi samsax-
  urebis debulebebs;
	Tanamdebobaze niSnavs da Tanamdebobidan aTavisuf-
  lebs mTavrobis/gamgeobis wevrebs;
	periodulad ismens mTavrobis/gamgeobis wevrebisa da
  samsaxurebis xelmZRvanelTa angariSebs gaweuli muS-
  aobis Sesaxeb;
	aCerebs an auqmebs adgilobrivi samsaxurebis xelmZR-
  vanelTa individualur-samarTlebriv aqtebs;
	xels awers meriis/gamgeobis dadgenilebebs, Tavisi

                       - 112 -
uflebamosilebis farglebSi gamoscems brZanebebsa
   da gankargulebebs;
	meriis/gamgeobis saqmianobidan gamomdinare, Sei-
  muSavebs da sabWos/sakrebulos warudgens Sesabamisi
  samarTlebrivi aqtebis proeqtebs;
	sabWos/sakrebulos dasamtkiceblad warudgens TviT-
  mmarTveli erTeulis eqskluziur da misTvis dele-
  girebul uflebamosilebebTan dakavSirebiT misaRebi
  gadawyvetilebebis proeqtebs;
	sabWos/sakrebulos gadawyvetilebis miRebidan erTi
  kviris vadaSi, Sesabamisi SeniSvnebiT, xelaxla gansax-
  ilvelad abrunebs sakiTxs sabWoSi/sakrebuloSi;
	uzrunvelyofs sabWos/sakrebulosa da meriis/gamge-
  obis mier miRebuli samarTlebrivi aqtebis Sesrule-
  bas;
	xels awers Sesabamisi TviTmmarTveli erTeulis sax-
  eliT dadebul xelSekrulebasa da SeTanxmebas;
	warmoadgens da moqmedebs am erTeulis saxeliT ofi-
  cialuri urTierTobisas;
	axorcielebs sabWos/sakrebulosa da mTavrobis Ses-
  abamisi aqtebiT gansazRvrul sxva uflebamosilebebs.
    mers/gamgebels aqvs Tanamdebobidan gadadgomis uf­
leba. meris/gamgeblis Tanamdebobidan gadadgoma an gaT-
avisufleba iwvevs Sesabamisi mTavrobis/gamgeobis gadad-
gomas.


3.4.3.	 uflebamosilebebi
   uflebamosilebaTa   gamijvna  centralur    xe-
lisuflebas, dedaqalaqisa da adgilobriv (ubnis)
TviTmmarTvelobebs Soris saqarTvelos dedaqalaqSi,
                           - 113 -
garkveulwilad, gansxvavdeba saqarTvelos danarCen mx-
areTa da TviTmmarTvelobaTa uflebamosilebaTa gami-
jvnisagan ori ZiriTadi garemoebis gamo:
1.	 saqarTvelos dedaqalaqs aqvs gansakuTrebuli sta-
    tusi. Tbilisis TviTmmarTveloba axorcielebs saqa-
    rTvelos centraluri xelisuflebis institutebis
    momsaxurebas mTel rig sferoebSi. uflebamosile-
    baTa mTeli rigis ganxorcielebisas TviTmmarTvelo-
    bis organoebi, saxelmwifoebrivi interesebis dac-
    vis aucileblobis gamo, axdenen saqmianobis koor-
    dinirebas centraluri xelisuflebis organoebTan.
    aRniSnuli garemoebis garda, gansxvaveba gamoixateba
    imaSic, rom Tbilisis xelisufleba erTsa da imave
    dros asrulebs samxareo donisa da TviTmmarTvelo-
    bis funqciebs.
2.	 Tbilisis ubnebis uflebamosilebaTa CamonaTvalSi,
    eqskluziur uflebamosilebebTan SedarebiT, ufro
    gazrdilia delegirebul uflebamosilebaTa da ad-
    ministraciul da momsaxurebiT uflebamosilebaTa
    wili (saqarTvelos sxva TviTmmarTvelobis organoe-
    bSi eqskluziuri uflebamosilebis wili gacilebiT
    metia) im mosazrebis gamo, rom qalaqi, rogorc er-
    Tiani organizmi, ver CaSlis calkeul momsaxurebas
    ubnebis doneze (magaliTisTvis: Tu TemebSi adgil-
    obrivi sazogadoebrivi transporti SeiZleba iyos
    pirveli donis (qalaqi, Temi, sofeli) TviTmmarTv-
    elobis eqskluziuri uflebamosileba, TbilisSi,
    rogorc did qalaqSi, es Tbilisis sabWosa da meriis
    uflebamosilebaSi unda Sediodes, vinaidan misi (sa-
    marSuto miniavtobusebi, metropoliteni da sxv.)
    marTva ubnis doneze da mxolod am ubnis farglebSi
    ararealuria).



                        - 114 -
3.4.4.	 finansebi

1.	 vinaidan qalaq Tbiliss miniWebuli aqvs rogorc mx-
    aris, ise TviTmmarTvelobis uflebamosilebebi, misi
    finansuri Semosavlebis formireba xdeba mxarisa da
    TviTmmarTvelobebis Semosulobebis saxeebis jamisa-
    gan.
2.	 saxelmwifo, kanonmdeblobiT, q. Tbilisis biujets
    gadascems damatebiT finansur resursebs Tbilisis
    mier dedaqalaqis funqciebis Sesrulebis uzrunve-
    lyofis mizniT.
3.	 q. Tbilisis ubnebis (municipalitetebis) biujetebis
    Semosavlebis formireba xdeba q. Tbilisis biujeti-
    dan gadacemuli transferebiT, romlis odenobasa da
    saxeebs gansazRvravs q. Tbilisis xelisufleba.




3.5.	saxelmwifo zedamxedveloba TviTmmarTveli
   erTeulis/mxaris xelisuflebis organoebis
   saqmianobaze

3.5.1.	 saxelmwifo zedamxedvelobis ZiriTadi principebi
   saxelmwifo zedamxedvelobis amocanebia:
	 adgilobrivi da samxareo TviTmmarTvelobis ufle-
   bebis dacva da maTi uflebamosilebis SesrulebisT-
   vis xelSewyoba kanonisa da sxva normatiuli aqtebis
   farglebSi;
	 delegirebuli uflebamosilebis sferoSi adgilo-
   brivi da samxareo TviTmmarTvelobis organoTa
   saqmianobis uzrunvelyofa saxelmwifo interesebis,
   miznebisa da politikis Sesabamisad;

                        - 115 -
	 adgilobrivi da samxareo TviTmmarTvelobis organ-
   oTa mier saxelmwifo biujetis saxsrebis sajaro in-
   teresebis Sesabamisad administrirebis uzrunvelyo-
   fa.
    kanonis dasacavad saxelmwifo zedamxedvelobis
mra­ ali SesaZlo RonisZiebidan unda gatardes is, ro-
   v
melic yvelaze naklebad daazianebs adgilobriv da samx-
areo TviTmmarTvelobas. saxelmwifo zedamxedvelobis
RonisZiebiT mosalodnelma zianma ar unda gadaaWarbos
RonisZiebis gziT misaRwev Sedegs.
    SesaZlo CareviT RonisZiebebTan SedarebiT upi-
ratesoba unda mieniWos prevenciul (profilaqtikur)
RonisZiebebs, anu zedamxedvelobis ufro rbil saSuale-
bebs, saimisod, rom maqsimalurad iqnes Tavidan acile-
buli CareviTi RonisZiebebi.
    zedamxedvelobis aramarTlzomieri zomis gamoy-
enebis Sedegad adgilobrivi da samxareo TviTmmarTv-
elobis organosTvis miyenebuli ziani anazRaurdeba ka-
noniT dadgenili wesiT.
    saxelmwifo zedamxedveloba warmodgenelia ori
formiT: samarTlebrivi da dargobrivi zedamxedveloba.
    samarTlebrivi zedamxedveloba _ saxelmwifo zedam­
xedveloba TviTmmarTveli erTeulis/mxaris xelisu-
flebis organoebis eqskluziur da saxelmwifos mier
delegirebul uflebamosilebebTan dakavSirebiT Semois-
azRvreba mxolod am amocanebis Sesrulebis kanonTan Se-
sabamisobis SemowmebiT;
    dargobrivi zedamxedveloba _ saxelmwifo zedamxed-
veloba delegirebul amocanebTan mimarTebaSi moicavs
zedmxedvelobas delegirebuli uflebamosilebis ganx-
orcielebasTan dakavSirebuli amocanebis Sesrulebis
Sinaarssa da xarisxze kanonmdeblobis, Sesabamisi nor-
matiuli aqtebis da delegirebis xelSekrulebis farg-
lebSi.

                       - 116 -
adgilobrivi TviTmmarTvelobis saqmianobis samarT-
lebrivi zedamxedvelobis organoa saqarTvelos iusti-
ciis saministro.
    saxelmwifos/mxaris mier delegirebuli ufleba­ o­  m
silebis Sesrulebaze dargobrivi zedamxedvelobis or-
ganoa is uwyeba (ZiriTadad, Sesabamisi dargobrivi samin-
istro), romelmac ganaxorciela uflebamosilebis dele-
gireba.
    samarTlebrivi da dargobrivi zedamxedvelobis or-
ganoebi, adgilobrivi TviTmmarTveli erTeulis/mxaris
moTxovnis arsebobis SemTxvevaSi, valdebulni arian,
samarTlebrivi konsultaciebi gauwion maT.
    is RonisZiebebi, romelTa gamoyenebis uflebac sax-
elmwifo zedamxedvelobis ganmaxorcielebel organoebs
aqvT, dgindeba kanoniT.


3.5.2.	 samarTlebrivi zedamxedveloba
    samarTlebriv zedamxedvelobas eqvemdebareba eqs­
klu­ iur da delegirebul uflebamosilebaTa sferoebSi
    z
adgilobrivi TviTmmarTvelobis organoebisa da Tanam-
debobis pirebis mier miRebuli/gamocemuli normatiuli
aqtebi.
    TviTmmarTveli erTeulis/mxaris xelisuflebis or­
ganos mier miRebuli/gamocemuli normatiuli aqti wa­
redgineba iusticiis saministros eqspertizisTvis. da­
debiTi daskvnis miRebis SemTxvevaSi normatiuli aqti
Sedis ZalaSi da qveyndeba „sakanonmdeblo macneSi“.
uaryofiTi daskvnis SemTxvevaSi TviTmmarTveli erTeu-
lis/mxaris xelisuflebis organos ufleba aqvs, amave
sakiTxze miiRos/gamosces axali normatiuli aqti. ius-
ticiis saministros ufleba aqvs, mimarTos sasamarTlos
normatiuli aqtis SeCerebis, baTilad cnobis an Zalada-
kargulad gamocxadebis moTxovniT.

                         - 117 -
adgilobrivi da samxareo TviTmmarTvelobis orga-
nos/Tanamdebobis pirs ufleba aqvs, sasamarTlos gadaw-
yvetileba normatiuli aqtis baTilad cnobis an Zala-
dakargulad gamocxadebis Sesaxeb gaasaCivros zemdgom
sasamarTlo instanciaSi.
    im SemTxvevaSi, Tu adgilobrivi TviTmmarTveli er-
Teulis/mxaris xelisuflebis organo samarTlebrivi
zedamxedvelobis am gankargulebas gansazRvrul vadeb-
Si ar Seasrulebs, maSin samarTlebrivi zedamxedvelo-
bis organos SeuZlia sasamarTlos mimarTos sarCeliT
qmedebis ganxorcielebis moTxovniT.
    im SemTxvevaSi, Tu mosaxleobis sicocxles an janmr-
Telobas, savaraudod, daemuqreba an ukve daemuqra
safrTxe, maSin samarTlebrivi zedamxedvelobis organos,
sasamarTlosadmi winaswari mimarTvis gareSe, SeuZlia
TviTon gaataros saWiro RonisZiebebi. samarTlebrivi
zedamxedvelobis organos ufleba aqvs, moiTxovos am
dros warmoSobili xarjebis anazRaureba adgilobrivi
TviTmmarTveli erTeulis/mxaris xelisuflebis orga-
noebisgan.
    samarTlebrivi zedamxedvelobis organos yvela Care-
viTi RonisZieba unda arsebobdes werilobiTi formiTa
da saTanado dasabuTebiT.


3.5.3.	 saxelmwifo organoebis uflebamosileba
   dargobriv zedamxedvelobaze
    delegirebuli uflebamosilebis sferoSi adgilo-
brivi da samxareo TviTmmarTvelobis organos/Tanamde-
bobis piris mier ganxorcielebuli saqmianobis mizan-
Sewonilobis ganxilvis mizniT, zedamxedvelobis or-
ganos SeuZlia gamoiTxovos Sesabamisi adgilobrivi da
samxareo TviTmmarTvelobis organosagan (Tanamdebobis
pirisagan) nebismieri oficialuri dokumenti, maT Soris,

                        - 118 -
adgilobrivi da samxareo TviTmmarTvelobis organos/
Tanamdebobis piris samarTlebrivi aqtebi, Sexvedrebisa
da sxdomebis oqmebi, administraciuli saqmiswarmoebis
masalebi, safinanso dokumentacia da a.S.
    zedamxedvelobis organo uflebamosilia, adgilo-
brivi da samxareo TviTmmarTvelobis organoebisa da
Tanamdebobis pirebisagan gamoiTxovos maT mier miRebu-
li/gamocemuli is individualuri samarTlebrivi aqtebi,
romlebic ukavSirdeba delegirebuli uflebamosilebis
ganxorcielebisas materialuri da finansuri resursebis
gamoyenebas. zedamxedvelobis ganmaxorcielebeli Tanam-
debobis piri uflebamosilia, mizanSeuwonlobis mo-
tiviT, gaauqmos individualuri samarTlebrivi aqti.
zedamxedvelobis ganmaxorcielebeli Tanamdebobis piris
gadawyvetileba mizanSeuwonlobis motiviT individual-
uri samarTlebrivi aqtis gauqmebis Sesaxeb SeiZleba gas-
aCivrdes sasamarTloSi.
    adgilobrivi TviTmmarTvelobis/mxaris organos mier
miRebuli/gamocemuli kanonsawinaaRmdego samarTlebri-
vi aqtis SemTxvevaSi samarTlebrivi zedamxedvelobis
organo adgilobriv TviTmmarTvelobas/mxares aZlevs
miTiTebas imis Sesaxeb, rom man dauyovnebliv moiwvios
sakrebulos/sabWos sxdoma am dadgenilebis gadamowmebis
mizniT. Tuki sakrebulo/sabWo ar Secvlis Tavis samar-
Tlebriv aqts, maSin organos, romelic axorcielebs
samarTlebriv zedamxedvelobas, SeuZlia sasamarTloSi
misi gasaCivreba.
    dargobrivi zedamxedvelobis organos SeuZlia, adgi-
lobrivi TviTmarTvelobis/mxaris organos werilobiTi
miTiTebebi miawodos saxelmwifos mier delegirebuli
amocanebis Sesrulebis saxeobisa da Sinaarsis Sesaxeb. es
miTiTebebi SeiZleba gaegzavnos rogorc calkeul, ise
yvela adgilobrivi TviTmmarTvelobis/mxaris organoebs
erTad.

                         - 119 -
Tu adgilobrivi TviTmmarTvelobis organo/Tanamde-
bobis piri delegirebuli uflebamosilebebis sferoSi
ar miiRebs samarTlebriv aqts, romlis miRebac mas ka-
noniT evaleba, zedamxedvelobis organo valdebulia,
mosTxovos mas aRniSnuli valdebulebis Sesruleba. adg-
ilobrivi da samxareo TviTmmarTvelobis organo/Tanam-
debobis piri valdebulia, Seasrulos zedamxedvelobis
organos moTxovna. Tu adgilobrivi TviTmmarTvelobis
organoTanamdebobis piri ar Seasrulebs zedamxedvelo-
bis organos moTxovnas, zedamxedvelobis organo mimar-
Tavs saqarTvelos mTavrobas Sesabamisi normatiuli
aqtis miRebis/gamocemis TxovniT.

sazedamxedvelo RonisZiebaTa gasaCivreba
    adgilobrivi da samxareo TviTmmarTvelobis xelisu-
flebis organoebs SeuZliaT, sasamarTloSi gaasaCivron
samarTlebrivi zedamxedvelobis organoTa dadgenile-
bebi, qmedebebi an qmedebebisagan Tavis Sekaveba saqarT-
velos kanonmdeblobiT dadgenili wesiT.


3.5.4.	 pirdapiri saxelmwifo mmarTveloba
	 pirdapiri saxelmwifo mmarTvelobis ganxorcieleba
   pirdapiri saxelmwifo mmarTveloba xorcieldeba
Semdeg SemTxvevebSi:
a) 	 sabWos/sakrebulos saqmianobis SeCerebis an daTxovni-
     sas;
b) 	sabWos/sakrebulos uflebamosilebis vadamde Sewyve-
    tisas;
g) 	kanoniT dadgenili wesiT sabWos/sakrebulos aurCev-
    lobisas.


                         - 120 -
	 pirdapiri saxelmwifo mmarTveloba TviTmmarTveli
   erTeulis sabWos/sakrebulos daTxovnis an misi
   saqmianobis SeCerebis SemTxvevaSi
   sabWos/sakrebulos daTxovna an misi saqmianobis Se-
Cereba xdeba saqarTvelos konstituciis 73-e muxlis
pirveli punqtis „i“ qvepunqtiT gaTavliswinebul Sem-
TxvevebSi, Tu warmomadgenlobiTi organos moqmedebiT
safrTxe Seeqmna qveynis suverenitets, teritoriul
mTlianobas, saxelmwifo xelisuflebis organoTa kon-
stituciur uflebamosilebaTa ganxorcielebas.

	 pirdapiri saxelmwifo mmarTveloba sabWos/sakrebu-
   los uflebamosilebis vadamde Sewyvetis SemTxvevaSi
    sabWos/sakrebulos uflebamosilebis vadamde Sew-
yvetis safuZvlebia sakrebulos/sabWos qmeduunaroba,
ganaxorcielos am kanoniT da sxva normatiuli aqtebiT
gansazRvruli uflebamosilebebi.
    sabWos/sakrebulos uflebamosileba SeiZleba vad-
amde Sewydes, Tu:
a) sabWos/sakrebulos wevrTa raodenoba Semcirda nax-
    evarze metiT;
b) axlad arCeuli sabWo/sakrebulo ver Seikriba 3 Tvis
    ganmavlobaSi;
g) sabiujeto wlis dawyebidan or TveSi sabWom/sakrebu-
    lom ar daamtkica saqarTvelos kanonmdeblobiT gaT-
    valiswinebuli wesiT Sedgenili biujeti;
d) mxaris sabWom or TveSi ver airCia mmarTveli/admin-
    istracia.


	 pirdapiri saxelmwifo mmarTvelobis SemoRebis wesi
   adgilobriv TviTmmarTvel erTeulSi pirdapiri sax-

                       - 121 -
elmwifo mmarTvelobis SemoReba xdeba saqarTvelos pre-
zidentis brZanebulebiT, romelic 24 saaTis ganmavloba-
Si aRniSnul gadawyvetilebas dasamtkiceblad warudgens
saqarTvelos parlaments.

	 pirdapiri saxelmwifo mmarTvelobis ganxorcieleba
    pirdapir saxelmwifo mmarTvelobas adgilobriv
TviTmmarTvel erTeulSi/mxareSi axorcielebs prezi-
dentis mier daniSnuli gamgebeli/meri/administraciis
mmarTveli;
    pirdapiri saxelmwifo mmarTvelobis ganmaxorcie-
lebeli Tanamdebobis piri asrulebs am kanoniT gaTval-
iswinebul uflebamosilebas. am piris damatebiT ufle-
bamosilebas gansazRvravs saTanado debuleba, romelsac
amtkicebs saqarTvelos prezidenti.
    pirdapiri saxelmwifo mmarTvelobis ganxorcielebas
zedamxedvelobas uwevs saqarTvelos prezidenti.

	 pirdapiri saxelmwifo mmarTvelobis
   ganxorcielebis vada
    pirdapiri saxelmwifo mmarTveloba sabWos/sakre-
bulos daTxovnis, saqmianobis SeCerebis, an misi ufle-
bamosilebis vadamde Sewyvetis SemTxvevaSi xorcieldeba
ara ugvianes riggareSe arCevnebis Sedegad arCeuli sab-
Wos/sakrebulos uflebamosilebis cnobamde.

	 pirdapiri saxelmwifo mmarTvelobis Sewveta
a) pirdapiri saxelmwifo mmarTveloba wydeba riggar-
    eSe arCevnebiT arCeuli sabWos/sakrebulos ufle-
    bamosilebis cnobis momentidan.
b) sabWos/sakrebulos riggareSe arCevnebis daniSvnisa da
    Catarebis wesi ganisazRvreba saqarTvelos saarCevno
    kodeqsiT.
                        - 122 -
3.6.	administraciul-teritoriuli mowyobis
   reformis SemoTavazebuli modelis
   Zlieri da susti mxareebi

3.6.1.	 Zlieri mxareebi

1.	 marTvis demokratiuli principebis damkvidreba _
    xelisuflebis organoTa saqmianobaze mosaxleobis
    informirebulobis gazrda; adgilobrivi organoe-
    bis saqmianobis gamWvirvalobis gazrda; mosaxleobis
    monawileobis gazrda adgilobrivi sakiTxebis gadaw-
    yvetis procesSi; adgilebze samoqalaqo sazogadoe-
    bis ganviTarebis xelSewyoba; adgilobrivi elitebis
    formirebis procesis xelSewyoba.
2.	 umciresobaTa socialur-ekonomikuri problemebis
    mogvareba maTi uSualo monawileobiT, rac Seamci-
    rebs mmarTvelobis zeda doneebze am sakiTxebis
    politizebis safrTxis warmoSobis albaTobas.
3.	 sofelSi/TemSi mosaxleobisTvis momsaxurebis xaris­
    xisa da sayofacxovrebo pirobebis gaumjobeseba,
    momsaxurebis gawevis daaxloeba; sofelSi/TemSi sa­
    soflo-sameurneo infrastruqturis upiratesi gan-
    viTareba; adgilobrivi ganviTarebis programebis
    efeqturobis gazrda da maTze sazogadoebrivi kon-
    trolis daweseba; adgilobriv doneze kvalifikaciis
    gazrda, mosaxleobisTvis momsaxurebis gawevis pro-
    cesSi adgilobrivi kadrebis dasaqmeba da maTi kvali-
    fikaciis zrda.
4.	 Temebis masStabebi da misi formirebis principebi
    xels Seuwyobs TemSi Semaval dasaxlebaTa mosaxleo-
    bis saWiroebaTa adekvatur dakmayofilebas.
5.	 TviTmmarTvelobis organoebSi mosaxleobis monawil-
    eobis garkveuli institucionalizacia, maT Soris,

                          - 123 -
dasaxlebis sazogadoebrivi sabWo, arCeviTi mamasax-
   lisi, dasaxlebis kreba da analogiuri formebi qa-
   laqebSi saubno doneze gazrdis moqalaqeTa sajaro
   marTvaSi Tanamonawileobis xarisxs.
6.	 saSualo, didi qalaqebisa da samxareo centrebis gan-
    viTarebis xelSewyoba.
7.	 saxelmwifo politikaSi maRalmTiani soflebis in-
    teresebis ukeT gaTvaliswineba.
8.	 dRes, roca adgilobrivi TviTmmarTvelobis pirveli
    done gauqmebulia, xolo raionis uflebamosileba
    mkveTradaa Semcirebuli, TviTmmarTvelobis qveda
    doneze Catanasa da qalaqebis/soflebis/TemebisTvis
    uflebamosilebisa da finansebis gadacemas mosaxle-
    obis mxardaWera eqneba.
9.	 avtonomiur respublikebTan urTierTobisas eko-
    nomikuri da politikuri balansis SesanarCuneblad
    mizanSewonilia regionebis (mxareebis) arseboba; samx-
    areo TviTmmarTvelobis Camoyalibebam perspeqtivaSi
    unda daabalansos separatistuli regionebi da, amas-
    Tan, gadaWras eTnikuri umciresobebiT dasaxlebuli
    teritoriebis integraciis sakiTxic.
10.	saqarTveloSi arsebobs bunebrivad Camoyalibebuli
    istoriuli kuTxeebi, romelTac, istoriuli faq-
    torebis garda, socialur-ekonomikuri erTianobac
    axasiaTebT. qarTuli sazogadoebis udidesi nawili
    pirovnebis identifikaciis erT-erT kriteriumad am
    ukanasknelis kuTxobriv kuTvnilebas miiCnevs. samx-
    areo donis Seqmna gazrdis urierTSejibrebiTo-
    bis faqtors regionebs Soris urTierTobaSi, rac
    SesaZlebelia dadebiTad aisaxos am regionebis so-
    cialur-ekonomikuri ganviTarebis Sedegebze.
11.	realuri decentralizaciis gansaxorcieleblad au­

                         - 124 -
ci­ ebelia, centrma Tavisi uflebamosilebis mniS-
     l
   vnelovani nawili TviTmmarTvelobebs gadasces. amave
   dros, arsebobs funqciebi, romelTa ganxorcieleba-
   sac SedarebiT ufro msxvili teritoriuli erTeuli
   sWirdeba, sadac SesaZlebelia resursebis adekvatu-
   ri koncentracia.
12.	mxares, raionTan SedarebiT, bevrad meti finansur-
    ekonomikuri resursi gaaCnia, rac mas saSualebas mis-
    cems, regionaluri ganviTarebis bevrad seriozuli
    da efeqturi programebi ganaxorcielos da, amasTa-
    nave, mis mier ganxorcielebuli proeqtebi gacile-
    biT met SesabamisobaSi iqneba regionis interesebTan,
    vidre centralizebulad dagegmil-ganxorcielebu-
    li proeqtebi.
13.	regionebis arseboba gazrdis regionuli centrebis
    ganviTarebis dones, rac, dedaqalaqTan erTad, eko-
    nomikurad da socialurad ganviTarebul qalaqTa
    jgufis Camoyalibebas Seuwyobs xels.
14.	saqarTveloSi, Tu igi marTla iswrafis evrostruq-
    turebSi integraciisken, aucileblad dadgeba re-
    gionul mowyobaze gadasvlis aucileblobis sakiTxi.


3.6.2.	 susti mxareebi

1.	 savaraudod, garTuldeba sxvadasxva municipaluri
    erTeulis formirebis sakiTxi. problemuri iqneba
    axali municipaluri erTeulebis sazRvrebis, admin-
    istraciuli centris adgilmdebareobis, saxelwo-
    debisa da sxva msgavsi sakiTxebi.
2.	 mosalodnelia reformirebis procesis droSi gawel-
    va, vinaidan dReisaTvis saxelmwifos ar gaaCnia arc
    saTanado statistikuri informacia da arc saTanado

                         - 125 -
sakanonmdeblo baza am problemaTa droulad mo-
   sagvareblad.
3.	 municipaluri xelisuflebis organoebSi Sesabamisi
    kvalifikaciis moxeleTa arasakmarisoba, ramac re-
    formebis pirvel etapze SeiZleba xeli SeuSalos ad-
    gilobrivi xelisuflebis organoTa normalur funq-
    cionirebas.
4.	 reformis ganxorcielebis pirvel wlebSi SesaZlebe-
    lia, warmoiSvas problemebi xelisuflebis doneTa
    Soris uflebamosilebaTa gamijvna-ganxorcielebas-
    Tan mimarTebaSi da Sesabamisi instituciuri kon-
    fliqtebi.
5.	 bunebrivi resursebisa da qonebis xelisuflebis do-
    neTa Soris gamijvnis procesis teqnikur-samarT-
    lebrivi problemebi.




                       - 126 -
danarTi 1

     subnacionaluri doneebis raodenobis
           gansazRvris principebi

   miuxedavad imisa, Tu rogoria qveynis mowyoba, feder-
aluri Tu unitaruli, SesaZlebelia qveynebis dajgufeba
TviTmmarTvelobis doneTa raodenobis mixedviT.
   teritoriis sididisa da mosaxleobis raodenobidan
gamomdinare, qveynebi, pirobiTad, ramdenime jgufad Sei-
Zleba gavaerTianoT:
a) samdoniani mmarTveloba _ evropis did qveynebsa da
    aSS-Si mmarTvelobis sami done arsebobs _ Stati/mx-
    are, sagrafo/raioni da municipaliteti;
b) ordoniani mmarTveloba _ evropis SedarebiT patara
    qveynebi (3-15 mln mcxovrebi) ori doniT kmayofil-
    debian _ mxare/regioni da municipaliteti;
g) erTdoniani mmarTveloba _ mcire (maT Soris, e.w. juja
    saxelmwifoebi) qveynebSi adgilobrivi TviTmmarTv-
    elobis mxolod erTi _ municipaluri done arsebobs.
    mravalferovnebis miuxedavad, garkveuli kanonzo-
mierebaa daculi subnacionaluri erTeulebis sididis
mxrivac (igulisxmeba rogorc mosaxleobis raodenoba,
ise teritoria):
a) 	 regionuli done _ es done did qveynebSi yvelaze
     msxvil warmonaqmns qmnis. misi mosaxleoba meryeobs
     1-dan (didi britaneTi, saberZneTi, CexeTi) 5-6 mln
     da met (aSS-is Statebi, germaniis landebi) mcxovre-
     bamde. saSualod, aq 2-3 mln mcxovrebia (safrangeTi,
     italia, kanada, espaneTi, poloneTi);
b) 	e.w. Sualeduri done (sagrafo, mxare) _ mosaxleobis
    raodenoba 100 aTasidan (aSS, poloneTi, estoneTi)

                         - 127 -
1 mln-mde (espaneTi, niderlandebi) meryeobs. saSu-
   alod, aq ori jgufis gamoyofaa SesaZlebeli: 200-
   400 aTasi (germania, didi britaneTi, SvedeTi, dania,
   litva, saberZneTi, Sveicaria, irlandia, fineTi) da
   500-600 aTasi (safrangeTi, italia, ungreTi, rumi-
   neTi) mcxovrebi. SedarebisTvis, saqarTvelos mxaree-
   bSi (imereTi, samegrelo, kaxeTi da a.S.) mosaxleobis
   saSualo ricxvi 350 aTasia;
g) 	qveda, municipaluri done _ es donec didi varirebiT
    xasiaTdeba. mosaxleobis raodenobis standarti sx-
    vadasxva qveynebisTvis sxvadasxvagvaria da meryeobs
    2 aTasi da naklebi mosaxlidan (safrangeTi, por-
    tugalia, CexeTi, slovakeTi, Sveicaria) 20 aTas an
    met mosaxlemde (irlandia, niderlandebi, SvedeTi,
    litva, bulgareTi). saerTod ki, saSualod, munici-
    palitetebis mcxovrebTa raodenoba 7-18 aTasia (aSS,
    germania, italia, skandinaviisa da baltiis TiTqmis
    yvela qveyana, poloneTi, balkaneTis qveynebis umrav-
    lesoba, ruseTi da sxva).




                         - 128 -
danarTi 2
     evrosabWos wevri qveynebis, aSS-sa da israelis
municipaluri erTeulebis mosaxleobis saSualo odenoba
cxrili 2. mosaxleobis raodenoba evropis qveynebis
municipalitetebSi:
            qveyana   mosax.                        qveyana       mosax.

 1 didi britaneTi     125957             27 norvegia              10000
 2 saqarTvelo-2010    68305              28 albaneTi               8043
 3 litva              66283              29 xorvatia               7901
 4 serbeTi            41817              30 rumineTi               7586
 5 niderlandebi       36997              31 italia                 7105
 6 portugalia         34856              32 saerToevropuli         6343
 7 saberZneTi         33735              33 estoneTi               5714
 8 bulgareTi          33049              34 germania               5575
 9 irlandia           31808              35 malta                  5111
10 SvedeTi            30686              36 espaneTi               4997
11 israeli            28679              37 ukraina                4701
12 bosnia-hercogovina 27605              38 saqarTvelo-2002        4380
13 Cernogoria         26963              39 somxeTi                3508
14 azerbaijani        26050              40 moldova                3445
15 makedonia          24705              41 luqsemburgi            3441
16 TurqeTi            23866              42 avstria                3422
17 latvia             22364              43 san-marino             3374
18 kviprosi           20000              44 lixtenSteini           3274
19 dania              19094              45 monako                 3271
20 belgia             18404              46 ungreTi                3236
21 aSS                15875              47 Sveicaria              3097
22 poloneTi           15575              48 slovakeTi              1789
23 slovenia           13534              49 CexeTi                 1644
24 andora             12145              50 islandia               1623
25 fineTi             11206              51 safrangeTi             1578
26 ruseTis federacia 10873

                               - 129 -
iq, sadac TviTmmarTvelobis pirvel doneze mo-
saxleobis raodenobis mixedviT ufro mcire erTeule-
bia, saqmianobis koordinaciis mizniT, iqmneba sxvadasxva
formis municipaluri gaerTianebebi (safrangeTi, CexeTi,
slovakeTi, portugalia). mTel rig qveynebSi (dania, ni-
derlandi, latvia, SvedeTi) SedarebiT didi mosaxleo-
bis ricxvi gamowveulia didi qalaqebis arsebobiT, rac
zemoT wevs saSualo maCvenebels. qveynebSi, sadac ufro
msxvili municipalitetebi arsebobs (didi britaneTi,
aSS), qveda doneze arsebobs arCeviTi municipaluri or-
ganoebi (mag., Temebi da samrevloebi did britaneTSi _
saSualod 3700 mcx.), raTa gaadvildes mosaxleobis mar-
TvaSi monawileobis procesi.




                         - 130 -
danarTi 3
 evrosabWos wevri qveynebis, aSS-sa da israelis munici-
paluri erTeulebis teritoriaTa saSualo zomebi (kv.km.)


            qveyana     terit.                   qveyana      terit.
1 SvedeTi               1563             27 xorvatia           104
2 ruseTis federacia     1298             28 niderlandebi       97
3 litva                 1161             29 rumineTi           80
4 saqarTvelo-2010        891             30 albaneTi           78
5 norvegia               890             31 andora             71
6 fineTi                 741             32 espaneTi           62
7 islandia               624             33 saqarTvelo-2002    57
8 irlandia               614             34 ukraina            55
9 Cernogoria             601             35 israeli            53
10 latvia                582             36 belgia             51
11 didi britaneTi        522             37 italia             37
12 serbeTi               508             38 avstria            36
13 aSS                   475             39 moldova            35
14 bulgareTi             435             40 somxeTi            33
15 saberZneTi            406             41 ungreTi            30
16 kviprosi              400             42 germania           24
17 bosnia-hercogovina    361             43 luqsemburgi        22
18 makedonia             306             44 lixtenSteini       18
19 portugalia            299             45 slovakeTi          16
20 TurqeTi               275             46 Sveicaria          16
21 azerbaijani           260             47 safrangeTi         15
22 saerToevropuli        189             48 CexeTi             13
23 estoneTi              178             49 san-marino          7
24 dania                 160             50 malta               4
25 slovenia              138             51 monako              0
26 poloneTi              126


                               - 131 -
danarTi 4
 evropis qveynebis dedaqalaqebis ubnebis mosaxleobis
  saSualo raodenoba, qalaqis sabWoebis Semadgenloba
                  da formirebis wesi

     evropis mcire qveynebis dedaqalaqTa umetesobaSi
administraciuli erTeulis mosaxleoba meryeobs 30-dan
60 aTas mcxovrebamde (bratislava, oslo, vena, vilniusi,
stokholmi, amsterdami, briuseli, sofia, talini, zagre-
bi, skopie da a.S.).
     evropis didi qveynebis dedaqalaqebSi, romlebic
Ta­ isTavad warmoadgenen megapolisebs, teritoriul
   v
er­ eulebSi mcxovrebTa ricxvi varirebs 90-dan 140
   T
aTasamde (londoni, varSava, parizi, madridi, romi).
     evropis dedaqalaqebis sabWos wevrTa ricxvi sakmaod
gansxvavdeba erTimeorisagan.
   cxrili 3. wevrTa ricxvi evropis saxelmwifoTa
dedaqalaqebis sabWoebSi

                                      qalaqis sabWos
             qalaqebi
                                    wevrTa raodenoba
amsterdami, aTeni, kopenhageni,
dublini, lisaboni, madridi,
oslo, praRa, riga, romi, vilniusi, 40-dan 80 wevramde
bratislava, briuseli, budapeSti,
talini da sxva
stokholmi, vena, berlini, parizi       100-ze meti
londoni                                     25

    sabWos wevrTa SedarebiT didi ricxvi uzrunvelyofs
gansxvavebul interesTa jgufebis farTo warmomadgen-
lobas dedaqalaqis TviTmmarTvelobaSi.

