1. HITZAURREA
Agustin deu n a r e n lan filosofikoa et a teologiko a ulertz eko, ezinb e s t e a n ez a g u t u beh a rko dugu
ber ar e n bizitza, jasa n beh a r izan zitue n gora b e h e r a k et a ber e izaer a et a pent s a e r a taxut u zute n
hainb a t et a hainb a t era gile. Ikusp e gi hon e t a tik soilik ulert u ah al izango dugu hark guri utzitako
jakind uri a et a bere giza m aila. Agustin deu n a r e n bizitza kezkaz, zalant z a z, akordioz et a
des ak o r di oz josita dago et a est uki lotze n da bere pent s a m e n d u a r e ki n. Hau guzti a idatziz era
bikain e a n em a t e n digu aditz er a bere esku zeuk a n baliabid e bak arr a, hitza, era biliz. Ele dotor ez
gar at z e n du ber e filosofia krist a u a et a aldi bere a n argu di o sail oso a as m a t z e n du, fedezko eduki ak
desitx ur a t u nahi a n inguru hurbile a n et e n g a b e azaltz e n zitzaizkion aurkari e n kritikak des e gi t e k o.
Agustin deu n a tradizio filosofiko- teologiko asko biltze n ditu e n aro bat e n eled u n dugu et a,
aldi ber e a n , gur e Historiako inperiorik esa n g u r a t s u e n a r e n , Errom a k o Inperio ar e n , gainb e h e r a r e n
testigu pare g a b e a .
Aurelius Augusti nu s filosofo afrikarr a da, Kristo o. 354. urt eko az aro a r e n 13a n Taga s t e n
(Souk- Ahras), Numidiako herri an jaioa; art e a n Numidi a Errom a k o probintzi a zen, gaur Aljeria da.
Olibond o e n berd e grisaxk az ingur a t u rik, erro m a t a r r e n elikad u r a izango ziren garitz ek kulunk a t u rik
et a Medit err a n e o k o zeru a r e n argi distirat s u p e a n , filosofia bat mold at u k o du, ber e hitz aber a t s a r e n
pod e rioz, alegori az et a met af or a z jositako irudi poetikoz hornitut a. Hauei esker et a bere
pent s a m e n d u a r e n indarr a z, idazla nik unibert s al e n e t a k o bat gar at uk o du, irakurl e e n g a n garr a n t zi
han diko gald er a antro p olo giko a k et a teologiko a k sort uko ditu e n lana: nor naiz ni? Zein da nire
exist e n t zi ar e n zentz u a ? Giza adi m e n a iritsi al dait ek e Jaungoiko a ez a g u t z e r a ? Libre ak gara? Gaitza
zerg a tik existitz e n da et a zerk osatz e n du? Lurreko gure bizitza hon e t a n aurki al dait ek e zorion a?
Eduki exist e n t zi al ez bet e t a k o gald er a k dira, hainb e s t e r ai n o non Agustin exist e n t zi alist a t z a t
edot a exist e n t zi alis m o a r e n aitzind a ritz a t ere hart u a izan bait a behi n baino gehi a g o t a n ; izan ere,
ber e filosofiak era gi n zuze n a du gizaki ar e n bizi- muin e a n , giza kezkarik sakon e n e t a n , maiz gure
kontzien t zi ar e n argit ar a az altz e n ere ez diren kezkak, eran t z u nik aurkituko ez dut e n beldurr e z
edot a ben e t a k o giza bizitzako gairik garra n t zit s u e n et a sakon e n a k hau s n a r t u et a plant e a t z e k o
ador erik ez a g a tik. Egia da, best al d e , gaurko bizimo d u a bere last err e a n et a ditu e n esk akiz un e ki n
ez dela hizpid e hau e n pizgarririk egokie n a , bain a egi a da, hala b e r, Agustin deu n a bez al ak o klasiko
bat e n lana irakurtz e a kitzikag a rri gert a dakiguk e el a gur e egu n e r o k o am e t s e t a t ik iratz arri et a
izat e a r e n erro et a r a biltzeko, he m e n aurkitz e n baitira ezkut u a n inter e sik han di e n a mer ezi digut e n
azke n gald er a zinezko ak. Agustin deu n a k eraku s t e n digu nola bizi dait ek e e n biziare n ur
last err e t a n , pre mi a zk o beh a rriz a n guzti et a n mur gildut a , bain a funts ez k o a , hots, pert s o n a duin
egit e n gaitu e n a et a behin- behin ek o a z et a nat ur al az hara t a g o bizitzer a bultz at z e n gaitu e n a ah az t u
gab e.

2. Familia erdi krist a u erdi pag a n o a n jaioa, arret a z hezi zut e n haurtz ar o tik. Ama, Monika,
krist a u zintzo a zen; aita, Patrizio, pag a n o a . Heziket a erlijioso a am ar e n ardur a izan zen, et a
Kristore n izen ari erre s p e t u a n et a ben e r a zi o a n hazi zue n se m e a . Irakas p e n hau e n era gi n a k
Agustin e n bizitza oso a n zeh ar iraun zue n, bat ez ere Egiare n bilaket a lehiat s u a n et a gar ai hart ak o
sist e m a filosofiko ugarire n arbuio a n , ez baitzu e n hai et a n Egia aurkitz e n. Hezkunt z a mun d u t a r r a z
aita ardur a t u zen. Zorrotz a izan zen; Patriziok ikask et a rik one n a k nahi zitue n bere se m e a r e n t z a t ;
ordur ak o antz e m a t e n zitue n Agustin e n g a n gizart e m aila garra n t zit s u e t a r a era m a n g o zut e n
gait a s u n a k et a adim e n- ahal m e n a k .
Ham aik a urt er e ki n (365. urt etik 370. er a ) gura s o e k Mada ur a r a (gaur Mdaouro u c h), Taga s t e tik
25 kilom e t ror a bidali zut e n. Gram a tiko edo Literat ur a maisu e n iraka sk u n t z a k hart u zitue n han,
jakingur a han diz; bikain idatzit ako elez a h a r jakinga rri ez bizkortz e n zute n ikasle gazt e e n arret a.
Irakasl e e k ez zute n istorio hau e n egi azkot a s u n a r e n inolako ardur arik; aditz er a em a t e k o
lengo ai a r e n ed ert a s u n a z soilik ardur a t z e n ziren. Horrel a hasi zen Agustin e n hezku n t z a, egiat a n
urri et a istorio faltsu bez ai n ederr e z lilurat urik; esa t e bat er a k o, Enea s e n am o di oz hildako Didore n
istorio kitzikag a rri a. Era horret a k o hainb a t distira lurtarr ez txundit u t a , fed e ern e b e r ri a iraun giz
joan zen Agustin gazt e a r e n bait a n et a mun d u k o best el ak o arret ei bide em a n zien, itxuraz
erak a r g a r ri a g o a k baitziren. Arazo ekono mi ko e n g a t i k Taga s t e r a itzuli beh a r izan zuen.
Ham a s ei urt ez, urte b e t e em a n zue n bere jaiot erri a n ezer egin gab e; sasoi horret a k o a da
Agustin deu n a k Aitortz ak liburu a n , ber e auto bio gr afi a n, kont a t z e n digun udar e lapurr e t a . Hor
azaltz e n digu nola behi n ber ak et a bere lagu n e k udar e a k ostu zituzt e n, ez ed err ak edot a
gust a g a r ri a k zirelako, ez et a pre mi a g a t ik ere, etx e a n ugari baitzituzt e n, lapurr e t a r e n plaz er a g a t ik
baizik. Proba t u zitue n bain a ez zitue n aho go z a t u , lege hau st e a k soilik egit e n zitue n udar e haiek
gust a g a r ri. Gero, atz er a begira, pas a diz o hau zorrozki epait uk o zue n, egintz a horre n m akurr a
azpi m a rr a t u nahi a n.
Ikask et a k aurr er a era m a t e k o era g oz p e n ziren familia araz o a k konpo n d u et a Carta go r a joan
zen. Cart a g o hiri zarat a t s u a zen, Errom a t a r Inperioko han di e n e t a riko a. Han jarraituko zitue n
burut u art e orat ori a ikaske t a k. Era guzti et a k o doktrin a ugarir ekin egin zuen topo Carta go n ,
aztien g a n di k hasi et a ma nike o e n g a n a i n o , den a k nork ber et z a t Egia mono p oliz at u nahi a n.
Agustin ek ber ak kont at z e n digu sasoi hon e t a n desira bak arr a zuela mait a t u et a m ait at u a
izan. Irrika hon e n em aitz a izan zen em a k u m e bat eki n izan zuen harr e m a n a ; konb er t sio gar air a
art e bizi izan ziren elkarr eki n et a 372. urte a n se m e bat izan zute n, Adeod a t o , aitari beti hert siki
atxikit a bizi izan zen a. Horrez gain, antz erkiz al e porrok at u a zen et a zirko ikuskizun a k ere gust uk o
zitue n, hau e n art e a n gladi a d o r e e n borrokal di ak, krist a u e n t z a t deb e k a t u a k izan arre n.
Halere, ber e barn e ego n e zi n a k ez zion ats e d e ni k em a t e n , harik et a 373. e a n he m e r e t zi
urt er e ki n ber e bizitzar e n ildoa betiko mark a t u k o zuen zerb ait gert a t u zitzaion art e, Zizero n e n
Horte n si o elkarrizket a , gaur tam al ez gur et z a t galdu a , irakurri zuen art e, alegi a.
Zizeron ikertz e a derrigorr ek o a zen hizlarigai e n t z a t ; beron e n era gi n a soilik ikusp e gi form al e r a
mug a t z e n baz e n ere, Agustin deu n a Zizeron e n hizkunt z a r e n jantzi bikain a mirest e r a ez ezik barn e
eduki a ere est al g a b e t z e r a iritsi zen. Zizeron e n elkarrizket a k Jakinduri ar e n bilaket a et a jabet z a
aholkatz e n zue n. Egiare n bila zirikad a hon e k Agustin deu n a r e n bizitzan adi m e n a r e n nora bi d e
aldak e t a errotiko a ekarri zue n; et a harr ezk er o ikertz e a ri ekin zion ats e d e n i k gab e, harik et a Egia
hori krist a u fede a n aurkitu zuen art e.
Zizeron e n g a n d i k o Jakinduri a kontz e p t u a nahiko abstr ak t u a zen, Agustin e n bihotz ak irriki
zue n a r e n soslai a best e rik ez. Jakinduri a gauz a mat e ri al e t a n (plaz er sentig a rri a n et a
ab er a s t a s u n e t a n ) ez bain a espiritu al e t a n (bert ut e a n et a egia n) aurkitz e n zela eraku s t e n zion
Agustin gazt e a ri mod u adier a zk orr e a n . Han ikasi zuen gauz a rik garr a n t zit s u e n a izan zen
ezinb e s t e k o a zuel a Jakinduri a ber e bizitzar e n sen a et a xed e a aurkitz eko.

