1. Het ontstaanHet ontstaan
der seksender seksen
Dr. R. SchatsDr. R. Schats
VU mcVU mc

2. Een mensEen mens
 10 triljoen cellen10 triljoen cellen
 Elke cel bevat chromosomenElke cel bevat chromosomen
 Het genoom: 30.000 genenHet genoom: 30.000 genen
 Base paren: 3 miljardBase paren: 3 miljard
 Code voor eiwittenCode voor eiwitten
 Eiwitten: 10.000 per celEiwitten: 10.000 per cel

3. Sekse = geslachtSekse = geslacht

Twee geslachten:Twee geslachten:  enen 
 Doel:Doel: VOORTPLANTING !VOORTPLANTING !

4. Soorten geslachten:Soorten geslachten:
ChromosomaalChromosomaal
GonadaalGonadaal
HormonaalHormonaal
PhenotypischPhenotypisch

5. Sekse: ChromosomaalSekse: Chromosomaal
 46 chromosomen in elke cel46 chromosomen in elke cel
 44 autosomen44 autosomen
 2 geslachtschromosomen2 geslachtschromosomen
 46, XX meestal een vrouw46, XX meestal een vrouw
 46, XY meestal een man46, XY meestal een man

6. Enkele vuistregelsEnkele vuistregels
 Het basispatroon is vrouwelijkHet basispatroon is vrouwelijk
 Y chromosoom: MSY (male specificY chromosoom: MSY (male specific
region): SRY gen: TDF productie: leidtregion): SRY gen: TDF productie: leidt
tot ontwikkeling testistot ontwikkeling testis
 Testis produceert testosteron en MIFTestis produceert testosteron en MIF
(ook wel AMH genoemd)(ook wel AMH genoemd)

7. Sekse: GonadaalSekse: Gonadaal
De geslachtsklier is:De geslachtsklier is:
 OVARIUMOVARIUM
 TESTISTESTIS

8. Testis betekent………Testis betekent………
 Het woord komt uit het LatijnHet woord komt uit het Latijn
 Het betekent…… GETUIGEHet betekent…… GETUIGE
 In het Romeinse Rijk mochtenIn het Romeinse Rijk mochten
alleen mannen getuigenalleen mannen getuigen

9. Sekse: HormonaalSekse: Hormonaal
Androgenen:Androgenen:
TESTOSTERONTESTOSTERON
Oestrogenen:Oestrogenen:
OESTRADIOLOESTRADIOL

10. Basisprincipe Endocrinologie:Basisprincipe Endocrinologie:
effect van hormoneneffect van hormonen
 Een bepaalde produktie die leidt totEen bepaalde produktie die leidt tot
een zekere concentratie in heteen zekere concentratie in het
bloedbloed
 De gevoeligheid van het eindorgaanDe gevoeligheid van het eindorgaan
voor een bepaald hormoonvoor een bepaald hormoon

11. Sekse: PhenotypischSekse: Phenotypisch
 Hoe zie je eruitHoe zie je eruit
 Uitwendige geslachtsorganenUitwendige geslachtsorganen
 Bij geboorte vast te stellenBij geboorte vast te stellen
 Belangrijk voor naamgevingBelangrijk voor naamgeving
 Soms niet duidelijk bij geboorteSoms niet duidelijk bij geboorte

12. Uitwendige geslachtsorganen:Uitwendige geslachtsorganen:
 enen 
 Bipotentieel stadium van deBipotentieel stadium van de
sinus urogenitalissinus urogenitalis
 Onder invloed testosteron:Onder invloed testosteron:
mannelijke richtingmannelijke richting

13. Zo gaat het bij de mens……Zo gaat het bij de mens……
 Een aantal diersoortenEen aantal diersoorten
doen het heel anders:doen het heel anders:
* Temperatuur afhankelijk* Temperatuur afhankelijk
* Parthenogenese* Parthenogenese
* Hermafroditisme* Hermafroditisme

14. Ontwikkeling uitwendigeOntwikkeling uitwendige
genitalia bij man en vrouwgenitalia bij man en vrouw

15. Mannelijke en VrouwelijkeMannelijke en Vrouwelijke
geslachtsorganen: inwendiggeslachtsorganen: inwendig
 Vrouw:Vrouw:
ovarium en buizen van Müllerovarium en buizen van Müller
 Man:Man:
testis en gangen van Wolfftestis en gangen van Wolff

16. Vrouwelijke geslachtsorganenVrouwelijke geslachtsorganen
Ovarium en Buizen van MüllerOvarium en Buizen van Müller
 OvariumOvarium
 EileidersEileiders
 Baarmoeder (corpus + cervix)Baarmoeder (corpus + cervix)
 Bovenste 2/3 deel vaginaBovenste 2/3 deel vagina

17. Mannelijke geslachtsorganenMannelijke geslachtsorganen
Testis en Gangen van WolffTestis en Gangen van Wolff
TestisTestis
EpididymisEpididymis
Vas deferensVas deferens
ZaadblazenZaadblazen

18. Embryologie van hetEmbryologie van het
Endocriene SysteemEndocriene Systeem
 HypothalamusHypothalamus
 Hypophyse:Hypophyse:
zakje van Rathkezakje van Rathke
 Portaal vaatstelselPortaal vaatstelsel
 Al volledig ontwikkeldAl volledig ontwikkeld