                        - 132 -
evropis qveynebis absolutur umravlesobaSi sabWoe-
bi airCeva 4 wlis vadiT. gamonakliss warmoadgens, erTi
mxriv, zogierTi kaTolikuri da frangulenovani qveyana
(5-6 weli), xolo, meore mxriv, zogierTi juja saxelm-
wifo (3 weli).
    qalaqis sabWos TiTo wevri warmoadgens 5-dan 10-mde
(kopenhageni, dublini, helsinki, niqozia, oslo, stok-
holmi, talini), 10-dan 20-mde (amsterdami, aTeni, briuse-
li, lisaboni, parizi, riga, vilniusi) da 20-dan 30-mde
(berlini, budapeSti, praRa) aTas mcxovrebs. gamonakliss
warmoadgens londoni (115 aT.mcx.) da vena (155 aT.mcx.).
    dRes arsebuli da SemoTavazebuli modelis mixedvi-
Tac, Tbilisis sakrebulos TiTo wevri warmoadgens 19-
20 aTas mcxovrebs.




                         - 133 -
konstantine kandelaki _ fsiqologi. samoqalaqo kulturis saerTaSor-
   iso centris gamgeobis Tavmjdomare
   1989-2001 w.წ. _ saqarTvelos mecnierebaTa akademiis politolo-
giis institutis mecnier-TanamSromeli; 1991-95 w.w. _ Jurnal `pan-
oramas~ gamomcemeli; 1995-96 w.w. _ saerTaSoriso organizacia `samar-
Tliani arCevnebis~ TanamSromeli.

daviT losaberiZe _ istorikosi. eqsperti decentralizaciisa da samo-
   qalaqo sazogadoebis sakiTxebSi
   2003-2011 w.w. _ evropis sabWos adgilobrivi da regionaluri xe-
lisuflebis kongresis adgilobrivi TviTmmarTvelobis evropuli
qartiis damoukidebel eqspertTa jgufis namdvili wevri saqarT-
velodan (2011 w-dan _ Semcvleli wevri); 2004-2005 w.w. _ efeqturi
mmarTvelobiTi sistemisa da administraciul-teritoriuli mowyobis
reformis saxelmwifo komisiis wevri;

irakli melaSvili _ istorikosi, samarTalmcodne. eqsperti politi-
    kur da saarCevno sakiTxebSi
    1992_1995 w.w. _ saqarTvelos parlamentis wevri; 1992 w. _ saqarT-
velos saxelmwifo sabWos wevri; 1990-1992 w.w. _ saqarTvelos uzenae-
si sabWos wevri; 2006-2010 w.w. _ p/g `erovnuli forumis~ politikuri
mdivani; 1999-2000 w.w. _ saqarTvelos parlamentis aparatis mowveuli
specialisti; 1998 w. _ parlamentis mrCevelTa sabWos aRmasrulebeli
mdivani; 1995-1997 w.w. _ saqarTvelos atlantikuri TanamSromlobis
asociaciis prezidenti.

Tengiz SergelaSvili _ ekonomisti
    2002 w-dan _ saqarTvelos sazogadoebriv saqmeTa instituti,
saleqcio kursebi: ekonomika, sajaro finansebi, adgilobrivi ekonomi-
kuri ganviTareba; 2010 w-dan _ „evropuli iniciativa-liberaluri ak-
ademia-Tbilisis“ analitikosi; 2000-2006 w.w. _ saqarTvelos axalgaz-
rda ekonomistTa asociaciis Tavmjdomare; 2005-2006 w.w. _ proeqtis
„saqarTvelos decentralizaciis strategia“ direqtori; 2000-2002
w.w. _ USAID-urbanuli institutis sakanonmdeblo bazaze momuSave
saeqsperto jgufis xelmZRvaneli; 2005 w. _ efeqturi mmarTvelobiTi
sistemisa da administraciul-teritoriuli mowyobis reformis sax-
elmwifo komisiis wevri. dasaqmebis, sagadasaxado da sabaJo, ekonomi-
kuri zrdisa da siRaribis daZlevis, makroekonomikuri politikis,
regionuli ganviTarebis reformebis jgufebis wevri.