3. Harrezk e r o ez zen aski berar e n t z a t giza arrak a s t a profe sion al a lortze a; giza bizitzar e n
zerg a ti a et a zert ar a k o a azt ertz er a irauli zuen bere ahal m e n osoa. Hem e n hast e n da Agustin
filosofoar e n Egiare n bilaket a lehiat s u a .
Zizeron e k ildo berria et a oldar era gil e a esk aini zion Agustin e n bizitzari, bain a ez zue n erab a t
konb e n t zitz e n. Jainkoa, gizaki ar e n pat u a , gaitz a et a ask at a s u n a et a hainb a t horrel ak o gai jorratz e n
zitue n esz e p tizis m o apur bat e z, horiei buruzko egiar e n segurt a s u ni k gab e . Ezin onart u zue n
Agustin e k segurt a s u n gab e zi a hori, ziurt a s u n falta hori, bat e tik, ziurt a s u n a r e n irrikaz bizi zelako
et a best e tik, am a Monika gai beroi ei buruz krista u ikusp e gi tik segur t a s u n osoz mintz a t u zitzaiolako
behin baino gehi a g o t a n .
Horrela abi at u zen bizitze a et a bizia em a t e a m er e zi zioten bide a aurkitz e a r e n abe n t u r a r a n t z ,
et a ibilbide horret a n m a nik ei s m o a r e ki n egin zuen topo. Kristo o. III. m e n d e a n Manes e k
fund a t u t a k o sekt a dugu m a nik ei s m o a . Labur es a n d a , bi printzipior e n exist e n t zi a defe n di tz e n zue n:
ongia et a gaitz a. Sekt a hon e t a k o a izan zen Agustin bed e r a t zi urtez, he m e r e t zi zitue n e t ik hogeit a
zortzi konplitu art e.
Zerk erak arri zuen Agustin ma nikei s m o r a iman a ri bez al a hain luzaro ber ari itsat sit a egot e k o?
Lehenik, erlijio kutsuz aurkez t u t a k o doktrin a izat e a k, ust ezko teori a zientifikoez jantzit a; horrek
esk aint z e n zion arraz oi bidez et a fede a r e n pre mi arik gab e Egia erdie st e a . Bigarr e nik, et a haux e
dugu agia n alder di nagu si e n a , ber e ez- jakine a n biziki kezkat z e n zuen a ri eran t z u n ah al izat e a k:
gaitz ar e n arazo a ri, alegi a, printzipio bakar bat e tik ondoriozt a t z e n baitzut e n gaitz a ma nik e o e k ,
gizakia edoz ei n kulpa edo era nt z u kizu n e tik aske utziz, bide nab a r. Ideia hau e k erak arrit a alde n d u
zen Agustin krista u printzipio et a tik.
Taga s t e , ber e jaiot errira itzuli zen. Oraingo a n erret orika iraka sl e gisa et a ma nik e o bihurt ut a.
Han jazo zen 374. et a 375. urt e bitart e a n ber e bizitza mark a t u rik utziko zuen gert a k a ri bat:
lagun a r e n heriotz a goiztiarr a. Aitortz ak liburu a n kont at z e n digu nola gera t u zen ber e arim a galer a
hain sa mi n a r e n aurr e a n : Min horrek bihotz a goib eld u zidan. Noran a hi begir a, heriotz a ikust e n
nue n... Bizitze a nard a g a r ri zitzaid a n et a heriotz ar e n beldur nintz e n... Nirekin nind e r a m a n , nirekin
joan nahi zuke e n arim a, erdirat u rik, odoldurik, et a ez nue n aurkitz e n non egotzi. Heriotz ari zion
beldur hau izan zen, agi a n, arazo erlijioso ari irten bi d e a aurkitu nahi ar e n best e era gile a; izan ere,
krist a u t a s u n e r a bihurt uz gero ez da berriro agert u k o ikara hori.
Berriro itzuli da Cart a go r a 375 e a n et a han gera t uk o da 383r a art e. Erret orika eskol a ireki et a
m ait al e a r e ki n et a Adeod a t o se m e a r e ki n bizi zen. Hogeit a sei edo hogeit a zazpi urt er e ki n idatzi
zue n ber e lehe n obra Ederr a et a egoki a. Artea n ma nikeis m o a n buru- belarri sart ut a zebilen, et a
liburu a gorpu tz e z k o irudiez josita dago, sekt a ma nike o a r e n doktrin a m at e ri alist ari zegokion e z .
Garai hon e t a k o gert a e r a rik es a n g u r a t s u e n a ma nikei s m o a k era gi n d a k o deslilura izan zen,
sekt atik irtet e a erab a kitz er a art e. Hainb e s t e urte bert a n em a n ondor e n , zerga tik aba n d o n a t u ote
zue n m a nik eis m o a , gald e gi n dez ak e g u .
Agustin gizon ikasi et a prest u a hai en eng ai n u a z jabet u zen; ber eziki haie n error e teoriko ez
ohart u zen, gehi e n a k ikusp e gi erlijioso ak egiekin edot a ulert u ere ulertz e n ez zituzt e n «egi a
faltsu » zientifikoekin nah a s t e a r e n ondorio. Faust o, m a nik e o e n buru e t a riko bat, Cart a g o n izan zen
sasoi hart a n sekt aki d e e n atxikim e n d u a sen d o t u nahi a n, bain a Agustini ez zion zalantz arik bat ere
argitu, alder a n t ziz, inoiz baino nab a ri a g o jabet u zen har e n ezjakin bark a e zi n a z .
Espiritu a ego e r a esz e p tiko a n , hau da, bizitzari nora bi d e a em a n g o zioten egia ziur et a
koher e n t e z osat ut a k o sist e m a aurkitz eko esp e r a n t z a rik gab e , etsip e n a z , 383 a n Errom a r a joat e a
era b a ki zuen, bert a n erret orika eskol a zab altz er a. Hem e n ere adiskid e m a nike o ugarireki n
elkartz e n zen, bain a bere espiritu a haie n g a n d i k urrun zebilen.
Errom a k o sasoi hon e t a n den b or al di bat ek o esz e p tizis m o a bizi izan zuen et a Agustin e n t z a t ez
zen aro erraz a izan, osa s u n araz o pert so n a l e n et a trab a profesio n al e n kaus a z . Ikasle e n diziplina

4. faltak mindu t a et a etorkizun hob e a r e n bila, Milane n erret or e plaz a lortu zue n. 384 a n aldat u zen
Milaner a.
Milango egon al di a era b a ki g a rri a izan zen Agustin deu n a r e n t z a t ; han ikasit ako a k zab al d u
zizkion krist a u t a s u n e r a n t z a k o at e a k, hainb e s t e ant si at z e n zuen Egia erlijio hon e t a n ikusi baitzu e n
gauz a t u a .
Anbrosio apez piku a buru zue n Zirkulo Neopl at o niko a n part e- hartz e a izan zen funt s e z ko a
aurkikun tz a hon e t a n . Mario Victorinok grekotik itzulitako Neopl at o niko e n liburu a k irakurri zitue n,
Plotinor e n Enne a d a k zeh az ki. Irakurke t a hon e k erre alit a t e espiritu al e n exist e n t zi a onartz e r a
era m a n zuen, et a gaitz a ez- izat e gisa ulertz er a. Bi pre mi s a hau ei esker, librat u zen
m at e ri alis m o a r e n atz a p a rr e t a t ik et a dualis m o m a nik e o tik.
Halab e r, Anbrosio ap ez piku a r e n ser m oi a k entz ut e a izan zen Agustin Krista ut a s u n e r a
erak a rt z e k o best e urrat s bat. Hitzaldi hau e t a n funts e z ko egia bat ikasi zuen; Hasier a liburu ar e n 1.
Kapituluko 27. txat al a, Jaungoiko ak, beraz, bere antz ek o egin zuen gizaki a, Jaungoiko ar e n berar e n
irudira egin zuen; ar et a em e egin zitue n, ez del a era antro p o m o rfiko a n ulert u beh a r, Jaungoiko a
bizard u n et a iletsu a bailitzan, era espiritu al teoz e n t riko a n baizik. Gizona et a em a k u m e a eur e n
bait a n dauk a t e n zerik espiritu al e n e a n dira Jaungoiko a r e n irudi: adi m e n edo espiritu a n . Manikeo e k
Hasier a liburuko txat al honi buruz egit e n zut e n et a katolikoei bald arki lepor a t z e n ziet e n
interpr e t a zi otik ehu n et a lauro g ei grad uk o aldak e t a zego e n .
Adim e n a prest zeuk a n krista u t a s u n a onartz ek o, nahi m e n a ez oraindik. Zailen a ger a t z e n
zitzaion: konb e rt si o moral a. Biblia bigarr e n e z irakurri ost e a n gert a t u zen hau. Lehe n e n g o z irakurri
zue n e a n Zizeron e n lengo ai a perfekt utik urruntx o aurkitz e a k deslilurat u zuen.
Agustin ek Test a m e n t u Berria irakurri zue n, San Paulok Errom a t a r r ei idatzit ako epist ol a n
13,1 3 pas a r t e a zeh az ki.
Baratz e k o agerr al di ak irudikatz e n du gun e larri hori. Agustin pikond o p e r a erretir at u, et a
ber ak kont at z e n du nola entz u n zuen haur bat e n ahot s a kant a ri: Tori et a irakurri, tori et a irakurri.
Ebanj elio a irakurtz ek o agind u t z a t hart u zitue n hitz haiek, et a goian aipat u t a k o San Paulor e n
test u a r e ki n egin zuen topo, erro m a t a r r ei duint a s u n e z bizitzer a ani m a t z e n zien pas a r t e a r e ki n,
alegi a, ez jan- eda n e a n et a hordikeri a n, ez lizunk eri a et a neurrig a b e k e ri a n , ez has e rr e et a
norge hi a g o k e ri a n .
Konbertit u ondor e n , am a r e ki n et a lagu n talde bat e kin Casa ci a c o land e t x e r a aldat z e n da,
Milanetik hurbil. Han elkarr eki n hau s n a r k e t a n , zorion a, Jaungoiko a, azke n fine a n krist a u fede a
dut e solas g ai.
Anbrosiok bat ai a t u zuen 387 a n et a han dik gutxira Afrikara itzuli zen Ostiako portutik
abiat ut a . Ama Monika Ostian hil zen et a bert a n am a- se m e e k ber e biziko esp e ri e n t zi a mistiko a bizi
izan zut e n elkarr eki n. Taga s t e r a itzuler a n anai di mon a s tiko a fund a t u zuen et a 391 n ap aiz
orde n a t u zute n. Handik Hipon a r a aldat u, best e anai di bat fund a t u et a 395- 6an gotz ai n izend a t u
zut e n. Erantz ukizu n e z bet e t a , ez zue n inoiz ikerku ntz a n et a idazt e n berak nahi best e lan egit eko
bet arik izan. Halere, laner a k o gait a s u n ikara g a r ri a zue n, et a eginb e h a r ugari ak idazti kopuru
itzelar eki n uztart u ah al izan zitue n. Garai hon e t a k o a k ditu obra nag u si gehi e n a k , hau e t a rik asko
m a nik e o e n et a pel a gi a n o e n aurk ako ezt a b ai d a suts u e t a n zihard u e n gar ai ber e a n ma m it u a k.
Kristaut a s u n a r e n defe n t s a n filosofia berri bat landu zue n, tradizio plato nikotik one n a hart uz
krist a u fede a r e ki n bat egit ek o. Kristau idazlerik bikain e n e t a k o a ez ezik, Erdi Aroko lehe n filosofoa
ere bera izan zen. 430. urt e a n hil zen, ban d al o a k Hipon a seti atz e n ari ziren e a n . Hiria sug arr e t a n
utzi zut e n arre n, kat e d r al a et a Agustin deu n a r e n bibliot ek a salb a t u egin ziren sarr a skitik.
Agustin deu n a ri et a ber e pent s a m e n d u a r i buruz idatzi dut e n hainb a t e n art e a n Posidiore n a
dugu lehe n biogr afia.