19. ManMan Ik ben een
echte man

20. VrouwVrouw
Ik ben
een
echte
vrouw

21. Wat maakt het verschilWat maakt het verschil

22. Man, Vrouw ???Man, Vrouw ???
Ik ben Kelly
uit Big
Brother

23. Syndroom van TurnerSyndroom van Turner
 Chromosomen: 45, X0Chromosomen: 45, X0
 Dus vrouw: maar…….Dus vrouw: maar…….
 Geen ovaria, infertielGeen ovaria, infertiel
 Andere afwijkingenAndere afwijkingen

24. Syndroom van TurnerSyndroom van Turner

25. Syndroom van KlinefelterSyndroom van Klinefelter
 Chromosomen: 47, XXYChromosomen: 47, XXY
 Dus man: maar…….Dus man: maar…….
 Kleine testes, geenKleine testes, geen
spermaproductie: infertielspermaproductie: infertiel
 Soms andere afwijkingenSoms andere afwijkingen

26. Syndroom van KlinefelterSyndroom van Klinefelter

27. Testiculaire feminisatieTesticulaire feminisatie
 Chromosomen: 46, XYChromosomen: 46, XY
 Gonade: testisGonade: testis
 Phenotype: vrouwPhenotype: vrouw
 Oorzaak: testosteron werkt nietOorzaak: testosteron werkt niet
 ““Hairless women”Hairless women”

28. Syndroom van KallmannSyndroom van Kallmann
 GnRH deficiëntie + anosmieGnRH deficiëntie + anosmie
 Stoornis in bulbus olfactoriusStoornis in bulbus olfactorius
 Geen aansturing hypophyseGeen aansturing hypophyse
 Behandeling: GnRH pompBehandeling: GnRH pomp

29. Syndroom van Mayer –Syndroom van Mayer –
Rokitansky - KüsterRokitansky - Küster
 Chromosomen: 46, XXChromosomen: 46, XX
 Gonade: ovariumGonade: ovarium
 Phenotype: vrouwPhenotype: vrouw
 Complete fusiestoornis van deComplete fusiestoornis van de
buizen van Müllerbuizen van Müller
 Gevolgen: geen baarmoeder enGevolgen: geen baarmoeder en
daardoor geen bovenste 2/3 deeldaardoor geen bovenste 2/3 deel
van de vaginavan de vagina

30. Normale uterusNormale uterus
ontwikkelingontwikkeling
10-16e wk

31. Indeling uterus anomalieënIndeling uterus anomalieën
S. van Mayer-Rokitanski-KusterS. van Mayer-Rokitanski-Kuster::
aplasie vagina / uterus 1:5000aplasie vagina / uterus 1:5000

32. Uterus anomalieënUterus anomalieën

33. Sekse: Lichaam en GeestSekse: Lichaam en Geest
 Zijn deze in balans ?Zijn deze in balans ?
 Past je lichaam bij je seksebelevingPast je lichaam bij je seksebeleving
 Wat bepaalt het sekse gevoel ?Wat bepaalt het sekse gevoel ?
 Rol opvoeding: rolpatronen ?Rol opvoeding: rolpatronen ?
 Relatie met omgeving ?Relatie met omgeving ?
 Relatie met cultuur ?Relatie met cultuur ?

34. Priming hersenen:Priming hersenen:
Oestradiol of TestosteronOestradiol of Testosteron
 TESTOSTERONTESTOSTERON
* Mannelijk gedrag:* Mannelijk gedrag:
• Actief, jagerActief, jager
• Sport, VoetbalSport, Voetbal
• StoerStoer
• WiskundeWiskunde
• Auto’sAuto’s
• Et ceteraEt cetera
 OESTRADIOLOESTRADIOL
* Vrouwelijk gedrag:* Vrouwelijk gedrag:
• Passief, gejaagdePassief, gejaagde
• Cultuur, BalletCultuur, Ballet
• GevoeligGevoelig
• TalenTalen
• Kleren, modeKleren, mode
• Et ceteraEt cetera

35. Behoorlijke overlapBehoorlijke overlap
VROUW MAN

36. GenderdysforieGenderdysforie
 Ontevreden met je eigen sekseOntevreden met je eigen sekse
 Vrouw in mannenlichaamVrouw in mannenlichaam
 Man in vrouwenlichaamMan in vrouwenlichaam
 TravestieTravestie
 TranssexualiteitTranssexualiteit

37. GendereuforieGendereuforie
 Hoe tevreden met je eigen sekseHoe tevreden met je eigen sekse
 ‘‘Vrouwelijk’ gedragVrouwelijk’ gedrag
 ‘‘Mannelijk’ gedragMannelijk’ gedrag
 Hetero- en HomosexualiteitHetero- en Homosexualiteit
 BisexualiteitBisexualiteit

38. Sekse:Sekse:
een complex gebeureneen complex gebeuren
 Hormonale beïnvloedingHormonale beïnvloeding
 Opvoeding, vormingOpvoeding, vorming
 Maatschappij, cultuurMaatschappij, cultuur
 Sekse-identiteitSekse-identiteit