                                              ISBN 978-9941-436-28-4

თვითმმართველობის კონცეფცია

  • 1.
    saqarTvelos ganviTarebis kvleviTiinstituti GEORGIAN DEVELOPMENT RESEARCH INSTITUTE konstantine kandelaki, daviT losaberiZe, irakli melaSvili, Tengiz SergelaSvili saqarTvelos adgilobrivi TviTmmarTvelobis sistemis ganvrcobili koncefcia Tbilisi, 2012
  • 2.
    saqarTvelos ganviTarebis kvleviTiinstituti GEORGIAN DEVELOPMENT RESEARCH INSTITUTE konstantine kandelaki, daviT losaberiZe, irakli melaSvili, Tengiz SergelaSvili saqarTvelos adgilobrivi TviTmmarTvelobis sistemis ganvrcobili koncefcia Tbilisi, 2012
  • 3.
    saqarTvelos ganviTarebis kvleviTiinstituti (GDRI) _ da- moukidebeli, arakomerciuli organizacia, dafuZnda 2011 wels. institutis amocanaa demokratiis ganviTarebis, politi- kuri, ekonomikuri, socialuri da sxva reformebis xelSewyoba saTanado kvlevebisa da diskusiebis meSveobiT. veb-gverdi: www.gdri.ge el.fosta: gdri@gdri.ge ufaso gamocema © saqarTvelos ganviTarebis kvleviTi instituti, 2012 © konstantine kandelaki, daviT losaberiZe, irakli melaSvili, Tengiz SergelaSvili, 2012 gamomcemloba `nekeri~, 2012 ISBN 978-9941-436-28-4
  • 4.
    sarCevi 1. Sesavali. ............................................................................... 30 2. arsebuli situaciis analizi........................................... 30 . 2.1. xelisuflebis decentralizaciisa da adgilobrivi TviTmmarTvelobis arsi. .................... 30 2.1.1. ZiriTadi principebi.............................................. 30 . 2.1.2. decentralizaciis funqciebi da sferoebi........ 30 . 2.2. administraciul-teritoriuli reformebi da TviTmmarTvelobis sferoSi arsebuli mdgomareoba................................................ 30 . 2.2.1. TviTmmarTveloba saqarTveloSi.......................... 30 2.2.2. damoukideblobis periodi.................................... 30 2.2.3. arsebuli viTarebis analizi. ................................ 30 2.2.4. TviTmmarTvelobis sferoSi saqarTvelos saerTaSoriso valdebulebebi.............................. 30 . 2.3. situacia calkeuli sferoebis mixedviT. ................ 30 2.3.1. administraciul-teritoriuli mowyoba............. 30 . 2.3.2. TviTmmarTvelobis struqtura, arCevnebi da saqmianobis wesi................................ 30 2.3.3. TviTmmarTvelobis uflebamosileba. ................... 30 2.3.4. TviTmmarTvelobis ekonomikuri safuZvlebi...... 30 2.3.5. qoneba. ...................................................................... 30 2.3.6. saxelmwifo zedamxedveloba................................. 30 3. mmarTvelobis sistemis reformis koncefcia.............. 30 3.1. zogadi nawili.............................................................. 30 . 3.1.1. SemoTavazebuli modelis arsi............................. 30 . 3.1.2. uflebamosileba da misi ganxorcilebis ZiriTadi principebi.............................................. 30 . 3.1.3. TviTmmarTvelobis/mxaris qoneba......................... 30 -3-
  • 5.
    3.1.4. xelisuflebis sxvadasxvadonis saqmianobis finansuri safuZvlebi....................... 30 3.1.5. TviTmmarTveli erTeulis/mxaris biujeti......... 30 . 3.2. TviTmmarTvelobis pirveli done _ municipaliteti. .............................................. 30 3.2.1. saqarTvelos adgilobrivi TviTmmarTveli erTeuli...................................... 30 . 3.2.2. TviTmmarTveli erTeulis warmomadgenlobiTi organo _ sakrebulo. .......... 30 3.2.3. TviTmmarTveli erTeulis aRmasrulebeli organoebi _ gamgeoba/meria....... 30 3.2.4. TviTmmarTvelobis organoebSi sazogadoebis monawileobis uzrunvelyofis institutebi....... 30 3.2.5. adgilobrivi TviTmmarTvelobis uflebamosileba..................................................... 30 3.2.6. koncefciiT gansazRvruli TviTmmarTveli erTeulis biujetis Semosulobebi...................... 30 . 3.3. saqarTvelos mxareebi (regionebi). ............................ 30 3.3.1. samxareo mowyobis principebi............................... 30 3.3.2. mxaris warmomadgenlobiTi organo _ mxaris sabWo........................................... 30 3.3.3. mxaris aRmasrulebeli organo _ administracia........................................ 30 3.3.4. mxaris xelisuflebis organoTa uflebamosileba..................................................... 30 3.3.5. mxaris biujetis Semosulobebi............................ 30 . 3.4. TviTmmarTveloba TbilisSi...................................... 30 3.4.1. administraciul-teritoriuli mowyobisa da marTvis principebi......................... 30 . 3.4.2. Tbilisis xelisuflebis organoebi..................... 30 . 3.4.3. uflebamosilebebi. ................................................. 30 3.4.4. finansebi................................................................. 30 . -4-
  • 6.
    3.5. saxelmwifo zedamxedveloba TviTmmarTveli erTeulis/mxaris xelisuflebis organoebis saqmianobaze.................. 30 3.5.1. saxelmwifo zedamxedvelobis ZiriTadi principebi.............................................. 30 . 3.5.2. samarTlebrivi zedamxedveloba........................... 30 . 3.5.3. saxelmwifo organoebis uflebamosileba dargobriv zedamxedvelobaze. .............................. 30 3.5.4. pirdapiri saxelmwifo mmarTveloba.................... 30 3.6. administraciul-teritoriuli mowyobis reformis SemoTavazebuli modelis Zlieri da susti mxareebi. .......................................... 30 3.6.1. Zlieri mxareebi...................................................... 30 3.6.2. susti mxareebi........................................................ 30 danarTi 1. subnacionaluri doneebis raodenobis gansazRvris principebi................. 30 danarTi 2. evrosabWos wevri qveynebis, aSS-sa da israelis municipaluri erTeulebis mosaxleobis saSualo odenoba........................... 30 danarTi 3. evrosabWos wevri qveynebis, aSS-sa da israelis municipaluri erTeulebis teritoriaTa saSualo zomebi (kv.km.)................ 30 . danarTi 4. evropis qveynebis dedaqalaqebis ubnebis mosaxleobis saSualo raodenoba, qalaqis sabWoebis Semadgenloba da formirebis wesi.................................................... 30 -5-
  • 7.
    1. Sesavali warmodgenili naSromis mizania saqarTvelos admin- istraciul-teritoriuli mowyobis, adgilobrivi TviT­ mmarTvelobis organoTa sistemis, centraluri xelisu- flebisa da adgilobrivi TviTmmarTvelobis funqciaTa da uflebamosilebaTa gamijvnis da am ukanasknelTaTvis Sesabamisi finansuri da qonebrivi bazis gadacemis mod- elis Camoyalibeba. Cven miznad visaxavT saqarTvelosa da misi dedaqa- laqis administraciul-teritoriuli mowyobisa da mar- Tvis iseTi sistemis modelis Camoyalibebas, romelic dafuZnebuli iqneba rogorc saerTaSoriso gamocdile- baze, ise adgilobriv tradiciebze. naSromi Seasrula avtorTa jgufma irakli melaSvi- lis, Tengiz SergelaSvilis, daviT losaberiZis da kon- stantine kandelakis SemadgenlobiT. saqarTvelos admin- istraciul-teritoriuli reformis sxvadasxva modele- bze muSaoba jer kidev gasuli saukunis 90-ian wlebSi daiwyo, rodesac saqarTveloSi daiwyo adgilobrivi TviTmmarTvelobis institutis formireba. 2004-2005 wlebSi zemoaRniSnuli jgufis monawileobiT, saerTa- Soriso donori organizaciebis mxardaWeriT, momzadda qveynis axali administraciul-teritoriuli mowyobis koncefcia da reformis uzrunvelyofisaTvis aucileb- el kanonproeqtTa paketi. saqarTvelos parlamentSi moxda am kanonproeqtebis inicireba, sadac gaiara sa- komiteto mosmenebi da parlamentis sesiaze kenWi eyara alternatiuli winadadebebis saxiT, magram uaryofil iqna. winamdebare naSromi warmoadgens 2004-2005 wlebSi parlamentSi wardgenili koncefciis gadamuSavebul da Sevsebul versias, romelic Seiqmna „saqarTvelos ganvi- Tarebis kvleviTi institutis“ dakveTiT. koncefciis gadamuSavebul variantSi gaTvaliswine- -6-
  • 8.
    bulia is axalirealobebi, romelic Camoyalibda saqa- rTveloSi 2005 wlis Semdeg, maT Soris, im reformebis Sedegebi, romlebic ukve gatarda qveyanaSi (mag., iustici- is sistemaSi). amasTan, warmodgenil dokumentSi mocemuli ar aris Zalovani struqturebis, jandacvisa da social- uri sistemis decentralizaciis, am sakiTxebSi xelisu- flebis doneTa Soris uflebamosilebis gamijvnis mod- eli. es nawilebi Seivseba mas Semdeg, rac Camoyalibdeba aRniSnuli sferoebis ganviTarebis koncefciebi, gairkve- va maTi reformirebis ZiriTadi mimarTulebebi. isic unda aRiniSnos, rom koncefcia Seesabameba sazogadoebrivi sakonstitucio komisiis mier SemuSavebul `saqarTvelos konstituciis axali redaqciis ganvrcobil koncefcias~ (2010 w.). -7-
  • 9.
    2. arsebuli situaciisanalizi 2.1. xelisuflebis decentralizaciisa da adgilobrivi TviTmmarTvelobis arsi 2.1.1. ZiriTadi principebi saxelmwifos efeqturi mmarTvelobiTi sistemis Sesaqmnelad aucilebel, magram arasakmaris pirobas centraluri xelisuflebis doneze Zalauflebis dan- awilebis principi warmoadgens (igulisxmeba klasikuri danawileba sakanonmdeblo, aRmasrulebeli da sasamarT- lo xelisuflebis ganStoebebad). ganviTarebuli qvey- nebis sazogadoebebi da politikuri elitebi karga xania SeTanxmdnen imaze, rom verc erTi xelisufleba, raoden „gonieri“ da „informirebulic“ ar unda iyos igi, ver Se- Zlebs, erTi centridan gadawyvitos TiToeuli qalaqisa Tu soflis mosaxleobis winaSe mdgari konkretuli da specifikuri problemebi. saxelmwifos mTel teritori- aze, qveynis yvela moqalaqisTvis Tanabari da efeqtiani saarsebo garemos Seqmna mxolod decentralizaciis sa- SualebiT aris SesaZlebeli. decentralizaciis dadebiTi momentebidan unda aRin- iSnos Semdegi:  centraluri xelisuflebisgan gansxvavebiT, adgilo- brivi TviTmmarTvelobis organoebi ufro moqnilni da ufro ganaxlebadni arian, ukeT icnoben adgilo- briv specifikas da saqmianobas ufro naklebi danax- arjebiTa da meti efeqturobiT axorcieleben;  Tavad mosaxleoba, mis mier arCeuli warmomadgenlebis meSveobiT, monawileobs Tavisi uSualo sacxovrebe- li garemos formirebSi. am gziT TviTon iRebs pa- suxismgeblobas sakuTari komunaluri Tu sxva saxis problemebis mniSvnelovani nawilis mogvarebaze da -8-
  • 10.
    maT gadauwyvetlobas aRarabralebs centralur xe- lisuflebas;  sazogadoebis (moqalaqeTa jgufi, ubani, sofeli, Te­ mi, daba, qalaqi, kuTxe, regioni) interesebis dakmayo- fileba TviT mosaxleobis mxridan kontrolis piro- bebSi xorcieldeba. Sesabamisad, ganviTarebul qveynebSi arsebobs say- ovelTao politikuri Tanxmoba mmarTvelobis sistemis ZiriTad principze _ saxelmwifos efeqturi mmarTvelo- bis sistemis Camoyalibebis safuZvlad miiCneva subsid- iarobis principi, anu Zalaufleba unda ganxorcieldes mmarTvelobis im doneze, romelic yvelaze ufro axlos aris xalxTan. wamgebiania im uflebamosilebaTa koncentracia cen- traluri xelisuflebis doneze, romelTa aRsrulebac ukeTaa SesaZlebeli adgilobriv doneze. meore mxriv, Tu garkveuli uflebamosilebani centralur doneze ufro efeqturad xorcieldeba, maSin maTi ganxorcieleba cen- traluri xelisuflebis organoebma unda aiRon Tavis Tavze. subsidiarobis principi aris garantia, rom sajaro politika xelisuflebis yvela doneze iqneba warmate- buli da mis ganxorcielebaSi mosaxleobis farTo fene- bi miiReben monawileobas. Sesabamisad, xelisuflebis sxvadasxva doneTa Soris uflebamosilebis ganawileba efuZneba ramdenime princips:  xelisuflebis uflebamosileba aris mxolod saSua­ leba misTvis moqalaqeTa mier dakisrebuli funqci- uri valdebulebebis aRsasruleblad;  yvela sakiTxis gadawyveta, romelTa mogvarebac Se­ uZlia Tavad moqalaqes, unda darCes mis ufle- bamosilebaSi da masze pasuxismgebloba ar unda ga- daeces saxelmwifos. xelisuflebas ekisreba mxolod -9-
  • 11.
    im sakiTxebis gadawyveta,romelTa mogvarebac moqa- laqes ar SeuZlia;  ufro maRal safexurze mdgom xelisuflebas insti- tuciurad eniWeba mxolod is uflebamosilebebi, romelTa ganxorcielebis SesaZleblobac ara aqvs ufro dabal safexurze mdgom saxelisuflebo orga- nos;  nebismieri sakiTxis gadawyvetaSi zeda donis xelisu- fleba ereva mxolod im SemTxvevaSi, Tu qveda donis xelisuflebas sakuTari ZalebiT ar SeuZlia proble- mis mogvareba. amitom uflebamosilebaTa gamijvnis dros prioriteti unda mieniWos TviTmmarTvelobas (qalaqi, sofeli/Temi) regionTan (aseTis arsebobis SemTxvevaSi) SedarebiT, xolo centraluri xelisu- fleba agvarebs mxolod im problemas, risi mowes- rigebac ar SeuZlia arc TviTmmarTvelobas da arc regions. decentralizaciis procesi sam ZiriTad komponents _ politikur, administraciul da fiskalur decentral- izacias moicavs.  politikuri decentralizacia niSnavs adgilobriv doneze warmomadgenlobiTi organoebis arCevas. maT- Tvis sakuTari uflebamosilebis farglebSi politi- kur gadawyvetilebaTa miRebis uflebis miniWebas;  administraciuli decentralizacia niSnavs TviTm- marTvelobis organoebisTvis farTo uflebamosile- baTa gadacemas, maT Soris, saxelmwifo saqmeebis mar- Tvisa da sajaro momsaxurebis sferoSi;  fiskaluri decentralizacia uflebamosilebaTa gansaxorcileblad TviTmmarTvelobisTvis aucile- beli finansebis gadacemas gulisxmobs. - 10 -
  • 12.
    2.1.2. decentralizaciis funqciebida sferoebi demokratiul saxelmwifoebSi adgilobrivi TviTm- marTvelobis organoebs ori funqcia eniWeba: 1. momsaxurebis gaweva _ yoveldRiuri saWiroebis (ad- gilobriv doneze administrireba, komunaluri mom- saxureba, sayofacxovrebo problemebis mogvareba, minimaluri socialuri garantiebis uzrunvelyofa) dakmayofileba bevrad ufro efeqtianad xorciel- deba adgilobrivi TviTmmarTvelobebis mier. saer- TaSoriso praqtika gviCvenebs, rom swored am gziT miiRweva momsaxurebis gawevis rogorc efeqturobis, ise efeqtianobis (swori saqmis keTeba da saqmis sworad keTeba) maRali xarisxi. 2. mosaxleobasTan siaxlove _ centraluri xelisuf­ lebisgan gansxvavebiT, adgilobrivi TviTmmarTveloba yoveldRiur urTierTobaSia moqalaqeebTan da gamox- atavs uSualod maT interesebs. es gansakuTrebiT naT- lad Cans mcire zomis dasaxlebebSi, sadac mosaxleo- bis mniSvnelovani nawili erTmaneTs piradad icnobs da amitom adgilobrivi xelisuflebis qmedeba bevrad gamWvirvalea. Tu centraluri xelisuflebis xelmZ- RvanelebTan yoveldRiuri Sexvedra rigiTi moqalaq- isTvis SeuZlebelia, mas SeuZlia mudmivi kontaqti iqonios mis mierve arCeuli adgilobrivi TviTmmarT- velobis warmomadgenlebTan, kanonis farglebSi gan- axorcielos maTze zedamxedveloba, akontrolos am ukanasknelTa saqmianoba da uSualod CaerTos gadaw- yvetilebis miRebis procesSi. am ori umTavresi funqciis garda, axali demokrati- is qveynebSi decentralizaciisa da adgilobrivi TviTm- marTvelobis gaZlierebis procesi kidev or damatebiT mizans isaxavs: - 11 -
  • 13.
    1. adgilobrivi politikurielitis Seqmna _ adgilo- brivi ekonomikuri Tu politikuri klanebis arsebo- ba totalitaruli sistemis memkvidreobaa. swored am klanebis transformacia da maT nacvlad politikuri elitis (am sityvis yvelaze pozitiuri gagebiT) war- moSoba aucilebelia, rogorc politikuri partiebis adgilobrivi kadrebis zrdis (da am gziT politi- kuri pluralizmis gaZlierebis), ise sajaro moxele- Ta kvalificiuri korpusis CamoyalibebisTvis. ro- gorc wesi, qveynis politikuri elita Tu mmarTveli biurokratia Tavis aRmasvlas swored adgilobrivi donidan iwyebs. 2. decentralizaciis procesi dezintegraciis winaaRm- deg _ gamocdileba gviCvenebs, rom municipalitetebi- saTvis Zalauflebis gadacema eTnikuri, religiuri Tu sxva saxis umciresobaTa kanonieri uflebebis adgilebze dakmayofilebis saSualebad iqca. aman saerTo erovnul interesebs araTu avno, aramed qvey- nebis SigniT integraciuli procesebis gaZlierebas Seuwyo xeli. decentralizaciis procesi TavisTavad uzarmazari Temaa da mTel rig sakiTxebs moicavs:  administraciul-teritoriuli mowyoba _ Tu konkre- tulad sad, ra doneebze da ra geografiul garemoSi xorcieldeba TviTmmarTveloba;  TviTmmarTvelobis organoTa formirebis (arCevnebi) da saqmianobis (struqtura da regulaciebi) wesi _ Tu rogor xorcieldeba TviTmmarTvelobaze dakisrebu- li movaleobebi;  uflebamosilebaTa gamijvna _ uSualod ra funqciebis ganxorcieleba ekisreba TviTmmarTvelobis struq- turebs; - 12 -
  • 14.
     finansuri daqonebrivi sakiTxebi _ Tu ra saSualebiT axorcielebs adgilobrivi xelisufleba Tavis ufle- bamosilebas;  saxelmwifo da sazogadoebrivi zedamxedvelobis formebi _ Tu vin akontrolebs TviTmmarTvelobaTa saqmianobas;  gadawyvetilebis miRebis procesSi sazogadoebis monaw- ileoba _ Tu ramdenad adekvaturad pasuxobs TviTm- marTveloba sazogadoebriv saWiroebebs. 2.2. administraciul-teritoriuli reformebi da TviTmmarTvelobis sferoSi arsebuli mdgomareoba 2.2.1. TviTmmarTveloba saqarTveloSi istoriulad (winaistoriul, antikur Tu Sua sauku- neebis periodebSi) saqarTveloSi administraciul-ter- itoriuli dayofis ori donis gamoyofa aris SesaZle- beli. esenia: adgilobrivi (e.w. pirveli anu qveda _ qa- laqi, daba, Temi, sofeli) da Sualeduri (anu regionuli _ mxare, kuTxe, provincia) doneebi. maT aerTianebda erTi saerTo principi _ isini iqmneboda garkveuli erTiani ekonomikuri Tu geografiuli pirobebis mqone terito- riebze. ucxoelTa batonobis periodSic calkeul pro- vinciaTa sazRvrebi TiTqmis ucvleli rCeboda. bune- brivia, calkeul administraciul erTeulTa sazRvrebis ucvleloba ganpirobebuli iyo ara Camoyalibebuli tradiciis urRvevobis surviliT, aramed ekonomikur- geografiuli faqtorebis zegavleniT. dasaxlebul punqtebsa Tu teritoriul erTeulebs gaaCndaT TavianTi mmarTvelobis sistemac. TemebSi da - 13 -
  • 15.
    calkeul soflebSi esiyo uxucesTa da mamasaxlisTa instituti, romelmac (garkveuli saxecvlilebebiT) XX saukunis dasawyisamde iarseba. qalaqisTvis ufro rTuli da sistematizebuli mmarTvelobis formebi iyo damaxasi- aTebeli. Sua saukuneebis saqarTvelos qalaqTa umravle- sobaSi moqmedebda kargad organizebuli da sistematize- buli biurokratiuli aparati (bizantiisa Tu maxlobeli aRmosavleTis qveynebis msgavsad), Zlierdeboda mesame wodebac, Tumca saqarTveloSi, mcire gamonaklisis gar- da (Tbilisi, XI-XII ss mijna), ar Camoyalibebula sruli TviTmmarTveloba dasavleT evropis komunebis msgavsad. administraciul-teritoriuli erTeulebis zeda donis (mxareebis) cvlilebis procesi kidev ufro meti konservatizmiT xasiaTdeba. Tanamedrove istoriuli kuTxeebis umravlesobis sazRvrebi, ZiriTadad, Zv.wT. II aTaswleulSi Camoyalibda. es teritoriebi saqarTvelos saxelmwifoebriobis arsebobis mTel manZilze xan da- moukidebel politikur gaerTianebebs warmoadgendnen, xanac erTiani qarTuli saxelmwifos Semadgenel nawi- lebs. ruseTis imperiis mier saqarTvelos aneqsiis Semdeg, 1801 wlidan moyolebuli, mniSvnelovani cvlilebebi mox- da qveynis administraciul-teritoriul mowyobaSi. XIX saukuneSi ganxorcielebuli reformebis Sedegad, aTamde istoriuli mxaris nacvlad, Seiqmna 20 mazra. mazrebis sazRvrebi ZiriTadad emTxveoda istoriuli olqebis sazRvrebs. dasaxlebuli punqtebis doneze mniSvnelovani cvlilebebi ar momxdara, Tu ar CavTvliT XIX saukunis 40-60-ian wlebSi SedarebiT msxvil qalaqebSi SezRuduli TviTmmarTvelobis SemoRebis faqts (TbilisSi 1840 wlis 10 agvistodan, sxva msxvil qalaqebSi _ 1874-dan). saqarTvelos demokratiuli respublikis arsebobis periodSi (1918-1921), 1919 wels qveyanaSi pirveli de- mokratiuli municipaluri arCevnebi swored mazrebis - 14 -
  • 16.
    bazaze Catarda proporciulisistemiT. xolo arCeuli organoebi asrulebdnen rogorc TviTmmarTvelobis, ise adgilobrivi saxelmwifo mmarTvelobis funqciebs. cen- tralur xelisuflebas adgilebze araviTari struqtura ar gaaCnda da TviTmmarTvelobis sistemas eyrdnoboda. sabWoTa periodSi (1920-1930-iani wlebi) mazrebis sistema gauqmda da saqarTvelo daiyo raionebad. raione- bi zomiT bevrad Camouvardeboda rogorc istoriul mxareebs, ise mazrebs. raionTa raodenoba xSirad icvle- boda. sabWoTa periodis kanonmdebloba ar cnobda ufle- bamosilebaTa mkafiod gamijvnis princips. yvela donis warmomadgenlobiT da aRmasrulebel xelisuflebas iu- ridiulad erTnairi uflebebi gaaCnda. am garemoebam, totalitaruli da erTpartiuli sistemis kolafsis pe- riodSi, e.w. `kanonTa omis~ saxe miiRo da centralur, regionul Tu adgilobriv xelisuflebebs Soris winaaR- mdegobis gaZlierebas Seuwyo xeli. 2.2.2. damoukideblobis periodi sabWoTa kavSiris daSlis momentisTvis saqarTveloSi iyo ori avtonomiuri respublika, 65 raioni da 4 saqa- laqo zona, 13 respublikuri daqvemdebarebis qalaqi da 942 sasoflo sabWo (sul 4603 dasaxlebuli punqti, maT Soris, 51 qalaqi da 61 daba). sabWoTa kavSiris daSlis Semdeg saqarTveloSi sazogadoebrivi cxovrebis mTel rig sferoebSi ganxor- cielebuli Zireuli Zvrebis miuxedavad, qveynis TviTm- marTvelobis sistemaSi mniSvnelovani cvlileba ar momx- dara, Tumca, 1991 wels pirveli adgilobrivi arCevnebi Catarda. 1993 wlis oqtombridan qveyanaSi daiwyo saxelmwifos meTauris rwmunebulisa da samxareo administraciebis - 15 -
  • 17.
    institutebis SemoReba. 1993-95wlebSi qveyana, avtono- miuri respublikebis garda, daiyo cxra de facto mxared, sadac dainiSna saxelmwifos meTauris/prezidentis rw- munebuli. amave periods ganekuTvneba axali tipis admin- istraciuli erTeulis, e.w. specialuri Temebis, Seqmna konfliqtis zonebSi (eredvis, qurTis da TiRvis Temebi yofili samxreT oseTis, xolo aJaris Temi _ afxazeTis teritoriaze), romlebic Tavisi statusiT garkveul- wilad gauTanabres raionebs. 1995 wels miRebul iqna saqarTvelos konstitu- cia, sadac Riad darCa qveynis teritoriuli mowyobis sakiTxi. konstituciis me-2 muxlis me-3 punqtSi aRin- iSna, rom saqarTvelos saxelmwifoebrivi teritoriuli mowyoba ganisazRvreba konstituciuri kanoniT, ufle- bamosilebaTa urTierTgamijvnis principis safuZvelze, qveynis mTel teritoriaze saqarTvelos iurisdiqciis srulad aRdgenis Semdeg. 1998 wels adgilobrivi TviTmmarTvelobis arCevnebi Catarda saqarTvelos 1031 administraciul erTeulSi (971 TviTmmarTvel (sofeli, Temi, daba, qalaqi) da ad- gilobriv mmarTvelobiT (6 qalaqi, romelic ar Sedioda raionis SemadgenlobaSi da raionebi) erTeulSi. gatare- buli cvlilebiT gauqmda e.w. qalaqis zonebi (statusiT gauTanabrdnen raionebs). aseve, gauqmda qalaqebis dayo- fa respublikuri, avtonomiuri respublikuri da adgi- lobrivi mniSvnelobis qalaqebad. 1999-2002 wlebSi ganxorcielda administraciul- teritoriuli cvlilebebi. ZiriTadad, moxda soflebis gamoyofa Temebidan da Seiqmna 27 axali administraciuli erTeuli. Sesabamisad, 2002 wlis 2 ivniss arCevnebi Cat- arda 998 TviTmmarTvel erTeulSi. 2001 wels saqarTvelos kanonSi `adgilobrivi TviT- mmarTvelobisa da mmarTvelobis Sesaxeb~ Sesworebebis Sedegad, SedarebiT gaimijna funqciebi xelisuflebis - 16 -
  • 18.
    doneebsa da ganStoebebs(warmomadgenlobiTi da aRmas- rulebeli) Soris, magram xelisuflebaSi politikuri nebis deficitis gamo, sakanonmdeblo xarvezebis sruli gamosworeba ver moxerxda. 2005 wlisTvis saqarTvelos teritoriul mowyobaSi de facto arsebobda sami done: a) zeda (e.w. regionaluri) done _ 9 regioni, romlebic de facto arsebobda, Tumca, maTi arseboba ar iyo da- kanonebuli; maTTan erTad, SesaZloa, pirobiTad mov- ixsenioT dedaqalaqi _ Tbilisi (romlis statusic regulirdeboda calke kanoniT), aseve, afxazeTisa da aWaris avtonomiuri respublikebi; b) saSualo done _ 60 raioni da eqvsi qalaqi (soxumisa da cxinvalis CaTvliT), romlebic ar Sedioda raionis daqvemdebarebaSi. raionuli done, kanonmdeblobis Tanaxmad, warmoadgenda saxelmwifo mmarTvelobis struqturas; g) qveda done _ 1004 erTeuli (sofeli, Temi, daba, qa- laqi). es iyo erTaderTi, iuridiulad dakanonebuli TviTmmarTvelobis done. 2006 wels ganxorcielda arsebiTi cvlileba TviT- mmarTvelobis teritoriuli safuZvlebis gansazRvris procesSi: adgilobrivi TviTmmarTvelobis arCevnebis Sedegebis oficialurad gamocxadebis dRidan saer- Tod gauqmda qveda done (sofeli, Temi, daba, qalaqi) da erTaderT, municipalur, TviTmmarTvel-teritoriul erTeulad yofili raionebis farglebSi formirebuli municipaliteti gamocxadda. 2004-2006 wlebSi mTeli rigi sakanonmdeblo aqtebis miRebis Semdeg, 2006 wlis 5 oqtombers Catarda saqarTvelos istoriaSi rigiT mexuTe (1919, 1991, 1998, 2002 arCevnebis Semdeg) adgi- lobrivi arCevnebi. Sedegad, saqarTveloSi miviReT 69 municipaliteti (Tbilisis CaTvliT), xolo 2008 wlis - 17 -
  • 19.
    movlenebis Semdeg okupirebultertoriebze aRmoCnda 5 municipaliteti _ eredvi, qurTa, TiRvi, aJara da ax- algori. amJamad saqarTveloSi 64 municipaliteti funq- cionirebs. 2.2.3. arsebuli viTarebis analizi saqarTvelo dRes saxelmwifos Camoyalibebis pro- cesSi imyofeba. am procesSi gamoikveTa mravali prob- lema, romelTa mougvareblobam qveynis ganviTarebis mniSvnelovani mimarTulebebi, faqtobrivad, CixSi Seiyva- na. gardamaval periodSi qveyanaSi mimdinare cvlilebebis erT-erT ZiriTad mimarTulebas decentralizebuli da realur TviTmmarTvelobaze damyarebuli institutebis Camoyalibeba warmoadgens. Tu erTgvarad SevajamebT ukanaskneli 20 wlis ganma- vlobaSi decentralizaciis sferoSi mimdinare proces- ebs, SegviZlia davaskvnaT, rom:  ver Seiqmna demokratiuli marTvis formebi adgilo- briv doneze;  arsebuli marTvis principebi adgilobriv doneze ver uzrunvelyofs socialur-ekonomikur ganviTare- bas, gansakuTrebiT, gadaWarbebuli centralizaciis fonze;  qveyanas ar gaaCnia TviTmmarTvelobis reformis grZelvadiani xedva. qveyanaSi sxvadasxva periodSi, sxvadasxva intensivo- biT mimdinare reformebi urTierTwinaaRmdegobiT xas- iaTdeba _ xSirad xdeba erTxel aRebuli kursis cvla centralizaciisa Tu decentralizaciis mimarTulebiT: Tu SevadarebT 1991, 1998, 2002 da 2006 wlebis modelebs, davinaxavT, rom adgilobrivi xelisuflebis uflebebi - 18 -
  • 20.
    xan izrdeboda, xanmcirdeboda. magaliTisTvis: Tu 1998 wels raionul dones marTvis realuri berketebi gaaCnda, 2002 wlidan misi saqmianoba mxolod formaluri iyo (e.w. asocirebuli sakrebuloebis modeli), xolo 2006 wels raionuli done TviTmmarTvelobis erTaderT doned ga- mocxadda. SeniSvnis saxiT: saqarTvelos zomis evropul qveynebSi, rogorc wesi, 2 subnacionaluri done (regio- nuli da municipaluri) arsebobs (ix. danarTi 1). situacias arTulebs is garemoebac, rom qarTul sazogadoebas jer kidev mkafiod ara aqvs warmodgenili adgilobrivi TviTmmarTvelobis roli da funqciebi. `vardebis revoluciis~ Semdeg adgilobrivi TviTm- marTvelobis sferoSi Tavi iCina ara decentralizaciis, aramed centralizaciis tendenciam. 2005 wels ganxor- cielebulma administraciul-teritoriulma refor- mam TviTmmarTvelobis qveda donis (qalaqebis, dabebis, Temebisa da soflebis doneze arsebuli) gauqmebam mo- saxleoba mniSvnelovnad daaSora mmarTvelobis orga- noebs. amave dros, reformis Sedegad, mkveTrad SeizRuda TviTmmarTvelobaTa uflebamosileba da sakuTari finans- uri baza, ramac adgilobrivi TviTmmarTveloba, rogorc politikuri, ise administraciuli da finansuri kuTxiT, centralur xelisuflebaze srulad damokidebuli gaxa- da. amasTan, Tu sawyis etapze (2005-2007 wlebi), aRniSnuli procesi araformalur doneze mimdinareobda, 2007 wli- dan ukve sakanonmdeblo normebSic iwyebs asaxvas. xelisuflebis centralizacia kidev ufro gaZlier- da 2009-2010 wlebSi. am periodidan moyolebuli, adgi- lobrivi TviTmmarTvelobis SezRudvasTan erTad, iwyeba ara mxolod decentralizaciis, aramed dekoncentraciis sapirispiro procesic. moxda mTeli rigi saxelmwifo in- stitutebis (iusticiis saministro, ganaTlebisa da mec- nierebis saministro) teritoriuli organoebis gauqmeba an/da maTi uflebamosilebis Sekveca. - 19 -
  • 21.
    adgilobrivi TviTmmarTvelobis rolisdaknineba Cans yvela im mimarTulebiT, romelic aCvenebs qveyanaSi decentralizaciis ganviTarebis dones:  sakanonmdeblo baza _ konstituciis axali redaqciiT formalurad ganmtkicda TviTmmarTvelobis saqmiano- bis Tavisuflebis garantiebi, magram kanonmdeblobis analizi gviCvenebs, rom kanonebi sul ufro da ufro xSirad ewinaaRmdegeba konstituciiT deklarirebul principebs da erTmaneTsac. amave dros, praqtikaSi xelisufleba xelmZRvanelobs Cveulebrivi kanonebi- sa da sxva sakanonmdeblo aqtebis, da ara konsti- tuciuri debulebebis, moTxovnebiT. Camouyalibebe- li da Sinaganad winaaRmdegobrivi sakanonmdeblo ba- zis pirobebSi, adgilobrivi mmarTvelobis praqtika daSorebulia kanonmdeblobis moTxovnebs da kanoniT gansazRvruli mmarTvelobiTi urTierTobebis adg- ils araformaluri urTierTobebi da patron-klien- telisturi qselebi ikavebs;  TviTmmarTvelobis struqtura _ adgilobrivi xe- lisufleba srulad kontroldeba centraluri xe- lisuflebis mier. miuxedavad imisa, rom adgilebze moqmedebs faqtobrivad monopartiuli (`erTiani na- cionaluri moZraoba~) warmomadgenlobiTi struq- turebi, centri sul ufro da ufro aZlierebs formalur da araformalur kontrols rogorc sax- elmwifo zedamxedvelobis, ise qonebis marTvis, biu- jetebis damtkicebis da sxva mimarTulebebiT, riTac arRvevs saerTaSoriso valdebulebebiT (`adgilo- brivi TviTmmarTvelobis Sesaxeb~ evropuli qartia) nakisr subsidiarobis princips;  uflebamosilebis ganxorcieleba _ saerTaSoriso samarTlebrivi aqtebiTa da praqtikiT TviTmmarTv- elobaTaTvis gadacemuli uflebebis ganxorcieleba - 20 -
  • 22.
    sruladaa damokidebuli centralurixelisuflebis gadawyvetilebebze, rogorc marTvis, ise saWiro resursebiT uzrunvelyofis mxriv. miuxedavad imisa, rom wlidan wlamde izrdeba adgilebze gansaxor- cielebeli saqmianobis dafinanseba, mcirdeba TviT- mmarTvelobaTa mier damoukidebeli gadawyvetile- bebis miRebis xarisxi. calkeuli programebis dageg- mvisa da maTi sabiujeto uzrunvelyofis Sesaxeb gadawyvetileba centralur xelisuflebaSi miiReba. mcirdeba adgilobrivi TviTmmarTvelobis eqskluz- iur uflebamosilebaTa isedac mcire CamonaTvali da xdeba maTi miTviseba centraluri xelisuflebis mier;  ekonomikuri safuZvlebi _ qveyanaSi ar ganxorciele- bula fiskaluri decentralizacia. ufro metic, xdeba Semosavlis sul ufro da ufro meti wyaros koncentrireba centraluri xelisuflebis xelSi. mcirdeba adgilobriv TviTmmarTvelobaTa sakuTari Semosavlebis odenoba. Wianurdeba da ufro rTul- deba (ara marto praqtikaSi, aramed ukve sakanonmdeb- lo donezec) adgilobrivi TviTmmarTvelobebisTvis qonebis gadacemis procesi;  sazogadoebrivi momsaxureba _ saxelmwifo, qveynis masStabiT, axorcielebs mTel rig msxvil, ZviradRi- rebul infrastruqturul programebs, romelTa nawilis Sesrulebac TviTmmarTvelobebis ufle- bamosilebis sferos ganekuTvneba. TviTmmarTvelo- bebi an saerTod ar arian CarTulni am procesSi, an, faqtobrivad, am momsaxurebis adgilobriv gamtarebs warmoadgenen. dagegmvisa da ganxorcielebis proces- Si, rogorc wesi, ar xdeba adgilobriv Tavisebure- baTa gaTvaliswineba, rac negatiurad aisaxeba Sede- gebis xarisxze da, amave dros, mniSvnelovnad aZvirebs produqtis/momsaxurebis Rirebulebas. kvlav daba- - 21 -
  • 23.
    lia sazogadoebrivi momsaxurebisgawevis xarisxi. sazogadoebrivi momsaxurebis sferos ukontrolo, xSirad ki monopolizebuli, komercializacia iwvevs fasebis permanentul zrdas. saxelmwifos mier in- frastruqturaSi investirebuli xarjebi ver iZleva saTanado efeqts;  sazogadoebis CarTuloba _ mimdinare cvlilebeb- ma gaarTula TviTmmarTvelobis ganxorcielebisas sazogadoebis CarTvis isedac susti procesi. TviTm- marTvelobis raionul doneze atanam municipaluri organoebi kidev ufro daaSora sazogadoebas. Sede- gad izrdeba sazogadoebis gaucxoeba adgilobrivi TviTmmarTvelobebisgan. centralizaciis procesis gaZlierebas saqarTveloSi Tavisi mizezebi gaaCnia. pirvel yovlisa, gasaTvaliswine- belia is, rom, tradiciulad, arc erTi centraluri xe- lisufleba, gansakuTrebiT, revoluciis gziT mosuli, ar aris decentralizaciis momxre da miiswrafis sakuTar xelSi Zalauflebis maqsimaluri koncentraciisken. bolo wlebSi qveyanaSi TandaTanobiT damZimebu- li politikuri, socialuri Tu ekonomikuri situa- ciis fonze (2007 wlis politikuri krizisi, 2008 wlis agvistos omi ruseTTan, msoflio ekonomikuri krizisis zegavlena da sxv.), centraluri xelisufleba TandaTan zRudavs adgilebze TviT sakuTari, mmarTveli partiis wevri moxeleebis uflebamosilebebs. amJamad Zneli saTq- melia, es adgilobrivi (Tundac saxelisuflebo) elitis mimarT undoblobis maCvenebelia, Tu centraluri xe- lisuflebis mier Zalauflebis maqsimaluri koncentra- ciis survils warmoadgens. formalurad, decentralizaciis procesis Seferxeba kvlav mis nakleb prioritetulobas ukavSirdeba. ape- lireba xdeba qveynisTvis sxva, ufro mniSvnelovani sakiTxebis gadaWris saWiroebaze. - 22 -