5. Agustin deu n a r e n jardu n bi d e a aurk ez t u ondor e n , auk er a t u ditugu n obre n ant ologi a
kom e n t a t u nahi dut; nire ust ez, Hipon ak o Agustin filosofo et a teologo a r e n lanik eza u g a r ri e n a k
haut a t u dira, bera u e t a n az altz e n baitira hark giza et a adi m e n ah al e gi n e z gehi e n jorrat u t a k o auzi
funt s e z ko a k.
Bildum a hon e t a r a k o auk er a t u ditugu n test u e t a n agert z e n den Agustinis m o a r e n ond ar e k o
gai ak nab a r m e n d u k o ditut. Saiat uk o naiz esplikatz e n , hal ab e r, zein ikusp e gi t a tik ari den Agustin
haiei irten bi d e a aurkitu nahi a n. Kronologi ar e n ildoari jarrait uko diot, ager p e n dat e n ara b e r a .
Aurkezt e k o era hon ek zenb ait kasut a n auzi berb e r a k erre pika t z e r a beh a r t z e n nau, bain a
trat a m e n d u historiko ak begi e n aurr e a n ipiniko digu araz o a k non et a nola sort u ziren, bai et a
ber ai e n soluzio bide a n ah al e gi n ezb er di n a k ere, pent s a e r a filosofiko- teologiko ar e n heldu a r o a r e n
et a une a n uneko larrialdi historiko e n ara b e r a .
Filosofo ar e n et a teologo a r e n ikertz e bizitza osora hed a t z e n den ikusp e gi zab al hon e t a t ik
kontur a t u k o gar a nolat a n Agustin e n jardu n a oinarrizko zenb ai t araz ot a r a mug a t u t a egon zen;
urt e a k igaro arre n, funt s e a n gai ak ez ziren aldatz e n ; pole mik a berrie n berot a n ab er a s t u et a fede
katolikoar e n eza g u t z a z et a sako nt z e a z edukits u a g o egit e n ziren. Hone n ondorioz, betid a nik ber e
ardur a izan ziren gai filosofikoak osokia go krist a u girot u ah al izan zitue n.
Akad e m iko e n aurka (Contra aca d e m i c o s ) 386- 7an idatzit a dago, elkarrizket a gisan; bert a n,
gazt e t a tik hainb e s t e kezkat u zue n Egiare n araz o a lagun a r t e giroa n plant e a t z e n du Casaci ac o n .
Artea n ez zue n best e ezer e n ardur arik Egiare n bilatz ail e nek a g a i t z a deitu a izan den Agustin
deu n a k.
Lehe n elkarrizket a hau e n giroak ideia plat on d a r r a k dak arzkigu gogor a, krist a u fed e
ern e b e r riz apur bat jantzit a; hau e k dira Agustin e n lan idatziar e n hast a p e n a k .
Lehe n d a b i ziko elkarrizket a hon e t a n nab a r m e n t z e n da lehe nik et a era ado st u a n zeine n
pre mi a zk o a due n gizakiak Egiare n bilaket a , et a ber a u eskur a t z e a zoriont s u izat eko ezinb e s t e k o a
ote den ezt a b ai d a t z e n da. Ondor e n, Platon e n Akad e m i a Zah arr a r e n et a Berriar e n art eko
ber eizke t a agertz e n da, zeh azki, Agustin ek Berriaz egit e n due n interpr e t a zi o a , zera dioen e a n ,
alegi a, ez a g u t z a froga g a r ri gisa baiez t a t z e a gaizki- ulert u ei buruzko eure n irakask u n t z a k
bab e s t e k o am a rr u a best e rik ez dela. Interpr e t a zi o hon e k bad u ziurt a s u n maila bat, izan ere
aka d e m i k o e n esz e p tizis m o a k zirrar a senti g arri et a tik datork e e n ziurt a s u n kogno szitibo a
defe n d a t z e n zute n e n jarrer a k kritikat u nahi zitue n; et a ziurt a s u n hori adi m e n e z k o ez a g u t z a tik,
Ideien atzip e n e t ik soilik etor dait ek e.
Agustin ek ez du onartz e n ez esz e p tizis m o set a ti a ez et a arinkeri a ere propo sizio bat ontz a t
em a t e r a k o a n , et a Egiara iristeko nolab ai t e k o zorte a , ahal m e n ezkut ur e n bat edot a Jaungoiko a r e n
lagun t z a ezinb e s t e k o a izat e a z jabetz e n da. Pisut a s u n bikoitza azpi m a rr a t z e n du, arraz oi m e n a r e n a
et a Kristore n et a Elizare n aut orit a t e a r e n a , konb er t sio a z gero hon e n m e n d e jarri baitz e n Egiare n
ikasbi d e a n . Berar e n t z a t zam a jasa n g a i t z a izand a k o zalantz a et a ego er a larri horret a tik irtet e n
biziki saiat u zen beti Agustin.
Laburbilduz, esa n dez ak e g u filosofo ak Egiare n bila dihar d u el a et a jakints u a k hura eskur a t u
duel a. Harrezk e r o Agustin Jakin-
duriar e n jabetz a r e n atz etik dabil, lurreko bizitzan ahal g a rri zaigun neurria n.
Bigarr e n elkarrizket a n Bizitze zoriont s u a (De be at a vita), 386- 7an idatzia, Jakinduri a
definitz e n du arim ar e n nolab ait e k o neurri gisa, bero n e n beh a rriz a n e n ara b e r a . Agustin deu n a k
Jakinduri a Jaungoiko Sem e a r e ki n identifikatz e n du Eskritura Sant u e n autorit at e a n oinarrituz.
Monika agert z e n da zorion ar e n , ont a s u n a r e n et a jakituri ar e n bat a s u n a aditz er a em a t e n due n
Elizare n irudi bez al a. Elkarrizket e t a n am a r e n part e- hartz e a k bet e- bet e a n as m a t z e n du et a
Agustin e k ondorio hau at er a t z e n du: ond a s u n iraunkorr a k et a inork ere kend u ezingo dizkion ak
eskur a t z e n ditu e n a , ez best e inor, izan dait ek e zoriont s u. Iraunkort a s u n a et a betikot a s u n a ,
eza u g a r ri hau e k bere bait a n biltzen ditu e n ond a s u n bakarr a Jaungoiko a da. Jaungoiko a

6. geur e g a n a t z e a k gar a m a t z a , beraz, zorion er a , gizaki guztiok hel m u g a dugu n zorion er a, arrak a s t a
gehi a g o z ala gutxia g oz eskur a t z e n saiatz e n gar e n zorion er a.
Hala et a guztiz, Jakinduri a ez a g u t z e a ez da aski hura edukitz ek o. Filosofiar e n lagun t z a z soilik
ez bain a fedez, esp e r a n t z a z et a m ait a s u n e z geur e g a n a t u dez ak e g u Jakinduri a. Horreg a tik
Agustin e k Jaungoiko a ri esk err a k em a n e z am ai tz e n du elkarrizket a.
Hirugarr e n elkarrizket a n Orden a (De ordine), 386- 7an idatzia, lehe n e n g o aldiz plant e a t z e n
du gaitz ar e n araz o a, gazt e t a n di k hainb a t buruh a u s t e era gi n zizkion a. Galder a hau egit e n da:
Jaungoiko a izan al dait ek e ona et a Ahalguztidu n a mun d u a n gaitz a baldin bad a g o ? Plant e a m e n d u a
bazt er tz e n du elkarrizket a n et a ani m a t z e n gaitu onartz er a arraz oi m e n a ez dela gai jainkozko
orde n a glob al a ulertz ek o.
Trigeziok, solaskid e e t a k o bat ek, bai ezt a t z e n du: Jaungoiko a k orde n a m ait e du; orde n a r e n
at al bat gaitz a bad a , nolat a n m ait e dez ak e Jaungoiko ak gaitz a? Best e solaskid e bat e k, Lizentziok,
era nt z u t e n dio Jaungoiko a k gaitz ak m ait e ez badit u ere, hau e k orde n a r e n part e direl a mun d u a n .
Gaitza ikusp e gi oro hartz aile a n ikertz e n da, et a gehi e n e t a n ulert ezi n egit e n zaigu.
Monikak ere part e- hartz e n du solas e a n ; berak dio jainkozko orde n a rik gab e ezin dela deu s
existitu et a orde n a ez bad a ere gaitz ar e n jatorria, ezin del a bert a tik alde n d u .
Mundu a n gaitz a existitz e a r e n auziari, irten bi d e rik inork ere aurkitz e n ez dion auzi larriari,
alegi a, soluzioa em a t e n lehe n bizikoz saiatz e n da solas al di hon e t a n ; geror a, bek at u a n errot u t a k o
irten bi d e gero et a teologiko a g o a k esk ainiko dizkio auzi honi Agustin e k.
387. ar e n hasi er a n Agustin e k Gutun bi idatzi zizkion (Epistul a e 3,4) Nebridiori, Italian
elkarrekin ibilitako et a Ipar Afrikara itzuler a n lagu n d u k o zion adiskid e a ri.
Lehe nik ohart a r a zi beh a r dugu Agustin deu n a k gut u n e t a n inter e s filosofiko et a teologiko
han diko gai ak jorratz e n dituel a, egin zaizkion gald er a ugariri era nt z u n e z .
Bidaiatz e a hain arriskut s u a zen gar ai hai et a n gut u n a k garr a n t zi han diko kom u nik a bi d e ziren.
Post a ofizialik ez zego e n , et a gut u n e z k o harre m a n a mez ul ari ban a k o e n bidez egit e n zen.
Atzera p e n han diz iristen ziren gut u n a k , iriste n ziren e a n . Agustin deu n a k idatzi edo diktat ut a k o 249
gut u n dauzk a g u , ond ar e gogo e t a t s u a inondik ere.
Lauga rr e n Gutun e a n izat e sentikorr a et a adi m e n e z k o a ber eizt e alder a egin ditue n
aurr er a p e n a k azaltz e n dizkio Nebridiori. Gogo a n izan beh a r dugu erre alit a t e espiritu al ak ezin
zituel a antz e m a n , oro erre p a r a t z e n baitzu e n ikusp e gi m at e ri al e tik, et a hau Agustin deu n a r e n t z a t
era g oz p e n latz a izan zela Kristau t a s u n e r a konb er titz er a k o a n .
Artea n, zinezko erre alit a t e edot a espiritu al e n kont e n pl a zi or ak o ber e buru a , oraindik
haurr ar e n a bailitza n kont sid er a t z e n du, haur txintxo a r e n a , hal er e, ez bihurri ar e n a , esa n nahi
bait a, bide zuzen e tik dabilel a.
Adim e n a edo gogo a begi ak edo ikusm e n arru nt a baino askoz ere nobl e a g o a dela bad a ki, et a
adi m e n a r e n bidez, Jaungoiko a k lagun d u t a , giza adi m e n a Jaungoikor a n t z abiatz e n dela, egi azko
erre alit a t e e n , hau da, Platon e n ideien bidetik.
386 a r e n buka e r a n et a 387 ar e n hasi er a n Bakarrizket a k (Solilo-
quia) idatzi zitue n. Agustin et a beron e n arraz oi m e n a aurr ez aurr e, bion art eko monolo go a da
liburu hau. Filosofoar e n une horret a k o ego e r a espiritu al a az altz e n zaigu.
Biren art eko mon olo go hon e t a n agertz e n dira geror a Agustin deu n a r e n hitzik fam a t u e n a k
izan bide diren a k; hitz hau e k eraku s t e n digut e bizitza n zeh ar bera g a n inter e sik han di e n a piztu
zut e n gaiak zein izan ziren: Jaungoiko a et a gizakia: Agustin: Jaungoiko a et a arim a eza g u t u nahi
ditut. Arrazoi m e n a : Best erik ez?. Agustin: Best erik ez. Ikusiko dugu zeine n zintzoki jokat u zuen
baiezt a p e n hon e kiko, bi hau e k haus n a r t z e n sakonki saiat u baitz e n bizitza osoa n.

7. Obra hon e t a n bert a n berriro adier a z t e n digu zein diren Jakinduri ar a iristeko ezinb e s t e k o bi
bide a k: arraz oi m e n a r e n a et a Eliz agint e a k ordezk a t z e n due n fede a r e n a . Bere esp ek ul azio ar e n
hasi er a- hasi er a tik argi ikusi zuen Agustin e k bi hau e n art eko har m o ni a perfekt u a zela et a, bat e z
ere, giza arraz oi m e n a r e n gutxi e git a s u n a ; et a gizaki ari dagoz kion azke n et a behin betiko auzi ak
atz e m a t e k o arraz oi m e n a k , ber ak bakarrik inoren lagun t z a rik gab e , ditu e n mu g a k.
Arimar e n hilezkort a s u n a r e n frogar e ki n am aitz e n du monolo go a ; horret a r a k o era biltz e n due n
argu dio a erre pik at u rik azald uko da 387 a n arim a r e n hilezkort a s u n a ri buruz idatziko due n e a n .
Honel a argu di a t z e n du: Egiak betiko badira u et a arim a n bad a g o , arim a ezin da hil. Platonis m o tik
at er a t a k o argu m e n t u a da. Gero ikusiko dugu nola arim a r e n hilezkort a s u n a izan e n den Jakinduri a
lortzeko funts ez k o pre mi s e t a k o bat.
387. urte a n Errom a n idazt e n hasiko da Eliza Katolikoar e n ohitur ak et a ma nike o e n a k (De
moribu s eccle si a e Catholica e et de moribu s ma nich a e o r u m ) et a Taga s t e n , bere jaiot erri a n, 389 a n
am ai t u.
Manikeo e ki n lehe n e n g o pole mik a da. Kritika zorrotz a egit e n dio, batik bat, gaitz a subst a n t zi a
edo nat ur a gisa hartz e n due n iritzi m a nike o a ri et a m at e ri a zer gaiztotz a t ikust e a ri, kreazio ar e n
ont a s u n a ez ezik Jaungoiko a r e n a ber ar e n a ere ukatz e a bailitzat e k e .
Agustin ek dio m a nik e o e n ohitur ak krista u e n a k baino des e g o ki a g o a k direl a et a hond a m e n
mor al er a dara m a t z a t e l a praktikat z ail e a k.
Liburu hon e t a n agertz e n da, hal ab e r, Agustin Eskritur a Sant u a k lehe n bizikoz form alki
era biltz e n: Espiritu Sant u a r e n inspirazio ari esker, Itun Zah a r et a Berriar e n art e a n dago e n
har m o ni a nab a r m e n t z e n du.
Libert a t e a r e n araz o a k ere biziki kezkat u zuen, erab a ki m e n libre ar e n a k alegi a, bain a ikusp e gi
teologikotik begira t u t a , gaitz a edo bek at u a ere auk er a t z e k o gait a s u n gisa. Giza ask at a s u n a
Jaungoiko ar e ki n erlazion a t z e n du.
Gai hau e k jorratz e n ditue n liburu a idazt e n, Aukera m e n a (De libero arbitrio) Errom a n hasi zen
387- 8.e a n et a Afrikara 395 e a n itzuli et a gero am ait u zuen. Gaitz ar e n auzira bihurtz e n da behi n et a
berriro, oraingo a n gizakiar e n ask at a s u n a r e ki n lotut a. Gero ere autor e askok plant e a t u dut e n
gald er a ber a egit e n dio Evodiok: zerga tik em a n zigun Jaungoiko a k era b a ki m e n a , bero n e n bidez
gaitz a egin edot a auk er a bad e z a k e g u ? Galder a latz honi era nt z u n ez ezik Jaungoiko a justifikat u
beh a r da gaitz ar e n aurrez aurr e; teodiz e a bat gar at u beh a r da. Ildo horret a n Agustin e k diosku
gauz a on guztiak Jaungoiko a g a n d i k dat ozkigul a, ber a bait a Onda s u n Goren a, et a era b a ki m e n a ,
hau da, auk er a t z e k o ah al bid e a gauz a one n kat e g o ri a n sailkatz e n da. Egia da ah al bid e hon eki n
gaitz a ere auker a t u et a bek at u egin dez ak e g ul a , bain a egia da, hal ab e r, auk er a t z e k o aska t a s u n i k
gab e ezingo gen uk e e l a ikuspu n t u mor al etik port a e r a onik izan. Autom a t a huts a k ginat e k e .
Mundu a n dago e n gaitz a g a tik ezin dugu Jaungoiko a zent s u r a t u , zati han di bat e a n gaitz a gure
auk er a okerrar e n , beka t u a r e n ondorio bait a, azke n finea n.
Jaungoiko a k aurrez ez a g u t z e a r e n auziari heltz e n dio jarrai a n; aurr ej aki ntz a hon ek gure
egintz a libre e n gar a p e n a era go t zi ez bain a ber m a t u egit e n baitu. Agustin deu n a k ez dio lekurik
uzt e n det e r m i ni s m o teologiko a ri, nahiz et a Jaungoiko a k aurrez jakin zer auker a t u k o dugu n . Eta
azke nik, gero ere berriro plant e a t u k o ditue n araz o bi aipat z e n ditu.
Lehe n a arim e n jatorria da, gero ere Hasier a hitzez hitz (De Gen e si ad littera m ) obra n ukituko
due n gai a. Haus n a rk e t a sakon a k et a konts ult a ugari egin zitue n punt u honi buruz. Zenb ai t
irten bi d e eskai ntz e n dizkio araz o a ri. Bat e a n defe n ditz e n du arim ak lehe n d a b i ziko a izan zen ar e n
hed a p e n e z ugaltz e n direl a; best e bat e a n ban a k a k o sorku nt z a z mintzo zaigu. Jarrera bat a r e n ala
best e a r e n defe n t s a k ber eki n zekarr e n jatorrizko beka t u a r e n hed a p e n a r e n auzi korapilat s u a ri
soluzioa aurkitz e a.
Bigarr e n a , aurrek o a bez ai n probl e m a t iko a bain a hura baino lazgarri a g o a , haurr e n et a
ani m ali e n sufrim e n d u a ; arazo honi buruz gald e egit e n dio Jeroni m ori gut u n e a n (166. Gutun a ).

8. Arazo hon e x e k ber ak han dik me n d e askot a r a garu n a k urtuko dizkio Fedor Dostoye v s ki literat o
errusi arr ari Kara m a z of anai ak obra n.
Nebridiori 388 a n idatzit ako best e gut u n bat e a n , 7. Gutun a , giza gait a s u n bati buruz mintzo
zaio: oroim e n a ri buruz, antro p olo gi a agu s ti n d a r r a lantz er a k o a n giltzarri izango den gait a s u n a z ,
alegi a. Hasier a tik gar a t u z doa linealki, m ailaz maila sist e m a oso a. Gutun hon e t a n dio: oroim e n a ez
da beti iraga n a ri buruzko a. Diraut e n ei buruz ere izan dait ek e... zenb aiti buruzko oroitz a p e n e k ez
dauk a t e inolako irudirik. Gero, Aitortz ak liburu a n egingo ditue n oroim e n a ri buruzko azt erk e t a k
aurkitz e n ditugu he m e n aldez aurr etik finkat u t a ; oroim e n a gauz a mat e ri al e n irudien egoitz a
izat e a z gain erre alit a t e espiritu al e n a ere bai bait a, et a Jaungoiko ar e ki n topo egit eko gun e
apro p o s a .
Best e elkarrizket a bat idatziko du han dik gutxira, 389 a n , Maisua (De Magistro). Oraingo a n
solaskid e Adeod a t o bere se m e kutun a du. Errealit at e mat e ri al e t a t ik espiritu al e t a r a , sentig a rritik
m at e ri a g a b e k o r a jauzi egit ek o, art e liberal et a r a jotze n du, gra m a t ik a r a zeh az ki, et a he m e n
zeinu e n araz o a n jartz e n du arret a ber ezi a.
Obra hon e t a n azaltz e n da gero hain eza g u n a izango zen barn e maisu a r e n , Kristo berb e r a r e n ,
irudia. Jaungoiko ak ber e pres e n t zi az barrutik argitz e n du arim a Egia ez a g u t z e r a irits dadi n.
Jaungoiko kreat z ail e a r e n pres e n t zi a askoz ere biziago a z et a nab a ri a g o a z ari da.
Ezagu t z a ri et a lengo ai a ri buruzko araz o ugari jorratz e n due n elkarrizket a hau deiga rri
gert a t u da gai horiek landu dituzt e n teoriko askor e n t z a t Erdi Arotik hon a.
Apaiz orde n a t u aurr etik idatzi zuen azke n liburu a Egiazko erlijioa (De vera religion e) izan
zen, 390 a r e n hond a r r e a n burut u a .
Neoplat o ni s m o a r e n era gi n han di a nab a ri zaion azke n obra da hau. Agustin e n t z a t platoniko ak
dira Kristaut a s u n a ri gehi e n hurbiltz e n zaizkion ak. Gero ere agert u k o da baiezt a p e n hau behi n
baino gehi a g o t a n , hala nola, Jaungoiko a r e n Hiria- n.
Casa ci a c o n solaskid e izan zue n Lizentzior e n aitari, Rom a ni a n o Agustin e n adiskid e a ri esk aini a
dago liburu a; ma nikeis m o tik Kristau t a s u n e r a erak arri nahi du lagu n a .
Berriro ere gaitz ar e n araz o a ri soluzio bila dihard u Manikeis-
mo ari aurka egit ek o; arraz oi a et a fed e a r e n edo autorit at e a r e n art eko harre m a n a z mintzo da,
Jaungoikor a n t z edo Egiara n t z a k o bide ak eraku s t e a n behin et a berriz aipat z e n den araz o a. Egiazko
erlijioa katolikoe n Jaungoiko Bakar et a Hirukoitz a gurtz e a da.
Sinest e a r e n onur a (De utilitat e cred e n di) ap aiz orde n a t u ondor e n 391. e a n idatzia, Honor at o ri
esk aini a dago, hau ere Kristaut a s u n e r a erak arri nahi a n.
Agustin ek berak erlijio katolikora iristeko em a n beh a r izan zitue n urrat s a k kont at z e n ditu:
m a nik eis m o a utzi ondor e n , Anbrosio ap ez piku a r e n Serm oi ei esker elizar e n aut orit a t e a et a,
ondorioz, fed e a onart u art e bizi izan zue n aro esz e p tiko a .
Manikeo e k eskai ntz e n zut e n fed e pre mi a rik ezar e n aurk a Agustin e k defe n di tz e n du egia
krist a u a k ulert u ah al izat eko sine s m e n a ezinb e s t e k o a del a. Agustin e n t z a t sine st e a ez da
lotsa g a r ri. Beh arr ez k o a dugu fede a krist a u bizitzan ez ezik gizart e bizitza n ere. Indarr ez
defe n ditz e n du ideia hau ber e Ikust e n ez diren gauz ei buruzko fede a- n (De fide reru m qua e non
vide nt u r).
Jaungoiko a ri et a gizakiari buruzko irizpide egokia edukitz e a n datz a Jakinduri a. Ikust e a et a
edukitz e a gauz a ber a da. Obra hon e t a n , he m e n g o bizitzan Jaungoiko ar e n ikusp e n iraunkorr a
izat eko posibilitat e a defe n di tz e n du, era baikorr e gi a n agia n. Urte batz uk gero a g o kont ur a t u k o da
hilkor gisa bizi gar e n art e a n Jaungoiko a r e n ikusker a irudi bidezko a izango dela soilik, et a, beraz,
ez- osoa. Ikusp e gi hon e t a tik ikertuko du gizakiar e n bait a n dago e n irudi jainkozko a, Jaungoiko a
hon el a hob e t o eza g u t u k o duel ako a n .

9. Kristau doktrin a (De doctrin a christia n a ) Bibliari buruz ari da, Eskritur a Sant u e n
interpr e t a zi o a azt ertz e n du. Gotzaintz a zerbitzu a n hasi zen e a n idatzia, 395- 6an, ikasku n t z a
profa n o a k ex e g e si biblikoari dakarkion onur a nab a r m e n t z e n du et a oratori a krist a u a tradizio
klasikoar e ki n lotze n du. Idazt e u n a interpr e t a t z e r a k o a n test u biblikoe n esa n a hi alegoriko edo
es piritu al a bilatz er a ani m a t z e n gaitu. Kristau doktrin a- tik hart ut a k o aipa m e n bat ez hasiko du
Italian Pedro Lomb a r d ok XII. me n d e a n bere Sent e n t zi ak, liburu osp e t s u a .
Paulinori et a Jeronim ori zuzen d u t a k o lehe n gut u n a k 395- 6an hasi zitue n. Paulinok jakin- min
biziz esk at u zion eur e n art eko idatzizko harre m a n a , et a Agustin ek ats e gi n e z onart u. Paulinori
idatzit ako lehe n gut u n a 396ko a da et a 27 zenb a ki az agertz e n da. Jeroni m o, berriz, Eskritura
Sant u a k ikertz e n ari zen; bera u dugu filosofo et a teologo a k idatzit ako gut u n e n hartz ail erik
eza g u n e n a . Agustin ek ber e zalant z a k az alduk o dizkio; inoiz, agi a n, aholkur e n bat em a t e r a edo
error e n bat zuze nt z e r a ere aus a r t u k o zaio. Adibidez, Jeronim o Biblia hebr ai er a tik zuze n e a n
itzultze n ari zela jakin zuen e a n , 70e n bert sio a ere kontu a n hartz eko esk at z e n dio. 397 a n idatzit ako
40. gut u n e a n , Pedro et a Paulor e n art eko istiluari em a n d a k o interpr e t a zi o a zuze nt z e r a ani m a t z e n
du, Paulo apos t ol u a k gal azi arr ei idatzit ako epistol a n (2, 11- 14) agertz e n den a r e n ildotik.
Jeroni m or e n t z a t istilu hori itxurazko a baino ez zen; Agustin e n ust ez, orde a , horrel a ulertz e a k
Eskritura Sant u e n autorit a t e a r e n gal er a ekar zez ak e e n . Itzultz aile a k ez zitue n ongi hartz e n
zuzenk e t a k , bain a den b or a r e n pod erioz Agustin e k ikasi zuen nola orrazt u Jeroni m or e n lana
itzultzaile a mind u gab e .
Aitortz ak (Confes sio n e s ), 397 et a 401 bitart e a n idatzia, Agustin deu n a r e n obrarik son at u e n a ,
eza g u n e n a et a azt ert u e n a izan da. De Trinitat e et a De civitat e Dei- rekin osatz e n du idazle ar e n
trilogiarik osp e t s u e n a .
Aitortz ak Agustin e n aut o bi o gr afi a da, bain a akat s a k et a beka t u a k baino are a g o
Kristaut a s u n e r a nola etorri zen erak ut si nahi digu. Aldi ber e a n , Jaungoiko ari gore s p e n et a esker
onar e n azalp e n a da, Bera izan bait a Egiar e n bab e sl ek u segur ur a bide a n Agustin e n arim a gidat u
due n a .
Liburu a n jorratz e n ditue n gai ak gaurko a k ere badir a: Jaungoiko a, arim a, aska t a s u n a , gaitz a,
adiskid e t a s u n a , oroim e n a ..., et a gaurko erar a trat a t z e n ditu. Hunkip e n e z az altz e n ditu gaiok; bat
egit e n dut e bere adi m e n a r e n ardur e k ber e izat e oso a blaitz e n dut e n sentip e n sako n e ki n.
Aitortz ak liburu a n ber e haurtz ar ok o, pub er t a r o k o et a ner a b e z a r o k o oroitz a p e n a k aurkitz e n
ditugu; atz er a begir a, nab a r m e n d u nahi a n haut a t u ditu bere gaizki egin ak, hala nola, hain zorrozki
ep aitz e n due n udar e lapurr e t a r e n pas a diz o a. Bere ibilbide profesio n al a ere aurkitz e n dugu liburu
hon e t a n , Zizero n e n Hort en sio elkarrizket a irakurri zuen e k o a , ma nikeis m o a r e n gainb e h e r a ,
neo pl at o niko e n et a Bibliare n irakurk e t a et a bere konb e rt si o moral ar e n jazoer a . Hau guztia
lehe n e n g o bed e r a t zi liburu e t a n kont at z e n digu.
Azpim arr a t z e k o a da X. liburu a, non giza oroim e n a ri buruz egin diren azt erk e t a rik
sako n e n e t a riko a burutz e n due n; bert a n hond or ai n o murgilduz, mu g e z har ai n di Jaungoiko ar e n
oroitza p e n a r e ki n egit e n du topo: me m o ri a Dei- rekin, alegi a.
Azken hiru liburu e t a n Hasier a 1, 1- 31 pas a r t e a r e n kom e n t a ri o alegoriko a r e ki n am ai tz e n du
ber e Aitortz ak.
Bai filosofoek, bai teologo e k, psikologo e k edot a senti b e r a t a s u n apur bat e z jantzit ako
edo n ork lagu nt z a aurkituko du Aitortz ak liburu a n , norb e r e bait a n g o izat e sako n e a n bildu et a
bert a n gizakiak due n zerik baliotsu e n a aurkitz ek o: Jaungoiko a.
Ikust e n ez diren gauz ei buruzko fede a (De fide reru m qua e non vident ur) edo De fide reru m
invisibilium izenb u r u p e a n ere eza g u n a , 400. urte inguru a n idatzi zuen.
Kristau t a s u n a r e n defe n t s a da, enpirikoki froga t u ezinek o a k sine st e a esk at z e n due n erlijio
hau arraz oi ar e n kontrak o a dela kritikatz e n dut e n ei eran t z u n a .