  • 24.
    2.2.4. TviTmmarTvelobis sferoSisaqarTvelos saerTaSoriso valdebulebebi 2002 wlis 23 maiss saqarTvelo SeuerTda `adgilobri- vi TviTmmarTvelobis evropul qartias~ da 2004 wlis 26 oqtombers moaxdina misi ratifikacia (ZalaSi Sevida 2005 wlis 1 aprils). parlamentis mier miRebuli rezoluciiT, saqarTvelo qartias SeuerTda daTqmebiT, amasTan, igi ar SeerTebia yvela muxls/punqts. kerZod, saqarTvelo ar SeerTebia qartiis me-4 muxlis me-6 punqts, me-5 muxls, me-6 muxlis me-2 da me-9 punqtebs, me-10 muxlis me-2 da me-3 punqtebs: xelisuflebis adgilobrivi organoebis ufle- bas gaerTianebaze (saerTaSoriso asociaciebis CaTvliT) saerTo interesebis xelSewyobisTvis da msgavs sazoga- doebriv organizaciebTan TanamSromlobisTvis. qartias, rogorc saerTaSoriso aqts, upiratesi iu- ridiuli Zala aqvs qveynis Sida kanonmdeblobis mimarT da konstituciis Semdgom upiratesi uflebiT sarge- blobs. saqarTvelos organuli kanoni `adgilobrivi TviTmmarTvelobis Sesaxeb~ eyrdnoba saqarTvelos kon- stituciasa da evropuli TviTmmarTvelobis qartias, rogorc sabaziso safuZvlebs. kanonmdeblobis mixedviT (ix. kanoni `adgilobrivi TviTmmarTvelobis organoebis saqmianobis saxelmwifo zedamxedvelobis Sesaxeb~ da sxv.), yvela axali sakanon- mdeblo iniciativis erT-erTi umTavresi mizani qarTuli kanonmdeblobis qartiasTan SesabamisobaSi moyvanaa. amave dros, arsebobs Seusabamobebi saqarTvelos kanon- mdeblobasa da qartias Soris. saqarTvelos normatiuli aqtebiT dadgenili mTeli rigi normebi ewinaaRmdegeba an qartiis calkeul muxlebs, an qartiis suliskveTebas. viTarebas kidev ufro amZimebs is garemoeba, rom qveynis marTvis praqtikaSi damkvidrda sakanonmdeblo regulaciebisgan gansxvavebuli midgomebi. amdenad, er- Tia qartiis da saqarTvelos erovnuli kanonmdeblobis - 23 -
  • 25.
    Sesabamisoba, xolo meore_ Tu ramdenad sruldeba praq- tikaSi qartiis is ZiriTadi moTxovnebi, risi Sesrulebis valdebulebac saqarTvelos aqvs aRebuli. praqtikaSi `adgilobrivi TviTmmarTvelobis Sesaxeb~ evropuli qa- rtiis umetesi punqtebi irRveva da saerTod dabalia adgilobriv TviTmmarTvelobebSi qartiis gacnobierebis done. amas isic erTvis, rom, rogorc qveynis SigniT, ise saerTaSoriso Tanamegobrobis mxridan ar SeiniSneba de- centralizaciis aucileblobis maincdamainc daJinebuli moTxovna. Sesabamisad, xelisuflebis mier ganxorciele- buli sakanonmdeblo Tu struqturuli cvlilebebi moqmed sistemaSi arsebuli calkeuli (xSirad meorex- arisxovani) xarvezebis aRmofxvras isaxavda miznad da ara problemaTa warmomSobi mizezebis safuZvlebis nive- lirebas Zireuli cvlilebebis gziT. zemoTqmuli ar niSnavs, rom saqarTvelos evropeli partniorebi saerTod ar aqceven yuradRebas Cvens qveya- naSi TviTmmarTvelobis sferoSi arsebul situacias. am mxriv aRsaniSnavia evropis sabWos rigi rekomendaciebisa (# 1415 (2005) da # 1477 (2006), rezoluciebi da dokumen- ti # 10779 (2006), romlebic asaxaven saqarTveloSi mimdi- nare reformebis (maT Soris, decentralizaciis sferoSi) suraTs da iZlevian Sesabamis rekomendaciebs. am rekomen- daciebis Sesrulebis aucilebloba aRiarebulia `evropis samezoblo politikis~ samoqmedo gegmis mierac. 2.3. situacia calkeuli sferoebis mixedviT 2.3.1. administraciul-teritoriuli mowyoba 2006 wels ganxorcielebuli gamsxvilebis Sedegebs TvalsaCinod asaxavs municipalitetTa mosaxleobis ode- noba. Tu adre arsebuli pirveli donis TviTmmarTvelo- bebSi saSualod 4354 mcxovrebi iyo, raionis (dRevandeli - 24 -
  • 26.
    municipalitetis) mosaxleobis saSualomaCvenebeli Tbilisis CaTvliT 66235 adamians Seadgens, Tbilisis ga- reSe _ 48380-s. es maSin, roca, rogorc evropis qveynebis absolutur umravlesobaSi, ise rigi ganviTarebuli qveynis (aSS, iaponia da a.S.) municipalitetebSi saSualod 5-dan 25 aTasamde mcxovrebia, xolo evropis qveynebis gasaSualoebuli maCvenebeli 6-7 aTas mcxovrebs Sead- gens. aranakleb araadekvaturad gamoiyureba dReisaTvis arsebuli municipalitetebis teritoriuli sidide. am maCvenebliT saqarTvelo zogi Crdiloevropuli qveynis (skandinavia, ruseTis federacia) gverdiT dgas, miuxeda- vad imisa, rom qveyanaSi CrdiloeTisaTvis damaxasiaTebe- li arc arqtikuli da arc daWaobebuli didi dausaxle- beli sivrceebi ar arsebobs (ix. danarTebi 2 da 3). TviTmmarTvelobis teritoriul safuZvlad raionis arCevis is argumenti, rom TviTmmarTvelobis 1998 wlis modelma ver gaamarTla, araseriozulad gamoiyureba. TviTmmarTvelobam ver imuSava verc 50-kacian sofelSi da verc iseT did qalaqebSi, rogorebicaa foTi, quTaisi da Tbilisi. TviTmmarTvelobebma ver gaamarTla ara maTi teritoriuli simciris, aramed qveyanaSi realuri TviTm- marTvelobis ararsebobis gamo. reformis ganxorcielebisas ZiriTadi aqcenti mo- saxleobasTan siaxloveze unda yofiliyo gakeTebuli. gasaTvaliswinebeli iyo isic, rom ar arsebobs marTvis procesSi mosaxleobis Tanamonawileobisa da, Sesabamis- ad, pasuxismgeblobis ganawilebis tradicia, rac bolo 20 wlis politikuri arastabilurobis erT-erTi mTavari mizezia. TviTmmarTvelobis teritoriuli gamsxvileba unda momxdariyo iq, sadac resursebis simciris gamo TviTm- marTvelobis ganxorcieleba SeuZlebeli iqneboda. amas- Tan, TiToeul dasaxlebaSi arCeviTi organoebis Camoya- libeba unda yofiliyo uzrunvelyofili. - 25 -
  • 27.
    TviTmmarTvelobis qveda donis(sofeli, Temi, daba, qalaqi) gauqmebisa da TviTmmarTvelobis erTaderT doned raionis gamocxadebis Sedegad miviReT:  adgilobrivi TviTmmarTvelobis organoebze saxelm- wifo zegavlenis gaZliereba _ jer araformalurad, xolo Semdeg sakanonmdeblo donezec adgilobriv TviTmmarTvelobebs SeezRudaT mTeli rigi ufle- bamosilebani da dReisaTvis isini, faqtobrivad, cen- traluri xelisuflebis teritoriuli organoebis funqciebs asruleben;  moqalaqeTa umravlesobis ufro meti daSoreba adgil- obrivi TviTmmarTvelobis ganmaxorcielebeli orga- noebidan (gansakuTrebiT, im municipalitetebSi, rom- lebic municipaluri centrisgan daSorebuli bevri mcire dasaxlebisgan Sedgeba) _ Temebisa da calkeuli dasaxlebuli punqtebis doneze TviTmmarTvelobis gauqmebam moqalaqeebi iZulebulni gaxada, sakuTari yoveldRiuri problemebis gadasaWrelad gamsxvile- buli municipalitetebis centrs mimarTon, rac re- gionebSi arsebuli mouwesrigebeli infrastruqtu- ris, geografiuli Taviseburebebisa da gaumarTavi administraciuli meqanizmebis (TviTmmarTvelobaTa uflebebis Sekveca) arsebobis pirobebSi, mTel rig damatebiT problemebs uqmnis moqalaqeebs;  saqalaqo da sasoflo tipis dasaxlebebisagan Sem- dgar municipalitetebSi mosaxleobis gansxvave- buli sazogadoebrivi interesebis arseboba. munici- palitetebis umravlesoba warmoadgens qalaqebis (yo- fili raionuli centrebi) da soflebis erTobliobas. ramdenime municipalitetSi erTze meti qalaqis tipis dasaxlebaa. soflisa da qalaqis tipis dasaxlebebSi mosaxleobis saWiroebebi, interesebi da prioritete- bi erTmaneTisgan gansxvavdeba. aseve gansxvavdeba es - 26 -
  • 28.
    interesebi Tavad sasoflodasaxlebasa da sxvadasxva soflebis erTobliobebs Soris, vinaidan arsebul municipalitetebSi bunebrivad Camoyalibebulia sx- vadasxva geografiuli Tu infrastruqturis zonebi;  adgilobrivi TviTmmarTvelobis organoTa mier ganx- orcielebuli calkeuli saxis momsaxurebis araTana- bari xelmisawvdomoba TviTmmarTvel erTeulSi gaer- Tianebuli sxvadasxva dasaxlebis mosaxleobisTvis _ SezRuduli resursebis arsebobisa da sakuTari, da- moukidebeli Semosavlebis ararsebobis pirobebSi re- gionebSi xSirad xorcieldeba iseTi saxis centrali- zebuli proeqtebi, romelTac araviTari kavSiri ara aqvT realurad arsebul adgilobriv saWiroebebTan;  adgilobrivi TviTmmarTvelobis politizaciis xaris­ xis gadaWarbebuli amaRleba _ TviTmmarTvelobaTa winaSe centri, faqtobrivad, ayenebs erTaderT moT­ xovnas _ arCevnebis periodSi nebismieri xerxebiT (amomrCevelTa mosyidva da daSineba, arCevnebis Sede- gebis falsifikacia) uzrunvelyon mmarTveli parti- isTvis xmebis absoluturi umravlesobis mopoveba;  materialur-safinanso resursebis moculobisa da real- uri ekonomikuri potencialis araadekvaturoba gamsx- vilebuli TviTmmarTveli erTeulis gazrdil ambiciebT- an da moTxovnilebebTan _ is finansuri re­ ursebi, ro- s melic municipalitetebisTvis centridan gamoiyofa, sakmarisi ar aris gamsxvilebul municipalitetTa adgi- lobrivi saWiroebebis dasakmayofileblad;  zecentralizaciis pirobebSi mosaxleoba nebismieri problemis mougvareblobas centralur xelisufle- bas abralebs _ es qmnis adgilobrivi socialur-eko- nomikuri problemebis gadauwyvetelobis zedmetad politizirebis saSiSroebas, riTac umciresobebiT dasaxlebul regionebSi, SesaZloa, xeli Seewyos sepa- - 27 -
  • 29.
    ratistuli tendenciebis gazrdas. administraciuli erTeulebis gamsxvilebis tenden- cia Seexo saqarTvelos dedaqalaqsac. 2000 wlis noember- Si TbilisSi arsebuli 10 raioni meqanikurad dawyvilda 5 raionad (isani-samgoris, mTawminda-krwanisis, vake-sa- burTalos, didube-CuRureTisa da gldani-naZaladevis raionebi), romelTac Tbilisis teritoriis gafarToebis Semdeg daemata kidev ori raioni. TiToeuli maTgani, mo- saxleobis raodenobiT, saqarTvelos sididiT meore qa- laqs _ quTaiss gautolda da mosaxleobis raodenobiT bevrad aRemateba saqarTvelos nebismier municipalitets (saSualod 220 aT. mcxovrebi), maSin, roca evropis mcire qveynebis dedaqalaqTa umetesobaSi administraciuli er- Teulis mosaxleoba meryeobs 30 _ 60 aTasi mcxovrebis farglebSi (ix. danarTi 4). arsebuli cvlilebis negatiuri efeqti ukve aSkaraa. 2008 wels TviT xelisuflebisTvisac ki cxadi gaxda axa- li teritoriuli mowyobis iracionaluri (araefeqturi) xasiaTi. aRniSnulis magaliTad gamodgeba `soflis dax- marebis programis~ amoqmedeba _ centralur xelisufle- bas uwevs xarjis gaweva im programebis dasafinanseblad, romelTa ganxorcieleba, wesiT, adgilobrivi TviTmmarT- velobebis eqskluziur uflebamosilebas unda warmoad- gendes. Sedegad, umravles SemTxvevaSi miviReT sabiujeto Tanxebis araefeqtianad xarjva, rac iwyeba imiT, rom adgi- lobrivi organos nacvlad centri iRebs gadawyvetilebas, ra saxis programebis ganxorcieleba esaWiroeba ama Tu im municipalitets. magaliTad, centraluri xelisuflebis gadawyvetilebiT, municipalitetebSi did Tanxebi ixarje- boda Senobebis fasadebis SeRebvasa da sxva proeqtebze, maSin, roca gadawyvetili ar iyo am dasaxlebebSi wyalmo- maragebisa da sxva elementaruli problemebi. 2005-2006 wlebSi ganxorcielebuli qveynis axali ad- ministraciul-teritoriuli mowyobis reforma miznad - 28 -
  • 30.
    isaxavda adgilobrivi TviTmmarTvelobebisTvisrealuri resursebis gadacemas. sinamdvileSi ki: a) TviTmmarTvelobebs realurad ar miuRiaT sakuTari resursebi da kidev ufro damokidebulni gaxdnen centralur xelisuflebaze; b) isini gamsxvilebis Sedegad kidev ufro daSordnen mosaxleobas. am problemis aRmosafxvrelad kanon- mdebelma teritoriuli organoebis rwmunebulTa Stati SemoiRo. es ver CaiTvleba arsebuli sistemis naklovani mxaris (TviTmmarTvelobis saqmianobaSi mosaxleobis CarTulobis ignorireba) gamosworebad. rwmunebulebs irCevs ara mosaxleoba, aramed niSnavs municipalitetis administracia. amitom isini, Ses- abamisi uflebamosilebisa da resursebis gadacemis SemTxvevaSic ki, ver iqnebian adgilobrivi Temebis mosaxleobis nebis gamomxatvelni; g) momavalSi qveyanaSi regionuli donis SemoRebam re- gionebsa da maT SemadgenlobaSi Semaval ramdenime msx- vil municipalitets Soris SeiZleba garkveuli dapiri- spirebis safuZveli Seqmnas, vinaidan zogierTi munici- paliteti (gori, gardabani, marneuli...) adamianuri da sxva resursebiT zog sust regions (mcxeTa-mTianeTi, guria, raWa-leCxumi-qvemo svaneTi) aRemateba; d) arsebulma sistemam kidev ufro gazarda moqalaqisa da sazogadoebis xelisuflebasTan gaucxoeba. Tuki mo- qalaqes ar ekiTxebian, ra unda gakeTdes mis sofelsa Tu qalaqSi da es wydeba misgan Sors _ centralur xelisuflebaSi, moqalaqes, faqtobrivad, ekargeba motivacia, aqtiuri monawileoba miiRos qalaqis, soflis da, saboloo jamSi, qveynis sazogadoebriv- politikur cxovrebaSi, ris gareSec SeuZlebelia sazogadoebrivad aqtiuri moqalaqisa da, zogadad, samoqalaqo sazogadoebis Camoyalibeba. - 29 -
  • 31.
    2.3.2. TviTmmarTvelobis struqtura,arCevnebi da saqmi- anobis wesi 2010 wels, wina wlebis TviTmmarTvelobis arCevnebis- gan gansxvavebiT, sadac xelisufleba mandatebis garkveul raodenobas opoziciis sasargeblod `Tmobda~, yvela sakrebuloSi didi umravlesoba mmarTvelma partiam _ `erTianma nacionalurma moZraobam~ moipova (proporci- uli mandatebis 85% da maJoritaruli mandatebis 92%). dRevandeli TviTmmarTveloba saqarTvelos istoriaSi arsebuli yvela wina adgilobrivi arCevnebis (1919 wli- dan moyolebuli) Sedegad Seqmnil TviTmmarTvelobebTan SedarebiT yvelaze ufro erTpartiulia, Tu ar CavTvliT sabWoTa periodSi moqmed saxalxo deputatTa sabWoebs. aRniSnuli kidev erTxel metyvelebs mmarTveli par- tiis mier adgilobrivi xelisuflebis srul monopoli- zaciaze. iseT pirobebSic ki, roca adgilobrivi TviTm- marTvelobebi araviTar Zalas ar warmoadgens, central- uri xelisufleba cdilobs, sruli kontroli daawesos maT struqturebze. adgilobrivi TviTmmarTvelobis warmomadgenlobiTi organoa 4 wlis vadiT arCeuli sakrebulo, xolo aRmas- rulebeli organo _ gamgeoba (meria), romlis xelmZR- vanels (gamgebels/mers), sakrebulos biuros mier Catare- buli konkursis Sedegebis mixedviT amtkicebs sakrebulo. sakrebulo tradiciulad, saqarTveloSi adgilobrivi TviTmmarTvelobis warmomadgenlobiTi rgoli aRmas- rulebel StosTan SedarebiT susti iyo. im SezRudul uflebamosilebasac ki, rac TviTmmarTvelobas formal- urad Tu realurad gaaCnda, praqtikaSi aRmasrulebeli Sto axorcielebda. aRniSnuli tendencia dResac, axali sistemis formirebis Semdegac, ganagrZobs arsebobas, ra- - 30 -
  • 32.
    sac mTeli rigimizezebi ganapirobebs:  realuri funqciebis ararseboba _ 1998-2002 wlebSi raionul doneze moqmed sakrebuloebSi bevrad meti interesi iyo warmodgenili (politikuri speqtri, mcire, magram realurad arsebuli uflebebi da Ses- abamisi sakuTari finansuri resursebi), rasac dRevan- del sakrebuloze veRar vityviT. aqtivobis xarisxiT dReisaTvis moqmedi sakrebulo adre arsebul I do- nis (qalaqi, daba, Temi, sofeli) sakrebulos waagavs, romelsac arc realuri funqciebi gaaCnda da arc misi ganxorcielebisTvis saWiro berketebi;  araformaluri (da xSirad formaluri) wnexi _ es wnexi, erTi mxriv, aRmasrulebeli Stos _ meriis/gam- geobis, meore mxriv, centraluri xelisuflebis sx- vadasxva institutis mxridan auaresebs sakrebulos damoukideblobas da efeqturi muSaobis xarisxs;  erTpartiuli sistema _ municipalitetTa nawil- Si mxolod mmarTveli partiaa warmodgenili, rac aZlierebs kidev erTi, damatebiTi, Sidapartiuli zewolis gaCenis albaTobas. mTel rig municipa­ litetebSi ar arsebobs opoziciuri fraqcia, xolo mmarTveli partiis fraqciaTa garda, ramdenime mu- nicipalitetSi Seqmnilia maJoritarTa fraqcia, ro­ melTa wevrebic imave mmarTveli partiis saxeliT gamodiodnen arCevnebze. gamgeoba/meria TviTmmarTvelobis aRmasrulebeli Stos saqmiano- bisTvis damaxasiaTebelia struqturis xelmZRvane- lis (gamgeblis/meris) dominanturi pozicia, romelic gamyarebulia rogorc tradiciiT, ise kanonmdeblobiTa da yoveldRiuri praqtikiT. gamgeoba warmoadgens ara kolegialur organos, aramed sxvadasxva struqturisa - 31 -
  • 33.
    Tu ganyofilebis menejerTaTaTbirs, sadac gadamwyve- ti roli gamgebels/mers eniWeba. magaliTisTvis: gamgeb- els ufleba aqvs, sabiujeto saxsrebis garkveuli nawili sakrebulos daukiTxavad gankargos, rac zrdis sakrebu- los mxridan yovelgvari kontrolis gareSe TviTmmarT- velobis aRmasrulebeli Stos moqmedebis Tavisuflebas. aseTi midgoma sakmaod Zabavs urTierTobas sakrebu- losa da gamgeobas, aseve, sakrebulosa da regionSi sax- elmwifos rwmunebuls/gubernators Soris. es ukanaskne- li, rogorc wesi, urTierTobaSi upiratesobas aniWebs gamgeobas, rogorc saxelisuflebo vertikalis bunebriv gagrZelebas. formalurad, 2010 wels sakrebulos gaezarda ufle- bamosileba _ sakrebulos Tavmjdomare ukve TviTm- marTveli erTeulis umaRlesi politikuri piria da gamgebeli mis winaSea angariSvaldebuli, Tumca, es wesi praqtikaSi xSirad mxolod formaluri xasiaTis matare- belia. sapirispiro suraTs vxedavT q. TbilisSi _ aq xdeba qalaqis meris uflebebisa da legitimurobis xarisxis zrda (pirdapiri arCevnebi) da dedaqalaqis sakrebulos rolis Semdgomi daknineba. teritoriuli organoebi municipalitetTa gamsxvilebis Semdeg, sazogadoebi- sagan TviTmmarTvelobis organoTa daSorebis sakompen- saciod, kanonmdeblobiT Seiqmna gamgeobis teritoriu- li organoebi. gamgeobis/meriis teritoriuli organos xelmZRvaneli gamgeobis/meriis rwmunebulia. rwmuneb- ulebi dainiSnen yvela yofil pirveli donis sakrebu- loSi (daaxloebiT 1000 erTeuli). am instituciam unda moagvaros municipalitetTan (sakrebulo/gamgeoba) cen- tridan daSorebiT mcxovrebi mosaxleobis urTierToba. TviTmmarTveli erTeulis administraciis terito- - 32 -
  • 34.
    riuli erTeulis xelmZRvaneli,romelmac xelisufle- basTan adgilobrivi mosaxleobis interesebis dacvas unda Seuwyos xeli, gamgeobis mier aris daniSnuli da sajaro mosamsaxurea. bunebrivia, rom biurokratiul ierarqias daqvemdebarebuli moxeleebi mosaxleobis ki ara, swored adgilobrivi xelisuflebis aRmasrulebeli Stos interesebs icaven. amasTan, teritoriuli erTeu- lis xelmZRvanelebi iniSnebian mxolod yofili Temebis teritoriebze da ara yvela dasaxlebaSi da daSorebulni arian TemSi arsebuli dasaxlebebis umravlesobas. realurad, rwmunebulebs ar gaaCniaT arc uflebebi da arc finansebi aRniSnuli funqciis Sesasruleblad. maTi kavSiric municipalitetebis centrebTan xSirad Za- lze sustia. saukeTeso SemTxvevaSi ki, rwmunebulebi gam- geobis gadawyvetilebebis adgilobriv mcxovrebTaTvis gacnobas axdenen da ara adgilobrivi interesebis lo- birebas TviTmmarTvelobaSi an, miT umetes, garkveuli momsaxurebis gawevas mosaxleobisaTvis. 2.3.3. TviTmmarTvelobis uflebamosileba TviTmmarTvelobebis uflebamosilebis ganxor- cielebis sferoSi TvalSisacemia centraluri xelisu- flebis sasargeblod subsidiarobis principis ignorire- ba. moqmedi kanonmdeblobis Tanaxmad, TviTmmarTvelo- bebs gaaCniaT sakuTari da delegirebuli uflebamosile- bebi, Tumca, praqtikaSi sakmaod xSiria maTi aRreva. Tu reformamde TviTmmarTvelobebs formalurad mainc gaaCndaT garkveuli uflebamosilebebi, magram ar hqon- daT maTi aRsrulebisTvis saWiro resursebi, 2006 wlis TviTmmarTvelobis arCevnebis Semdeg daiwyo am ufle- bamosilebaTa centraluri xelisuflebisTvis gadacemis procesi, rac sazogadoebrivi momsaxurebis gawevis gaum- jobesebisa da resursebis mobilizebis motiviT xor- cieldeba. - 33 -
  • 35.
    adgilobrivi TviTmmarTvelobebis formaluradTu araformalurad miniWebul uflebamosilebaTa CamonaT- valSi SesaZlebelia 3 jgufis gamoyofa: 1. uflebamosilebebi, romlebic, arc Tavisi bunebiT da arc kanonmdeblobis Tanaxmad, ar warmoadgens adgilobrivi TviTmmarTvelobis sferos, magram re- alurad, saxelmwifos politikidan gamomdinare, maTi ganxorcieleba swored TviTmmarTvelobis organoebs evalebaT. 2. uflebamosilebebi, romlebic, rogorc Tavisi arsiT, ise kanonmdeblobis Tanaxmad, ganekuTvneba adgilo- brivi xelisuflebis uflebamosilebas, magram praq- tikaSi, mokle Tu grZelvadiani politikuri intere- sebidan gamomdinare, nawilobriv an srulad aqvs miT- visebuli centralur xelisuflebas. 3. uflebamosilebebi, romlebic, Tavisi arsiT, ad- gilobrivi TviTmmarTvelobis regulirebis sferos warmoadgens, magram privatizaciis procesSi moxda maTi komercializacia (wyliT, bunebrivi airiT da eleqtroenergiiT mosaxleobis momarageba). adgilo- brivi TviTmmarTvelobebi, bunebrivia, ver erevian komerciuli struqturebis saqmianobaSi, romlebsac saxelmwifosTan aqvT dadebuli xelSekruleba. maT arc tarifebis regulirebaze SeuZliaT zegavlenis moxdena, Tumca, sazogadoebis TvalSi, swored munic- ipalitetebi aRiqmebian maRal tarifze an cud ser- visze pasuxismgeblad. sakuTari uflebamosileba centraluri xelisufleba Tavis kontrols uqvemde- barebs iseT sferoebs, romlebic yvela droSi da yvela ganviTarebul qveyanaSi (TviT sabWoTa periodSic ki) ad- - 34 -
  • 36.
    gilobrivi xelisuflebis prerogativaswarmoadgenda:  adgilobriv TviTmmarTvelobebs CamoerTvaT wyalmo- maragebis sistemebi da maTze kontroli, amave dros, Riad darCa moqmedi sistemebis sakuTrebis sakiTxi. igegmeboda aRniSnul obieqtTa CarTva privatiza- ciis nusxaSi, magram mZime finansur valdebulebaTa (davalianebebi), amortizebuli materialur-teqni- kuri bazisa da metad mcire masStabis gamo msxvil in- vestorTa mozidva ver moxerxda. aman 2008 wlis gan- mavlobaSi saqarTvelos bevr municipalitetSi wyal- momaragebis sferoSi katastrofuli situacia Seqmna. xelisufleba iZulebuli gaxda, kvlav TviTmmarTv- elobebisTvis „daevalebina“ aRniSnuli struqturis dafinanseba, miuxedavad imisa, rom am ukanasknelT aRar gaaCndaT Sesabamisi uflebamosileba;  2010 wlidan TviTmmarTveli erTeulis sakuTar ufle- bamosilebaTa nusxidan amoRebul iqna socialur-eko- nomikuri ganviTarebis prioritetebis damtkicebis uflebamosileba. „sabiujeto kodeqsis“ Tanaxmad, am funqcias, saxelmwifo rwmunebulis administracias- Tan konsultaciiT, axorcielebs TviTmmarTvelobis aRmasrulebeli organo. sakrebulos roli dokumen- tis Sedgenis proceSi formaluria;  iseTi uflebamosilebebi, rogoricaa narCenebis mar- Tva (maT Soris, narCenebis utilizacia) da sxva, gasu- lia TviTmmarTvelobaTa kontrolis sferodan;  TviTmmarTveli erTeulis uflebamosilebis SezRud- vis pirobebis CamonaTvalSi gaCnda damateba, romlis Tanaxmadac, aikrZala „TviTmmarTveli erTeulis mier sakuTari uflebamosilebebis imgvari gamoyeneba, ramac SeiZleba gamoiwvios saxelmwifo organoebis, agreTve, organizaciebisa da dawesebulebebis gamarTuli fun- qcionirebis Seferxeba“. es SezRudva, aseTi saxis - 35 -
  • 37.
    bundovani definiciisas danormatiuli ganmartebis gareSe, qmnis centraluri xelisuflebis mier adgi- lobrivi TviTmmarTvelobis organoebze damatebiTi, SesaZloa, politikuri, zemoqmedebis berkets. am mxriv saqarTvelo kidev ufro daSorda ara mar- to Zveli demokratiis qveynebs (dasavleT evropa, aSS da sxva), aramed CamorCa dsT-s qveynebsac, maT Soris, Tavis kavkasiel mezoblebs. arsebul sistemaSi TviTmmarTveli erTeulis saku- Tari uflebamosilebis nawilis aRsrulebac ki SeuZle- belia, ris magaliTadac kanonmdeblobasa da praqtikaSi arsebuli suraTis dapirispireba gamodgeba. kerZod: 1. municipalitetis uflebamosilebas, uzrunvelyos saxanZro usafrTxoeba, daemata „samaSvelo RonisZie- bebis uzrunvelyofa“, magram TviTmmarTveli er- TeulebisTvis saxanZro usafrTxoebis infrastruq- turis gadacema dRemde ar momxdara. 2. adgilobrivi samgzavro gadazidvebis uflebamosile- ba „regulirdeba saqarTvelos kanonmdeblobiT dad- genili wesiT“, xolo „saavtomobilo transportis Sesaxeb“ da „licenziebisa da nebarTvebis Sesaxeb“ kanonebis Tanaxmad, regularuli samgzavro gadayva- nis nebarTva mxolod saqarTvelos TviTmmarTveli qalaqebisTvis dgindeba. 3. sakuTar uflebamosilebas warmoadgens, agreTve, dasaqmebis xelSewyobis municipaluri programebis damtkiceba, magram, q. Tbilisis garda (programebi: „daiwye biznesi q. Tbilisis meriis daxmarebiT“, „ing- lisuris da kompiuteris ufaso kursebi“, „socialurad daucveli mravalSviliani ojaxebis dasaqmebis pro- grama“), es uflebamosileba versad xorcieldeba (Tavad am programebis efeqturoba calke ganxilvis Temaa). - 36 -
  • 38.
    4. municipaluri arqivisSeqmna da momsaxurebis ta- rifebis dadgena kidev erTi sakuTari damatebiTi uflebamosilebaa, Tumca, „erovnuli saarqivo fon- disa da erovnuli arqivis Sesaxeb“ kanonis Tanaxmad, saarqivo fondze pasuxismgebeli kvlav mxolod ius- ticiis saministroa. sakuTari arqivis droebiT Senax- visTvis TviTmmarTvelobebi saqarTvelos erovnul arqivs 2010 wlidan momsaxurebis solidur safasurs uxdian. amasTan, xSiria TviTmmarTvelobis xelSi darCenil uflebamosilebaTa ganxorcielebaSi (keTilmowyoba, ad- gilobrivi gzebi) saxelmwifos Careva da „saxelmwifos saxeliT“ TviTmmarTvelobebis SezRuduli finansebis xarjze calkeuli programebis dafinanseba. delegirebuli uflebamosileba ukeTesi mdgomareoba arc delegirebul ufle- bamosilebaTa ganxorcielebis procesSia. problemas aq dargobrivi kanonmdeblobis (daaxloebiT 50-mde sakanonmdeblo aqti) dauxvewaoba warmoadgens. ro- gorc wesi, es kanonebi winaaRmdegobaSi modis organuli kanonis debulebebTan. seriozuli winaaRmdegobebia, erTi mxriv, „aWaris avtonomiuri respublikis statu- sis Sesaxeb“ konstituciur kanons (TviTmmarTvelobis uflebamosilebaTa gamijvna aWaris avtonomiur respub- likaSi), „saqarTvelos dedaqalaqis _ Tbilisis Sesaxeb“ kanonsa da, meore mxriv, saqarTvelos konstituciasa da „adgilobrivi TviTmmarTvelobis Sesaxeb“ organul kanons Soris. maSin, roca centraluri xelisufleba, gansakuTrebiT, winasaarCevno periodSi, sul ufro da ufro aqtiurad ereva TviTmmarTvelobaTa sakuTar uflebamosilebaSi (adgilobrivi gzebis dageba, fasadebis SeRebva, xidebis - 37 -
  • 39.
    aRdgena da sxv.),yoveldRiur praqtikaSi xSiria munici- palitetebis mier centraluri xelisuflebis ama Tu im uflebamosilebis ganxorcielebis precedenti. 2009 wlis martSi TviTmmarTvel erTeulebs „mieni- WaT“ droebiTi uflebamosileba, daafinanson central- uri xelisuflebis is uflebamosilebani, romlebic ar ganekuTvneba arc sakuTar da arc delegirebul ufle- bamosilebebs (aRniSnuli uflebamosilebis vada 2013 wlamde gagrZelda). Sedegad, municipalitetebSi xde- ba sabiujeto saxsrebis aramiznobrivi xarjva. amasTan, aseTi xarjebis gaweva TiTqmis ucvlelad, erTdroulad da paralelurad xdeba TiTqmis yvela municipalitetSi (policiis ganyofilebebis, saqarTvelos parlamentSi arCeuli maJoritari deputatis biuroebis, jandacvis, zogadi ganaTlebis da a.S. xarjebis dafinanseba), rac imaze metyvelebs, rom aRniSnuli aqtivobebi „zemodan“ aris nakarnaxevi da sanqcirebuli. es xdeba maSin, roca adgilobriv TviTmmarTvelobebs daufinansebeli rCebaT sakuTari eqskluziuri ufle- bamosilebebi. xarjebis udidesi nawili TviTmmarTvelo- bis aparatisa da sxva, erovnuli donis programebis xel- Semwyobi xarjebis dafinansebas xmardeba. amdenad, adgi- lobriv TviTmmarTvelobaTa mier realur ganviTarebaze orientirebuli programebis dafinanseba ar xorcield- eba. adgilobriv TviTmmarTvelobaTa umetesobaSi mou- wesrigebelia infrastruqtura, mwiri Tanxebi ixarjeba sazogadoebriv RonisZiebebze. mZime suraTia sazogadoebisTvis momsaxurebis gaw- evis sferoSic. momsaxurebis sferos komercializacia am SemTxvevaSi saukeTeso gamosavalia. Tumca, monopolisti provaiderebis gaZliereba da kvalificiuri kadrebis de- nadoba, fasebis ganuxreli zrdis fonze, momsaxurebis dabali kulturis SenarCunebas uwyobs xels. aseT pirobebSi adgilobrivi TviTmmarTvelobis fun- - 38 -
  • 40.
    qcia adgilobrivi mosaxleobisyoveldRiuri intere- sebis dacva unda iyos, magram amJamad es gadaulaxav amocanas warmoadgens. adgilobriv xelisuflebas kerZo kompaniebze zemoqmedebis araviTari berketi ar gaaCnia. municipalitetebs momsaxurebaze (wyalmomarageba da kanalizacia,) tarifis kontrolis uflebac ki CamoerT- vaT. 2.3.4. TviTmmarTvelobis ekonomikuri safuZvlebi vinaidan qveyanaSi ar aris Camoyalibebuli ekonomi- kis ganviTarebis mwyobri strategia, mizerulia rogorc TviTmmarTvelobaSi Cadebuli realuri investiciebi, ise TviTmmarTvelobaTa sakuTari Semosavlebi. SezRudu- li finansuri da administraciuli resursebis piro- bebSi TviTmmarTvelobebi survilis SemTxvevaSic ki ver moaxerxeben municipalitetebis ekonomikuri politikis formirebaze realuri gavlenis moxdenas. adgilobrivi TviTmmarTvelobebis Semosavlebis zrda saqarTveloSi bolos gatarebuli administraci- ul-teritoriuli reformis umTavres mizans warmoad- genda. reformis avtorebi Tanaxmani iyvnen, Seemcire- binaT adgilobrivi demokratiisa da mosaxleobasTan siaxlovis xarisxi, Tu gamsxvilebuli TviTmmarTvelo- bebi miaRwevdnen realur finansur mdgradobas da Se- Zlebdnen efeqturi sazogadoebrivi momsaxurebis gaw- evas. qveda donis, „susti“ municipalitetebis gauqmebisa da TviTmmarTvelobaTa yofil raionul doneze atanis Sem- deg naTeli gaxda, rom centri ukve axal, gamsxvilebul TviTmmarTvelobaTa uflebamosilebisa da resursebis Semcirebasac iwyebs. - 39 -
  • 41.
    cxrili 1. adgilobrivibiujetebis sakuTari sagadasaxado Semosavlebis wili mTlian Sida produqtTan da konsolidirebul biujetTan mimarTebaSi (%) konsolidirebul mSp-Tan wlebi biujetTan mimarTebaSi (%) mimarTebaSi (%) 2003 12,0 30,0 2004 6,1 23,3 2005 5,9 20,1 2006 4,9 14,7 2007 5,1 14,1 2008 2,5 6,0 2009 2,3 6,3 2010 0,8 2,3 mTliani Sida produqtisa da, gansakuTrebiT, saxelm- wifo biujetis zrdis miuxedavad (aRniSnul wlebSi sax- elmwifo biujeti 11-jer da metad gaizarda), mcirdeba adgilobrivi TviTmmarTvelobis sakuTari sagadasaxdo Semosavlebi absolutur maCvenebelSic: 2004 wels _ 596,9 mln lari, xolo 2010 wels _ 155,3 mln lari. amasTan, sakuTari sagadasaxado Semosavlebis 66,7% xuT TviTmmarTvel qalaqze modis da es maCvenebeli zr- dis tendenciiT xasiaTdeba. Semosulobebs Soris umTavresia Semosavlebi (1,412 mln. lari _ 2010 w.), sadac ikveTeba sagadasaxado da sxva Semosavlebis wilis Semcirebis uaryofiTi tendencia (24,7% _ 2009 wels, 23,4% _ 2010 wels). TviTmmarTvelo- bebis SemosulobebSi umTavres punqts (88,5%) centridan miRebuli Tanxebi Seadgens. - 40 -
  • 42.
    adgilobrivi biujetebi centrisdotaciebze xde- ba damokidebuli. am mxriv saqarTvelo seriozulad CamorCeba rogorc evropul demokratiebSi, ise kavkasiis qveynebSi arsebul maCveneblebs. Semosulobebi adgilobrivi TviTmmarTvelobebis finansuri da- moukideblobis sailustraciod gamodgeba reformam- deli da reformisSemdgomi situaciebis urTierTSedar- eba. 2002-2003 wlebSi TviTmmarTvelobebi mTlianad an nawilobriv iRebdnen 12 saxis adgilobriv da ziar ga- dasaxads. 2004-2005 wlebSi, gadasaxadebis saxeebis Sem- cirebisa da ziari gadasaxadebis gauqmebis Semdeg, maT 4 saxis gadasaxadi darCaT; mogvianebiT, darCenili ga- dasaxadebidan yvelaze mniSvnelovani _ saSemosavlo da mogebis gadasaxadebi _ centrSi `wavida~. adgilebze, faq- tobrivad, mxolod qonebis gadasaxadi darCa. arasaku- Tari Semosavlis (miznobrivi da specialuri transfere- bi da sxva moziduli saxsrebi) miReba da misi odenoba ki mniSvnelovnadaa damokidebuli centraluri xelisu- flebis politikur gadawyvetilebebze. amasTan, zogjer centraluri xelisufleba TviTm- marTvelobis xarjze gaumarTlebel SeRavaTebs awesebs. adgilobrivi TviTmmarTvelobebisTvis gansakuTrebiT mZime iyo qonebis gadasaxadze didi SeRavaTebis daweseba, Tumca, sawyis etapze am politikas mZime Sedegi ar mohyo- lia, vinaidan adgilobrivi biujetebi, ZiriTadad, ziari gadasaxadebis (mogebis, saSemosavlo) xarjze ivseboda. mas mere, rac es gadasaxadebic centralurma xelisu- flebam `waiRo~, adgilobriv TviTmmarTvelobebs Semo- savlis ZiriTad wyarod qonebis Semcirebuli gadasaxa- diRa darCaT, rac adgilobrivi biujetebis saSemosavlo nawilis mxolod 9%-s Seadgens; amasTan, misi udidesi - 41 -
  • 43.
    wili Tbilisze modis. rac Seexeba adgilobriv mosakreblebs, maTi roli municipalitetTa umetesobisTvis nulovania (magaliTad, mosakrebeli saTamaSo biznesidan). kidev erTi problema, rac adgilobrivi biujetebis Semosavlebis simwires ganapirobebs, aris maT teritori- aze arsebuli msxvili (komerciuli Tu saxelmwifo) obi- eqtebis ukontrolo funqcionireba. maTi nawili (porte- bi, rkinigzis kvanZebi da sxv.) araTu ar ixdian adgilo- briv biujetSi qonebis gadasaxads, aramed adgilobriv xelisufalT TavianTi funqcionirebis Sesaxeb araviTar informacias ar awvdian. gaTanabreba aRniSnuli politikis Sedegad municipalitetebi metwilad centris transferebze arian damokidebul- ni, rac zogierTi municipalitetis Semosavlis udides nawils _ 2/3-ze mets Seadgens. es, Tavis mxriv, zrdis centris mxridan maTze zemoqmedebis berketebs. centridan miRebuli Tanxis lomis wili (77,8%) sax- elmwifo transferebia. garkveulwilad, dadebiT gare- moebad unda Sefasdes transferebis moculobis zrda (2010 wels 222,6 mln lariT _ 26%-iT meti 2009 welTan SedarebiT). 2009 wels grantebis 59%-s Seadgenda specialuri, 32%-s _ gaTanabrebiTi, 7%-s _ sxva araklasificirebuli, xolo 2%-s _ miznobrivi granti. 2010 wels es maCveneble- bi, Sesabamisad, 41, 48, 10 da 1%-iT ganisazRvra. gaTana- brebiTi grantis wilis zrda da specialuri da mizno- brivi transferebis wilis Semcireba misasalmebelia da, Tu am movlenam tendenciis saxe miiRo, igi dadebiTad SeiZleba aisaxos TviTmmarTvelobaTa biujetebze. gaTanabrebiTi grantis (2010 wlamde ewodeboda `ga- moTanabrebiTi transferi~) sisustes warmoadgens Sez- - 42 -