10. Agustin deu n a k dio fed e a ezinb e s t e k o a dela, lehe nik egu n e r o k o bizitza n. Federik gab e ez
legok e ez adiskid e t a s u ni k, ez gizart e harr e m a n i k. Ikusi ezin ditugu n gauz a asko sinet si beh a r
ditugu. Ikusi ez dugu n Kristore n g a n sines t e k o, best al d e , badit u g u nahiko arraz oi. Froga gisa
esk aint z e n ditu Eskritur et a n adi er azit ak o profeziak konplitu izan a, bai Kristori buruzko a k, bai
Elizari buruzko ak, gurutziltz at u a r e n fed er a mun d u a r e n konb er t sio ezohiko a et a hainb a t m artirire n
testig a n t z a .
Horren guzti ar e n ondorio, Agustin e k dio krist a u e n t z a t fede a ez del a kritikag a r ri, gore s g a r ri
baizik.
405. urte inguru a n am ait uko du best e liburu bat Ongiar e n izat e a, m a nik e o e n aurk a (De
nat ur a boni contr a m a nic h e o s ), funts e a n , berriz ere, m a nik ei s m o a ri kritika.
Jaungoiko a Ongi Aldaezin et a Gorent z a t hartz e n da; Bera g a n d ik datoz ond a s u n guztiak.
Jaungoiko ak ex nihilo egin ditu izaki guztiak et a horre g a tik ber eizt e n dira Jaungoiko a et a sorkari ak.
Sorkari orok biltze n ditu ber e bait a n: Era, edert a s u n a et a orde n a .
Gaitza, hain zuzen ere, izakiek era, edert a s u n a et a orde n a galtz etik dat or; bain a izat e a k
ber ez, izat e diren aldetik, onak dira, ez gaizto ak, m a nik e o e k defe n ditz e n zute n e z : bain a best al d e ,
galkorrak ere badira, ezer ez e tik egin ak direl ako.
Sorkari e n art e a n izaki korpor al ak et a espiritu al a k dau d e . Bigarr e n a k, arrazion al ak, dira
bikain e n a k bain a bek at u a k hond a ditzak e, muin e a n aldat u k o ez badira ere. Bekat u a k ez du
Jaungoiko ar e n g a n era gi nik, m a nik e o e k ust e dut e n a r e n kontra. Manikeo e k defe n ditz e n dut e n bi
printzipio e n (ongi a et a gaitz ar e n ) teori ar e n kritika burutz e n du Agustin ek.
Datu bitxi gisa, esa n dez ak e g u obra hon e t a n Manes e n pas a rt e luze ak agert z e n direl a,
«Tesoro »tik hart u a k zeh azki, et a Fund a zioko Gutun a- ren zenb ait aipa m e n . Horrez gain, De
moribu s eccl esi a e Catholica e et de moribu s ma nich e o r u m liburu a n azald u ditu e n hainb a t ideia
berriro erre pik a t z e n ditu he m e n ; ez da, ber az, obra origin altz at hartz e n .
Hirut a s u n a (De Trinitat e) Agustin e n lanik garr a n t zit s u e n e t a k o a da. 399. e tik 420. er a idatzi a,
gizakiar e n ikusker a aurk ez t e n digu ikusp e gi teologikotik begir at u t a .
Agustin deu n a , krista u et a teologo a , Hirut a s u n Sant u a r e n mist erio a k barru- barrutik
hunkitz e n zuen et a ber a u azaltz er a k o a n abiap u n t u hart u zuen Elizak mist erio hon e t a z due n fede a.
Eta fede hau onart u ez ezik, ulertz eko, sinet si egin beh a r duzu lehe nik bere ikurritz ari jarraiki, ber e
pent s a m e n d u a r e n egin a h al a em a n g o du giza arraz oi m e n mu g a t u a ri Jaungoiko a r e n Hirut a s u n a
ah al den neurri a n ulerg a rri egit ek o.
Jaungoiko a r e n Hirut a s u n e a n sako nt z e k o, Jaungoiko Hirukoi-
tzare n isla et a irudi den gizakiar e n g a n aurkitz e n ditu e n analo gi a zenb ai t era biltz e n ditu Agustin e k.
Lehe n gald er a ber e buru ari egit e n dio, ea zein an al o gi a edot a konp ar a zio baliat uko ditue n.
Nabar m e n a da Jaungoiko Hirukoitz ar e n irudirik bikain e n a gizakiar e n g a n aurkitz e n del a, et a hor
bilat u beh a rk o ditu. Pertso n a izaki arrazion al et a nahi m e n d u n a den e tik mait a t z e k o gai da, et a
m ait a s u n hon e t a n , hain zuzen ere, barru n d a t z e n du Agustin ek lehe n hirut a s u n a : mait al e a ,
m ait at u a et a mait a s u n a . IX. Liburu a n agertz e n da espiritu a r e n lehe n hirut a s u n a : nik neuk gauz a
hau e k hau s n a r t z e n , hiru osa g ai ikust e n ditut neur e bait a n, mait e dud a n e a n : nero ni, mait e dud a n a
et a m ait a s u n a ». Nork bere buru a mait a t z e a n ere hiru ele m e n t u horiek dau d e , izan ere, mait a t z e k o
ezinb e s t e k o a bait a nork ber e buru a ez a g u t z e a verb u m m e ntis delako a r e n bitart ez: beraz,
adi m e n a , ber e m ait a s u n a et a ber ar e n eza g u t z a hiru erre alit at e bez al a dira, et a hiruak bat dira;
gain er a , perfekt u a k diren e a n , berdi n a k ere badir a.
Lehe nik aurkitut a k o hirut a s u n a k : me n s, notitia et am or del ako a k Jaungoiko a g a n a hurbiltz eko
aurr e n e k o analo gi a osatz e n du, bain a Agustin deu n a ez da hor gera t uk o, hiru osa g ai horiek, ber e
ust ez, ez dau d el a k o izat e a r e n m aila ber e a n , arim a ez bait a bere egintz e kin berdi ntz e n . Horrel a,
azt ert u ondor e n , ah al m e n e n hirut a s u n a aurkitz er a iriste n da: oroim e n a , adi m e n a et a nahi m e n a .
Hiru erre alit at e hau e k egit e n dut e giza espiritu a Hirut as u n a r e n antz eko.

11. Azpim arr a t z e k o a da hirut a s u n hau e k berdi n gert a t z e n direla gizon e zk o a r e n g a n zein
em a k u m e a r e n g a n . Agustin e n ust ez, m aila m et afisiko a n berdi n a k dira gizon a et a em a k u m e a .
Behin ah al m e n e n hirut a s u n a aurkituz gero, badirudi hau s n a r k e t a k ez duel a zert a n aurr er a
eginik; Agustin e k, orde a , askoz ere sakon a g o r a n t z jotze n du zientzia et a jakituri ar e n art e a n
burutz e n due n ber eizke t a t ik abiat ut a ; arraz oi m e n a k gauz a iraga n k o rr e ki n due n loturari buruz ari
da zientzia; jakituria, ost er a , alda e zi n e r a et a betikora begir a dago. Hort az, arim a bere buru a
gogor a t z e r a , ez a g u t z e r a et a m ait at z e r a dar a m a n bigarr e n hirut a s u n a ez da irudi perfekt u a izango
harik et a Jaungoiko hirukoitz ar e n irudi gisa ber e buru a gogor a t u , ez a g u t u et a mait e dez a n art e.
Hau egin beh a r du, hain zuze n, arim a k egi azko jakituria bere g a n a t z e k o.
Azken liburu a Agustin deu n a r e n lorpe n teologikorik bikain e n e t a k o a da. Jainkozko Hirut a s u n a
et a ah al m e n e n hirut a s u n a konp a r a t z e n ditu et a aldi bere a n aurkitz e n du Jaungoiko ar e n isla
xum e a gar el a, burut u g a b e a bait a gure irudia, nahiz et a egu n e tik egu n e r a hura berrituz joat ek o
gait a s u n a eskur a izan. Jaungoiko a r e n antz eko t a s u n perfekt u a et a zorion a Hura aurr ez aurre
ikust e a n bak arrik lortuko dugu.
De Trinitat e hirut a s u n a r e n mist erio ari et a gizaki ari buruzko hau s n a r k e t a sako n a da.
Antropolo gi a teologiko a mold a t z e n du, bert a n ber e bi inter e s g u n e nag u si a k kokatz ek o: gizaki a et a
Jaungoiko a.
De Trinitat e- rekin ia bat e r a hasi zen idazt e n Hasier a hitzez hitz (De Gen e si ad litter a m ) et a
gutxi gora b e h e r a 415 e a n am ait u.
Biblia beti izan zen Agustin deu n a r e n t z a t ikasg ai et a inspirazio iturri. Obra hon e t a n test u
biblikoe n hitzez hitzeko kom e n t a ri o a egin nahi digu, ez alegori azko a. Galder a ugari ekartz e n ditu,
den e n t z a t eran t z u n argia et a segur u a aurkitz e n ez bad u ere.
Hamabi liburuk osatzen dute obra hau. Behin eta berriro agertzen diren bere pentsa m e n d u a r e n
funtsezko gaiet arik zenbait jorratzen ditu.
Hau e n art e a n : gauz a guztie n sortz e a den b or a n , et a hau e n part e- hartz e a Agustin ek
Jaungoiko ar e n Hitzar e n bait a n kokatz e n ditu e n betiko Ideiet a n. Sortu a izan aurre tik sorkari
bakoitz ar e n arraz oi a Jaungoiko ar e n gogo a n dago. Ainger uzko izakiek Jaungoiko ar e n g a n eza g u t z e n
dut e gauz a bakoitz ar e n arraz oi a, bain a gizakiok ez; gizaki ak, Sortz aile ar e n g a n a iristeko, lehe nik
gorp ut z e z k o gauz ak eza g u t u beh a rk o ditu. Hori del a et a, ezin da es a n Agustin ontologist a denik.
Jaungoiko a r e n antz et a irudiko gizakiar e n kreazio a Hirut a s u n a r e n ekintz a gisa agert z e n da,
et a irudi hori gogo a n dago, bera u bait a gun e pribilegi at u a ; beka t u a k hond a t u t a k o irudia da, bain a
era b e rritz ek o ah al m e n e z hornitut a.
Hem e n plant e a t z e n da ration e s caus al e s edo ration e s se mi n al e s izen ek o teori a fam a t u a ;
bert a n aditu batz u e k teoria eboluzionist ar e n zirriborro mod uk o a barru n d a t z e n dut e, bain a
Agustin e n arret a teologi ari buruzko a zen. Teoria hon ek itxuraz elkarr e n kontrak o a k diren bi test u
bibliko ado st e k o auker a em a t e n digu. Batetik, Sirake n Jakinduri a n (Si 18,1) dio: Beti bizi den a k
bat er a egin zitue n guztiak; et a best al d e , Hasier a- n agertz e n da batz uk best e a k baino lehe n a g o
egin zituel a, es at e r a k o , arrain ak et a heg a z ti ak bos g a rr e n egu n e a n , et a ab er e a k , piztiak et a gizakia
seigarr e n e a n (Has. 1, 21- 26). Agustin deu n a r e n ust ez, Jaungoiko ak gauz a guzti ak bat e r a egin
zitue n, bain a ez den a k era ber e a n . Land ar e a k, heg a z ti ak, arrai n a k et a gizakiak pot e n t zi alki
sortu ak izan ziren, hots, eur e n arraz oi se mi n al e t a n . Arrazoi se mi n al a k sorkari et a n dau d e et a
gar a p e n e r a k o ah al m e n ezkut u a k ageri a n jartz e n dituzt e. Era horret a n ulertz e n bad a , Kreazioa
orde n a n et a ed ert a s u n e a n gar a t u k o den zer bizidun a da.
Luze ikertz e n du, hala b e r, Adan et a Ebare n et a hau e n ondor e n g o e n arim e n jatorria.
Giza arim a Jaungoiko ak ezer e z e tik sortu zuel a bai ezt a t z e n du; ez datorr el a Jaungoiko a r e n
izat etik, ez et a gorp ut z e z ko m at e ri atik. Ukatu egit e n du, era ber e a n , arim e n aurr e- exist e n t zi a et a
gorp ut z batz u e t a t ik best e e t a r a k o tran s m i gr a zi o a, plat oniko ek defe n di tz e n zut e n a .