  • 44.
    Ruduli sakanonmdeblo reglamentaciaim dros, roca finansTa saministros, faqtobrivad, SeuzRudavi ufle- bamosileba gaaCnia. adgilobrivi biujetebis Semosulo- bebi mTlianad finansTa saministros nebazea damokide- buli (SemosulobaTa ZiriTadi parametrebis gansazRvra, Semosavlebis yovelkvartaluri gegmebis SemuSaveba, ad- gilobrivi gadasaxadebis administrireba, sxvadasxva xar- jebis subsidireba). Sedegad, maRalia TviTmmarTveloba- Ta biujetebSi SesworebaTa Setanis sixSire: wlis ganma- vlobaSi biujetebSi cvlilebebi 8-10-jer xorcieldeba da xSirad biujeti sabiujeto wlis ganmavlobaSi orma- gdeba. yovelive es centralur xelisuflebas saSuale- bas aZlevs, survilis SemTxvevaSi, SeuzRudavad Caerios TviTmmarTvelobaTa saqmianobaSi. gadasaxdelebi adgilobrivi biujetebis xarjviTi politikisTvis damaxasiaTebelia centraluri xelisuflebis mxridan am procesSi CarTulobis da politizacis maRali xarisxi (gansakuTrebiT, saarCevno periodebSi). uflebamosilebaTa sruli (rogorc formaluri, ise araformaluri) gamijvnis ararsebobis pirobebSi adgil- obrivi biujetebi aramiznobrivad ixarjeba. garda amisa, prioritetebis dagegmvisas, rogorc wesi, adgilobrivi interesebis gaTvaliswineba ar xdeba. es SesaZlebelia an Zlieri lobistis (rogorc wesi, gavleniani maJoritar- is), an centraluri xelisuflebis mxridan koniunqtu- ruli (rogorc wesi, populisturi) midgomebis pirobebSi (magaliTad, konfliqturi regionebis momijnave terito- riaze pompezuri mSeneblobebis Catareba da a.S.). samwuxarod, es ar aris adgilobrivi biujetebis aramiznobrivi xarjvis erTaderTi SemTxveva _ mniS- vnelovani saxsrebia gamoyofili TviTmmarTvelobis ara- sakuTari uflebamosilebis (policiis ganyofilebebis, - 43 -
  • 45.
    zogadi ganaTlebis, jandacvisxarjebi da a.S.) dasafi- nanseblad. is faqti, rom dafinanseba yvelgan erTdrou- lad da msgavsi saqmianobebisTvis xorcieldeba, aCens eWvs, rom davaleba centraluri xelisuflebisgan modis da srulebiTac ar warmoadgens adgilobriv iniciativas. jamSi, yovelwliurad adgilobrivi biujetebis daaxloe- biT 10% aramiznobriv xarjebs Seadgens. TviTmmarTvelobis biujetebis gadasaxdelebis yvelaze didi nawili (55-60%) administraciis Senaxvasa da saerTo erovnul uflebamosilebaTa ganxorcielebis dasafinanseblad ixarjeba. marTalia, reformis Sede- gad ganxorcielda adgilobrivi struqturebis optimi- zacia, magram amJamad Semcirebuli struqturebi admin- istrirebisTvis ramdenjerme ufro met Tanxas xarjaven (magaliTisTvis, mxolod 2008 wels daaxloebiT 175 mln lari), vidre reformamdeli yvela donis adgilobrivi struqtura jamSi xarjavda erTad aRebul administraci- ul da programul nawilebze. saxelmwifo da adgilobriv uflebamosilebaTa da biujetebis aseTi aRreva zrdis administrirebis xarjebs da saSualebas aZlevs centrs, akontrolos ara marto Tavisi, aramed TviTmmarTvelobaTa resursebic. sailustraciod gamodgeba municipalitetebis ar- amiznobrivi xarjebisa da `soflis daxmarebis pro- gramis~ urTierTSedareba. rogorc aRiniSna, centris `TxovniT~ municipalitetebi saxelmwifo institutebis saqmianobas yovelwliurad 100-150 mln. lariT afinan- seben. amave dros, xdeba TviTmmarTvelobisTvis `warT- meuli~ resursebis (gaweuli xarjebis) nawilobriv `ukan dabrunebac~ (magaliTad, `soflis daxmarebis~ saxelm- wifo programa: 2008 wels _ 19 mln, 2009 wels _ 21 mln, xolo 2010 wels _ 40 mln lariT ganisazRvra), oRond es saxelmwifos `saCuqars~ warmoadgens da ara TviTmmarT- velobaTa mier sakuTar teritoriebze ganxorcielebul - 44 -
  • 46.
    aqtivobebs. kidev erTi problema qveynis masStabiT xarjebis araTanabari gadanawilebaa. Tbiliss, romelsac, sxva municipalitetebTan SedarebiT, erT sul mosaxleze yvelaze maRali sabiujeto Semosavlebi gaaCnia, met- naklebad yvelaze kargad aqvs mowesrigebuli infra- struqtura da saxelmwifo biujetis umetesi nawilic dedaqalaqSi ixarjeba. dedaqalaqis biujeti daaxloebiT 2-jer aRemateba qveynis yvela sxva danarCeni TviTmmarT- velobebis biujetebis jams (avtonomiuri respublikebis gamoklebiT). regionebSi xorcieldeba centraluri biujetidan da saerTaSoriso organizaciebis grantebidan da kredite- bidan dafinansebuli mniSvnelovani infrastruqturu- li proeqtebi, romlebic xSirad, subsidiarobis prin- cipis Tanaxmad, adgilobrivi TviTmmarTvelobis ufle- bamosilebas warmoadgens. adgilobrivi specifikis gauT- valiswinebloba da TviTmmarTvelobebisgan damoukide- blad Catarebuli saqmianoba xSirad araefeqturi da ZviradRirebulia. amasTan, Sesrulebuli samuSaos aras- wori menejmenti (magaliTad, axladdagebuli asfaltis amoTxra wylis sistemis reabilitaciis mizniT da a.S.) badebs Tanxebis, saukeTeso SemTxvevaSi _ aramiznobrivi, xolo uares SemTxvevaSi _ ukanono xarjvis eWvs. 2.3.5. qoneba saqarTveloSi jer kidev ar aris dasrulebuli ad- gilobrivi TviTmmarTvelobebisTvis qonebis gadacemis 2005 wels dawyebuli procesi. adgilobrivi TviTmmarT- velobebis ekonomikuri mdgradobis Camoyalibebas xels uSlis qonebis gadacemis procesis gaWianureba, qonebis gankargvasTan dakavSirebiT realuri damoukideblobis ararseboba da adgilobrivi finansebis ganawilebis - 45 -
  • 47.
    sakiTxebSi centraluri xelisuflebisCarevis maRali xarisxi. rogorc wesi, Seferxebis mizezad saxeldeboda sain- formacio bazebis ararseboba da arasrulyofileba, pro- cesis susti menejmenti. amasTan, am procesis SeCerebis realuri mizezi iyo centralur doneze Zalauflebisa da resursebis koncentraciis survili. 2007 wlis gan- mavlobaSi ganxorcielebulma sakanonmdeblo cvlile- bebma aCvena, rom zemoaRniSnuli mizezis garda, arsebobs politikuri gadawyvetileba, Sekvecos TviTmmarTvelo- baTa ufleba qonebis gasxvisebasTan dakavSirebiT da es procesi centraluri xelisuflebis kontrols dauqvem- debaros. saxelmwifo TandaTan amcirebs mis sakuTrebaSi ar- sebuli qonebis im kategoriebis nusxas, romelic TviT- mmarTvelobebs unda gadaeces: saZovrebi, adgilobrivi mniSvnelobis wylis resursebi da a.S. sakmaod mZime suraTia adgilobrivi qonebis gankargv- asTan dakavSirebiT _ municipalitetebs Tavisi Sexed- ulebisamebr sakuTari qonebis mxolod sargeblobaSi gacema SeuZliaT; rac Seexeba gankargvas, 2007 wlidan es ufleba centraluri xelisuflebis, kerZod, prezi- dentis prerogativas warmoadgens (pirdapiri miyidvis formiT gasxvisebis eqskluziuri ufleba). aRniSnuli movlena winaaRmdegobaSi modis saqarTvelos konstitu- ciasTan, organul kanonTan, `adgilobrivi TviTmmarTv- elobis Sesaxeb~ evropul qartiasTan da, zogadad, sa- kuTrebis uflebis fundamentur principebTanac. seriozul problemas qmnis qonebis aRricxvis sakiTx- ic. xSirad ar aris dadgenili realuri sabalanso Rireb- uleba da aseT informacias arc ekonomikisa da mdgradi ganviTarebis saministro flobs. yovelive zemoTqmuli gviCvenebs, Tu ra mdgomareo- baa sajaro qonebis gadanawilebis sferoSi. amis dasturia - 46 -
  • 48.
    TviTmmarTveli erTeulis arafinansuriaqtivebis klebi- dan (privatizaciidan) miRebuli Semosulobebis maCveneb- lis Sedareba saxelmwifo sakuTrebaSi arsebuli qonebis realizaciidan miRebul SemosavlebTan: 2009-2010 wlebSi arafinansuri aqtivebis klebiT mobilizebulma Tanxam yvela TviTmmarTvelobis biujetSi 100 mln lari Sead- gina, maSin, roca amave periodSi, am saxiT, saxelmwifo biujetma 307,1 mln lari miiRo. 2.3.6. saxelmwifo zedamxedveloba 2007 wels miRebulma kanonma `adgilobrivi TviT- mmarTvelobis organoebis saqmianobis saxelmwifo zedamxedvelobis Sesaxeb~ gansazRvra centralur xe- lisuflebasa da adgilobriv TviTmmarTvelobebs Soris urTierTobis formebi da zedamxedvelobis organoebi. kanoniT, arsebobs zedamxedvelobis ori forma: samarTlebrivi zedamxedveloba (rogorc eqskluziuri, ise delegirebuli uflebamosilebis Sesrulebisas) da zedamxedveloba mizanSewonilobis motiviT (delegire- buli uflebamosilebis ganxorcielebisas). dakanonda adre mxolod de facto arsebuli „guberna- toris“ Tanamdeboba. miuxedavad amisa, dRemde ar aris mkafiod gansazRvruli, sad gadis, erTi mxriv, guber- natorisa (regionuli done) da, meore mxriv, adgilo- brivi TviTmmarTvelobebis uflebamosilebaTa sazRvari. dReisaTvis, gubernatori, faqtobrivad, ara mxolod zedamxedvelobis funqcias axorcielebs, aramed de facto marTavs TviTmmarTvelobaTa yoveldRiur saqmianobas da formalurad Tu araformalurad ereva adgilobrivi TviTmmarTvelobis mier gadawyvetilebaTa miRebis pro- cesSi. aRsaniSnavia, rom centralizaciisa da gadaWarbe- buli kontrolis zrdis tendencia, romelmac refor- - 47 -
  • 49.
    mis dasawyisSive iCinaTavi, Semdgom wlebSic grZeldeba. Zlierdeba municipalitetebze kontrolis meqanizmebi, rac, sakmaod xSirad, politikuri mizniT gamoiyeneba da, amasTan, sruli araTanamimdevrobiT gamoirCeva. `adgilobrivi TviTmmarTvelobis Sesaxeb~ organuli kanonis Sesworebebi zrdis makontrolebeli organoe- bis ricxvs; amasTan, am ukanasknelT evalebaT, Semowmebis koordinacia moaxdinon regionSi saxelmwifos rwmuneb- ulTan/gubernatorTan. ar konkretdeba, Tu ra igulisx- meba zogadi terminis _ `koordinaciis~ qveS (es aris kon- sultacia, nebarTvis gacema Tu fors-maJorul situa- ciebSi sagangebo Carevis uflebamosileba). imave kanonSi SesworebebiT gafarTovda safinanso Semowmebis ganmaxorcielebeli saxelmwifo institutebis ricxvi, Tumca, kanoni arc am organizaciebis CamonaT- vals iZleva da arc Sesabamisi procedurebis aRweras. aseve, araa miTiTebuli is normatiuli aqtebi, romleb- mac unda gansazRvros aRniSnuli uflebebi da maTi ganx- orcielebis procedurebi. marTalia, TviTmmarTvelo- bis organosTvis aramarTlzomieri kontrolis ganxor- cielebisas miyenebuli zaralis SemTxvevaSi aRniSnulia zaralis anazRaurebis aucilebloba, magram kanoni ar iZleva procedurebis zust ganmartebebs. Tu gaviTvaliswinebT arsebul praqtikas, savarau- doa, rom 2010 wels ganxorcielebuli cvlilebebiT gu- bernatoric da sxva saxelmwifo institutebic iReben municipalitetebze politikuri Tu sxva saxis zemoq- medebis damatebiT meqanizmebs rogorc iuridiuli, ise arapirdapiri zemoqmedebis gansaxorcieleblad. rogorc wesi, aseTi qmedeba municipalitetTa mxridan loialobis SenarCunebisTvis gamoiyeneba da prevenciis saSualebas warmoadgens. amasTan, igi araa yovlismomcveli _ `san- do~ TviTmmarTvelobebis mimarT araTu zemoqmedebis meqanizmebi ar gamoiyeneba, aramed maT zedmeti privil- - 48 -
  • 50.
    egiebic eniWebaT. dReisaTvis gvaqvs rigi negatiuri Sedegebisa:  kanonebis elementaruli normebis darRveva central- uri xelisuflebis moxeleTa mxridan, roca moxele, Tavisi Sexedulebidan gamomdinare, upiratesobas an- iWebs im sakanonmdeblo aqts, romelic xels aZlevs mas da ara im aqts, romelic ierarqiulad ufro maR- la dgas;  qveyanaSi masobrivi korufciis mkveTrad Semcirebis fonze, sakmaod Zlierdeba klanizmi sajaro samsax- urSi, korufciisTvis gamoiyeneba ufro faruli formebi (araformaluri zemoqmedeba tenderis Sede- gebze da sxva);  tradiciulad, kvlav SenarCunebulia centraluri xe- lisuflebis zedmetad maRali gavlena adgilobrivi TviTmmarTvelobis aRmasrulebel Stoze. gamgeo- bebi/meriebi centraluri xelisuflebis bevri in- stitutisa da xSirad TviT gamgeobebisa da meriebis mxridan moiazreba, rogorc adgilze centraluri xe- lisuflebis interesebis gamtarebeli struqtura;  calkeul pirTa pasuxismgeblobis sakiTxis dayene- ba, romelsac xSirad kampaniuri xasiaTi aqvs, Zalze xSirad sazogadoebis mier aRiqmeba, rogorc politi- kuri an pirovnuli xasiaTis angariSsworeba;  damoukidebeli sasamarTlos ararsebobis fonze, sax- elmwifo zedamxedvelobis organoTa gadawyvetile- bebi miukerZoebeli instituciis mxridan ar kontr- oldeba. amasTan, adgilobrivi TviTmmarTvelobis organoebi, rogorc wesi, sasamarTlos sakuTari uflebebis dasacavad iSviaTad mimarTaven, rac, dRe- vandeli erTpartiuli politikuri koniunqturis pi- robebSi, bunebriv movlenad unda CaiTvalos. - 49 -
  • 51.
    3. mmarTvelobis sistemis reformis koncefcia 3.1. zogadi nawili 3.1.1. SemoTavazebuli modelis arsi saxelmwifosa da sazogadoebis normaluri, stabi- luri ganviTarebisTvis aucilebelia, Seiqmnas qveynis marTvis iseTi modeli, romelic, wina wlebis gamocdile- bidan gamomdinare, minimumamde daiyvans im problemebs, romlebic saqarTveloSi damoukideblobis miRwevis Sem- deg warmoiSva. amasTan, axalma mmarTvelobiTma sistemam unda uzrunvelyos:  moqalaqis Tavisufleba;  moqalaqis saqmeebSi saxelmwifo institutebis Carevis SesaZlebloba mxolod aucileblobis SemTxvevaSi;  saxelmwifos mxridan mosaxleobisTvis momsaxurebis gawevis maqsimalurad maRali xarisxi;  mmarTvelobis sistemis yvela donis gamarTuli da efeqtiani saqmianoba. zemoTqmulidan da am dokumentis I nawilSi (`xelisu- flebis decentralizaciisa da adgilobrivi TviTmmarT- velobis arsi~) Camoyalibebuli ZiriTadi principebidan gamomdinare, gTavazobT ordoniani TviTmmarTvelobis models: TviTmmarTvelobis pirveli done _ qalaqi, sofeli/Temi, romlis funqciacaa, uzrunvelyos mosaxleobis maqsi- maluri CarTuloba Tavisi uSualo sacxovrebeli garemos marTvisa da formirebis procesSi, uSualod Tavis dasaxlebul punqtSi miawodos moqalaqes mom- saxurebis (servisebis) maqsimaluri raodenoba. - 50 -
  • 52.
    TviTmmarTvelobis meore done_ regioni (olqi, mxare) ad- ministraciul-geografiuli da erTiani istoriul- eTnografiuli erTeuli, romelic ganaxorcilebs im uflebamosilebebs, kulturul da socialur-eko- nomikur funqciebs, risi resursebic ar gaaCnia TviT- mmarTvelobis pirvel dones. SemoTavazebuli modelis sqema (saqarTvelos im teri- toriisTvis, romelzec 2012 wlis 1 ianvrisaTvis vr- celdeba saqarTvelos iurisdiqcia): saqarTvelo 11 mxare (regioni) Tbilisi aWara kaxeTi samegrelo guria mTianeTi svaneTi imereTi samcxe-javaxeTi qv.qarTli Tbilisis ubnebi raWa-leCxumi da qv.svaneTi Sida qarTli (daaxloebiT 25) qalaqi; Temi dasaxlebebi: qalaqi (54), daba (43), sofeli (3 523) 1.1.2. uflebamosileba da misi ganxorcilebis ZiriTadi principebi uflebamosilebaTa saxeebi adgilobrivi TviTmmarTveli erTeulis xelisufle­ bis organoebs miniWebuli aqvT eqskluziuri da dele- girebuli uflebamosilebebi. - 51 -
  • 53.
     eqskluziuri uflebamosileba_ adgilobrivi TviTm- marTveli erTeulis an mxaris xelisuflebis organ- oTa uflebamosileba, romelsac igi damoukideblad da sakuTari pasuxismgeblobiT axorcielebs kanon- mdeblobiT dadgenili wesiT. adgilobrivi TviTm- marTveli erTeulis an mxaris xelisuflebis organ- oTa saqmianoba eqskluziur uflebamosilebaTa ganx- orcielebisas regulirdeba sakanonmdeblo aqtebiT, romlebiTac ganisazRvreba saerTo-saxelmwifoebrivi standartebi da wesebi. eqskluziur uflebamosile- basTan dakavSirebuli dava wydeba mxolod sasamarT- lo wesiT, amasTan, mtkicebis tvirTi ekisreba mo- sarCele mxares.  delegirebuli uflebamosileba _ adgilobrivi TviT­ mmarTveli erTeulis/mxaris xelisuflebis organo­ ebisTvis xelisuflebis sxva organoTa uflebamo­ silebis gadacema kanoniT dadgenili wesiT. ufle- bamosilebis gadacema xorcieldeba an kanoniT an xelisuflebis organoTa Soris dadebuli xelSek- rulebis safuZvelze. dauSvebelia uflebamosilebis gadacema Sesabamisi finansuri uzrunvelyofis gar- eSe. uflebamosilebis ganxorcielebis ZiriTadi principebi TviTmmarTveli erTeulis xelisuflebis organoebi ekonomikuri saqmianobis ganxorcielebasTan dakavSire- bul uflebamosilebas axorcieleben sazogadoebrivi momsaxurebis gawevis mizniT mxolod im SemTxvevaSi, Tu analogiur sferoSi saqmianobas ar axorcieleben same- warmeo subieqtebi. samewarmeo subieqtis mier aseTi saxis momsaxurebis gawevis SemTxvevaSi, adgilobrivi TviTmmarTveli erTeu- lis xelisuflebis organoebi movaleni arian, Sewyviton - 52 -
  • 54.
    aRniSnul sferoSi saqmianobaam saqmianobasTan dakav- Sirebuli qonebis likvidaciis, gayidvis an transforma- ciis gziT. zogadi uflebamosileba, romliTac xorcieldeba adgilobrivi TviTmmarTvelobis eqskluziuri da delegirebuli uflebamosilebebi adgilobrivi TviTmmarTveli erTeulebis/mxaree- bis organoebs eskluziuri da delegirebuli ufle- bamosilebis gansaxorcieleblad gaaCniaT: a) saqarTvelos kanonmdeblobiT dadgenili wesiT da vadebSi adgilobrivi TviTmmarTveli erTeulis/mx- aris biujetis proeqtis Sedgenis, ganxilvis, damt- kicebis, masSi cvlilebebisa da damatebebis Setanis, aRsrulebis, kontrolis, angariSgebisa da Sefasebis uflebamosileba; b) saqarTvelos kanonmdeblobiT dadgenili wesiT adgi- lobrivi da ziari gadasaxadebisa da mosakreblebis SemoRebisa da maTze SeRavaTebis dawesebis ufle- bamosileba; g) kanoniT dadgenili wesiT sxva biujetebisgan, fizi- kuri da iuridiuli pirebisgan sesxis aRebis, adgi- lobrivi fasiani qaRaldebis, latariebis gamoSvebis uflebamosileba; d) adgilobrivi TviTmarTveli erTeulis socialur- ekonomikuri programebis Sedgenis da ganxorcielebis uflebamosileba; e) TviTmmarTveli erTeulis/mxaris uflebamosilebis farglebSi gasawevi momsaxureobisTvis tarifebis dadgenis uflebamosileba; v) TviTmmarTveli erTeulis/mxaris sakuTrebaSi arse- buli qonebis saqarTvelos kanonmdeblobiT dadge- - 53 -
  • 55.
    nili wesiT flobis,gankargvisa da gasxvisebis ufle- bamosileba; z) saqarTvelos kanonmdeblobiT dadgenili wesiT sawar- moebis, dawesebulebebis, organizaciebis Seqmnis, re- organizaciisa da likvidaciis uflebamosileba; T) saerTaSoriso ekonomikuri, socialuri da kulturu- li proeqtebis ganxorcielebisa da maTSi monawile- obis uflebamosileba; i) sxva TviTmmarTvel erTeulebTan/mxareebTan saku­ Tari uflebamosilebis farglebSi erToblivad gansa­ xorcielebel saqmianobaze xelSekrulebis dadebis uflebamosileba; k) adgilobriv, erovnul, regionul da saerTaSoriso asociaciebSi monawileobis uflebamosileba; l) saqarTvelos kanonmdeblobiT dadgenili wesiT sax- elmwifo Sesyidvebis ganxorcielebis uflebamosile- ba. 3.1.3. TviTmmarTvelobis/mxaris qoneba fiskaluri decentralizaciis umTavresi daniSnule- baa TviTmmarTvelobis organoTa uzrunvelyofa Tavian- Ti uflebamosilebis ganxorcielebisaTvis aucilebeli finansuri resursebiT. adgilobrivi TviTmmarTveloba maSinaa efeqturi, roca igi, uflebebsa da pasuxismge- blobasTan erTad, sakmaris resursebsac flobs. yvela TviTmmarTvel erTeuls/mxares gaaCnia saku- Tari qoneba da damoukidebeli biujeti.  TviTmmarTveli erTeulis/mxaris sakuTreba da misi Seqmnis safuZvlebi TviTmmarTveli erTeulis/mxaris qonebis saxeebia: - 54 -
  • 56.
    1. uZravi qoneba; 2. moZravi qoneba; 3. aramaterialuri aqtivebi. TviTmmarTveli erTeulis/mxaris sakuTrebaa is qone- ba, romelic saqarTvelos kanonmdeblobiT dadgenili wesiT Sedis TviTmmarTveli erTeulis/mxaris mflob- elobis, sargeblobisa da gankargvis sferoSi. TviTmmarTveli erTeulis/mxaris sakuTrebaSi Sema- vali obieqtebis kategoriaTa nusxa ganisazRvreba saqa- rTvelos kanonmdeblobiT. TviTmmarTveli erTeulis/mxaris sakuTreba iqmneba: a) saqarTvelos prezidentis mier dadgenili wesiT TviT- mmarTveli erTeulisTvis/mxarisTvis saxelmwifo sa- kuTrebaSi myofi obieqtebis gadacemiT; b) TviTmmarTveli erTeulis/mxaris mier Tavisi ufleba­ mosilebis farglebSi, kanonmdeblobiT gaTvalis­ i­ w nebuli wesiT, axali obieqtebis SeZeniT an SeqmniT; g) im xdomilebaTa Sedegad, romelTac saqarTvelos kanonmdebloba ukavSirebs samoqalaqo-samarTlebri- vi Sedegebis warmoSobas; d) kanoniT gaTvaliswinebuli sxva safuZvlebiT. TviTmmarTveli erTeulis/mxaris sakuTrebaSi Sema- vali qoneba iyofa ZiriTad (ganusxvisebel) da damatebiT qonebad. ZiriTadi (ganusxvisebeli) qoneba warmoadgens TviTm- marTveli erTeulis/mxaris saqmianobis ganxorcielebis safuZvels da igi adgilobrivi TviTmmarTvelobis or- ganos mier SeiZleba gamoyenebuli iqnes mxolod misi sajaro funqciebisa da uflebamosilebis ganxorcie­ lebis mizniT. ZiriTadi (gausxvisebeli)qonebis nusx- as ekonomikisa da mdgradi ganviTarebis saministros - 55 -
  • 57.
    wardginebiT amtkicebs saqarTvelosmTavroba. ZiriTad (ganusxvisebel) adgilobriv qonebas uSualod floben da am qonebiT sargebloben TviTmmarTveli er- Teulis/mxaris xelisuflebis organoebi. am qonebis gasx- viseba daiSveba mxolod im SemTxvevaSi, Tu axali qonebis Seqmnis an SeZenis gamo arsebulma qonebam dakarga Tavisi funqciuri daniSnuleba da TviTmmarTveli erTeulis/mx- aris warmomadgenlobiTma organom miiRo Sesabamisi gad- wyvetileba. 3.1.4. xelisuflebis sxvadasxva donis saqmianobis finansuri safuZvlebi fiskaluri Semosavlebis gamijvna xelisuflebis do- neTa Soris SesabamisobaSi unda iyos maT Soris ufle- bamosilebis gamijvnasTan. municipalitetebs Soris maqsimalurad unda iqnes daZleuli fiskalur SesaZleblobaTa uTanasworoba, rac unda ganxorcieldes TviTmmarTvelobis doneTa Soris Semosavlebis ganawilebisa da gamoTanabrebiTi politi- kis saSualebiT. sxvadasxva donis biujetebisTvis unda arsebobdes biujetis SemosavliT da xarjviT nawilebs Soris urT- ierTkavSiri. fiskaluri decentralizaciis prioritet- ulobis gaTvaliswinebiT, es principi dafuZnebulia: a) xelisuflebis Sesabamisi donis uflebamosilebasa da am uflebamosilebis zegavlenaze instituciur da fizikur infrastruqturaze, socialur-ekonomikur garemoze, gadasaxadis gadamxdelze; b) konkretuli gadasaxadis fiskalur-ekonomikur Tavise- burebebsa da mis maregulirebel funqciaze; amasTan, rogorc qonebaze, aseve Semosavlebze dawesebul ga- nakveTTan dakavSirebiT, municipalitetsa da mxares unda hqondeT maTi regulirebis uflebamosileba - 56 -
  • 58.
    erovnuli kanonmdeblobiT dadgenilCarCoSi, raTa TviTmmarTvelobis erTeulebs gaaCndeT SesaZle- bloba, kanoniT dadgenil farglebSi areguliron maT uflebamosilebaSi arsebuli gadasaxadis ganakveTebi. qonebis gadasaxadi municipaluri donis xelisuflebis umTavresi ufle- bamosileba adgilobriv infrastruqturas ukavSirdeba. am uflebamosilebis ganxorcielebis xarisxi uSualo gavlenas axdens aqtivebis infrastruqturul uzrunve- lyofasa da mis Rirebulebaze. aqedan gamomdinare, aq- tivebze dawesebuli gadasaxadebi (magaliTad, qonebis da miwis gadasaxadebi) srulad miekuTvneba municipaluri donis biujets. municipalitetis teritoriaze arsebuli nebismieri qoneba (maT Soris, saxelmwifo qoneba) kanoniT dadgenil farglebSi ibegreba qonebis gadasaxadiT. saSemosavlo da mogebis gadasaxadebi samxareo xelisuflebas mniSvnelovani funqciebi gaaCnia mxaris ekonomikuri garemos formirebaSi, maT So- ris, agraruli seqtoris, mcire da saSualo biznesis da Sesabamisi infrastruqturis ganviTarebaSi. TviTmmarTvelobisa da mxaris uflebamosilebebi gavlenas axdens piradi da korporatiuli Semosavlebis zrdaze; amasTan, saxelmwifo mniSvnelovanwilad uzrun- velyofs fizikuri da iuridiuli pirebis saqmianobisT- vis Sesabamis samarTlebriv da infrastruturul bazas. Sesabamisad, saSemosavlo gadasaxadi unda ganawildes mxaresa da TviTmmarTvelobis doneebs Soris, xolo mo- gebis gadasaxadebidan Semosuli Semosavlebi unda gadan- awildes centrsa da mxares Soris. saSemosavlo gadasaxadi: municipalur da regionul doneTa Soris uflebamosilebis gamijvnidan gamomdin- are, saSemosavlo gadasaxadi regionsa da municipalitets - 57 -
  • 59.
    Soris ziari tipisgadasaxadia. Sesabamisad, Cven mier SemoTavazebuli modeliT, saSemosavlo gadasaxadis saga- dasaxado ganakveTis 2/3 unda miimarTos municipalur biujetSi, 1/3 ki _ samxareo biujetSi (20%-iani ganakve- Tis SemTxvevaSi, 15-5%). amasTan, municipalitetebsa da mxareebs unda hqondeT sagadasaxado ganakveTebis regu- lirebis SesaZlebloba, romlis diapazoni unda ganisaz- Rvros Semdegnairad: municipalitetisTvis mikuTvnebuli ganakveTis maqsimumi (15%), rogorc gadasaxadis zeda zR- vari da ganakveTis naxevari (7,5 %), rogorc gadasaxadis qveda zRvari; mxarisTvis, Sesabamisad, 5% da 2,5%. saSemosavlo gadasaxadis mTliani ganakveTis Semci- rebis SemTxvevaSi, municipalitetsa da mxares Soris ga- nakveTebis ziarad ganawilebis principi da misi reguli- rebis diapazonebi analogiuri proporciiT Seicvleba an ganicdis garkveul koreqtirebas im droisTvis arsebuli mdgomareobis gaTvaliswinebiT. saSemosavlo gadasaxadis miznebisTvis gadasaxadis gadamxdeli piris registracia xdeba Sesabamis municipalitetSi, misi sacxovrebeli reg- istraciis adgilis mixedviT. saSemosavlo gadasaxadebis gamijvna ki xdeba am municipalitetsa da im mxaris samx- areo biujets Soris, romlis SemadgenlobaSic Sedis aRniSnuli municipaliteti. mogebis gadasaxadi: mogebis gadasaxadis sagadasaxa- do baza formirdeba sawarmoTa ekonomikuri saqmiano- bis Sedegad. amasTan, sawarmos materialuri aqtivebi SesaZlebelia fragmentirebuli iyos sxvadasxva mxareSi. Sesabamisad, aucilebelia principi, romliTac moxdeba konkretuli mxarisTvis mogebis gadasaxadis gadamxdelis mikuTvneba. am TvalsazrisiT, SesaZlebelia gamoviyenoT principi, rom, Tu sawarmos materialuri aqtivebis 50%- ze meti faqtobrivad ganlagebulia mocemuli mxaris teritoriaze, an mniSvnelovani fragmentaciis SemTxveva- Si, am aqtivebis udidesi wili ganlagebulia am mxaris - 58 -
  • 60.
    teritriaze, maSin essawarmo mogebis gadasaxadis gadamx- delad registrirebulia am mxareSi. mis mier gadaxdili mogebis gadasaxadis 50% miemarTeba Sesabamis samxareo biujetSi. es xels Seuwyobs, rom mxareebma izrunon maT teritoriaze xelsayreli biznes-garemos SeqmnisaTvis da ufro meti mwarmoebluri aqtivebis mosazidad. arapirdapiri gadasaxadebi centraluri xelisuflebis funqciidan gamomdinare, mizanSewonilia, rom mas, ZiriTadad, mivakuTvnoT ara- pirdapiri gadasaxadebi, importis gadasaxadi, damatebi- Ti Rirebulebis gadasaxadi (dRg) da aqcizi. mosakreblebi, jarimebi da sxva Semosavlebi xelisuflebis doneTa Soris calkeuli mosakreblebi logikur safuZvelze unda gaimijnos.  bunebrivi resursebis mosakrebeli _ imisda mixedviT unda iyos diferencirebuli, Tu rogor aris xelisu- flebis doneTa Soris gamijnuli bunebrivi resurse- biT operirebis funqciebi.  sanebarTvo tipis mosakreblebi _ xelisuflebis sx- vadasxva doneTa Soris unda gaimijnos sanebarTvo uflebebis gamijvnis Sesabamisad.  sajaro sakuTrebaSi arsebuli sawarmoebidan miRebuli Semosavlebi da dividendebi _ im xelisuflebis dones miekuTvneba, vinc am sawarmoSi flobs Sesabamis wils.  jarimebidan, sauravebidan da momsaxurebis mosakre- blebidan miRebuli Semosavlebi _ Tu municipaluri an samxareo done axorcielebs delegirebul ufle- bamosilebas, romelic iTvaliswinebs Sesabamisi mo- sakreblebis miRebas, aRniSnuli mosakrebeli (ja- rima, sauravi, safasuri) miemarTeba Sesabamisi mu- - 59 -
  • 61.
    nicipalitetis an mxarisbiujetSi. SemdgomSi es Semosavlebi gaiTvaliswineba aRniSnuli delegire- buli uflebamosilebisTvis gankuTvnili miznobrivi transferis daangariSebisas. Semosulobebi privatizaciidan saxelmwifo, samxareo an municipalur sakuTrebaSi ar- sebuli qonebis realizaciidan Semosuli Tanxebi srulad Cairicxeba biujetSi imis Sesabamisad, Tu vis sakuTrebas warmoadgens aRniSnuli qoneba. amasTan, Tu delegirebu- li uflebamosilebis farglebSi municipalitetma/mxarem qoneba Seqmna saxelmwifo transferis gamoyenebiT, misi mesakuTre xdeba Sesabamisi municipaliteti/mxare. saxelisuflebaTaSoriso grantebi saxelisuflebaTaSoriso transferebi moicavs 4 sax- eobas:  gaTanabrebiTi grantebi;  miznobrivi transferi delegirebuli uflebamo­ i­ s lebis dafinansebisTvis;  kapitaluri transferebi arafinansuri aqtivebis zrdis­ vis; T  specialuri/sagangebo transferebi. yvela transferis saxeoba gansxvavebuli Sinaarsi- saa da maT Soris mkafio gamijvna unda moxdes. amasTan, gaTanabrebiTi granti danarCeni sami saxeobisgan imijneba 2 ZiriTadi maxasiaTebliT: 1. am grantis gadacema xdeba mxolod saxelmwifo biujetidan pirdapir municipalur biujetebSi; 2. municipaliteti gaTanabrebiTi grantiT miRebul Semosavlebs damoukideblad, sakuTari Sexed- ulebisamebr iyenebs eqskluziuri uflebamosilebis - 60 -
  • 62.
    ganxorcielebisaTvis. dauSvebelia misigamoyeneba dele- girebuli uflebamosilebis ganxorcielebisaTvis.  gaTanabrebiTi granti gaTanabrebiTi granti, Sesabamisi municipalitetebis ekonomikuri potencialis gaTvaliswinebiT, gamoiyeneba municipalitetebs Soris gansxvavebuli finansuri SesaZle- blobebis gamosaTanabreblad. kanoniT dgindeba, rom yovel- wliurad gaTanabrebiTi grantisTvis saxelmwifo biujetSi gaTvaliswinebulia saxelmwifo biujetis ara umcires 10%- isa. gaTanabrebiTi grantis ganawileba municipalitetebs Soris xorcieldeba kanoniT dadgenili formuliT. for- mulaSi gaTvaliswinebuli iqneba Semdegi koeficientebi: sabiujeto Semosavlebi, mosaxleoba, infrastruqtura, sasargeblo miwis farTobebi, mTagorianoba, centraluri magistralidan daSoreba, klimaturi pirobebi da ekonomi- kuri potencialis sxva maxasiaTeblebi.  miznobrivi transferebi delegirebuli uflebamosilebis dafinansebisTvis xelisuflebis konkretuli donisTvis delegire- buli uflebamosilebis finansuri uzrunvelyofisTvis gamoiyeneba miznobrivi transferi. Sesabamisad, ufle- bamosilebis delegireba SeiZleba ganxorcieldes Semde- gi mimarTulebebiT: 1. Tu saxelmwifo xelisufleba uflebamosilebis dele- girebas axdens municipalitetze, am uflebamosilebis ganxorcielebisTvis aucilebeli saxsrebi saxelm- wifo biujetidan gadaecema da aisaxeba municipalite- tis biujetSi; 2. Tu saxelmwifo xelisufleba uflebamosilebis dele- girebas axdens mxareze, am uflebamosilebis ganxor- - 61 -
  • 63.
    cielebisTvis aucilebeli saxsrebisaxelmwifo biu- jetidan gadaecema da aisaxeba samxareo biujetSi; 3. Tu mxaris xelisufleba uflebamosilebis delegire- bas axdens municipalitetze, am uflebamosilebis ganxorcielebisTvis aucilebeli saxsrebi mxaris biujetidan gadaecema da aisaxeba municipalitetis biujetSi; 4. Tu municipalitetis xelisufleba uflebamosilebis delegirebas axdens mxareze, am uflebamosilebis ganxorcielebisTvis aucilebeli saxsrebi munici- palitetis biujetidan gadaecema da aisaxeba mxaris biujetSi; 5. Tu municipalitetis xelisufleba uflebamosilebis delegirebas axdens sxva municipalitetze, am ufle- bamosilebis ganxorcielebisTvis aucilebeli sax- srebi municipalitetis biujetidan gadaecema da aisaxeba Sesabamisad sxva municipalitetis biujetSi.  kapitaluri transferi kapitaluri transferi xorcieldeba, rodesac ara- finansuri aqtivebis gazrdis mizniT xelisuflebis erTi organo sxva organos gadascems finansur saxsrebs, ro- melic aisaxeba mis biujetSi. aseTi kapitaluri trans- feri SeiZleba ganxorcieldes: a) saxelmwifo xelisuflebidan municipalitetebze an mxareebze; b) mxaridan municipalitetebze; g) erTi municipalitetidan meore municipalitetze; d) municipalitetidan mxareze. kapitaluri transferi SeiZleba iTvaliswinebdes - 62 -
  • 64.
    rogorc eqskluziur, isedelegirebul uflebamosile- basTan dakavSirebuli xarjebis dafarvas. saxelmwifo biujetSi gaTvaliswinebuli unda iyos garkveuli fondi kapitaluri transferebisTvis, rom- lebic mxareebsa da municipalitetebs Soris ganawil- deba sakonkurso principiT, maT mier warmodgenili pro- eqtebis Sesabamisad.  specialuri/sagangebo transferi specialuri/sagangebo transferi gamoiyeneba xelisu- flebis erTi donis mier meore organosTvis stiqiuri an sxva saxis katastrofebis, saomari moqmedebebis, epid- emiebisa da sxva sagangebo situaciebis likvidaciisTvis, Tu Sesabamisi organos biujetSi Sesabamisi xarjebi ar iyo asaxuli da sarezervo fondic arasakmarisia. finansuri TvalsazrisiT, aWaris avtonomiuri re- spublika funqcionirebs im CarCoebSi, romelic gaTval- iswinebulia mxareebisTvis, avtonomiur respublikaSi Semavali municipalitetebi ki funqcionireben saqarT- velos sxva municipalitetebisTvis gaTvaliswinebuli finansuri sistemis CarCoebSi. q. Tbilisi finansuri TvalsazrisiT Tavis TavSi aer- Tianebs rogorc mxaris, aseve municipalitetis finansur CarCoebs; Sesabamisad, mas miekuTvneba rogorc mxaris, ise municipalitetebisTvis gaTvaliswinebuli finansuri saxsrebi, amasTan, kanonmdeblobiT damatebiT regulird- eba Tbilisis saubno municipalitetebsa da Tbilisis TviTmmarTvelobas Soris fiskalur uflebamosilebaTa gamijvna. 3.1.5. TviTmmarTveli erTeulis/mxaris biujeti TviTmmarTveli erTeulis/mxaris biujeti damoukide- belia rogorc sxva TviTmmarTvelobis erTeulTa/mxare- Ta, ise saqarTvelos saxelmwifo, afxazeTisa da aWaris - 63 -
  • 65.
    avtonomiuri respublikebis biujetebisagan. TviTmmarTvelobis/mxaris organoTa damoukidebloba sabiujeto saqmianobaSi garantirebulia: a) eqskluziuri uflebamosilebis ganxorcieleba mas uzrunvelyofili aqvs kanoniT gansazRvruli saku- Tari SemosulobebiTa da xarjebis damoukideblad gansazRvris uflebiT; b) delegirebuli uflebamosilebis ganxorcieleba mas uzrunvelyofili aqvs damoukidebeli gadawyve­ i­ t lebis miRebis uflebiT kanonmdeblobiT gansazRv­ rul farglebSi. eqskluziuri uflebamosilebis gansaxorcileblad yovelwliurad gamoyofili Tanxebi unda Seadgendes TviT- mmarTveli erTeulis/mxaris biujetis mTliani xarjis aranakleb 50%-s.  TviTmmarTveli erTeulis/mxaris biujetSi SeiZleba gaTvaliswinebul iqnes sarezervo fondi sagangebo xarjebisTvis. sarezervo fondis odenoba ar unda aRematebodes saerTo xarjis 2%-s. sarezervo fon- dis gamoyenebis wesi ganisazRvreba saqarTvelos kanonmdeblobiT.  mxaris/TviTmmarTveli erTeulis organo uflebamo- silia, finansTa saministrosTan SeTanxmebiT, sazoga- doebrivi miznebisTvis aiRos sesxi fizikuri da iu- ridiuli pirebisagan saqarTvelos kanonmdeblobiT dadgenili wesiTa da odenobiT.  mxaris/TviTmmarTveli erTeulis xelisuflebis or- ganoebis administraciuli xarjebi ar unda aRemate- bodes biujetis gadasaxdelebis 20%-s.  saxelmwifo biujetSi gansakuTrebuli yuradReba unda daeTmos maRalmTian regionebs, rac ganisaz- Rvreba saqarTvelos kanonmdeblobiT. - 64 -
  • 66.
    3.2. TviTmmarTvelobis pirveli done - municipaliteti 3.2.1. saqarTvelos adgilobrivi TviTmmarTveli erTeuli saqarTvelos adgilobrivi TviTmmarTveli erTeu- li aris sajaro samarTlis iuridiuli piri, romelic moicavs erT an met dasaxlebas da romelsac gaaCnia saerTo arCeviTi warmomadgenlobiTi da aRmasrulebeli organoebi, sakuTari eqskluziuri uflebamosilebebi, teritoria, sakuTari qoneba, sakuTari Semosulobebi, damoukidebeli biujeti, saxelwodeba, TviTmmarTve- li erTeulis administraciuli centri (im SemTxvevaSi, rodesac TviTmmarTveli erTeuli ramdenime dasaxlebas moicavs) da hyavs am TviTmmarTvel erTeulSi registri- rebuli mosaxleoba. dasaxleba. dasaxlebis tipebi dasaxleba _ mosaxleobis gansaxlebis teritoriuli erTeuli, romelsac gaaCnia sakuTari saxelwodeba, teri- toriuli sazRvrebi, am teritoriuli erTeulis mixed- viT identificirebuli da registrirebuli mosaxleoba. dasaxlebis tipebs miekuTvneba: a) soflis tipis dasaxleba _ istoriulad Camoyalibeb- uli sasoflo dasaxleba, romelSic infrastruqtu- ra, ZiriTadad, orientirebulia sasoflo-sameurneo saqmianobis ganxorcielebaze; b) qalaqis tipis dasaxleba _ istoriulad Camoyalibe- buli saqalaqo (urbanistuli) dasaxleba, romelsac gaaCnia qalaqisTvis damaxasiaTebeli infrastruq- tura da masSi naklebadaa warmodgenili sasoflo dasaxlebisTvis damaxasiaTebeli niSnebi. qalaqis ti- pis dasaxlebebi moicavs dRevandeli mdgomareobiT arsebul qalaqebsa da dabebs. - 65 -
  • 67.
    dasaxlebis teritoria _dasaxlebis teritorias mie- kuTveneba istoriulad Camoyalibebuli dasaxlebis mi- webi da mimdebare saerTo sargeblobis miwebi, Sesabamisi mosaxleobis tradiciuli bunebaTsargeblobis terito- riebi, rekreaciuli miwebi da dasaxlebis ganviTarebi- sTvis saWiro miwebi. dasaxlebis teritoriis sazRvrebSi Sedis miwis farTobebi, miuxedavad maTi sakuTrebisa da miznobriobisa. TviTmmarTvelobis erTeulebi qalaqi _ adgilobrivi TviTmmarTveli qalaqi war- moadgens qalaqis tipis dasaxlebas, romlis teritoriis SemadgenlobaSi SesaZlebelia Sevides masTan bunebrivad dakavSirebuli sxva mosazRvre teritoriebi, romlebic mniSvnelovania misi socialuri, satransporto da sxva saxis infrastuqturis ganviTarebisTvis (mimdebare saso- flo dasaxlebebis teritoriis CaTvliT, romlebic ar warmoadgenen TviTmmarTvel erTeuls). sofeli/Temi _ Temi aris erTi an ramdenime sasof- lo tipis dasaxlebis erToblioba. TemSi gaerTianebuli dasaxlebis mTeli teritoria Sedis Temis teritoriul sazRvrebSi. Temis teritoria Sedgeba masSi gaerTianebul dasaxlebaTa teritoriebisagan da sakuTriv Temis teri- toriisagan. dasaxlebaTa erTobliobis safuZvelze Temebis for­ mirebisas gaTvaliswinebul unda iqnes Semdegi aspeqtebi:  dRes arsebul municipalitetebSi (yofil raioneb- Si) bunebrivad aris warmodgenili garkveuli zone- bi, romlebsac aerTianebs saerTo infrasturqtura an saerTo geografiuli garemo, rac warmoadgens garkveul safuZvels Temebis formirebisTvis. mu- nicipalitetebis mixedviT aseTi zonebis raodenoba SeiZleba meryeobdes 1-dan 10-ze metamde (maRalm- Tiani municipalitetebisaTvis), rac geografiul-in- - 66 -
  • 68.
    frastruqturuli faqtorebiTaa ganpirobebuli;  TemSi dasaxlebaTa gaerTianebisas gasaTvaliswinebe- lia maT Soris arsebuli geografiuli, satranspor- to, infrastruqturuli da sxva specifikuri gare- moebebi. TviTmmarTvelobis pirveli donis (munici- palitetebis) formebi unda ganisazRvros sxvadasxva simWidrovis zonebSi teritoriiT, erTiani istori- uli, geografiuli, socialuri, kulturuli da in- frastruqturuli maxasiaTeblebiT, mosaxleobis ra- odenobiTa da materialur/finansuri resursebiT;  Temis formirebisas gasaTvaliswinebelia, rom masSi gaerTianebul dasaxlebaTa mosaxleobis interesebi maqsimalurad erTgvarovani iyos. rac ufro msxvilia Temi, miT ufro iklebs demokratiisa da moqalaqeTa marTvaSi monawileobis, Sesabamisad, TviTmmarTvelo- bis adekvaturobis xarisxi. meore mxriv, ufro msx- vili Temi resursuli da ekonomikuri TvalsazrisiT ufro efeqtiania. Temebis formirebisas gasaTval- iswinebelia orive faqtori, amasTan, unda davicvaT subsidiarobis principis SedarebiTi prioritetu- loba ekonomikuri efeqtianobis principTan;  Tu TemSi erTze meti sasoflo tipis dasaxleba erTi- andeba, gamonaklisi SemTxvevebis garda, Temis admin- istraciuli centridan TemSi Semaval dasaxlebebamde maqsimaluri manZili 20 km-s ar unda aRematebodes; soflis/Temis mosaxleobis maqsimalurma raodenobam ar unda gadaaWarbos 25 aTas kacs;  sazRvrispira maRalmTian dasaxlebebSi, aseve gan- sakuTrebuli kulturuli, saxelmwifoebrivi da urbanuli interesebis gaTvaliswinebiT, iarsebebs dasaxlebebi, romelTa statusis formirebis sakiTxi gamonaklisis wesiT unda gadawydes; - 67 -
  • 69.
     TviTmmarTveli erTeulebis(qalaqis, soflis/Temis) mosaxleobis minimaluri da maqsimaluri raodeno- bisa da sazRvrebis dadgena unda moxdes regionebis mixedviT mosaxleobis simWidrovis doneTa dadgenis Semdeg, risTvisac aucilebelia damatebiTi samuSaos Catareba. 3.2.2. TviTmmarTveli erTeulis warmomadgenlobiTi organo _ sakrebulo adgilobrivi TviTmmarTveli erTeulis warmomadgen- lobiTi organoa sakrebulo, romelic Sedgeba Sesabamis teritoriaze registrirebul saqarTvelos moqalaqeTa mier saqarTvelos kanonmdeblobiT dadgenili wesiT pirdapiri, sayovelTao, Tanaswori da faruli kenWisy- riT, proporciuli erTaderTi gadasacemi xmis sistemiT, 3 wlis vadiT arCeuli wevrebisagan. sakrebulos wevrTa raodenoba ganisazRvreba TviTm- marTveli erTeulis mosaxleobis Sesabamisad: a) 10 000-mde mosaxleoba _ sakrebulos 15 wevri; b) 50 000-mde mosaxleoba _ sakrebulos 21 wevri; g) 100 000-mde mosaxleoba _ sakrebulos 25 wevri; d) 300 000-mde mosaxleoba _ sakrebulos 35 wevri. sakrebulos wevrebi da Tanamdebobis pirebi, garda Tavmjdomarisa da mdivnisa, TavianT uflebamosilebas axorcieleben usasyidlod. Tanamdebobis pirTa mier Ses- rulebuli konkretul samuSaosTan dakavSirebuli xar- jebi anazRaurdeba TviTmmarTvelobis biujetidan. sakrebulos uflebamosileba da saqmianobis wesi sakrebulos uflebamosilebas ganekuTvneba: a) saqarTvelos kanonmdeblobiT dadgenili wesiTa da - 68 -
  • 70.
    vadebSi adgilobrivi biujetisproeqtis ganxilva, biujetis proeqtis damtkiceba, masSi cvlilebebis Setana, biujetis Sesrulebis angariSis damtkiceba, kontroli biujetis Sesrulebaze da misi Sefaseba; b) socialur-ekonomikuri ganviTarebis perspeqtiuli gegmebisa da programebis damtkiceba da kontroli maT Sesrulebaze; g) saqarTvelos kanonmdeblobis Sesabamisad, adgilo- brivi gadasaxadebisa da mosakreblebis SemoReba da gauqmeba, maTze SeRavaTebis daweseba; d) saqarTvelos kanonmdeblobis Sesabamisad, ziari ga- dasaxadebis misTvis kuTvnili ganakveTis dadgena; e) adgilobrivi TviTmmarTveli erTeulis aRmasrule- beli organoebisa da Tanamdebobis pirebis saqmiano- bis Sesaxeb maTi yovelwliuri angariSebis mosmena da Sefaseba; v) sakrebulos Tavmjdomarisa da mdivnis arCeva da ga- darCeva; z) sakrebulos komisiebis Seqmna, komisiaTa Tavmjdoma- reebis arCeva da gadarCeva, komisiaTa personaluri Semadgenlobis damtkiceba da masSi cvlilebebis Se- tana; T) gadawyvetilebis miReba sakrebulos wevrTa ufle- bamosilebis cnobisa da uflebamosilebis vadamde Sewyvetis Sesaxeb; i) adgilobrivi TviTmmarTveli erTeulis organoTa de- bulebebis miReba, maTSi cvlilebebis Setana da maTi Sesrulebis kontroli; k) saqarTvelos kanonmdeblobiT dadgenili wesiT adgi- lobrivi TviTmmarTvelobis qonebis flobis, sarge- blobisa da gankargvis wesebis dadgena; - 69 -
  • 71.
    l) saqarTvelos kanonmdeblobiTdadgenili wesiT ad- gilobrivi samsaxurebisa da sawarmoebis Seqmna, maTi reorganizacia da likvidacia; m) adgilobrivi TviTmmarTveli erTeulis eqskluziuri uflebamosilebis ganxorcielebasTan dakavSirebuli programebis damtkiceba; n) adgilobrivi TviTmmarTveli erTeulis eqskluziuri uflebamosilebis ganxorcielebasTan dakavSirebuli maregulirebeli gadawyvetilebebis miReba; o) adgilobrivi TviTmmarTveli erTeulisTvis dele- girebuli uflebamosilebis farglebSi gansaxorcie- lebeli programebisa da proeqtebis damtkiceba; p) TviTmmarTveli erTeulis saxeliT dadebuli SeTanx- mebebisa da xelSekrulebebis damtkiceba. sakrebulos saqmianobis wesi sakrebulos axali Semadgenlobis pirvel sxdomas iwvevs Sesabamisi saarCevno komisiis Tavmjdomare adgi- lobrivi arCevnebis Sedegebis oficialuri gamocxadebis dRidan ori kviris vadaSi, Tu sakrebulos Semadgenlo- baSi arCeulia wevrTa 2/3 mainc. sakrebulos sxdomebs Tavmjdomaris arCevamde uZRveba sakrebulos uxucesi wevri. sakrebulos morig sxdomebs, TveSi erTxel mainc, iwvevs sakrebulos Tavmjdomare. sakrebulos riggareSe sxdoma moiwveva: a) gamgeblis (meris) winadadebiT; b) sakrebulos wevrTa siiTi Semadgenlobis aranakleb 1/3-is werilobiTi moTxovniT; g) amomrCevelTa saerTo raodenobis aranakleb 1/5-is moTxovniT; - 70 -
  • 72.
    d) sakrebulos TavmjdomarisiniciativiT. sakrebulo uflebamosilia, miiRos gadawyvetile- ba, Tu sakrebulos sxdomas eswreba mis wevrTa naxevari mainc. sakrebulos sxdomebi tardeba Riad da sajarod. sakrebulos sxdoma, an misi nawili `saqarTvelos zoga- di administraciuli kodeqsiT~ miTiTebul SemTxvevebSi sakrebulos gadawyvetilebiT SeiZleba gamocxaddes dax- urulad, Tu sxdomaze gansaxilvel sakiTxTan dakavSire- buli monacemebis gaxmaureba akrZalulia, an SezRudu- lia kanoniT. sakrebulos sxdomaze mis uflebamosilebas mikuT- vnebuli sakiTxebi wydeba, rogorc wesi, Ria kenWisyriT. faruli kenWisyra tardeba personaluri da undoblobis gamocxadebis sakiTxebze gadawyvetilebis miRebisas. sakrebulos dadgenilebiT faruli kenWisyra SeiZleba Catardes sxva sakiTxebzec. sakrebulos gadawyvetilebebi miiReba damswreTa xmebis umravlesobiT. sakrebulos wevris uflebamosileba iwyeba misi uflebamosilebis cnobis dRidan da wydeba axalar- Ceuli sakrebulos pirveli SekrebisTanave, an sakrebu- los wevris uflebamosilebis vadamde Sewyvetis Sesaxeb gadawyvetilebis miRebis momentidan. TviTmmarTveli erTeulis warmomadgenlobiTi organos komisiebi sakrebulo uflebamosilia, saWiroebis SemTxvevaSi, Seqmnas mudmivmoqmedi an droebiTi komisia. sakrebulos komisiebis Tavmjdomareebi airCevian sakrebulos wevr- Tagan. komisiebis wevrebs, Sesabamisi komisiis Tavmjdo- maris wardginebiT, amtkicebs sakrebulo. komisiis wevri SeiZleba ar iyos sakrebulos wevri. - 71 -
  • 73.
    sakrebulos Tanamdebobis pirebi adgilobrivi TviTmmarTveli erTeulis sakrebulos Tanamdebobis pirebi arian: a) sakrebulos Tavmjdomare; b) sakrebulos mdivani; g) sakrebulos komisiis Tavmjdomare; d) sakrebulos fraqciis Tavmjdomare. sakrebulos wevrebi Tavisive Semadgenlobidan irCev- en Tavmjdomares sakrebulos uflebamosilebis vadiT. sakrebulos Tavmjdomaris arCeva da gadarCeva xdeba sakrebulos wevrTa siiTi Semadgenlobis umravlesobiT, faruli kenWisyriT. 3.2.3. TviTmmarTveli erTeulis aRmasrulebeli organoebi _ gamgeoba/meria adgilobrivi TviTmmarTveli erTeulis aRmasruleb- el organos warmoadgens gamgeoba _ sofelSi/TemSi da meria _ qalaqSi. adgilobrivi TviTmmarTveli erTeulis aRmasrule- beli organos xelmZRvanelia gamgebeli _ sofelSi/TemSi da meri _ qalaqSi. soflis/Temis gamgebeli da qalaqis meri airCeva saqa- rTvelos kanonmdeblobiT dadgenili wesiT, pirdapiri, sayovelTao, Tanaswori da faruli kenWisyriT, sakrebu- los uflebamosilebis vadiT. gamgeobis/meriis struqturasa da debulebas gamgeb- lis/meris wardginebiT amtkicebs sakrebulo. gamgeobis/meriis saqmianobas organizaciulad uz- runvelyofs TviTmmarTveli erTeulis gamgeobis/meriis aparati. yvela TviTmmarTvel erTeulSi Seiqmneba momsax- - 72 -
  • 74.
    urebis centri, romelicdakavSirebuli iqneba regionisa da centraluri xelisuflebis organoebTan Sesabamisi sakomunikacio saSualebebiT. am centrebSi moqalaqes sa- Sualeba eqneba, isargeblos TviTmmarTvelobis rogorc eqskluziuri, aseve delegirebuli (mag., iusticiisa da Sss-s sistemebi) uflebamosilebebiT da miiRos Sesabamisi momsaxureba. gamgeobis (meriis) uflebamosileba da saqmianobis wesi gamgeobis (meriis) uflebamosilebas ganekuTvneba: a) sakrebulos gadawyvetilebaTa aRsruleba; b) socialur-ekonomikuri ganviTarebis programebis proeqtebis momzadeba, winaswari ganxilva da damt- kicebul programaTa ganxorcieleba; g) biujetis proeqtis SemuSaveba, winaswari ganxilva da damtkicebuli biujetis xarjviTi nawilis Sesrule- ba; saWiroebis SemTxvevaSi, damtkicebul biujetSi cvlilebebis Setanis Taobaze winadadebebis momzade- ba, biujetis Sesrulebis Sesaxeb angariSgebis Sedgena da sajaroobis uzrunvelyofa; d) adgilobrivi da ziari gadasaxadebisa da mosakreblebis SemoRebis, gauqmebisa da maTi odenobis gansazRvris, saqarTvelos kanonmdeblobis Sesabamisad, sakrebu- losaTvis warsadgenad adgilobrivi mosakreblebis amoRebis organizebis Sesaxeb winadadebebis momza- deba; e) sakrebulos mier dadgenili wesis Sesabamisad, adgi- lobriv organoebs daqvemdebarebuli qonebiT sarge- bloba da misi gankargva; v) adgilobrivi samsaxurebis SeqmnasTan dakavSirebiT wi- nadadebebis momzadeba, sakrebulos mier dadgenili wesiT, saqarTvelos kanonmdeblobis Sesabamisad, sa- - 73 -
  • 75.
    jaro samarTlis iuridiulipirebis, adgilobrivi TviTmmarTvelobis wilobrivi monawileobiT same- warmeo iuridiuli pirebis Seqmna, reorganizacia da likvidacia; gamgeblis/meris wardginebiT maT xelmZ- RvanelTa daniSvna-gaTavisufleba da maTi saqmiano- bis kontroli; z) TviTmmarTveli erTeulis eqskluziuri ufle- bamosilebis ganxorcieleba sakrebulos mier dadge- nili regulaciebis farglebSi; T) TviTmmarTveli erTeulisTvis delegirebul ufle- bamosilebebTan dakavSirebuli saqmianobis ganxor- cieleba; gamgeobis/meriis sxdoma uflebamosilia, miiRos gadawyvetileba, Tu sxdomas eswreba gamgeobis/meriis wevrTa naxevari mainc. gadawyvetileba miiReba damswreTa xmebis umravlesobiT, Tu kanoniT an debulebiT sxva wesi ar aris dadgenili. gamgebeli/meri arCevidan ori kviris vadaSi sakrebu- los dasamtkiceblad warudgens gamgeobis/meriis Semad- genlobas. Tu sakrebulom ar daamtkica gamgeobis/meriis Semadgenloba, gamgebeli/meri uflebamosilia, sakrebu- los xelaxla warudginos dasamtkiceblad gamgeobis/me- riis igive an axali Semadgenloba. Tu sakrebulom ori Tvis vadaSi ar daamtkica gamgeobis/meriis Semadgenloba, maSin saqarTvelos prezidentis mier erTi Tvis vadaSi aRniSnul TviTmmarTvelobis erTeulSi iniSneba sakre- bulos da gamgeblis/meris riggareSe arCevnebi TviTm- marTvelobis organoTa sruli uflebamosilebis vadiT. sakrebulos ufleba aqvs, siiTi Semadgenlobis nax- evarze metiT undobloba gamoucxados gamgeobis/meriis Semadgenlobas. undoblobis gamocxadebidan ori kviris vadaSi gamgebeli/meri sakrebulos dasamtkiceblad wa- rudgens gamgeobis/meriis axal Semadgenlobas. - 74 -
  • 76.
    gamgeobis/meriis Semadgenlobis mesamedisSecvlis SemTxvevaSi, gamgebeli/meri valdebulia gamgeobis/meri- is axali Semadgenloba sakrebulos warudginos dasamt- kiceblad. TviTmmarTveli erTeulis aRmasrulebeli organos Tanamdebobis pirebi TviTmmarTveli erTeulis aRmasrulebeli organos Tanamdebobis pirebi arian: a) gamgebeli/meri; b) gamgeblis/meris moadgile; d) samsaxuris ufrosi; e) aparatis ufrosi;  aRmasrulebeli organos xelmZRvaneli _ gamgebeli/meri gamgebeli/meri warmoadgens TviTmmarTveli erTeu- lis aRmasrulebeli organos meTaurs. gamgebeli/meri: a) uZRveba gamgeobis/meriis saqmianobas, anawilebs fun- qciebs gamgeobis/meriis wevrTa Soris, iwvevs da Tavmjdomareobs gamgeobis/meriis sxdomebs, eqvs TveSi erTxel mainc warudgens sakrebulos angariSs gaweuli muSaobis Sesaxeb; b) organizebas uwevs adgilobrivi biujetis proeqtis Sedgenas, warudgens sakrebulos dasamtkiceblad saqarTvelos kanonmdeblobiT dadgenili wesiT Sed- genil adgilobrivi TviTmmarTveli erTeulis biu- jetis proeqts da saangariSo wlis biujetis Ses- rulebis angariSs, uzrunvelyofs damtkicebuli biu- jetis Sesrulebas; - 75 -
  • 77.
    g) sakrebulos dasamtkicebladwarudgens TviTmmarTve- li erTeulis eqskluziur da misTvis delegirebul uflebamosilebebTan dakavSirebiT misaReb gadaw- yvetilebaTa proeqtebs; d) gamgeobis/meriis saqmianobidan gamomdinare, Sei- muSavebs da sakrebulos warudgens Sesabamisi samar- Tlebrivi aqtebis proeqtebs; uzrunvelyofs sakre- bulos mier miRebul gadawyvetilebaTa Sesrulebas; e) uflebamosilia, sakrebulos mier gadawyvetilebis miRe- bidan erTi kviris vadaSi Sesabamisi SeniSvnebiT daabru- nos sakiTxi sakrebuloSi xelaxla gansaxilvelad; v) xels awers Sesabamisi TviTmmarTveli erTeulis sax- eliT dadebul xelSekrulebasa da SeTanxmebas, war- moadgens da moqmedebs am TviTmmarTveli erTeulis saxeliT mesame pirebTan urTierTobebisas, asrulebs sxva warmomadgenlobiT funqciebs; z) xels awers gamgeobis/meriis dadgenilebebs, Tavisi uflebamosilebis farglebSi gamoscems brZanebebsa da gankargulebebs; T) saqarTvelos kanonmdeblobiT dadgenili da sakre- bulos mier gansazRvruli wesiT, organizebas uwevs da uzrunvelyofs adgilobrivi TviTmmarTvelo- bis qonebis flobis, sargeblobisa da gankargvis sakiTxebis gadawyvetas; i) warudgens sakrebulos winadadebebs adgilobrivi samsaxurebisa da sawarmoebis Seqmnis, reorganiza- ciisa da likvidaciis Sesaxeb; k) SeimuSavebs da sakrebulos dasamtkiceblad warud- gens gamgeobis/meriis struqturas da personalur Semadgenlobas, amtkicebs gamgeobis/meriis struq- turuli erTeulebisa da adgilobrivi samsaxurebis debulebebs; - 76 -
  • 78.
    l) `sajaro samsaxuris Sesaxeb~ saqarTvelos kanoniT dadgenili wesiT, aparatis ufrosis wardginebiT, Tanamdebobaze niSnavs da Tanamdebobidan aTavisuf- lebs aparatis TanamSromlebs, aformebs xelSekrule- bebs mowveul specialistebTan da eqspertebTan; m) Tanamdebobidan aTavisuflebs gamgeobis/meriis wev­ rebs; iRebs gamgeobis/meriis calkeul wevrTa gan­ cxadebas gadadgomis Sesaxeb; gamgeobis/meriis wevrebs akisrebs Tanamdebobrivi movaleobebis Sesrulebas gamgeobis/meriis axali wevris damtkicebamde; n) sakrebulos gadawyvetilebis miRebidan erTi kviris vadaSi Sesabamisi SeniSvnebiT xelaxla gansaxilvelad abrunebs sakiTxs sakrebuloSi; o) aCerebs an auqmebs adgilobrivi samsaxurebis xelmZR- vanelTa individualur-samarTlebriv aqtebs; p) uzrunvelyofs sakrebulosa da gamgeobis/meriis mier miRebuli samarTlebrivi aqtebis Sesrulebas; J) mis uflebamosilebas mikuTvnebuli calkeuli sakiT­ xebis Sesaswavlad, Sesabamisi daskvnebisa da rekomen- daciebis mosamzadeblad qmnis komisiebsa da sakon- sultacio organoebs; amtkicebs maT samoqmedo deb- ulebebs; r) sakrebulos warudgens gamgeobis/meriis SemuSavebul Sesabamisi samarTlebrivi aqtebis proeqtebs; s) xels awers gamgeobis/meriis finansur dokumentebs; t) mimarTavs sakrebulos Tavmjdomares sakrebulos riggareSe sxdomis mowvevis winadadebiT, sakrebu- los morig sxdomaze Seaqvs damatebiT gansaxilveli sakiTxi, eswreba sakrebulos, sakrebulos komisiebis sxdomebs. igi uflebamosilia, hyavdes mudmivi warmo- madgeneli sakrebuloSi; - 77 -
  • 79.
    u) pasuxismgebelia gamgeobis/meriissaqmianobaze, peri- odulad ismens gamgeobis/meriis wevrebisa da samsax- urebis xelmZRvanelTa angariSebs gaweuli muSaobis Sesaxeb; gamgebels/mers aqvs Tanamdebobidan gadadgomis uf­ leba. gamgeblis/meris uflebamosilebis Sewyveta iwvevs Sesabamisi gamgeobis/meriis gadadgomas. gamgeobis/meriis wevrebi TavianT movaleobebs asruleben gamgeobis/meri- is axali Semadgenlobis damtkicebamde. gamgeblis/meris riggareSe arCevnebs niSnavs saqarTvelos prezidenti gamgeblis/meris gadadgomidan erTi Tvis vadaSi. 3.2.4. TviTmmarTvelobis organoebSi sazogadoebis monawileobis uzrunvelyofis institutebi TemSi Semaval yvela dasaxlebaSi mosaxleoba sazoga- doebriv sawyisebze TviTmmarTvelobis erTeulis ufle- bamosilebis vadiT irCevs mamasaxlissa da sazogadoebriv sabWos.  mamasaxlisi dasaxlebis mamasaxlisi airCeva Temis yvela dasaxle- baSi, sazogadoebrivi sabWo ki Temis iseT dasaxlebebSi, sadac mosaxleobis raodenoba 100 kacze metia. dasaxle- baSi, romelSic registrirebulia 100 kacze naklebi mo- saxle, sazogadoebrivi sabWos arCeva nebayoflobiTia an mis uflebamosilebas asrulebs dasaxlebis saerTo kreba. im dasaxlebebSi, sadac registrirebuli mosaxleo- ba 100 kacze naklebia, mamasaxliss irCevs Sesabamisi dasaxlebis saerTo kreba. Tu dasaxlebaSi registrire- bulia 100 kacze meti mosaxleoba, mamasaxlisi airCeva pirdapiri, Tanaswori da faruli kenWisyriT maJorita- ruli wesiT. - 78 -
  • 80.
     sazogadoebrivi sabWo im dasaxlebebSi, sadac gaTvaliswinebulia sazoga- doebrivi sabWoebis arCeva, sazogadoebrivi sabWo airCeva pirdapiri, sayovelTao, Tanaswori da faruli kenWisyriT maJoritaruli wesiT. sazogadoebrivi sabWos wevrebis raodenobas gansazRvravs Sesabamisi Temis warmomadgen- lobiTi organo; wevrTa raodenoba ganisazRvreba aranak- leb 3 da araumetes 11 wevriT. mamasaxlisi da sazogadoebrivi sabWos wevrebi ar iReben Sromis anazRaurebas, maT Sesabamisi Temis biu- jetidan aunazRaurdebaT ganxorcielbul saqmianobas- Tan dakavSirebuli xarjebi.  mamasaxlisisa da sazogadoebrivi sabWos uflebamosilebebi mamasaxlisi da sazogadoebrivi sabWo: a) warmoadgenen dasaxlebaSi mcxovrebi mosaxleobis in- teresebs, maT Soris, im Temis adgilobrivi TviTm- marTveli erTeulis xelisuflebis organoebSi, rom- lis SemadgenlobaSic Sedis aRniSnuli dasaxleba; b) uzrunvelyofen dasaxlebis saerTo krebaze miRebu- li gadawyvetilebebis aRsrulebas; g) Sesabamisi adgilobrivi TviTmmarTveli erTeulis xe- lisuflebis mier dadgenili wesiT uzrunvelyofen adgilobrivi TviTmmarTveli erTeulis calkeul uflebamosilebaTa dasaxlebis teritoriaze ganxor- cielebas; d) uzrunvelyofen dasaxlebis mosaxleobis gamokiTx- vis Catarebas Sesabamisi adgilobrivi TviTmmarTveli erTeulis xelisuflebis organoTa mier dadgenili wesiT. monitorings uweven dasaxlebis teritoriaze adgilobrivi TviTmmarTveli erTeulis eqskluziuri - 79 -
  • 81.
    uflebamosilebis ganxorcielebas; e) axorcielebenSesabamisi TviTmmarTveli erTeulis xelisuflebis organoTa mier delegirebul ufle- bamosilebas am xelisuflebis organoebis mier dad- genili wesiT da gadacemuli Sesabamisi materialuri da finansuri saxsrebis farglebSi; v) uflebamosilni arian, dasaxlebis saxeliT, Sesabam- isi adgilobrivi TviTmmarTveli erTeulis xelisu- flebis organoebSi Seitanon dasaxlebasTan dakav- Sirebuli winadadebebi. dasaxlebis mamasaxlisi axorcielebs dasaxlebis xe- lisuflebis organoebisTvis mikuTvnebul uflebamosile- basTan dakavSirebul administraciul funqciebs, xolo sazogadoebrivi sabWo iRebs am uflebamosilebasTan dakavSirebul strategiul gadawyvetilebebs, ismens da afasebs mamasaxlisis angariSebs, amtkicebs dasaxlebis xelisuflebis organoebis funqcionirebis wess, gansaz- Rvravs dasaxlebis yovelwliur prioritetebsa da xar- jTaRricxvas, romelsac biujetis dagegmvis procesSi winadadebis saxiT warudgens Temis xelisuflebas Semd- gomSi biujetSi gasaTvaliswineblad.  dasaxlebis saerTo kreba adgilobriv TviTmmarTvel TemSi Semaval dasaxle- bebSi weliwadSi erTxel mainc tardeba saerTo kreba, romlis mowvevisa da Catarebis wess gansazRvravs TviTm- marTvelobis sakrebulo. dasaxlebis saerTo kreba ganix- ilavs dasaxlebis winaSe arsebul problemebs, dasaxlebis saxeliT mimarTavs TviTmmarTvelobis xelisuflebis or- ganoebs sarekomendacio winadadebiT. saerTo krebaze gadawyvetileba miRebulad iTvleba, Tu mas mxars dauWers damswreTa umravlesoba; - 80 -
  • 82.
    dasaxlebis riggareSe saerTokreba moiwveva: a) dasaxlebis mamasaxlisis an sazogadoebrivi sabWos iniciativiT; b) Sesabamisi adgilobrivi TviTmmarTveli erTeulis xe- lisuflebis organoebis iniciativiT; g) dasaxlebis mosaxleobis 1/10-is iniciativiT; saerTo krebis Catarebas uzrunvelyofs Sesabamisi dasaxlebis mamasaxlisi.  qalaqis marTvaSi sazogadoebis monawileobis uzrun- velyofis institutebi im SemTxvevaSi, Tu qalaqSi, garda ZiriTadi qalaqis tipis dasaxlebisa, gaerTianebulia erTze meti dasaxle- ba, am dasaxlebebSi Temis analogiurad irCeva da funq- cionirebs mamasaxlisisa da sazogadoebrivi sabWos in- stitutebi.  qalaqis ubnebis xelisuflebis organoebi qalaqSi adgilobrivi TviTmmarTveli erTeulis xe- lisuflebis organoebi uflebamosilni arian, qalaqi dayon ubnebad. qalaqis saubno organoebi iqmneba da funqcionirebs TemSi Semavali dasaxlebebis organoebis analogiurad. 3.2.5. adgilobrivi TviTmmarTvelobis uflebamosileba  adgilobrivi TviTmmarTveli erTeulis xelisuflebis organoTa eqskluziuri uflebamosileba TviTmmarTveli erTeulis eqskluziur uflebamo­ silebas miekuTvneba: - 81 -
  • 83.
    a) skolamdeliaRzrda; b) ambulatoriebi, pirveladi samedicino daxmareba; g) adgilobrivi mniSvnelobis saavadmyofoebi da sao- jaxo medicina; d) adgilobrivi mniSvnelobis kulturis ZeglTa dacva, biblioTekebi, TviTmmarTveli erTeulis arqivebi, adgilobrivi mniSvnelobis muzeumebi; e) saklubo dawesebulebebi, adgilobrivi mniSvnelobis Teatrebi da kinoTeatrebi, gamofenebi, sportuli dawesebulebebi, specializebuli (saxelovnebo, spor- tuli) skolebi; v) TviTmmarTveli erTeulisTvis mikuTvnebuli wylis da niadagis dacva, adgilobrivi mniSvnelobis tyiT sargebloba, miwaTsargebloba, sanitariuli dacva, TviTmmarTveli erTeulisTvis mikuTvnebuli wylis resursebiT sargebloba; z) adgilobrivi mniSvnelobis bunebrivi wiaRiseulis gankargva; T) umweoTa daxmarebis damatebiTi adgilobrivi progr- amebi, socialurad daucveli fenebisa da SezRuduli SesaZleblobebis mqone pirTa daxmarebis damatebiTi adgilobrivi programebi, umuSevarTa daxmarebis dam- atebiTi adgilobrivi programebi; i) usaxlkaroTa binebiT uzrunvelyofa; k) adgilobrivi mniSvnelobis sazogadoebrivi trans- porti; l) adgilobrivi mniSvnelobis saavtomobilo gzebi, qa- laqdagegmareba da mSeneblobaze kontroli; m) mosaxleobisgan da sajaro adgilebidan myari narCenebis gatana, sisufTavis dacvis prevenciuli RonisZiebebi, - 82 -
  • 84.
    quCebis dasufTaveba-garecxva, saniaRvremeurneobebi, sasmeli da teqnikuri wyliT momarageba, melioracia TviTmmarTveli erTeulis teritoriis farglebSi, kanalizacia, gamwvaneba, parkebi da baRebi, keTilmowy- oba da gareganaTeba, sasaflaoebi; n) saxanZro usafrTxoeba.  saxelmwifo xelisuflebis mier TviTmmarTveli erTeulisaTvis delegirebuli uflebamosilebebi TviTmmarTveli erTeulebisTvis uflebamosileba- Ta delegirebas, pirvel rigSi, eqvemdebareba is ufle- bamosilebebi, romlebic dakavSirebulia moqalaqeebisT- vis sxvadasxva saxis individualuri momsaxurebis miwo- debasTan.  mezobeli adgilobrivi TviTmmarTveli erTeulebis xelisuflebis organoTa mier uflebamosilebis erToblivi ganxorcieleba mezobeli adgilobrivi TviTmmarTveli erTeulebis xelisuflebis organoebis mier uflebamosilebis er- Toblivi ganxorcieleba dasaSvebia kanonmdeblobiT gaTvaliswinebul SemTxvevebSi, urTierTSeTanxmebiT da xelSekrulebis safuZvelze. 3.2.6. koncefciiT gansazRvruli TviTmmarTveli erTeulis biujetis Semosulobebi TviTmmarTveli erTeulis sagadasaxado Semosavlebi TviTmmarTveli erTeulis sagadasaxado Semosavle- bia: a) adgilobrivi gadasaxadebi: qonebis gadasaxadi _ srulad; - 83 -
  • 85.
    b) ziari gadasaxadebi: saSemosavlo gadasaxadi _ ara umetes 15% sagadasaxa- do ganakveTisa (dRes kanonmdeblobiT moqmedi 20% saga- dasaxado ganakveTis pirobebSi). transferebi a) gaTanabrebiTi (aramiznobrivi) granti; b) miznobrivi transferi TviTmmarTveli erTeulisTvis delegirebuli uflebamosilebis dasafinanseblad; g) kapitaluri transferi kapitaluri proeqtis gansax- orcieleblad; d) specialuri transferi. TviTmmarTveli erTeulis sxva Semosulobebi a) procentebi (sargebeli) calkeuli xasiaTis finans- uri aqtivebidan, kerZod, depozitebidan (fasiani qaRaldebidan, aqciebis garda), sesxebidan, debitor- uli davalianebidan da sxva Semosavali procentebi- dan, TviTmmarTveli erTeulis sakuTrebaSi arsebuli qonebis ijaridan miRebuli Semosavali; b) Semosavali adgilobrivi xelisuflebis wilobrivi monawileobiT moqmedi sawarmoebis da kerZo sawar- moebis mogebidan; g) bunebrivi resursebiT sargeblobisTvis mosakrebe- li, gadaxdevinebuli adgilobrivi TviTmmarTveli erTeulebisTvis kuTvnili mopovebuli bunebrivi resursebisTvis; d) Semosavali TviTmmarTvelobis sakuTrebaSi arsebuli qonebisa da miwis ijaridan; - 84 -
  • 86.
    e) Semosavaliadgilobrivi TviTmmarTveli erTeulebis sakuTrebaSi arsebuli miwis marTvaSi (uzufruqti, qiravnoba, ijara da sxv.) gadacemidan; v) adgilobrivi TviTmmarTvelobis organoTa Sesabamisi samsaxurebis mier gadaxdevinebuli renta; z) salicenzio mosakrebeli, gadaxdevinebuli adgilo- brivi TviTmmarTvelobis organoTa Sesabamisi samsax- urebis mier; T) saxelmwifo baJi, gadaxdevinebuli adgilobrivi TviT­ mmarTvelobis organoTa Sesabamisi samsaxurebis mi­ r; e i) sajaro informaciis aslis gadaRebis mosakrebeli, gadaxdevinebuli adgilobrivi TviTmmarTvelobis organoTa Sesabamisi samsaxurebis mier; k) adgilobrivi satendero mosakrebeli adgilobrivi TviTmmarTveli erTeulebis biujetebis saxsrebiT Catarebul tenderebze; l) Semosuloba gare reklamis ganTavsebis nebarTvis ga- cemidan; m) saTamaSo biznesis mosakrebeli; n) mosakrebeli dasaxlebuli teritoriis dasufTavebi- saTvis; o) kulturuli memkvidreobis sareabilitacio arealis infrastruqturis mosakrebeli; p) mosakrebeli specialuri (zonaluri) SeTanxmebis ga- cemisaTvis; J) mosakrebeli mSeneblobis nebarTvisTvis; r) Semosavali adgilobrivi saqalaqo regularuli samg- zavro gadayvanis nebarTvis gacemidan; s) sxva mosakrebeli, gadaxdevinebuli adgilobrivi TviT­ - 85 -
  • 87.
    mmarTvelobis organoTa Sesabamisisamsaxurebis mier; t) Semosavali momsaxurebidan, romelic gaweulia adgi- lobrivi TviTmmarTvelobis organoTa Sesabamisi sam- saxurebis mier; u) Semosavlis wili saxelmwifo qonebis (garda miwisa) ijariT an marTvaSi (uzufruqti, qiravnoba da sxv.) gadacemidan, romelic ganlagebulia adgilobrivi TviTmmarTveli erTeulis teritoriaze da saxelm- wifo sargeblobaSia; f) Semosavali adgilobrivi TviTmmarTveli erTeulis sargeblobaSi myofi qonebis ijariT an marTvaSi (uzufruqti, qiravnoba da sxv.) gadacemidan; q) Semosavlis wili sxva saxelmwifo qonebis (garda mi- wisa) ijariT an marTvaSi (uzufruqti, qiravnoba da sxv.) gadacemidan, gadaxdevinebuli adgilobrivi TviTmmarTvelobis organoTa Sesabamisi samsaxurebis mier; R) Semosavali sanqciebidan (jarimebidan, sauravebidan), gadaxdevinebuli adgilobrivi TviTmmarTvelobis organoTa Sesabamisi samsaxurebis mier; y) Semosavali gacemuli sesxis dafarvis vadis dar- RvevisTvis gadaxdili sauravidan, gadaxdevinebuli adgilobrivi TviTmmarTvelobis organoTa Sesabamisi samsaxurebis mier; S) Semosavlis wili sagzao moZraobis wesebis dar- RvevisTvis gadaxdili jarimebidan; C) Semosuloba arawarmoebuli aramaterialuri aqtive- bidan (patentebi, salizingo xelSekrulebebi da sxva analogiuri kontraqtebi, agreTve, SeZenili gudvi- li), gadaxdevinebuli adgilobrivi TviTmmarTvelo- bis organoTa Sesabamisi samsaxurebis mier; - 86 -
  • 88.