12. Agustin ek zalantz ak ditu arim e n jatorriari buruzko bi jarrer e n art e a n , kreazioni st e n et a
trad uzio nist e n teori en art e a n , alegi a. Ez dago ziur Jaungoiko a k arim ak ban a n- ban a n indibidu alki
sortu ote zitue n edot a gura s o e n bitart e z tran s m i titz e n ote diren. Azken teori a hon e kin hob e t o
ulertz e n da bek at u a r e n her e n t zi a et a haurr ak bat ai a t u beh a rr a.
Heldu a r o a n idatzit ako lan hon e t a n Test a m e n t u Zah arr a r e n ikerlan sako n a egit e n du;
gizakiari buruzko araz o a k nab a r m e n t z e n ditu et a past or al gi ntz a n sort u zaizkion gald er a praktiko
askori era nt z u t e n saiatz e n da.
415 e tik 417r a idatzit ako bi Gutun dauzk a g u , Jeroni m ori et a Paulinori zuzen d u a k , 166 et a 186
zenb a ki ez agertz e n diren a k.
Hasier a hitzez hitz- eko kezka bera plant e a t z e n du lehe n e n g o a n , arim e n jatorriaz et a zeh azki
bek at u a r e n tran s m i si o a ri buruzko a .
Bigarr e n gut u n e a n Agustin ek oso gogoko due n gai a az altz e n da: Kristore n grazi ar e n pre mi a.
Pelagior e n doktrin ar e n ildotik sortz e n da auzi hau. Pelagiok Jaungoiko ar e n grazia eza b a t u nahi du
krist a u e n bihotz e tik, grazi a hau gizadi ari Kristok, Jaungoiko a et a gizakie n art eko Arart eko bak arr ak
em a n a izaki.
Agustin ek graziar e n lagu nt z a erre d u n d a n t z i a z defe n di tz e a kritikatz e n dio, hots, lagu nt z a hori
em a t e n ez bad a ere gizakiak nahiko ask e direla bek at urik ez egit ek o. Errealit at e a n doktrin a hon e k
Kristore n grazi a ukatz e r a era m a n g o gint uzk e, bek at urik ez egit ek o bez ai n b a t Jain-
koar e n agind u a k bet e t z e k o ere ezinb e s t e k o a dugu n grazi a, alegi a.
Graziar e n et a aska t a s u n a r e n art e a n ezinb e s t e k o a den elkar ekintz ar e n jakitun izan zen
Agustin beti, ondotx o baitz eki e n zeine n mak ur jausia zen gizakia bek at u a r e n pod erioz et a nork
ber e aska t a s u n a z soilik gainb e h e r a hau gar ait u ezina zela.
421 e a n Enkiridion edo fede, esp e r a n t z a et a karitat e a r e n eskuliburu a (Enchiridion sive fide,
spe et caritat e ) idatzi zuen. Laure n-
tium- en gald er ei era nt z u n a da.
Hainb a t zere gi n e n art e a n beti aurkitz e n zuen bet a aurkez t e n zitzaizkion zalantz ak argitz eko
et a bere eza g u m e n a k era horret a n hed a t z e k o.
Kristau jakituriar e n bildu m a da liburu hau, dog m a k et a moral a. Pietat e gisa ulertz e n du
mor al a, Jaungoiko a gurtz ek o, bizitza hon e t a n Berar e n nolab ait e k o ikusp e n maila bat izan
bait ez a k e g u .
Graziari buruz Agustin e n doktrin a ere az altz e n du liburu a k (grazi ar e n doktor e a deitu zitzaion
et a ez alferrik); grazi ar e n et a ap alt a s u n a r e n ered u Kristo del a baiezt a t z e n du.
Agustin e n talen t u a maila gore n e a n zego e n liburu hau idatzi zuen e a n .
Jaungoiko a r e n Hiria (De Civitat e Dei) bere obrarik gailen e t a k o a dugu, 413 et a 427 bitart e a n
idatzia.
Bert a n nab a r m e n utzi nahi du Kristaut a s u n a r e n tran sz e n d e n t z i a Errom a k o Inperio ar e kiko et a
edoz ei n erre gi m e n politikorekiko. Ildo hon e t a tik Eliza et a Estat u a r e n edot a bot er e politikoar e n
art eko ber eizk et a m ark a t z e n du. Erdi Aroko Krista u Herrian bi erre alit a t e hau e n art eko ber eizke t a
iluntz e alder a zab al d u zen joka er a ri Agustinis m o politikoa deitu zitzaion, bain a Agustin e k ez zuen
inoiz joera hori agert u.
Liburu ar e n abiap u n t u a Alarikore n agind u p e a n 410 e a n godo e k burut ut a k o Errom a r e n setioa
et a harra p a k e t a izan zen, et a ondor e n krist a u ei lepor at u t a k o salak e t a : sunt sik et a r e n et a gert a e r a
tragiko e n errud u n izat e a . Bere h al a idatzi zuen Agustin deu n a k gez ur zital horre n aurk a,
Kristaut a s u n a r e n aldeko arret a k bultz at u a .
Hogeit a bi liburuk osatz e n dut e Jaungoiko ar e n Hiria. Izenb ur u a Salm o e t a t ik (87, 3) hart u
zue n: Bai osp e t s u a , Jaungoiko a-

13. ren hiri, Jaunak zutaz dioe n a ! Bert a n az altz e n dizkigu zenb ait ardur a et a auzi, bai et a Historiar e n
ikusm ol d e osoa ere.
Kristau a k pag a n o e n era s o e t a t ik defe n di tz e n ditu Agustin e k, salak e t a k guztiz injust u a k direla
ziur dago el a k o. Krista u a k gaitz et si ondor e n , pag a n o ugari salb at u ziren Errom a r e n inba ditz ail e e k
erres p e t a t u zituzt e n kap er a et a basiliket a n ezkut a t u t a . Kristau e k ber ai ek ere harr a p a k e t a r e n
ondorio latzak sufritu beh a r izan zituzt e n.
Best al d e, Errom a k o Inperio a hon d a t z e a r e n kaus a ez zen Kristau t a s u n a izan, Errom a ber a
baizik, ber e ideal nobl e e n ara b e r a bizitzeko gai izan ez, et a eng ai n u a r e n , ust elk eri ar e n et a
bortizkeri ar e n atz a p a r r e t a n jausi zelako. Errom a k o Inperio ak gailurr a jotze a ez zen izan jainko
faltsu ei eskai nit ak o kultu ari esker. Gezurr ezko jainko e n lagu nt z a bazt er t u ondor e n , Jaungoiko ak
Historian due n era gi n a defe n ditz e n du Agustin e k. Nola egit e n du Jaungoiko a k hori? Jaungoiko a r e n
ekintz ak arrisku a n jartz e n al du giza ask at a s u n a ? Hona he m e n auzirik kora pilat s u e n e t a k o bat:
Jaungoiko ar e n aurr ej aki ntz a et a ekintz a giza ask at a s u n a r e n aurrez aurre. Zizero n e k gizakiar e n
ask at a s u n a salba t z e a r r e n aurr ej aki nt z a jainkozko a bazt er t u baz u e n ere, Agustin e k bat a et a best e a
bat er a g a r ri direl a ust e du. Jaungoiko ar e n aurr ej aki nt z a k ez du inondik ere gizaki ar e n ask at a s u n a ,
Historian zeh ar hon ek ekintz ar a k o et a era b a kitz e k o izan due n gait a s u n a baliog a b e t z e n .
Agustin ez da, grezi arr ak bez al a, fatalist a, ez et a det er m i ni st a ere; Historiar e n ikusp e n
probid e n t zi alist a defe n di tz e n du. Historia ez da gizaki en ekintz a soilik, Jaungoiko ar e n a ere bad a.
Bi hirien exist e n t zi a az altz e n digu obra hon e t a n , et a haux e izango da, ziurrenik ere, Agustin
filosofo et a teologo a r e n teoriarik eza g u n e n e t a k o a .
Honel a dio XIV. Liburu a n: Bi mait a s u n e k sort ut a k o hiri bi dira: Jaungoiko a r e n me s p r e t x u r ai n o
gar a m a t z a n norb e r e mait a s u n a k lurreko hiria sort u du, et a norb er e m es pr e t x u r ai n o gar a m a t z a n
Jaungoiko a g a n a k o mait a s u n a k hiri zeruti arr a. Bat eko zein best e k o hiritar izat e a norb er e
m ait a s u n a r e n objekt u a k zeh az t e n du: Jaungoiko a me s p r e t x a t z e r ai n o k o norb er e mait a s u n a edot a
norb er a me s p r e t x a t z e r ai n o k o Jaungoiko a g a n a k o m ait a s u n a .
Bizitza hon e t a n egiar e n bila saiatz e n diren a k et a zintzo port at z e n ah al e gi nt z e n diren a k
Jaungoiko ar e n hirikoak dira, nahiz et a Elizan part ai d e izan ez.
Bizitza hilkor hon e t a n elkarr ekin nah a si a n aurkituko ditugu n bi hiriak helbur u ezb er di n e t a n
ber eizt e n dira. Jaungoiko a aba n d o n a t u z gaitz ari em a n d a bizi diren hiri lurt arr ek o bizta nl e e k bizitza
hon e t a k o nek e a k et a est u a s u n a k sufrituz gain betiko heriotz a izango dut e azke n e a n ; lur hon e t a n
erro m e s dabiltz a n Jaungoiko a r e n hiriko bizta nl e e k, ost er a , betiko bizitza, bak e a izango dut e.
Ikusp e gi hon ek ez dak ar ondorio gisa, inondik ere, krista u a k mun d u hon e t a k o arazo e t a tik
urrun d u beh a rr a . Aldera n t ziz, hiritar gisa part e hart u beh a rr a dauk a t e eure n est at u e n eraiku nt z a n ,
mor al ar e n aurk ako praktikak saih e s t u z ; argi izan beh a r dut e, den a den, ezingo dut el a inoiz eraiki
lurre a n injustiziarik gab e k o est a t u ideal perfekt u a .
Agustin ek bak e a , bake iraunkor betiko a zeruko hiriare n helburu gisa aipat z e n due n e a n ,
Jaungoiko ar e ki n elkartz e et a goz at z e a z ari da, Jaungoiko a bait a gizakiar e n ben e t a k o zoriont a s u n a
et a beron e n desira et a xed e a k bet e ditzak e e n bak arr a. Horrela XXII. liburu a n laburbiltz e n du zer-
nolako a izango den beti irrikaz desirat z e n dugu n zorion hori: Bera (Jaungoiko a) izango da gur e
desire n hel m u g a et a am airik gab e ikusia izango da, asp e rt u gab e mait a t u a et a nek erik gab e
goret si a. Dohai n hau, txera hau, eginkizu n hau deno n a izango da, betiko bizitza bez al a... Han
(geroko bizitzan) ats e d e n hart uko dugu et a ikusi egin go dugu; ikusi et a m ait e; mait e et a goret si.
Hona am airik gab e k o hel m u g a r e n es e n t zi a. Eta azke nik gab e k o errein ur a iriste a baino jom u g a
gur e a g o rik ba al dago?
Testu bildu m a hon e n bidez Agustin deu n a r e n mailako jakints u a r e n pent s a m e n d u r a
hurbiltz e a k gora han diko eza g u t z a k ekarriko dizkio irakurl e a ri, et a gai filosofiko han di ak Agustin ek
nola plant e a t u zitue n et a eran t z u n a em a t e n nola saiat u zen jakiteko para d a izango du.