    c) Semosavali arqiteqturul-samSeneblosaqmianobaSi gamovlenili darRvevebisTvis gadaxdili jarimebi- dan, gadaxdevinebuli adgilobrivi TviTmmarTvelo- bis organoTa Sesabamisi samsaxurebis mier; Z) Semosuloba adgilobrivi TviTmmarTveli erTeulis sakuTrebaSi arsebuli ZiriTadi aqtivebis gayidvidan; w) wilobrivi Semosavlebi ZiriTadi saxelmwifo aq- tivebis gayidvidan, romlebic ganlagebulia adgi- lobrivi TviTmmarTveli erTeulis teritoriaze da Semosavlebi ZiriTadi saxelmwifo aqtivebis gayidvi- dan, romlebic adgilobrivi TviTmmarTveli erTeu- lis sargeblobaSia; W) Semosuloba sxva materialuri maragis (nedleuli da masalebi, daumTavrebeli warmoeba, mza produqcia da Semdgomi realizaciisTvis SeZenili saqoneli) gayid- vidan, ganxorcielebuli adgilobrivi TviTmmarTv- elobis organoTa Sesabamisi samsaxurebis mier; x) Semosuloba faseulobebis gayidvidan, ganxorciele- buli adgilobrivi TviTmmarTvelobis organoTa Ses- abamisi samsaxurebis mier; j) wili Semosulobidan saxelmwifo sakuTrebaSi arse- buli arasasoflo-sameurneo daniSnulebis miwis gay- idvidan, romelic ganlagebulia adgilobrivi TviT- mmarTveli erTeulis teritoriaze da Semosuloba adgilobrivi TviTmmarTveli erTeulis sakuTrebaSi arsebuli arasasoflo-sameurneo daniSnulebis miwis gayidvidan; h) wili Semosulobidan saxelmwifo sakuTrebaSi arse- buli sasoflo-sameurneo daniSnulebis miwis gayid- vidan, romelic ganlagebulia adgilobrivi TviTm- marTveli erTeulis teritoriaze da Semosuloba adgilobrivi TviTmmarTveli erTeulis sakuTrebaSi - 87 -
  • 89.
    arsebuli sasoflo-sameurneo daniSnulebismiwis gayidvidan; h1) Semosuloba finansuri aqtivebidan da valdebule- bebidan, gankuTvnili adgilobrivi TviTmmarTvelo- bebisTvis. 3.3. saqarTvelos mxareebi (regionebi) 3.3.1. samxareo mowyobis principebi mxare unda gaxdes qveynis socialur-ekonomikuri ganviTarebis umniSvnelovanesi erTeuli. arsebul munic- ipalitetTan SedarebiT, mas gacilebiT ufro didi eko- nomikuri SesaZleblobebi da finansuri damoukidebloba eqneba. Sesabamisad, warmomadgenlobiT da aRmasrulebel organoebs realuri saSualebebi eqnebaT adgilobrivi problemebis mosagvareblad da seriozuli proeqtebis gansaxorcieleblad. yovelive zemoTqmuli adgilobrivi TviTmmarTvelobis realuri damoukideblobis garan- tiebs Seqmnis. regionuli principiT administraciul-teritoriu- li mowyoba iTvaliswinebs:  mxareTa socialur-ekonomikuri ganviTarebis piro- bebis erTmaneTTan daaxloebas;  centrs, mxaresa da adgilobriv TviTmmarTvelobas Soris qonebis gadanawilebas;  mxareTa Soris konkurenciis principis danergvas;  erTiani minimaluri socialuri standartebisa da Tanaswori socialuri dacvis uzrunvelyofas, kon- stituciiT dadgenili moqalaqeTa socialuri ufle- bebis dacvis garantirebas;  gansakuTrebuli strategiuli mniSvnelobis re- - 88 -
  • 90.
    gionebis prioritetuli ganviTarebisuzrunvelyo- fas;  mxareTa bunebriv-klimaturi Taviseburebebis maqsim- alurad gamoyenebas;  mxareTa kompleqsur ekologiur dacvas. saxelmwifos administraciul-teritoriuli refor- ma mWidrod aris dakavSirebuli qveynis axal sabiujeto mowyobasTan, roca sabiujeto saxsrebis ganawileba ara uwyebrivi, aramed programuli principiT moxdeba. am SemTxvevaSi samxareo xelisuflebis erT-erTi funqcia mxaris ganviTarebis seriozuli programebis Camoyalibe- ba da maT gansaxorcieleblad centraluri biujetidan an saerTaSoriso wyaroebidan Tanadafinansebis mopoveba iqneba. amJamad arsebuli municipaliteti, Tavisi mwiri resursebidan gamomdinare, aseT urTierTobebSi part- niorad veranairad gamodgeba. mxaris keTildReoba, ZiriTadad, damokidebuli xde­ adgilze akrefil gadasaxadebze da ara central- a uri xelisuflebis keTilganwyobaze am mxaris pirveli piris mimarT. aseTi sistema xels Seuwyobs mxareTa So- ris mniSvnelovani konkurenciis gaRvivebas normaluri sagadasaxado da sainvesticio garemos Sesaqmnelad, rac mTeli qveynis masStabiT stimuls miscems ekonomikuri aqtiurobis zrdas. mxareebi koncefciis Sesabamisad saqarTvelos teritoriaze (im teritoriisTvis, romelzedac 2012 wlis 1 ianvrisT- vis vrceldeba saqarTvelos iurisdiqcia) arsebobs 12 mxare (regioni) da saqarTvelos dedaqalaqi _ q. Tbilisi. saqarTvelos mxareebia: a) aWara(aWaris avtonomiuri respublika) _ masSi erTi- andeba 2012 wlis 1 ianvris mdgomareobiT arsebuli - 89 -
  • 91.
    qobuleTis, xelvaCauris, Suaxevis,qedis, xulos mu- nicipalitetebisa da q. baTumis teritoriebi. dedaqa- laqi _ q. baTumi; b) guria _ masSi erTiandeba 2012 wlis 1 ianvris mdgo- mareobiT arsebuli ozurgeTis, Coxatauris, lanCx- uTis municipalitetebis teritoriebi. mxaris admin- istraciuli centria q. ozurgeTi; g) samegrelo _ masSi erTiandeba 2012 wlis 1 ianvris mdgomareobiT arsebuli abaSis, senakis, martvilis, xobis, zugdidis, walenjixis, Cxorowyus munici- palitetebisa da q. foTis teritoriebi. mxaris ad- ministraciuli centria q. zugdidi; d) svaneTi _ masSi erTiandeba 2012 wlis 1 ianvris mdgo- mareobiT mestiis municipaliteti (Tuki saxelmwifom uzrunvelyo mestiisa da lentexis municipalitetebis gziT dakavSireba, maSin zemo da qvemo svaneTi gaer- Tiandeba erT mxareSi). mxaris administraciuli cen- tria mestia; e) raWa-leCxumi-qvemo svaneTi _ masSi erTiandeba 2012 wlis 1 ianvris mdgomareobiT arsebuli cageris, am- brolauris, onis da lentexis municipalitetis ter- itoriebi (Tuki saxelmwifom uzrunvelyo mestiisa da lentexis municipalitetebis gziT dakavSireba, maSin am mxares gamoakldeba qvemo svaneTi _ lentexis municipaliteti). mxaris administraciuli centria ambrolauri;. v) imereTi _ masSi erTiandeba 2012 wlis 1 ianvris md- gomareobiT arsebuli xaragaulis, zestafonis, Ter- jolis, baRdaTis, vanis, saCxeris, xonis, samtrediis, tyibulis, WiaTuris, wyaltubos municipalitetebisa da q. quTaisis teritoriebi. mxaris administraciuli centria q. quTaisi; - 90 -
  • 92.
    z) samcxe-javaxeTi _masSi erTiandeba 2012 wlis 1 ianvr- is mdgomareobiT arsebuli axalcixis, axalqalaqis, ninowmindis, aspinZis, adigenisa da borjomis munici- palitetebis teritoriebi. mxaris administraciuli centria q. axalcixe; T) Sida qarTli _ masSi erTiandeba 2012 wlis 1 ianvris mdgomareobiT arsebuli xaSuris, kaspis, qarelis, goris, mcxeTis municipalitetebis teritoriebi. mx- aris administraciuli centria q. gori; i) mTianeTi _ masSi erTiandeba 2012 wlis 1 ianvris md- gomareobiT arsebuli yazbegis, duSeTis, TianeTis municipalitetebis teritoriebi; mxaris adminis- traciuli centria duSeTi an Jinvali; k) qvemo qarTli _ masSi erTiandeba 2012 wlis 1 ian- vris mdgomareobiT arsebuli gardabnis, marneulis, TeTriwyaros, bolnisis, walkis, dmanisis munici- palitetebisa da q. rusTavis teritoriebi. mxaris administraciuli centria q. rusTavi an q. bolnisi; l) kaxeTi _ masSi erTiandeba 2012 wlis 1 ianvris md- gomareobiT arsebuli sagarejos, axmetis, Telavis, lagodexis, dedofliswyaros, siRnaRis, gurjaanis, yvarlis municipalitetebis teritoriebi. mxaris ad- ministraciuli centria q. Telavi; m) Tbilisi _ saqarTvelos dedaqalaqi. masSi erTiandeba 2012 wlis 1 ianvris mdgomareobiT dazustebuli q. Tbilisis teritoria. q. Tbilisis statusi ganisaz- Rvreba saqarTvelos kanoniT „saqarTvelos dedaqa- laqis _ Tbilisis Sesaxeb“. okupirebul teritoriebze TviTmmarTveli er- Teulebis sakiTxi ganisazRvreba konfliqtebis politi- kuri daregulirebis procesSi. - 91 -
  • 93.
    3.3.2. mxaris warmomadgenlobiTiorgano _ mxaris sabWo mxaris sabWo Sedgeba mxaris teritoriaze regis- trirebul saqarTvelos moqalaqeTa mier saqarTvelos kanonmdeblobiT dadgenili wesiT pirdapiri, sayovel- Tao, Tanaswori da faruli kenWisyriT, proporciuli erTaderTi gadasacemi xmis sistemiT, 4 wlis vadiT ar- Ceuli wevrebisgan. sabWos wevrTa raodenoba ganisazRvreba mxaris mo- saxleobis raodenobis Sesabamisad: a) 200 000-mde mosaxleoba _ sabWos 25 wevri; b) 200 000 _ 1 000 000-mde mosaxleoba _ sabWos 35 wevri; mxaris sabWos wevrebi iReben Sromis anazRaurebas. mxaris sabWos uflebamosileba da saqmianobis wesi mxaris sabWos uflebamosilebas ganekuTvneba: a) saqarTvelos kanonmdeblobiT gaTvaliswinebuli wesiTa da vadebSi mxaris biujetis proeqtis ganxil- va, masSi cvlilebebisa da damatebebis Setana, biuje- tis proeqtis damtkiceba, masSi cvlilebebis Setana, biujetis Sesrulebis angariSis damtkiceba, kontro- li biujetis Sesrulebaze da misi Sefaseba; b) mxaris socialur-ekonomikuri ganviTarebis perspeq- tiuli gegmebisa da programebis damtkiceba da kon- troli maT Sesrulebaze; g) saqarTvelos kanonis Sesabamisad, ziar gadasaxadebSi misTvis kuTvnili ganakveTis dadgena; d) mxaris aRmasrulebeli organoebisa da Tanamdebobis pirebis saqmianobis yovelwliuri angariSebis mosmena da Sefaseba; e) sabWos Tavmjdomarisa da mdivnis arCeva da gadarCeva; - 92 -
  • 94.
    v) sabWoskomisiebis Seqmna, komisiaTa Tavmjdomareebis arCeva da gadarCeva, komisiaTa personaluri Semad- genlobis damtkiceba da masSi cvlilebebis Setana; z) gadawyvetilebis miReba sabWos wevrTa ufle- bamosilebis cnobisa da uflebamosilebis vadamde Sewyvetis Sesaxeb; T) mxaris organoTa debulebebis miReba, maTSi cvlile- bebis Setana da debulebebis Sesrulebis kontroli; i) saqarTvelos kanonmdeblobiT dadgenili wesiT mx- aris qonebis flobis, sargeblobisa da gankargvis we- sebis dadgena; k) saqarTvelos kanonmdeblobiT dadgenili wesiT, samx- areo samsaxurebisa da sawarmoebis Seqmna, maTi reor- ganizacia da likvidacia; l) mxaris eqskluziuri uflebamosilebis ganxorciele- basTan dakavSirebuli programebis damtkiceba; m) mxaris eqskluziuri uflebamosilebis ganxorciele- basTan dakavSirebuli maregulirebeli gadawyvetile- bebis miReba; n) mxarisTvis delegirebuli uflebamosilebis farg- lebSi programebis damtkiceba; o) mxaris saxeliT dadebuli SeTanxmebebisa da xelSek- rulebebis damtkiceba. sabWos axali Semadgenlobis pirvel sxdomas iwvevs Sesabamisi saarCevno komisiis Tavmjdomare arCevnebis Sedegebis oficialurad gamocxadebis dRidan ori kviris vadaSi. sakrebulos sxdomebs Tavmjdomaris arCevamde uZRveba sabWos uxucesi wevri. sabWos morigi da riggareSe sxdomebis mowveva da misi saqmianobis wesi ganisazRvreba sabWos reglamentiT. - 93 -
  • 95.
    mxaris sabWos Tanamdebobispirebi mxaris sabWos Tanamdebobis pirebi arian: a) mxaris sabWos Tavmjdomare; b) mxaris sabWos Tavmjdomaris moadgile (moadgileebi); g) mxaris sabWos komisiebis Tavmjdomareebi; d) mxaris sabWos fraqciebis Tavmjdomareebi; mxaris sabWos wevrebi Tavisi Semadgenlobidan irCev- en Tavmjdomares sabWos uflebamosilebis vadiT. sabWos Tavmjdomaris arCeva da gadarCeva xdeba sabWos wevrTa siiTi Semadgenlobis umravlesobiT. mxaris sabWos Tavmjdomaris kandidaturis wardgenis da sabWos Tavmjdomaris gadarCevis inicirebis sakiTxebi ganisazRvreba Sesabamisi kanoniT. mxaris sabWos komisiebi sabWo Tavisi uflebamosilebis vadiT qmnis mudmivmo- qmed an droebiT komisiebs. sabWos komisiebis saqmianobis wesi ganisazRvreba sab- Wos debulebiT, kanonmdeblobis Sesabamisad. 3.3.3. mxaris aRmasrulebeli organo _ administracia mxaris aRmasrulebeli organoa mxaris administra- cia. mxaris aRmasrulebeli organos xelmZRvanelia mxaris administraciis mmarTveli. mxaris administraciis struqturas, debulebas da administraciis Semadgenlobas mmarTvelis wardginebiT amtkicebs mxaris sabWo. mxaris administraciis Semad- genlobaSi Sedian mxaris mmarTveli, administraciis mmarTvelis pirveli moadgile, mmarTvelis moadgile (moadgileebi), samxareo samsaxurebis xelmZRvanelebi. - 94 -
  • 96.
    mxaris aRmasrulebeli organosTanamdebobis pirebi mxaris Tanamdebobis pirebi arian: a) mxaris administraciis mmarTveli; b) mxaris administraciis mmarTvelis pirveli moadgile; g) mxaris administraciis mmarTvelis moadgile (moadg- ileebi); d) samxareo samsaxuris ufrosi. mxaris aRmasrulebeli organos xelmZRvanelis _ mxaris administraciis mmarTvelis arCeva mxaris sabWos Tavmjdomare misi arCevidan erTi kviris vadaSi acxadebs konkurss mxaris administraciis mmarTvelis Tanamdebobaze da qmnis Sesabamis sakonkurso komisias, romlis Semadgenlobis naxevars waradgens saqa- rTvelos mTavroba (an prezidenti). sakonkurso komisia siiTi Semadgenlobis naxevarze metis gadawyvetilebiT mxaris administraciis mmarTve- lis Tanamdebobaze SerCeul kandidats (kandidatebs) dasamtkiceblad warudgens mxaris sabWos, romelic gadawyvetilebas iRebs mxaris sabWos siiTi Semadgenlo- bis naxevarze metiT. Tu kenWisyraSi monawile verc erT- ma kandidatma ver miiRo sabWos wevrTa xmebis naxevarze meti, tardeba meore turi, sadac monawileobas iRebs saukeTeso Sedegis mqone ori kandidati. meore turSi mx- aris mmarTveli airCeva sabWos wevrTa xmaTa fardobiTi umravlesobiT, aranakleb sabWos wevrTa siiTi Semadgen- lobis 40%-isa. mxaris administraciis dakompleqtebisa da daTxovnis wesi mxaris mmarTveli arCevidan ori kviris vadaSi ndobis gamosacxadeblad administraciis Semadgenlobas warud- - 95 -
  • 97.
    gens sabWos. TusabWom ar gamoucxada ndoba administra- ciis Semadgenlobas, mmarTveli uflebamosilia, xelaxla waradginos administraciis igive an axali Semadgenloba. administraciisTvis orjer zedized ndobis gamoucxade- blobis SemTxvevaSi, sabWo aTavisuflebs mxaris adminis- traciis mmarTvels da acxadebs axal konkurss adminis- traciis mmarTvelis Tanamdebobaze. mxaris sabWo uflebamosilia, siiTi Semadgenlobis naxevarze metiT gadaayenos samxareo samsaxuris xelmZ- Rvaneli. Tu administraciis Semadgenlobis 1/3 iqna ganaxle- buli mmarTvelis mier, administracia saWiroebs sabWos mxridan ndobis xelaxla gamocxadebas. sabWo uflebamosilia, dasvas mxaris administraciis mmarTvelisTvis/administraciisTvis undoblobis ga- mocxadebis sakiTxi. undoblobis gamocxadebis sakiTxis dasmis ufleba aqvs mxaris sabWos wevrTa sul cota 1/4- s. mxaris sabWo, mxaris administraciis mmarTvelisTvis/ administraciisTvis undoblobis gamocxadebis gadaw- yvetilebas iRebs siiTi Semadgenlobis umravlesobiT. Tu sabWom mxaris administraciis mmarTvels/administra- cias undobloba ver gamoucxada, dauSvebelia undob- lobis sakiTxis dasma aRniSnul sakiTxze kenWisyridan 6 Tvis ganmavlobaSi. administraciis uflebamosileba da saqmianobis wesi administraciis uflebamosilebas ganekuTvneba: a) sabWos gadawyvetilebaTa aRsruleba; b) socialur-ekonomikuri ganviTarebis programebis, proeqtebis momzadeba, winaswari ganxilva da damt- kicebul programaTa ganxorcieleba; g) biujetis proeqtis SemuSaveba, winaswari ganxilva da damtkicebuli biujetis xarjviTi nawilis Sesrule- - 96 -
  • 98.
    ba; saWiroebis SemTxvevaSi,damtkicebul biujetSi cvlilebebis Setanis Taobaze winadadebebis momzade- ba, biujetis Sesrulebis Sesaxeb mxaris sabWos winaSe angariSgeba da sajaroobis uzrunvelyofa; d) saqarTvelos kanonis Sesabamisad, ziar gadasaxadebSi sabWosTvis mxaris kuTvnili ganakveTis dadgenasTan dakavSirebuli winadadebebis momzadeba da wardgena; e) sabWos mier dadgenili wesis Sesabamisad, samxareo qonebis floba, sargebloba da gankargva; v) samxareo samsaxurebis SeqmnasTan dakavSirebiT wina- dadebebis momzadeba. saqarTvelos kanonmdeblobis Sesabamisad da sabWos mier dadgenili wesiT sawar- moTa Seqmna, reorganizacia da likvidacia; mxaris mmarTvelis wardginebiT maT xelmZRvanelTa daniSv- na-gaTavisufleba da maTi saqmianobis kontroli; z) mxaris sabWos mier dadgenili regulaciebis farg- lebSi mxaris eqskluziuri uflebamosilebis ganxor- cileba; T) xarisTvis delegirebuli uflebamosilebis ganxor- m cieleba. mxaris administraciis mmarTveli mxaris administraciis mmarTveli: a) uZRveba mxaris administraciis saqmianobas, anawi- lebs funqciebs administraciis wevrTa Soris, iwvevs da Tavmjdomareobs administraciis sxdomebs TveSi erTxel mainc. eqvs TveSi erTxel mainc warudgens sabWos angariSs gaweuli muSaobis Sesaxeb; b) organizacias uwevs samxareo biujetis proeqtis Sedgenas, warudgens sabWos dasamtkiceblad saqarT- velos kanonmdeblobiT dadgenili wesiT Sedgenil - 97 -
  • 99.
    mxaris biujetis proeqtsda saangariSo wlis biuje- tis Sesrulebis angariSs, uzrunvelyofs damtkice- buli biujetis Sesrulebas; g) sabWos dasamtkiceblad warudgens mxaris eqskluz- iur da misTvis delegirebul uflebamosilebebTan dakavSirebiT misaReb gadawyvetilebaTa proeqtebs; d) administraciis saqmianobidan gamomdinare, Sei- muSavebs da sabWos warudgens Sesabamisi samarT- lebrivi aqtebis proeqtebs; uzrunvelyofs sabWos mier miRebul gadawyvetilebaTa Sesrulebas; e) uflebamosilia, sabWos gadawyvetilebis miRebidan erTi kviris vadaSi, Sesabamisi SeniSvnebiT daabrunos sakiTxi sabWoSi xelaxla gansaxilvelad; v) xels awers mxaris saxeliT dadebul xelSekrulebeb- sa da SeTanxmebebs, warmoadgens da moqmedebs mxaris saxeliT oficialuri urTierTobisas; saqarTvelos kanonmdeblobiT, an mxaris sabWos mier gansazRvruli wesis Sesabamisad, asrulebs sxva warmomadgenlobiT funqciebs; z) xels awers administraciis dadgenilebebs, Tavisi uflebamosilebis farglebSi gamoscems brZanebebsa da gankargulebebs; T) saqarTvelos kanonmdeblobiT dadgenili da sabWos mier gansazRvruli wesiT organizacias uwevs da uz- runvelyofs mxaris qonebis flobis, sargeblobisa da gankargvis sakiTxebis gadawyvetas; i) warudgens sabWos winadadebebs samxareo samsaxurebis, sawarmoebis Seqmnisa da likvidaciis Sesaxeb, uzrun- velyofs likvidirebul sawarmoTa dacvasa da Senax- vas; k) SeimuSavebs da sabWos dasamtkiceblad warudgens ad- - 98 -
  • 100.
    ministraciis struqturas, amtkicebssamxareo sam- saxurebis debulebebs; l) „sajaro samsaxuris Sesaxeb“ saqarTvelos kanoniT dadgenili wesiT, aparatis ufrosis wardginebiT, Ta­ namdebobaze niSnavs da Tanamdebobidan aTavisuflebs aparatis TanamSromlebs, aformebs xelSekrulebebs mowveul specialistebTan da eqspertebTan; m) Tanamdebobidan aTavisuflebs administraciis wevrebs; iRebs administraciis calkeul wevrTa gancxadebas gadadgomis Sesaxeb. administraciis wevrebs akisrebs Tanamdebobriv movaleobaTa Sesrulebas; n) sabWos gadawyvetilebis miRebidan erTi kviris vadaSi Sesabamisi SeniSvnebiT xelaxla gansaxilvelad ab­ runebs sakiTxs sabWoSi; o) aCerebs an auqmebs samxareo samsaxurebis xelmZRva­ nelTa individualur-samarTlebriv aqtebs; p) uzrunvelyofs sakrebulosa da administraciis mier miRebuli samarTlebrivi aqtebis Sesrulebas; J) mis uflebamosilebas mikuTvnebuli calkeuli sakiT­ xebis Sesaswavlad, Sesabamisi daskvnebisa da rekomen- daciebis mosamzadeblad, qmnis komisiebsa da sakon- sultacio organoebs; amtkicebs maT samoqmedo deb- ulebebs; r) administraciis saqmianobidan gamomdinare, Seimu­ a­ S vebs da sabWos warudgens Sesabamisi samarTlebrivi aqtebis proeqtebs; s) xels awers administraciis dadgenilebebsa da finan­ sur dokumentebs; t) Tavisi uflebamosilebis farglebSi, gamoscems brZa­ nebebsa da gankargulebebs; - 99 -
  • 101.
    u) mimarTavs sabWosTavmjdomares sabWos riggareSe sxdo- mis mowvevis winadadebiT, sabWos morig sxdomaze Seaqvs damatebiT gansaxilveli sakiTxi, eswreba sabWos, sabWos komisiebis Ria da daxurul sxdomebs. igi uflebamo- silia, hyavdes mudmivi warmomadgeneli sabWoSi; f) pasuxismgebelia administraciis saqmianobaze; period- ulad ismens administraciis wevrTa da samsaxurebis xelmZRvanelTa angariSebs gaweuli muSaobis Sesaxeb; q) axorcielebs sabWosa da administraciis Sesabamisi aqtebiT gansazRvrul sxva uflebamosilebebs; R) angariSvaldebulia sabWos winaSe sabWos ufle- bamosilebis farglebSi. mmarTvels aqvs Tanamdebobidan gadadgomis ufleba. mmarTvelis Tanamdebobidan gadadgoma an gaTavisufleba iwvevs Sesabamisi administraciis gadadgomas. adminis- traciis wevrebi TavianT movaleobebs asruleben admin- istraciis axali Semadgenlobis damtkicebamde. 3.3.4. mxaris xelisuflebis organoTa uflebamosileba  mxaris xelisuflebis organoTa eqskluziuri uflebamosileba mxaris xelisuflebis organoTa eqskluziur ufle- bamosilebas miekuTvneba: a) skola-internatebi; b) samxareo mniSvnelobis saavadmyofoebi; g) samedicino statistikis warmoeba; d) samxareo mniSvnelobis biblioTekebi, arqivebi, muze­ umebi; b) samxareo mniSvnelobis Teatrebi, gamofenebi, spor- tuli dawesebulebebi; - 100 -
  • 102.
    d) mxarisTvis mikuTvnebuliwylisa da niadagis dacva, samxareo mniSvnelobis tyiT sargebloba, myari nar- Cenebis deponireba, gadamuSaveba da utilizacia, sakanalizacio narCenebis gasufTaveba da uti- lizacia, samxareo mniSvnelobis wiaRiseuli da wylis resursebi; e) samxareo mniSvnelobis melioracia; d) saavtomobilo gzebi TviTmmarTvel erTeulebs Soris; v) adgilobriv TviTmmarTvel erTeulebs Soris sazoga- doebrivi saavtomobilo transporti; z) regionuli dagegmareba.  saxelmwifo xelisuflebis mier mxaris TviTmmarTveli erTeulisaTvis delegirebuli uflebamosileba mxarisTvis uflebamosilebis delegirebas, pirvel rigSi, eqvemdebareba is uflebamosilebebi, romlebic, Tavisi bunebis gamo, miekuTvneba TviTmmarTvelobis uflebamosilebas da romelTa ganxorcielebis resurse- bi ar gaaCnia qalaqs, sofels/Tems.  mezobel mxareTa xelisuflebis organoTa mier uflebamosilebis erToblivi ganxorcieleba mxareTa xelisuflebis organoTa mier ufle- bamosilebis erToblivi ganxorcieleba dasaSvebia mxare- Ta urTierTSeTanxmebiT da xelSekrulebis safuZvelze. 3.3.5. mxaris biujetis Semosulobebi mxaris sagadasaxado Semosavlebi mxaris sagadasaxado Semosavlebia: ziari gadasaxadebi: - 101 -
  • 103.
    a) saSemosavlogadasaxadi _ ara umetes sagadasaxado ga- nakveTis 5%-isa (dRes sagadasaxado kanonmdeblobiT moqmedi 20%-iani sagadasaxado ganakveTis pirobebSi); b) mogebis gadasaxadi _ mxaris teritoriaze amoRebuli mogebis gadasaxadis 50%. transferebi a) miznobrivi transferebi mxarisTvis delegirebul uflebamosilebaTa dasafinanseblad; b) kapitaluri transferebi kapitaluri proeqtebis gansaxorcieleblad; g) specialuri transferi. mxaris sxva Semosulobebi a) procentebi (sargebeli) calkeuli xasiaTis finansuri aqtivebidan, kerZod, depozitebidan (fasiani qaRal- debidan, aqciebis garda), sesxebidan, debitoruli davalianebidan da sxva Semosavali procentebidan, mxaris sakuTrebaSi arsebuli qonebis ijaridan miRe- buli Semosavali; b) Semosavali mxaris xelisuflebis wilobrivi monaw- ileobiT moqmedi sawarmoebisa da kerZo sawarmoebis mogebidan; g) bunebrivi resursebiT sargeblobisTvis mosakrebe- li, gadaxdevinebuli mxarisTvis kuTvnili bunebrivi resursebisTvis; d) Semosavali mxaris sakuTrebaSi arsebuli qonebisa da miwis ijaridan; e) salicenzio mosakrebeli, gadaxdevinebuli mxaris - 102 -
  • 104.
    organoTa Sesabamisi samsaxurebismier; v) saxelmwifo baJi, gadaxdevinebuli mxaris organoTa Sesabamisi samsaxurebis mier; z) sajaro informaciis aslis gadaRebis mosakrebeli, gadaxdevinebuli mxaris organoTa Sesabamisi samsax- urebis mier; T) adgilobrivi satendero mosakrebeli mxaris organo- Ta biujetebis saxsrebiT Catarebul tenderebze; i) Semosuloba adgilobriv municipalitetebs Soris regularuli samgzavro gadayvanis nebarTvis gacemi- dan; k) sxva mosakrebeli, gadaxdevinebuli mxaris organoTa Sesabamisi samsaxurebis mier; l) Semosavali momsaxurebidan, romelic gaweulia mxaris organoTa Sesabamisi samsaxurebis mier; m) Semosavali mxaris sargeblobaSi arsebuli qonebis ijariT an marTvaSi (uzufruqti, qiravnoba da sxv.) gadacemidan; n) Semosavali sanqciebidan (jarimebidan, sauravebidan), gadaxdevinebuli mxaris organoTa Sesabamisi samsax- urebis mier; o) Semosavali, gacemuli sesxis dafarvis vadis dar- RvevisTvis gadaxdili sauravidan, gadaxdevinebuli mxaris organoTa Sesabamisi samsaxurebis mier; p) Semosuloba finansuri aqtivebidan da valdebulebe- bidan, gankuTvnili mxarisTvis; J) Semosuloba mxaris sakuTrebaSi arsebuli ZiriTadi aqtivebis gayidvidan; r) Semosuloba sxva materialuri maragis (nedleuli da masalebi, daumTavrebeli warmoeba, mza produqcia da - 103 -
  • 105.
    Semdgomi realizaciisTvis SeZenilisaqoneli) gayid- vidan, ganxorcielebuli mxaris organoTa Sesabamisi samsaxurebis mier; s) Semosuloba faseulobebis gayidvidan, ganxorciele- buli mxaris organoTa Sesabamisi samsaxurebis mier; t) Semosuloba arawarmoebuli aramaterialuri aqtive- bidan (patentebi, salizingo xelSekrulebebi da sxva analogiuri kontraqtebi, agreTve, SeZenili gudvi- li), gadaxdevinebuli mxaris organoTa Sesabamisi sam- saxurebis mier. 1.4. TviTmmarTveloba TbilisSi 3.4.1. administraciul-teritoriuli mowyobisa da marTvis principebi saqarTvelos dedaqalaqi _ Tbilisi erTsa da imave dros aris nebismier municipalitetsa Tu regionze bev- rad didi erTeulic da TviTmmarTvelobac. is prob- lemebi, romlebic mTlianad saqarTvelosTvisaa damaxas- iaTebeli, met-naklebad gansxvavebuli xarisxiT gvxvdeba TbilisSic. politikuri Tu ekonomikuri TvalsazrisiT aq bev- rad ukeTesi situaciaa. Tbilisis TviTmmarTveloba, garkveulwilad, privilegiur mdgomareobaSia, Tundac im faqtoris gamo, rom misi umaRlesi xelisufalni qvey- nis umTavres gadawyvetilebaTa mimRebTa rigebSi Sedian. amave dros, regionebTan SedarebiT, cxovrebis ganuzom- lad maRali standarti da Zlieri ekonomikuri poten- ciali anivelirebs mTel rig gamowvevebs, rac susti mu- nicipalitetebisTvis gadaulaxav winaaRmdegobas qmnis. amave dros, dedaqalaqis aseTi siZliere misive sisus- - 104 -
  • 106.
    tis mizezicaa. umTavresproblemas aq moqalaqeTa TviT- mmarTvelobisgan kidev ufro didi distancireba qmnis, vidre es sxva municipalitetebSi SeiniSneba. amis mizezia, zogadad, urbanuli kulturisTvis dam- axasiaTebeli gazrdili socialuri distanciebi da ada- mianTa qalaquri garemosgan gaucxoeba. am tendenciebs emateba dabali politikuri kultura, qalaquri TviT- Segnebis dabali done, xelisufalTa piradi da jgufuri interesebi, mosaxleobis izolireba gadawyvetilebis miRebis procesisgan da qalaqis araefeqturi, moZvele- buli administraciul-teritoriuli mowyobis sistema. erT-erT umTavres problemas Tbilisis arsebuli ad- ministraciuli mowyoba qmnis. 2007 wels axali terito- riebisa da Zveli raionebis sazRvrebis gadasinjvis Sede- gad Camoyalibda 6 raioni (Zveli Tbilisis, didgoris, isani-samgoris, vake-saburTalos, didube-CuRureTisa da gldani-naZaladevis). am cvlilebebs aranairi gamokveTili motivacia, das- abuTeba Tu koncefcia ar edo safuZvlad. am procesSi ar yofila gaTvaliswinebuli:  korelacia administraciul-teritoriuli erTeulis zomasa da mis marTvaSi mosaxleobis monawileobas Soris;  sazogadoebrivi azri;  reorganizaciis mizani (urban-menejmentis, TviTm- marTvelobis optimizaciis, politikuri interesebi);  qarTveli Tu ucxoeli eqspertebis mosazrebebi da saerTaSoriso gamocdileba. Tbilisis raionebs ar gaaCniaT arc TavianTi saku- Tari uflebamosilebani, arc biujeti da arc arCeviTi warmomadgenlobiTi organoebi. saqarTvelos dedaqalaqis mcire, TviTmmarTvel er- - 105 -
  • 107.
    Teulebad dayofa daqalaqisa da misi ubnebis ufle- bamosilebaTa gansazRvra dReisaTvis dedaqalaqis mTa- var gamowvevas warmoadgens. Tbilisi, administraciul-teritoriuli mowyobisa da marTvis koncefciiT, warmoadgens gansakuTrebuli statusis mqone erTeuls, romelsac kanonmdeblobiT aqvs: a) dedaqalaqis statusi; b) mxarisa da TviTmmarTvelobis uflebamosilebebi, xolo mis teritoriul erTeulebs (ubnebs) aqvT TviTmmarTvelobis funqcia. 3.4.2. Tbilisis xelisuflebis organoebi Tbilisis xelisuflebis organoebia: a) warmomadgenlobiTi organo _ qalaqis sabWo; b) aRmasrulebeli organo _ Tbilisis meria. warmodgenili koncefciis mixedviT, Tbilisis TviTm- marTvelobaSi erTiandeba 2012 wlis 1 ianvris mdgomare- obiT dazustebuli Tbilisis teritoria.  dedaqalaqi iyofa municipalitetebad (savaraudod, 25-30 erTeuli), romlebic moicavs rogorc urbanul kvartalebs, ise dedaqalaqis garSemo arsebul da masTan infrastruqturulad dakavSirebul soflebs;  municipalitetebs aqvT sakuTari warmomadgenlobiTi da aRmasrulebeli organoebi, sakuTari biujeti da uflebamosileba; sxva TviTmmarTveli erTeulebisgan gansxvavebiT, dedaqalaqSi Semaval municipalitetTa uflebamosileba ufro SezRudulia da, ZiriTadad, dedaqalaqis xelisu- flebisgan delegirebul uflebamosilebebs moicavs, rac ganpirobebulia qalaqis, rogorc erTiani urbanuli or- - 106 -
  • 108.
    ganizmis, Seuferxebeli funqcionirebissaWiroebiT. perspeqtivaSi, aRniSnuli dayofa, SesaZloa, Seic­ a­ v los mosaxleobis demografiuli moZraobis, Semdgomi urbanizaciis, axali zonebis dasaxlebis da sxva faq- torebis mizeziT. ama Tu im teritoriis sazRvrebis Secvla, erTeulTa erTmaneTTan Serwyma-gayofa da axali erTeulebis Camoyalibeba Seva Tbilisis xelisuflebis uflebamosilebaSi. Tbilisis xelisuflebis warmomadgenlobiTi organoebi Tbilisis sabWo. qalaq Tbilisis sabWo aris qalaq Tbilisis TviTmmarTvelobis warmomadgenlobiTi orga- no, romelic Sedgeba pirdapiri, sayovelTao, Tanaswori da faruli kenWisyriT, partiuli proporciuli siste- miT arCeuli 50 wevrisgan. sabWos uflebamosilebis vadaa 3 weli. Tbilisis ubnis sakrebulo. qalaq Tbilisis ubnis (municipalitetis) sakrebulo aris qalaq Tbilisis ub- nis TviTmmarTvelobis warmomadgenlobiTi organo, ro- melic Sedgeba Sesabamis ubanSi mcxovreb saqarTvelos moqalaqeTa mier pirdapiri, sayovelTao, Tanaswori da faruli kenWisyriT, proporciuli erTaderTi gadasa- cemi xmis sistemiT, 3 wlis vadiT arCeuli wevrebisgan. Tbilisis ubnebis sakrebuloTa wevrTa raodenoba gan- isazRvreba ubnis amamorCevelTa raodenobis proporci- ulad: 50000 amomrCevlamde ubani airCevs sakrebulos 10 wevrs; 50 000–100 000 amomrCevlamde ubani _ 15 wevrs, 100 000-ze met amomrCevliani ubani airCevs 21 wevrs. ar- Cevnebi tardeba saqarTvelos kanonmdeblobiT dadgeni- li wesiT, pirdapiri, sayovelTao, Tanaswori da faruli kenWisyriT, proporciuli erTaderTi gadasacemi xmis sistemiT. - 107 -
  • 109.
     dedaqalaqis sabWosda ubnis sakrebulos funqciebi  Tbilisis sabWos/ubnis sakrebulos struqturis, saqmianobis wesis, reglamentis, sabWos/sakrebulos organoebis debulebebis damtkiceba da aRsrulebis kontroli;  gadawyvetilebis miReba sabWos/sakrebulos wevrTa uflebamosilebis cnobisa da uflebamosilebis vad- amde Sewyvetis Sesaxeb;  sabWos/sakrebulos Tavmjdomarisa da mdivnis arCeva da gadarCeva;  sabWos/sakrebulos komisiebis Seqmna, komisiaTa Tavm- jdomareebis arCeva da gadarCeva, komisiaTa person- aluri Semadgenlobis damtkiceba;  kontroli adgilobrivi TviTmmarTveli erTeulis aRmasrulebeli organoebisa da Tanamdebobis pirebis saqmianobaze, maTi yovelwliuri angariSebis mosmena da Sefaseba;  adgilobrivi biujetis proeqtis ganxilva, masSi cv- lilebebisa da damatebebis Setana da damtkiceba, kontroli biujetis Sesrulebaze da misi Sefaseba, biujetis Sesrulebis angariSis damtkiceba;  TviTmmarTveli erTeulis eqskluziuri ufle- bamosilebis ganxorcielebasTan dakavSirebuli pro- gramebis damtkiceba;  saqarTvelos kanonmdeblobiT dadgenili wesiT mu- nicipaluri samsaxurebis Seqmna, maTi reorganizacia da likvidacia;  TviTmmarTveli erTeulisTvis delegirebul ufle- bamosilebaTa farglebSi programebisa da proeqtebis damtkiceba; - 108 -
  • 110.
     TviTmmarTvelierTeulis saxeliT dadebuli SeTanx- mebebisa da xelSekrulebebis damtkiceba. garda zemoaRniSnulisa, Tbilisis sabWos funqciebSi Sedis:  saqarTvelos kanonis Sesabamisad, adgilobrivi ga- dasaxadebisa da mosakreblebis SemoReba da gauqmeba, maTze SeRavaTebis daweseba;  saqarTvelos kanonis Sesabamisad, ziari gadasaxadebis dedaqalaqisTvis gankuTvnili ganakveTis dadgena;  kanonmdeblobiT dadgenili normativebis fargleb- Si adgilobrivi TviTmmarTvelobis mosamsaxureTa Tanamdebobrivi sargos ganakveTis damtkiceba;  meris wardginebiT qalaqis raionisTvis an ubnisTvis gansakuTrebuli statusisa da saxelwodebebis mini- Weba, maTi sazRvrebis dadgena da Secvla;  saqarTvelos kanonmdeblobiT dadgenili wesiT adgi- lobrivi TviTmmarTvelobis qonebis flobis, sarge- blobisa da gankargvis wesebis dadgena;  socialur-ekonomikuri ganviTarebis perspeqtiuli gegmebisa da programebis damtkiceba da kontroli maT Sesrulebaze;  saqarTvelos kanonmdeblobiT dadgenili wesiT adgi- lobrivi samsaxurebisa da Sesabamisi organizaciul- samarTlebrivi formis sawarmoebis Seqmna, maTi re- organizacia da likvidacia;  Tbilisis mTavrobisTvis sabanko kreditis aRebaze Tanxmobis micema.  dedaqalaqis sabWos/ubnis sakrebulos Tanamdebobis pirebi dedaqalaqis sabWos Tanamdebobis pirebi arian: - 109 -
  • 111.
     sabWos Tavmjdomare;  sabWos Tavmjdomarismoadgile (moadgileebi);  sabWos komisiis Tavmjdomare;  sabWos fraqciis Tavmjdomare. dedaqalaqis sabWos wevrebi iReben Sromis anazRau- rebas. municipalitetis sakrebulos Tanamdebobis pirebi arian:  sakrebulos Tavmjdomare;  sakrebulos Tavmjdomaris moadgile (moadgileebi);  sakrebulos komisiis Tavmjdomare;  sakrebulos fraqciis Tavmjdomare. municipalitetis sakrebulos Tanamdebobis pirebi iReben Sromis anazRaurebas. municipalietetis sakrebulos wevrebi TavianT uflebamosilebas axorcieleben usasyidlod. dedaqalaqis sabWosa da municipalitetis sakrebu- los wevris statusi ganisazRvreba kanonmdeblobiT. Tbilisis xelisuflebis aRmasrulebeli organoebi dedaqalaqis meria. dedaqalaqis aRmasrulebeli or- ganoa meria, xelmZRvanelia meri. qalaqis meri airCeva saqarTvelos kanonmdeblobiT dadgenili wesiT, pirdapiri, sayovelTao, Tanaswori da faruli kenWisyriT, sakrebulos uflebamosilebis vadiT. ubnis gamgeoba. ubnis aRmasrulebeli organoa gam- geoba, xelmZRvanelia gamgebeli. ubnis gamgebels, meris wardginebiT, amtkicebs ubnis sakrebulo, Tanamdebobidan aTavisuflebs qalaqis meri. sakrebulos ufleba aqvs, meris winaSe dasvas gamgeblis Tanamdebobidan gaTavisuflebis sakiTxi. meriis aRmas- - 110 -
  • 112.
    rulebel organoebSi gamgeblissaqmianobis formebsa da wess gansazRvravs qalaq Tbilisis meriis debuleba. qalaq Tbilisis ubnis gamgeoba Sedgeba gamgeblis, misi moadgileebisa da calkeuli samsaxurebis xelmZR- vanelebisagan.  dedaqalaqis mTavrobis/ubnis gamgeobis uflebamosileba mTavrobis/gamgeobis uflebamosileba:  sabWos/sakrebulos gadawyvetilebaTa aRsruleba;  socialur-ekonomikuri ganviTarebis programebis proeqtebis momzadeba, winaswari ganxilva da damt- kicebul programaTa ganxorcieleba;  biujetis proeqtis SemuSaveba, winaswari ganxilva, cvlilebebis Setanis Taobaze winadadebebis momza- deba, damtkicebuli biujetis xarjviTi nawilis Ses- ruleba, Sesrulebis Sesaxeb angariSgebis Sedgena da sajaroobis uzrunvelyofa;  sabWos mier TviTmmarTveli erTeulisTvis delegire- bul uflebamosilebaTa ganxorcieleba;  adgilobrivi samsaxurebis SeqmnasTan dakavSirebiT wi- nadadebebis momzadeba, sabWos/sakrebulos mier dad- genili wesiT reorganizacia da likvidacia; meris/ gamgeblis wardginebiT maT xelmZRvanelTa daniSvna- gaTavisufleba da maTi saqmianobis kontroli. garda zemoaRniSnulisa, Tbilisis mTavrobis fun- qciebSi Sedis:  adgilobrivi gadasaxadebisa da mosakreblebis Se- moRebis, gauqmebisa da maTi odenobis gansazRvrasTan dakavSirebiT sabWosTvis warsadgeni proeqtis momza- deba; - 111 -
  • 113.
     adgilobrivi mosakreblebis amoRebisorganizebis Sesaxeb winadadebebis momzadeba dedaqalaqis sab- WosTvis warsadgenad;  sabWos mier dadgenili wesis Sesabamisad, adgilobriv organoebs daqvemdebarebuli qonebiT sargebloba da gankargva;  kanonmdeblobis Sesabamisad, organizaciul-samarT- lebrivi formis sawarmoTa Seqmna.  meri/gamgebeli meri/gamgebeli warmoadgens Tbilisis/dedaqalaqis ubnis aRmasrulebeli organos meTaurs. meri/gamgebeli:  uZRveba mTavrobis/gamgeobis saqmianobas, anawilebs funqciebs meriis/gamgeobis wevrTa Soris, iwvevs da Tavmjdomareobs meriis/gamgeobis sxdomebs, eqvs Tve- Si erTxel mainc warudgens sabWos/sakrebulos anga- riSs gaweuli muSaobis Sesaxeb;  SeimuSavebs da sabWos/sakrebulos dasamtkiceblad warudgens meriis/gamgeobis struqturasa da per- sonalur Semadgenlobas, amtkicebs meriis/gamgeobis struqturuli erTeulebisa da adgilobrivi samsax- urebis debulebebs;  Tanamdebobaze niSnavs da Tanamdebobidan aTavisuf- lebs mTavrobis/gamgeobis wevrebs;  periodulad ismens mTavrobis/gamgeobis wevrebisa da samsaxurebis xelmZRvanelTa angariSebs gaweuli muS- aobis Sesaxeb;  aCerebs an auqmebs adgilobrivi samsaxurebis xelmZR- vanelTa individualur-samarTlebriv aqtebs;  xels awers meriis/gamgeobis dadgenilebebs, Tavisi - 112 -
  • 114.
    uflebamosilebis farglebSi gamoscemsbrZanebebsa da gankargulebebs;  meriis/gamgeobis saqmianobidan gamomdinare, Sei- muSavebs da sabWos/sakrebulos warudgens Sesabamisi samarTlebrivi aqtebis proeqtebs;  sabWos/sakrebulos dasamtkiceblad warudgens TviT- mmarTveli erTeulis eqskluziur da misTvis dele- girebul uflebamosilebebTan dakavSirebiT misaRebi gadawyvetilebebis proeqtebs;  sabWos/sakrebulos gadawyvetilebis miRebidan erTi kviris vadaSi, Sesabamisi SeniSvnebiT, xelaxla gansax- ilvelad abrunebs sakiTxs sabWoSi/sakrebuloSi;  uzrunvelyofs sabWos/sakrebulosa da meriis/gamge- obis mier miRebuli samarTlebrivi aqtebis Sesrule- bas;  xels awers Sesabamisi TviTmmarTveli erTeulis sax- eliT dadebul xelSekrulebasa da SeTanxmebas;  warmoadgens da moqmedebs am erTeulis saxeliT ofi- cialuri urTierTobisas;  axorcielebs sabWos/sakrebulosa da mTavrobis Ses- abamisi aqtebiT gansazRvrul sxva uflebamosilebebs. mers/gamgebels aqvs Tanamdebobidan gadadgomis uf­ leba. meris/gamgeblis Tanamdebobidan gadadgoma an gaT- avisufleba iwvevs Sesabamisi mTavrobis/gamgeobis gadad- gomas. 3.4.3. uflebamosilebebi uflebamosilebaTa gamijvna centralur xe- lisuflebas, dedaqalaqisa da adgilobriv (ubnis) TviTmmarTvelobebs Soris saqarTvelos dedaqalaqSi, - 113 -
  • 115.
    garkveulwilad, gansxvavdeba saqarTvelosdanarCen mx- areTa da TviTmmarTvelobaTa uflebamosilebaTa gami- jvnisagan ori ZiriTadi garemoebis gamo: 1. saqarTvelos dedaqalaqs aqvs gansakuTrebuli sta- tusi. Tbilisis TviTmmarTveloba axorcielebs saqa- rTvelos centraluri xelisuflebis institutebis momsaxurebas mTel rig sferoebSi. uflebamosile- baTa mTeli rigis ganxorcielebisas TviTmmarTvelo- bis organoebi, saxelmwifoebrivi interesebis dac- vis aucileblobis gamo, axdenen saqmianobis koor- dinirebas centraluri xelisuflebis organoebTan. aRniSnuli garemoebis garda, gansxvaveba gamoixateba imaSic, rom Tbilisis xelisufleba erTsa da imave dros asrulebs samxareo donisa da TviTmmarTvelo- bis funqciebs. 2. Tbilisis ubnebis uflebamosilebaTa CamonaTvalSi, eqskluziur uflebamosilebebTan SedarebiT, ufro gazrdilia delegirebul uflebamosilebaTa da ad- ministraciul da momsaxurebiT uflebamosilebaTa wili (saqarTvelos sxva TviTmmarTvelobis organoe- bSi eqskluziuri uflebamosilebis wili gacilebiT metia) im mosazrebis gamo, rom qalaqi, rogorc er- Tiani organizmi, ver CaSlis calkeul momsaxurebas ubnebis doneze (magaliTisTvis: Tu TemebSi adgil- obrivi sazogadoebrivi transporti SeiZleba iyos pirveli donis (qalaqi, Temi, sofeli) TviTmmarTv- elobis eqskluziuri uflebamosileba, TbilisSi, rogorc did qalaqSi, es Tbilisis sabWosa da meriis uflebamosilebaSi unda Sediodes, vinaidan misi (sa- marSuto miniavtobusebi, metropoliteni da sxv.) marTva ubnis doneze da mxolod am ubnis farglebSi ararealuria). - 114 -
  • 116.
    3.4.4. finansebi 1. vinaidanqalaq Tbiliss miniWebuli aqvs rogorc mx- aris, ise TviTmmarTvelobis uflebamosilebebi, misi finansuri Semosavlebis formireba xdeba mxarisa da TviTmmarTvelobebis Semosulobebis saxeebis jamisa- gan. 2. saxelmwifo, kanonmdeblobiT, q. Tbilisis biujets gadascems damatebiT finansur resursebs Tbilisis mier dedaqalaqis funqciebis Sesrulebis uzrunve- lyofis mizniT. 3. q. Tbilisis ubnebis (municipalitetebis) biujetebis Semosavlebis formireba xdeba q. Tbilisis biujeti- dan gadacemuli transferebiT, romlis odenobasa da saxeebs gansazRvravs q. Tbilisis xelisufleba. 3.5. saxelmwifo zedamxedveloba TviTmmarTveli erTeulis/mxaris xelisuflebis organoebis saqmianobaze 3.5.1. saxelmwifo zedamxedvelobis ZiriTadi principebi saxelmwifo zedamxedvelobis amocanebia:  adgilobrivi da samxareo TviTmmarTvelobis ufle- bebis dacva da maTi uflebamosilebis SesrulebisT- vis xelSewyoba kanonisa da sxva normatiuli aqtebis farglebSi;  delegirebuli uflebamosilebis sferoSi adgilo- brivi da samxareo TviTmmarTvelobis organoTa saqmianobis uzrunvelyofa saxelmwifo interesebis, miznebisa da politikis Sesabamisad; - 115 -
  • 117.
     adgilobrivi dasamxareo TviTmmarTvelobis organ- oTa mier saxelmwifo biujetis saxsrebis sajaro in- teresebis Sesabamisad administrirebis uzrunvelyo- fa. kanonis dasacavad saxelmwifo zedamxedvelobis mra­ ali SesaZlo RonisZiebidan unda gatardes is, ro- v melic yvelaze naklebad daazianebs adgilobriv da samx- areo TviTmmarTvelobas. saxelmwifo zedamxedvelobis RonisZiebiT mosalodnelma zianma ar unda gadaaWarbos RonisZiebis gziT misaRwev Sedegs. SesaZlo CareviT RonisZiebebTan SedarebiT upi- ratesoba unda mieniWos prevenciul (profilaqtikur) RonisZiebebs, anu zedamxedvelobis ufro rbil saSuale- bebs, saimisod, rom maqsimalurad iqnes Tavidan acile- buli CareviTi RonisZiebebi. zedamxedvelobis aramarTlzomieri zomis gamoy- enebis Sedegad adgilobrivi da samxareo TviTmmarTv- elobis organosTvis miyenebuli ziani anazRaurdeba ka- noniT dadgenili wesiT. saxelmwifo zedamxedveloba warmodgenelia ori formiT: samarTlebrivi da dargobrivi zedamxedveloba. samarTlebrivi zedamxedveloba _ saxelmwifo zedam­ xedveloba TviTmmarTveli erTeulis/mxaris xelisu- flebis organoebis eqskluziur da saxelmwifos mier delegirebul uflebamosilebebTan dakavSirebiT Semois- azRvreba mxolod am amocanebis Sesrulebis kanonTan Se- sabamisobis SemowmebiT; dargobrivi zedamxedveloba _ saxelmwifo zedamxed- veloba delegirebul amocanebTan mimarTebaSi moicavs zedmxedvelobas delegirebuli uflebamosilebis ganx- orcielebasTan dakavSirebuli amocanebis Sesrulebis Sinaarssa da xarisxze kanonmdeblobis, Sesabamisi nor- matiuli aqtebis da delegirebis xelSekrulebis farg- lebSi. - 116 -
  • 118.
    adgilobrivi TviTmmarTvelobis saqmianobissamarT- lebrivi zedamxedvelobis organoa saqarTvelos iusti- ciis saministro. saxelmwifos/mxaris mier delegirebuli ufleba­ o­ m silebis Sesrulebaze dargobrivi zedamxedvelobis or- ganoa is uwyeba (ZiriTadad, Sesabamisi dargobrivi samin- istro), romelmac ganaxorciela uflebamosilebis dele- gireba. samarTlebrivi da dargobrivi zedamxedvelobis or- ganoebi, adgilobrivi TviTmmarTveli erTeulis/mxaris moTxovnis arsebobis SemTxvevaSi, valdebulni arian, samarTlebrivi konsultaciebi gauwion maT. is RonisZiebebi, romelTa gamoyenebis uflebac sax- elmwifo zedamxedvelobis ganmaxorcielebel organoebs aqvT, dgindeba kanoniT. 3.5.2. samarTlebrivi zedamxedveloba samarTlebriv zedamxedvelobas eqvemdebareba eqs­ klu­ iur da delegirebul uflebamosilebaTa sferoebSi z adgilobrivi TviTmmarTvelobis organoebisa da Tanam- debobis pirebis mier miRebuli/gamocemuli normatiuli aqtebi. TviTmmarTveli erTeulis/mxaris xelisuflebis or­ ganos mier miRebuli/gamocemuli normatiuli aqti wa­ redgineba iusticiis saministros eqspertizisTvis. da­ debiTi daskvnis miRebis SemTxvevaSi normatiuli aqti Sedis ZalaSi da qveyndeba „sakanonmdeblo macneSi“. uaryofiTi daskvnis SemTxvevaSi TviTmmarTveli erTeu- lis/mxaris xelisuflebis organos ufleba aqvs, amave sakiTxze miiRos/gamosces axali normatiuli aqti. ius- ticiis saministros ufleba aqvs, mimarTos sasamarTlos normatiuli aqtis SeCerebis, baTilad cnobis an Zalada- kargulad gamocxadebis moTxovniT. - 117 -
  • 119.
    adgilobrivi da samxareoTviTmmarTvelobis orga- nos/Tanamdebobis pirs ufleba aqvs, sasamarTlos gadaw- yvetileba normatiuli aqtis baTilad cnobis an Zala- dakargulad gamocxadebis Sesaxeb gaasaCivros zemdgom sasamarTlo instanciaSi. im SemTxvevaSi, Tu adgilobrivi TviTmmarTveli er- Teulis/mxaris xelisuflebis organo samarTlebrivi zedamxedvelobis am gankargulebas gansazRvrul vadeb- Si ar Seasrulebs, maSin samarTlebrivi zedamxedvelo- bis organos SeuZlia sasamarTlos mimarTos sarCeliT qmedebis ganxorcielebis moTxovniT. im SemTxvevaSi, Tu mosaxleobis sicocxles an janmr- Telobas, savaraudod, daemuqreba an ukve daemuqra safrTxe, maSin samarTlebrivi zedamxedvelobis organos, sasamarTlosadmi winaswari mimarTvis gareSe, SeuZlia TviTon gaataros saWiro RonisZiebebi. samarTlebrivi zedamxedvelobis organos ufleba aqvs, moiTxovos am dros warmoSobili xarjebis anazRaureba adgilobrivi TviTmmarTveli erTeulis/mxaris xelisuflebis orga- noebisgan. samarTlebrivi zedamxedvelobis organos yvela Care- viTi RonisZieba unda arsebobdes werilobiTi formiTa da saTanado dasabuTebiT. 3.5.3. saxelmwifo organoebis uflebamosileba dargobriv zedamxedvelobaze delegirebuli uflebamosilebis sferoSi adgilo- brivi da samxareo TviTmmarTvelobis organos/Tanamde- bobis piris mier ganxorcielebuli saqmianobis mizan- Sewonilobis ganxilvis mizniT, zedamxedvelobis or- ganos SeuZlia gamoiTxovos Sesabamisi adgilobrivi da samxareo TviTmmarTvelobis organosagan (Tanamdebobis pirisagan) nebismieri oficialuri dokumenti, maT Soris, - 118 -
  • 120.
    adgilobrivi da samxareoTviTmmarTvelobis organos/ Tanamdebobis piris samarTlebrivi aqtebi, Sexvedrebisa da sxdomebis oqmebi, administraciuli saqmiswarmoebis masalebi, safinanso dokumentacia da a.S. zedamxedvelobis organo uflebamosilia, adgilo- brivi da samxareo TviTmmarTvelobis organoebisa da Tanamdebobis pirebisagan gamoiTxovos maT mier miRebu- li/gamocemuli is individualuri samarTlebrivi aqtebi, romlebic ukavSirdeba delegirebuli uflebamosilebis ganxorcielebisas materialuri da finansuri resursebis gamoyenebas. zedamxedvelobis ganmaxorcielebeli Tanam- debobis piri uflebamosilia, mizanSeuwonlobis mo- tiviT, gaauqmos individualuri samarTlebrivi aqti. zedamxedvelobis ganmaxorcielebeli Tanamdebobis piris gadawyvetileba mizanSeuwonlobis motiviT individual- uri samarTlebrivi aqtis gauqmebis Sesaxeb SeiZleba gas- aCivrdes sasamarTloSi. adgilobrivi TviTmmarTvelobis/mxaris organos mier miRebuli/gamocemuli kanonsawinaaRmdego samarTlebri- vi aqtis SemTxvevaSi samarTlebrivi zedamxedvelobis organo adgilobriv TviTmmarTvelobas/mxares aZlevs miTiTebas imis Sesaxeb, rom man dauyovnebliv moiwvios sakrebulos/sabWos sxdoma am dadgenilebis gadamowmebis mizniT. Tuki sakrebulo/sabWo ar Secvlis Tavis samar- Tlebriv aqts, maSin organos, romelic axorcielebs samarTlebriv zedamxedvelobas, SeuZlia sasamarTloSi misi gasaCivreba. dargobrivi zedamxedvelobis organos SeuZlia, adgi- lobrivi TviTmarTvelobis/mxaris organos werilobiTi miTiTebebi miawodos saxelmwifos mier delegirebuli amocanebis Sesrulebis saxeobisa da Sinaarsis Sesaxeb. es miTiTebebi SeiZleba gaegzavnos rogorc calkeul, ise yvela adgilobrivi TviTmmarTvelobis/mxaris organoebs erTad. - 119 -
  • 121.
    Tu adgilobrivi TviTmmarTvelobisorgano/Tanamde- bobis piri delegirebuli uflebamosilebebis sferoSi ar miiRebs samarTlebriv aqts, romlis miRebac mas ka- noniT evaleba, zedamxedvelobis organo valdebulia, mosTxovos mas aRniSnuli valdebulebis Sesruleba. adg- ilobrivi da samxareo TviTmmarTvelobis organo/Tanam- debobis piri valdebulia, Seasrulos zedamxedvelobis organos moTxovna. Tu adgilobrivi TviTmmarTvelobis organoTanamdebobis piri ar Seasrulebs zedamxedvelo- bis organos moTxovnas, zedamxedvelobis organo mimar- Tavs saqarTvelos mTavrobas Sesabamisi normatiuli aqtis miRebis/gamocemis TxovniT. sazedamxedvelo RonisZiebaTa gasaCivreba adgilobrivi da samxareo TviTmmarTvelobis xelisu- flebis organoebs SeuZliaT, sasamarTloSi gaasaCivron samarTlebrivi zedamxedvelobis organoTa dadgenile- bebi, qmedebebi an qmedebebisagan Tavis Sekaveba saqarT- velos kanonmdeblobiT dadgenili wesiT. 3.5.4. pirdapiri saxelmwifo mmarTveloba  pirdapiri saxelmwifo mmarTvelobis ganxorcieleba pirdapiri saxelmwifo mmarTveloba xorcieldeba Semdeg SemTxvevebSi: a) sabWos/sakrebulos saqmianobis SeCerebis an daTxovni- sas; b) sabWos/sakrebulos uflebamosilebis vadamde Sewyve- tisas; g) kanoniT dadgenili wesiT sabWos/sakrebulos aurCev- lobisas. - 120 -
  • 122.
     pirdapiri saxelmwifommarTveloba TviTmmarTveli erTeulis sabWos/sakrebulos daTxovnis an misi saqmianobis SeCerebis SemTxvevaSi sabWos/sakrebulos daTxovna an misi saqmianobis Se- Cereba xdeba saqarTvelos konstituciis 73-e muxlis pirveli punqtis „i“ qvepunqtiT gaTavliswinebul Sem- TxvevebSi, Tu warmomadgenlobiTi organos moqmedebiT safrTxe Seeqmna qveynis suverenitets, teritoriul mTlianobas, saxelmwifo xelisuflebis organoTa kon- stituciur uflebamosilebaTa ganxorcielebas.  pirdapiri saxelmwifo mmarTveloba sabWos/sakrebu- los uflebamosilebis vadamde Sewyvetis SemTxvevaSi sabWos/sakrebulos uflebamosilebis vadamde Sew- yvetis safuZvlebia sakrebulos/sabWos qmeduunaroba, ganaxorcielos am kanoniT da sxva normatiuli aqtebiT gansazRvruli uflebamosilebebi. sabWos/sakrebulos uflebamosileba SeiZleba vad- amde Sewydes, Tu: a) sabWos/sakrebulos wevrTa raodenoba Semcirda nax- evarze metiT; b) axlad arCeuli sabWo/sakrebulo ver Seikriba 3 Tvis ganmavlobaSi; g) sabiujeto wlis dawyebidan or TveSi sabWom/sakrebu- lom ar daamtkica saqarTvelos kanonmdeblobiT gaT- valiswinebuli wesiT Sedgenili biujeti; d) mxaris sabWom or TveSi ver airCia mmarTveli/admin- istracia.  pirdapiri saxelmwifo mmarTvelobis SemoRebis wesi adgilobriv TviTmmarTvel erTeulSi pirdapiri sax- - 121 -
  • 123.
    elmwifo mmarTvelobis SemoRebaxdeba saqarTvelos pre- zidentis brZanebulebiT, romelic 24 saaTis ganmavloba- Si aRniSnul gadawyvetilebas dasamtkiceblad warudgens saqarTvelos parlaments.  pirdapiri saxelmwifo mmarTvelobis ganxorcieleba pirdapir saxelmwifo mmarTvelobas adgilobriv TviTmmarTvel erTeulSi/mxareSi axorcielebs prezi- dentis mier daniSnuli gamgebeli/meri/administraciis mmarTveli; pirdapiri saxelmwifo mmarTvelobis ganmaxorcie- lebeli Tanamdebobis piri asrulebs am kanoniT gaTval- iswinebul uflebamosilebas. am piris damatebiT ufle- bamosilebas gansazRvravs saTanado debuleba, romelsac amtkicebs saqarTvelos prezidenti. pirdapiri saxelmwifo mmarTvelobis ganxorcielebas zedamxedvelobas uwevs saqarTvelos prezidenti.  pirdapiri saxelmwifo mmarTvelobis ganxorcielebis vada pirdapiri saxelmwifo mmarTveloba sabWos/sakre- bulos daTxovnis, saqmianobis SeCerebis, an misi ufle- bamosilebis vadamde Sewyvetis SemTxvevaSi xorcieldeba ara ugvianes riggareSe arCevnebis Sedegad arCeuli sab- Wos/sakrebulos uflebamosilebis cnobamde.  pirdapiri saxelmwifo mmarTvelobis Sewveta a) pirdapiri saxelmwifo mmarTveloba wydeba riggar- eSe arCevnebiT arCeuli sabWos/sakrebulos ufle- bamosilebis cnobis momentidan. b) sabWos/sakrebulos riggareSe arCevnebis daniSvnisa da Catarebis wesi ganisazRvreba saqarTvelos saarCevno kodeqsiT. - 122 -
  • 124.
    3.6. administraciul-teritoriuli mowyobis reformis SemoTavazebuli modelis Zlieri da susti mxareebi 3.6.1. Zlieri mxareebi 1. marTvis demokratiuli principebis damkvidreba _ xelisuflebis organoTa saqmianobaze mosaxleobis informirebulobis gazrda; adgilobrivi organoe- bis saqmianobis gamWvirvalobis gazrda; mosaxleobis monawileobis gazrda adgilobrivi sakiTxebis gadaw- yvetis procesSi; adgilebze samoqalaqo sazogadoe- bis ganviTarebis xelSewyoba; adgilobrivi elitebis formirebis procesis xelSewyoba. 2. umciresobaTa socialur-ekonomikuri problemebis mogvareba maTi uSualo monawileobiT, rac Seamci- rebs mmarTvelobis zeda doneebze am sakiTxebis politizebis safrTxis warmoSobis albaTobas. 3. sofelSi/TemSi mosaxleobisTvis momsaxurebis xaris­ xisa da sayofacxovrebo pirobebis gaumjobeseba, momsaxurebis gawevis daaxloeba; sofelSi/TemSi sa­ soflo-sameurneo infrastruqturis upiratesi gan- viTareba; adgilobrivi ganviTarebis programebis efeqturobis gazrda da maTze sazogadoebrivi kon- trolis daweseba; adgilobriv doneze kvalifikaciis gazrda, mosaxleobisTvis momsaxurebis gawevis pro- cesSi adgilobrivi kadrebis dasaqmeba da maTi kvali- fikaciis zrda. 4. Temebis masStabebi da misi formirebis principebi xels Seuwyobs TemSi Semaval dasaxlebaTa mosaxleo- bis saWiroebaTa adekvatur dakmayofilebas. 5. TviTmmarTvelobis organoebSi mosaxleobis monawil- eobis garkveuli institucionalizacia, maT Soris, - 123 -
  • 125.
    dasaxlebis sazogadoebrivi sabWo,arCeviTi mamasax- lisi, dasaxlebis kreba da analogiuri formebi qa- laqebSi saubno doneze gazrdis moqalaqeTa sajaro marTvaSi Tanamonawileobis xarisxs. 6. saSualo, didi qalaqebisa da samxareo centrebis gan- viTarebis xelSewyoba. 7. saxelmwifo politikaSi maRalmTiani soflebis in- teresebis ukeT gaTvaliswineba. 8. dRes, roca adgilobrivi TviTmmarTvelobis pirveli done gauqmebulia, xolo raionis uflebamosileba mkveTradaa Semcirebuli, TviTmmarTvelobis qveda doneze Catanasa da qalaqebis/soflebis/TemebisTvis uflebamosilebisa da finansebis gadacemas mosaxle- obis mxardaWera eqneba. 9. avtonomiur respublikebTan urTierTobisas eko- nomikuri da politikuri balansis SesanarCuneblad mizanSewonilia regionebis (mxareebis) arseboba; samx- areo TviTmmarTvelobis Camoyalibebam perspeqtivaSi unda daabalansos separatistuli regionebi da, amas- Tan, gadaWras eTnikuri umciresobebiT dasaxlebuli teritoriebis integraciis sakiTxic. 10. saqarTveloSi arsebobs bunebrivad Camoyalibebuli istoriuli kuTxeebi, romelTac, istoriuli faq- torebis garda, socialur-ekonomikuri erTianobac axasiaTebT. qarTuli sazogadoebis udidesi nawili pirovnebis identifikaciis erT-erT kriteriumad am ukanasknelis kuTxobriv kuTvnilebas miiCnevs. samx- areo donis Seqmna gazrdis urierTSejibrebiTo- bis faqtors regionebs Soris urTierTobaSi, rac SesaZlebelia dadebiTad aisaxos am regionebis so- cialur-ekonomikuri ganviTarebis Sedegebze. 11. realuri decentralizaciis gansaxorcieleblad au­ - 124 -
  • 126.
    ci­ ebelia, centrmaTavisi uflebamosilebis mniS- l vnelovani nawili TviTmmarTvelobebs gadasces. amave dros, arsebobs funqciebi, romelTa ganxorcieleba- sac SedarebiT ufro msxvili teritoriuli erTeuli sWirdeba, sadac SesaZlebelia resursebis adekvatu- ri koncentracia. 12. mxares, raionTan SedarebiT, bevrad meti finansur- ekonomikuri resursi gaaCnia, rac mas saSualebas mis- cems, regionaluri ganviTarebis bevrad seriozuli da efeqturi programebi ganaxorcielos da, amasTa- nave, mis mier ganxorcielebuli proeqtebi gacile- biT met SesabamisobaSi iqneba regionis interesebTan, vidre centralizebulad dagegmil-ganxorcielebu- li proeqtebi. 13. regionebis arseboba gazrdis regionuli centrebis ganviTarebis dones, rac, dedaqalaqTan erTad, eko- nomikurad da socialurad ganviTarebul qalaqTa jgufis Camoyalibebas Seuwyobs xels. 14. saqarTveloSi, Tu igi marTla iswrafis evrostruq- turebSi integraciisken, aucileblad dadgeba re- gionul mowyobaze gadasvlis aucileblobis sakiTxi. 3.6.2. susti mxareebi 1. savaraudod, garTuldeba sxvadasxva municipaluri erTeulis formirebis sakiTxi. problemuri iqneba axali municipaluri erTeulebis sazRvrebis, admin- istraciuli centris adgilmdebareobis, saxelwo- debisa da sxva msgavsi sakiTxebi. 2. mosalodnelia reformirebis procesis droSi gawel- va, vinaidan dReisaTvis saxelmwifos ar gaaCnia arc saTanado statistikuri informacia da arc saTanado - 125 -
  • 127.
    sakanonmdeblo baza amproblemaTa droulad mo- sagvareblad. 3. municipaluri xelisuflebis organoebSi Sesabamisi kvalifikaciis moxeleTa arasakmarisoba, ramac re- formebis pirvel etapze SeiZleba xeli SeuSalos ad- gilobrivi xelisuflebis organoTa normalur funq- cionirebas. 4. reformis ganxorcielebis pirvel wlebSi SesaZlebe- lia, warmoiSvas problemebi xelisuflebis doneTa Soris uflebamosilebaTa gamijvna-ganxorcielebas- Tan mimarTebaSi da Sesabamisi instituciuri kon- fliqtebi. 5. bunebrivi resursebisa da qonebis xelisuflebis do- neTa Soris gamijvnis procesis teqnikur-samarT- lebrivi problemebi. - 126 -
  • 128.
    danarTi 1 subnacionaluri doneebis raodenobis gansazRvris principebi miuxedavad imisa, Tu rogoria qveynis mowyoba, feder- aluri Tu unitaruli, SesaZlebelia qveynebis dajgufeba TviTmmarTvelobis doneTa raodenobis mixedviT. teritoriis sididisa da mosaxleobis raodenobidan gamomdinare, qveynebi, pirobiTad, ramdenime jgufad Sei- Zleba gavaerTianoT: a) samdoniani mmarTveloba _ evropis did qveynebsa da aSS-Si mmarTvelobis sami done arsebobs _ Stati/mx- are, sagrafo/raioni da municipaliteti; b) ordoniani mmarTveloba _ evropis SedarebiT patara qveynebi (3-15 mln mcxovrebi) ori doniT kmayofil- debian _ mxare/regioni da municipaliteti; g) erTdoniani mmarTveloba _ mcire (maT Soris, e.w. juja saxelmwifoebi) qveynebSi adgilobrivi TviTmmarTv- elobis mxolod erTi _ municipaluri done arsebobs. mravalferovnebis miuxedavad, garkveuli kanonzo- mierebaa daculi subnacionaluri erTeulebis sididis mxrivac (igulisxmeba rogorc mosaxleobis raodenoba, ise teritoria): a) regionuli done _ es done did qveynebSi yvelaze msxvil warmonaqmns qmnis. misi mosaxleoba meryeobs 1-dan (didi britaneTi, saberZneTi, CexeTi) 5-6 mln da met (aSS-is Statebi, germaniis landebi) mcxovre- bamde. saSualod, aq 2-3 mln mcxovrebia (safrangeTi, italia, kanada, espaneTi, poloneTi); b) e.w. Sualeduri done (sagrafo, mxare) _ mosaxleobis raodenoba 100 aTasidan (aSS, poloneTi, estoneTi) - 127 -
  • 129.
    1 mln-mde (espaneTi,niderlandebi) meryeobs. saSu- alod, aq ori jgufis gamoyofaa SesaZlebeli: 200- 400 aTasi (germania, didi britaneTi, SvedeTi, dania, litva, saberZneTi, Sveicaria, irlandia, fineTi) da 500-600 aTasi (safrangeTi, italia, ungreTi, rumi- neTi) mcxovrebi. SedarebisTvis, saqarTvelos mxaree- bSi (imereTi, samegrelo, kaxeTi da a.S.) mosaxleobis saSualo ricxvi 350 aTasia; g) qveda, municipaluri done _ es donec didi varirebiT xasiaTdeba. mosaxleobis raodenobis standarti sx- vadasxva qveynebisTvis sxvadasxvagvaria da meryeobs 2 aTasi da naklebi mosaxlidan (safrangeTi, por- tugalia, CexeTi, slovakeTi, Sveicaria) 20 aTas an met mosaxlemde (irlandia, niderlandebi, SvedeTi, litva, bulgareTi). saerTod ki, saSualod, munici- palitetebis mcxovrebTa raodenoba 7-18 aTasia (aSS, germania, italia, skandinaviisa da baltiis TiTqmis yvela qveyana, poloneTi, balkaneTis qveynebis umrav- lesoba, ruseTi da sxva). - 128 -
  • 130.
    danarTi 2 evrosabWos wevri qveynebis, aSS-sa da israelis municipaluri erTeulebis mosaxleobis saSualo odenoba cxrili 2. mosaxleobis raodenoba evropis qveynebis municipalitetebSi: qveyana mosax. qveyana mosax. 1 didi britaneTi 125957 27 norvegia 10000 2 saqarTvelo-2010 68305 28 albaneTi 8043 3 litva 66283 29 xorvatia 7901 4 serbeTi 41817 30 rumineTi 7586 5 niderlandebi 36997 31 italia 7105 6 portugalia 34856 32 saerToevropuli 6343 7 saberZneTi 33735 33 estoneTi 5714 8 bulgareTi 33049 34 germania 5575 9 irlandia 31808 35 malta 5111 10 SvedeTi 30686 36 espaneTi 4997 11 israeli 28679 37 ukraina 4701 12 bosnia-hercogovina 27605 38 saqarTvelo-2002 4380 13 Cernogoria 26963 39 somxeTi 3508 14 azerbaijani 26050 40 moldova 3445 15 makedonia 24705 41 luqsemburgi 3441 16 TurqeTi 23866 42 avstria 3422 17 latvia 22364 43 san-marino 3374 18 kviprosi 20000 44 lixtenSteini 3274 19 dania 19094 45 monako 3271 20 belgia 18404 46 ungreTi 3236 21 aSS 15875 47 Sveicaria 3097 22 poloneTi 15575 48 slovakeTi 1789 23 slovenia 13534 49 CexeTi 1644 24 andora 12145 50 islandia 1623 25 fineTi 11206 51 safrangeTi 1578 26 ruseTis federacia 10873 - 129 -
  • 131.
    iq, sadac TviTmmarTvelobispirvel doneze mo- saxleobis raodenobis mixedviT ufro mcire erTeule- bia, saqmianobis koordinaciis mizniT, iqmneba sxvadasxva formis municipaluri gaerTianebebi (safrangeTi, CexeTi, slovakeTi, portugalia). mTel rig qveynebSi (dania, ni- derlandi, latvia, SvedeTi) SedarebiT didi mosaxleo- bis ricxvi gamowveulia didi qalaqebis arsebobiT, rac zemoT wevs saSualo maCvenebels. qveynebSi, sadac ufro msxvili municipalitetebi arsebobs (didi britaneTi, aSS), qveda doneze arsebobs arCeviTi municipaluri or- ganoebi (mag., Temebi da samrevloebi did britaneTSi _ saSualod 3700 mcx.), raTa gaadvildes mosaxleobis mar- TvaSi monawileobis procesi. - 130 -
  • 132.
    danarTi 3 evrosabWoswevri qveynebis, aSS-sa da israelis munici- paluri erTeulebis teritoriaTa saSualo zomebi (kv.km.) qveyana terit. qveyana terit. 1 SvedeTi 1563 27 xorvatia 104 2 ruseTis federacia 1298 28 niderlandebi 97 3 litva 1161 29 rumineTi 80 4 saqarTvelo-2010 891 30 albaneTi 78 5 norvegia 890 31 andora 71 6 fineTi 741 32 espaneTi 62 7 islandia 624 33 saqarTvelo-2002 57 8 irlandia 614 34 ukraina 55 9 Cernogoria 601 35 israeli 53 10 latvia 582 36 belgia 51 11 didi britaneTi 522 37 italia 37 12 serbeTi 508 38 avstria 36 13 aSS 475 39 moldova 35 14 bulgareTi 435 40 somxeTi 33 15 saberZneTi 406 41 ungreTi 30 16 kviprosi 400 42 germania 24 17 bosnia-hercogovina 361 43 luqsemburgi 22 18 makedonia 306 44 lixtenSteini 18 19 portugalia 299 45 slovakeTi 16 20 TurqeTi 275 46 Sveicaria 16 21 azerbaijani 260 47 safrangeTi 15 22 saerToevropuli 189 48 CexeTi 13 23 estoneTi 178 49 san-marino 7 24 dania 160 50 malta 4 25 slovenia 138 51 monako 0 26 poloneTi 126 - 131 -
  • 133.
    danarTi 4 evropisqveynebis dedaqalaqebis ubnebis mosaxleobis saSualo raodenoba, qalaqis sabWoebis Semadgenloba da formirebis wesi evropis mcire qveynebis dedaqalaqTa umetesobaSi administraciuli erTeulis mosaxleoba meryeobs 30-dan 60 aTas mcxovrebamde (bratislava, oslo, vena, vilniusi, stokholmi, amsterdami, briuseli, sofia, talini, zagre- bi, skopie da a.S.). evropis didi qveynebis dedaqalaqebSi, romlebic Ta­ isTavad warmoadgenen megapolisebs, teritoriul v er­ eulebSi mcxovrebTa ricxvi varirebs 90-dan 140 T aTasamde (londoni, varSava, parizi, madridi, romi). evropis dedaqalaqebis sabWos wevrTa ricxvi sakmaod gansxvavdeba erTimeorisagan. cxrili 3. wevrTa ricxvi evropis saxelmwifoTa dedaqalaqebis sabWoebSi qalaqis sabWos qalaqebi wevrTa raodenoba amsterdami, aTeni, kopenhageni, dublini, lisaboni, madridi, oslo, praRa, riga, romi, vilniusi, 40-dan 80 wevramde bratislava, briuseli, budapeSti, talini da sxva stokholmi, vena, berlini, parizi 100-ze meti londoni 25 sabWos wevrTa SedarebiT didi ricxvi uzrunvelyofs gansxvavebul interesTa jgufebis farTo warmomadgen- lobas dedaqalaqis TviTmmarTvelobaSi. - 132 -
  • 134.
    evropis qveynebis absoluturumravlesobaSi sabWoe- bi airCeva 4 wlis vadiT. gamonakliss warmoadgens, erTi mxriv, zogierTi kaTolikuri da frangulenovani qveyana (5-6 weli), xolo, meore mxriv, zogierTi juja saxelm- wifo (3 weli). qalaqis sabWos TiTo wevri warmoadgens 5-dan 10-mde (kopenhageni, dublini, helsinki, niqozia, oslo, stok- holmi, talini), 10-dan 20-mde (amsterdami, aTeni, briuse- li, lisaboni, parizi, riga, vilniusi) da 20-dan 30-mde (berlini, budapeSti, praRa) aTas mcxovrebs. gamonakliss warmoadgens londoni (115 aT.mcx.) da vena (155 aT.mcx.). dRes arsebuli da SemoTavazebuli modelis mixedvi- Tac, Tbilisis sakrebulos TiTo wevri warmoadgens 19- 20 aTas mcxovrebs. - 133 -
  • 135.
    konstantine kandelaki _fsiqologi. samoqalaqo kulturis saerTaSor- iso centris gamgeobis Tavmjdomare 1989-2001 w.წ. _ saqarTvelos mecnierebaTa akademiis politolo- giis institutis mecnier-TanamSromeli; 1991-95 w.w. _ Jurnal `pan- oramas~ gamomcemeli; 1995-96 w.w. _ saerTaSoriso organizacia `samar- Tliani arCevnebis~ TanamSromeli. daviT losaberiZe _ istorikosi. eqsperti decentralizaciisa da samo- qalaqo sazogadoebis sakiTxebSi 2003-2011 w.w. _ evropis sabWos adgilobrivi da regionaluri xe- lisuflebis kongresis adgilobrivi TviTmmarTvelobis evropuli qartiis damoukidebel eqspertTa jgufis namdvili wevri saqarT- velodan (2011 w-dan _ Semcvleli wevri); 2004-2005 w.w. _ efeqturi mmarTvelobiTi sistemisa da administraciul-teritoriuli mowyobis reformis saxelmwifo komisiis wevri; irakli melaSvili _ istorikosi, samarTalmcodne. eqsperti politi- kur da saarCevno sakiTxebSi 1992_1995 w.w. _ saqarTvelos parlamentis wevri; 1992 w. _ saqarT- velos saxelmwifo sabWos wevri; 1990-1992 w.w. _ saqarTvelos uzenae- si sabWos wevri; 2006-2010 w.w. _ p/g `erovnuli forumis~ politikuri mdivani; 1999-2000 w.w. _ saqarTvelos parlamentis aparatis mowveuli specialisti; 1998 w. _ parlamentis mrCevelTa sabWos aRmasrulebeli mdivani; 1995-1997 w.w. _ saqarTvelos atlantikuri TanamSromlobis asociaciis prezidenti. Tengiz SergelaSvili _ ekonomisti 2002 w-dan _ saqarTvelos sazogadoebriv saqmeTa instituti, saleqcio kursebi: ekonomika, sajaro finansebi, adgilobrivi ekonomi- kuri ganviTareba; 2010 w-dan _ „evropuli iniciativa-liberaluri ak- ademia-Tbilisis“ analitikosi; 2000-2006 w.w. _ saqarTvelos axalgaz- rda ekonomistTa asociaciis Tavmjdomare; 2005-2006 w.w. _ proeqtis „saqarTvelos decentralizaciis strategia“ direqtori; 2000-2002 w.w. _ USAID-urbanuli institutis sakanonmdeblo bazaze momuSave saeqsperto jgufis xelmZRvaneli; 2005 w. _ efeqturi mmarTvelobiTi sistemisa da administraciul-teritoriuli mowyobis reformis sax- elmwifo komisiis wevri. dasaqmebis, sagadasaxado da sabaJo, ekonomi- kuri zrdisa da siRaribis daZlevis, makroekonomikuri politikis, regionuli ganviTarebis reformebis jgufebis wevri. ISBN 978-9941-436-28-4