14. Aurkez p e n hon ek antolo gi ar e n irakurk et a erraz t uko duel ak o a n et a irakurri ost e a n Hipon a k o
Agustin filosofo et a teologo a r e n obrarik adier a z g a r ri e n e t a k o batz u e t a r a irakurle a hurbilduko
duel ak o a n ,
Maria del Carm e n Dolby Mugica
Sant a n d e r , urtarrilak 19, 2003

16. Bibliografia
AGUSTÍN DE H IPONA: Obra s com pl e t a s , Madrid, ed. BAC, 2002, Bi hizkuntz a z ko argit alp e n latino- esp ain ola.
ALVAREZ TURIENZO , S ATURNINO : Regio Media Salutis. Image n del hombr e y su pue s t o en la creación. San Agustín,
Sala m a n c a , ed. Universi d a d Pontificia, 1988.
ARENDT , H ANNAH : Love and Saint Augusti n, Chica go, ed. University of Chica go Press, 1996; El conc e p t o de
amor en sa n Agustín, Madrid, ed. Encue n t r o, 2001.
B AUMGARTNER , M.: Los gra n d e s pens a d o r e s . San Agustín. Santo Tomá s. Giorda n o Bruno, Madrid, itzul. Revista
de Occide n t e , 1925.
B OYER, C HARLES : L´idé e de Vérité dans la philoso p hi e de saint Augustin, Paris, ed. Beauch e s n e et ses Fils,
1941.
B ROWN , P ETER : Agustín de Hipon a. Argitalpe n berria epilogo a r e ki n, Madrid, ed. Acento, 2001.
C APÁNAGA, VICTORINO : Agustín de Hipona , ma e s t r o de la conver sió n cristia n a , Madrid, ed. BAC, 1974.

17. C AYRÉ, F ULBERT: Initiation a la Philosop hi e de Saint Augustin, Paris, ed. Desclé e de Brouwe r, 1954.
C REMONA, C ARLO : Agustín de Hi-
pona . La razón y la fe, Madrid, ed. Rialp, 1991.
C OURCELLE, P IERRE : Conn ai s- toi toi- mê m e , de Socrat e a saint Bernar d, Paris, ed. Étude s augu s tinie n n e s , I. lib.,
1974; II. eta III. lib., 1975.
C URLEY, AUGUSTINE J: Augustin e ´ s critiqu e of Skepticis m: a study of Contra Acade mi co s, Nueva York- Bern, ed.
Pet er Lang, 1991.
D OLBY MÚGICA, MARÍA DEL C ARMEN: El hom br e es imag e n de Dios. Visión antrop ológic a de san Agustín,
Pam plo n a , ed. Euns a, Iruñe a 2002.
F IZGERALD , ALLAN D. (Zuz e n d a ri a ), Diccion a rio de san Agustín, San Agustín a travé s del tie mp o, ed. Monte
Carm el o, Burgos 2001.
G ILSON , ETIENNE : Introd uc ti on à l´ét u d e de saint Augustin, Paris, ed. Vrin, 1949.
G ILSON , ETIENNE : The future of Augusti ni a n met a p h ysi c s . A mon u m e n t to saint Augustin e, London, ed. Shee d
and Ward, 1945.
G RANDGEORGE , L.: Saint Augustin et le Néopla t o nis m e , ed. Paris, Biblio-
thè q u e de l´éc ol e des Haut e s Etud e s Scienc e s Religieu s e s , Leroux, 1896.
G UITTON , JEAN: Les te m p s et l´ét e r ni t é chez Plotin et saint Augustin, Paris, ed. J. Vrin, 1959.
H ESSEN , JOHANNES : La Filosofía de sa n Agustín, Carta g e n a , ed. Athen a s, 1962.
H OLTE, R AGNAR : Béatitu d e et Sage -
sse. Saint Augustin et le probl è m e de la fin de l´ho m m e dans la philoso p hi e ancien n e , Paris, ed. Étud e s
augu s ti ni e n n e s , 1962.
JOLIVET, R ÉGIS : Initiation a la Philosop hi e de saint Augustin, Paris, ed. Desclé e de Brouwe r, 1947.
JOLIVET, R ÉGIS : Saint Augusti n et le Néopla t o nis m e Chrétie n, Paris, ed. Demö el et Steel e, 1932.
LANCEL, S ERGE : Saint Augusti n, Paris, ed. Fayar d, 1999.
MADEC , G OULVEN: Le Dieu d´Augu s-
tin, Collection «Philosop hi e et Théo-
logie», Paris, ed. Les éditions du Cerf, 1998.
O ROZ RETA, JOSÉ : Cultur a clásic a y cristia ni s m o , Sala m a n c a , ed. Univer-
sida d Pontificia, 1988.
Oroz Reta, José: El agonis m o cris-
tiano: san Agustín y Miguel de

18. Una m u n o , Sala m a n c a , ed. Univer-
sida d Pontificia, 1986.
P EGUEROLES , JUAN: El pens a m i e n t o filosófico de san Agustín, Barcelon a, ed. Labor, 1972.
P EGUEROLES , JUAN: San Agustín. Un plato ni s m o cristian o, Barcelon a , ed. Promocion e s Universita ri a s, Biblio-
tec a Universit a ri a de Filosofía, 1985.
S CIACCA, M.F.: San Agustín, Barc e-
lona, ed. Luis Miracle, 1954, I. lib.
TESTARD , MAURICE : Saint Augusti n et Cicéron (Cicéron dans la forma tio n et dan s l´oeuvr e de Saint Augustin),
Paris, ed. Étude s augu s ti ni e n n e s , 1958, 2 lib.
VANNIER , MARIE-ANNE: Augusti n d´Hippon e , Dictionn air e Critique de Jean- Ives Lacost e, Paris, ed. Puf, 1998, orr.
105- 108.
Zenb ai t egile: San Agustín. Medi-
tación de un cent e n a ri o, Sala m a n c a , ed. Universid a d Pontificia, 1987.
http://www. a u g u s t i n u s . d e «Litera t u r.D a t e n b a n k » izeneko loturar e n bidez (Datu- bas e bibliografiko a) eskur a
dait e zk e agus ti n ologi a ri buruz ko 25.00 0 fitxa bibliogr afiko, liburu eta artikulu.
San Agustin euskaraz
Agustiñ Gure a r e n aitorkizu n a k / Nikola s Orm a e t x e a , Orixe. Zara u tz, Itxarop e n a , 1956.

19. AKADEMIKOEN AURKA
Contr a aca d e mi c o s
Egia et a zoriont a s u n a
I. Kapitulua
Elkarrizke t ar e n giroa
Gure Lizentzio nirekin bizi da he m e n ikerlan e a n buru- belarri sart ut a , bere adin ek o e n
den b or a- pas a k et a sed ukzio ak alde bat e r a utzita, filosofiari hain suts uki em a n a non beldurrik gab e
es a n bait ez a k e g u bere aitar e n t z a t ere ered u izan dait ek e el a . Halakox e a da, izan ere, filosofia: ez
dago adinik filosofiar e n era gi n ere m u tik kanpo; et a filosofia zeur e g a n a t z e r a et a berar e n ur
gard e n e t a n irrika biziagoz eda t e r a zu bultz at u nahi a n, zure egarri ar e n berri ondotx o jakin arre n,
zurrup a d a t x o hau, nolab ait es at e k o, bidali nahi izan dizut; ez, otoi, zapuz t u nire itxaro p e n a ,
gogoko izango duzul a et a pizgarri gert a t u k o zaizul a esp e r o baitut. Trigezio et a Lizentziore n art eko
ezt a b ai d a idatzit a bidaltz e n dizut; lehe n a arm a d a r a joan zitzaigu n aldi bat er a k o, dizipline n
ikask et a gog aik arri et a tik ihesi bez al a, bain a han dik itzuli zen e a n art e nobl e et a han di e t a r a k o irrika
are bero a g o a z etorri zitzaigu n.
Land a n egu n batz uk igaro ost e a n , ikast er a ani m a t u nitu e n, et a lan horret a r a k o nik ust e et a
nahi baino prest u a g o et a gogot s u a g o ikusi nitue n, et a indarr a k neurt u nahi izan nizkien, haie n
adin a kont u a n izanik; ban e ki e n Zizeron e n Hort en sio- k erak arri zituel a gehi e n b a t filosofiar a, et a
horrek ani m a t u nindu e n batik bat.
Esten o gr a f o a z baliat u gine n haize a k gure jardu n a era m a n ez zeza n, et a ez nue n hizkirik ere
galtz e n utzi. Liburu hon e t a n ikusiko dituzu, bad a , eurak defe n d a t u t a k o auziak et a iritziak, bai et a
nire et a Alipiore n hitzak ere.
II. Kapitulua
Zorionari buruz
Horret a r a k o denok leku bat e a n bildu gine n nire aholkuz, et a une egoki a zela iritzi nion e a n
hasi nintz e n:
– Egia ez a g u t z e a kom e ni zaigul a, dud arik ba al du inork?
– Ez, inondik ere –esa n zuen Trigeziok.
Gainont z ek o e k ere ados t a s u n a agert u zute n. Ordu a n nik:
– Eta egi ar e n jabe izan gab e zoriont s u izan bag ait e z k e, hal er e egi ar e n eza g u t z a beh a rr e z k o a
dugul a ust e duzu e?
Alipio hasi zen he m e n :
– Auzi hon e t a n ep aile lanak egit e n segu r u a g o sentit uko naiz, zere n hirira joan beh a rr a
dauk a d a n e z , ezt a b ai d a n nire part ai d e t z a r e n ordezko a best e norb aiti pas a t z e a kom e ni bait a;

20. gain er a , erraz a g o dele g a t u k o ditut inore n eskut a n ep ail e a r e n egit ek o a k, part ai d e r e n bat e n
abok a t u a r e n a k baino. Beraz, nire part e- hartz e a ez da inongo e n alde izango.
Den ek onart u zute n. Berriro azald u nue n nire propo s a m e n a , et a Trigeziok esa n zuen:
– Zoriont s u den ok nahi dugu izan; et a egi arik gab e horret a r a iritsi bag ai t e z k e, egi ar e n bila
ibili beh a rrik ez dauk a g u .
Nik ordu a n :
– Eta zer deritzoz u e ? Egia aurkitu gab e ere zoriont s u izan gait ezk e el a ust e duzu e?
– Egiare n bila saiat uz gero, bai! –erantz u n zuen Lizentziok.
Keinuka ari nintz e n ni gaino nt z e k o e n iritziak esk at z e n . Navi-
gio hasi zen:
– Lizentziore n ikusp e gi a k beh a r t u egit e n nau zera esa t e r a , alegi a, zoriont a s u n a , agia n,
egi ar e n bila bizitze horret a n finka dait ek e el a.
– Zeh az t u ezaz u, bad a, zert a n datz a n bizitza zoriont s u a Trigeziok eska t u zion. Hortik at er ak o
dugu eran t z u n egoki a.
– Zer ust e duzu del a zoriont s u bizitze a –esa n nue n nik– gizaki ar e n g a n dago e n one n a r e ki n
ado s bizitze a ez bad a?
– Ez dut arine gi mintzo nahi –erantz u n ber ak- ; bain a esa d a z u , arre n, zer den gizakiar e n g a n
dago e n one n a .
Nik ordu a n :
– Gizakiar e n part erik noble e n a me n d e a n best e guztiak hartz e n ditu e n arim a r e n at al a dela,
nork jar lezak e zalantz a n ? Eta berriro ere definizio eske hasi ez zaitez e n , at al horri adi m e n edo
arraz oi m e n dei diez aiok e g u . Irizpe n hau gogoko ez bad uz u, em a d a z u zuk bizitza zoriont s u a r e n
definizioa edot a gizakiar e n bait a n dago e n part erik bikain e n a r e n a .
– Bat nator zuk esa n d a k o a r e ki n –erant z u n zuen–.
– Ordu a n , geur er a itzuliz –esa n nion–, egi ar e n bila dabile n a egia aurkitu gab e ere zorion e a n
bizi dait ek e el a ust e duz u?
– Esan d a k o a ri eust e n diot –erant z u n zidan- ; ez dut inondik ere hori ust e.
Eta zuek zer deritzoz u e ? –jarrait u nue n.
– Bai e z k o a r e n ald e n a g o ni er a b a t –Lizen t zi ok s e g u r t a t u zu e n –; be gi r a , be s t e l a , gur e
ar b a s o a k : jaki nt s u a k zirel a et a zorio n t s u bizi zirel a on a r t z e n du g u , e gi a r e n ikerk u n t z a n
s ai a t z e a g a t i k soilik.
– Eskertz e n dizuet –esa n nien nik– Alipiorekin bat e r a ep ail e a r e n a egin didaz u el ak o; egi a
es a n, hare n inbidia ere sentitz e n hasi a nintz e n. Beraz, zuet ak o batz u e n ust ez, bizitza
zoriont s ur a k o aski da egi ar e n ikerku nt z a; best e batz u e k, aldiz, zoriont a s u n hori lortz eko
ezinb e s t e k o a del a egi ar e n jabetz a diot e; et a ares ti a n Navigio zure alde jarri delarik, Lizentzio,
zue n ikusp e gi a k nola defe n d a t z e n dituzu e n jakin nahi a n irrikaz nauk a z u e . Garra n t zi han diko auzi a
da et a ezt a b ai d a zeh a t z a mer ezi du gai hon e k.
– Gaia han di a del arik –esa n zuen Lizentziok– argit a s u n han diko jakints u a k beh a rko ditugu.
Eta nik eran t z u n:
– Edono n ere nekez aurkitz e n den a ez ez az u bila land e t x e xum e hon e t a n ; hob e duzu
zerorr ek azald u, hau s n a r t u ondor e n adi er azi diguz u n irizpide a r e n zerg a ti a et a oinarriak: txikiak ere
han di egit e n baitira auzi han di e n inguru a n ezt a b ai d a t z e a n .

21. III. Kapitulua
Objekzioa
– Argi dago –esa n zuen berak– kost a ah al a kost a ezt a b ai d a n nah a sit a ikusi nahi gait uz ul a,
gur e oner ak o, jakina; bain a, esa d a z u : zerga tik ezin izango da zoriont s u egiar e n bila dabilen a , hura
aurkitu ez bad u ere?
– Gizon zoriont s u a k orot a n jakints u perfekt u a beh a r duel ak o izan –esa n zue n Trigeziok–.
Hortaz, bila dabilen a oraindik ez da perfekt u a . Ez dakit, ber az, nola izan dait ek e e n zoriont s u.
– Ba al du zuretz a t baliorik –erant z u n zion best e a k– gure zah arr e n itzalak?
– Ez guzti en a k.
– Noren a k onartz e n dituz u?
– Jakintsu a k izan ziren e n a k.
– Jakintsu a al da zuretz a t Karne a d e s ?
– Ni ez naiz grezi arr a et a ez dakit Karne a d e s hori nor izan zen.
– Ordu a n –ekin zion Lizentziok–, zer irizten diozu gure Zizeroni?
Isilune bat e n ondor e n Trigeziok jarraitu zuen:
– Jakintsu a izan zen.
– Beraz, har e n ikusp e gi ak bad u zuga n era gi nik gai hon e t a n ?
– Jakina bai etz!
– Entzun ez az u, bad a, har e n pent s a m o l d e a , ahaz t u t a izango duzu et a, agia n. Gure Zizero n e n
ust ez, egiar e n ikerle a zoriont s u a da, egi ar e n jabe izat er a iritsi ezin bad a ere.
– Non esa t e n du Zizeron e k hori?
– Nork ez daki Zizeron e k behin et a berriz bai ezt a t u zuel a gizaki ak ezin duel a deus ziur jakin
et a jakints u a k egin dez ak e e n gauz a bakarr a egiar e n arak a t z e ardur a t s u a del a, zere n zalant z a z ko
gauz ei baiezko a em a n g o balie, nahiz et a deskui d u a n egiak izan, ez litzat ek e errore tik librat uk o,
et a haux e dela, hain zuzen ere, jakintsu a r e n akat s nagu si a ? Horre g a t ik, jakints u a k derrigor
zoriont s u izan beh a r duel a sines t e n bad u g u et a, best al d e , egi ar e n ikerkunt z a soila izaki
jakituri ar e n era bil er a rik nobl e e n a , zer del a et a zalantz a n jarriko dugu egiar e n ikertz e huts ak
zoriont s u egin dez ak e e l a bizitza?
Trigeziok, ordu a n :
– Zilegi al zait are sti a n funtsik gab e egind a k o baiezt a p e n e t a r a itzultze a ?
– Lizentzia hori ukatz e n dut e –nik part e hart u nue n he m e n– ezt a b ai d a n dihard u t e n e k ez
egi ar e n bila, agu d e zi ar e n harrok eri a txoro ak era gi n d a baizik. Beraz, he m e n nirekin bildu
zaret e n oi, hezku n t z a et a treb a k u n t z a sasoi a n zaud e t el a kont u a n hart uz, lizentzia hori em a n ez
ezik agind u ere agintz e n dizuet arinkeri az esa n d a k o bai ezt a p e n a k behi n et a berriz azt ertz ek o.
– Nire ust ez –Lizentziok esa n zuen– egiar e n et a zuze n a r e n bila dihard u e n ezt a b ai d a n
gar ai p e n a gutxi es t e a filosofiar e n aurrer a p e n itzela izan da. Beraz, ats e gi n e z onartz e n dut zure
oharr a et a, niri dagokid a n e z , bai m e n a em a t e n diot Trigeziori ber e ust ez aus arki e gi egin ditue n
baiezt a p e n a k berr az t e r t z e k o.
Alipiok, ordu a n :
– Zeuok ere bat zatozt e nirekin he m e n g o nire zere gi n a uzt eko garai a oraindik ez del a iritsi;
bain a joan beh a rr a aurr ez es a n a dizuet, et a nire egit eko a et e n beh a rr e a n nago e n e z , ofizio
hon e t a n nire ordez dihard u e n a ahal m e n bikoitz ez arituko da ni itzuli art e, ezt a b ai d a k luze joko
duel a ikust e n baitut.

22. Eta erretir at u ondor e n , Lizentziok jarraitu zuen:
– Arinkeri az bai ezt a t u duzun a orain zuzen dez ak e z u .
– Ausart e gi a izan naiz Zizeron jakints u a zela esa t e a n .
– Ai! Ez al zen, bad a, jakints u a izan Zizeron, erro m a t a r r e n art e a n filosofia latinez hed a t u et a
m ailarik gore n e r a jaso zuen a ?
– Jakintsu a izan zela onart uz ere ez ditut, inondik ere, hare n irizpide guzti ak onartz e n.
– Zizeron e n best e hainb a t irizpide gez urt a t u beh a rk o dituz u, hau errefu s a t z e a n aus ar t e gi tz a t
har ez zaitz at e n .
– Eta froga tz e n badizu e t haux e izan zela, hain zuzen, har e n pent s a m e n d u a r e n hut s u n e
bak arr a? Nire baiezt a p e n a froga tz e k o em a n g o ditud a n arraz oi ak azt ertz e a dagokiz ul a ust e dut.
– Aurrer a,! Nor naiz ni Zizeron e n kontr ako az altz e n den a ri aurre egit ek o?
– Kontu a n har ez az u epail e zaitugu n horrek –esa n zidan he m e n Trigeziok– nolat a n
lehe n t x e a g o definitu duzun bizitza zoriont s u a ; zeuk es a n a bait a best e guztiak m e n d e a n hart u
beh a r ditue n arim a r e n at al ar e ki n ados bizi den a zoriont s u a dela. Eta zuk, Lizentzio, onart u
beh a rk o didaz u orain (filosofiak esk aint z e n digun aska t a s u n a r e n izen e a n agint e a r e n uztarri a
gain e tik kend u dud a n une hon e t a n ) egiar e n bila dabilen a ez dela oraindik perfekt u a .
Isilune luze bat e n ost e a n eran t z u n zion Lizentziok:
– Ez dizut hori onartz e n.
– Zerga tik ez? Esad a z u. Arret az entz u n g o dizut, irrikat a n bain a g o jakiteko nolat a n perfekt u a
izan dait ek e e n egi a aurkitu ez due n gizakia.
– Helm u g a r a iritsi ez den a , aitortz e n dut, ez da oraindik perfekt u a izan e n . Baina egia osoa
Jaungoiko ak bak arrik dauk al a ust e dut, edot a agia n, gizakie n arim e k ere gorp ut z a , hots, kartz el a
ilun hau aba n d o n a t u ondor e n . Baina gizaki ar e n xed e a da egi a beh a r bez al a azt ertz e a :
perfekzio ar e n bila gabiltz a, bain a gizakiar e n g a n .
– Beraz, gizaki ak ezin bad u zorion a erdi et si –esa n zuen Trigeziok–, nolat a n izango da
zoriont s u hain sut suki desira tz e n due n hori eskur a t u gab e ? Baina ez; gizakia zoriont s u izan
dait ek e , best e guzti ak m e n d e a n hart u beh a r ditu e n arim ar e n at al nagu si har eki n ado s bizi
dait ek e el a k o. Aurki dez ak e , beraz, egi a. Eta ezin bad u, ber e bait a n bildu et a uko egin diez aiol a
egi ar e n ered u a ri; horrel a, hura lortu ezine a n ez da hala b e h a r r e z zoritxarr e k o izango.
– Horixe da, hain zuzen ere, gizakiaren zoriontasun a –Lizentziok jarraitu zuen–, egia ongi bilatzea;
horixe da helmuga gaindiezinera iristea. Beraz, behar baino gogo apalagoz egia ikertzen duenak ez du
gizakiaren helburua lortzen; baina bilakuntz a horreta n ahal eta behar bezainbe st e saiatzen dena, hura
aurkitu gabe ere, zoriontsu da, izaera naturale a n egin beharreko a bete duelako. Eta aurkitu ez badu,
naturaren akatsa da.
Eta, azke nik, gizaki orok zoriont s u edo zoritxarr e k o izan beh a r bad u, ez al da erokeri a izango
zera esa t e a , alegi a, gau et a egu n et e n g a b e egi ar e n bila dihar d u e n gizaki a zoritxarr e k o dela?
Beraz, zoriont s u izan beh a r.
Gainer a, zuk em a n d a k o definizioak ere, nire ust ez, arraz oi em a t e n dit, zere n zoriont s u a
bad a , et a halax e da, best e guzti en gain e tik gailent z e n den at al espiritu al a r e n ara b e r a bizi den a
et a at al honi arraz oi m e n a bad e ritz o, hon a nire gald er a : egi ar e n bila perfekt uki ari den a ez al da
arraz oi ar e n ara b e r a bizi? Eta hori ukatz e a abs ur d o a bad a, zerga tik ez diogu zoriont s u deitz e n,
best e gab e, egi ar e n bila dabile n gizaki ari?
IV. Kapitulu a
Zer da errorea?

23. – Nire ust ez –Trigeziok era nt z u n zuen– errat u t a dabile n a ez da arraz oi m e n a r e n ara b e r a bizi,
et a ezin da zoriont s u izan era b a t ; bila ibili arre n inoiz aurkitz e n ez due n a errat u t a dabil. Beraz bi
hau e t a riko bat frogat u beh a r didaz u: errat uz zoriont s u bizi dait ek e el a, edo beti egiar e n bila
dabilen a k hura aurkitu ez arre n ez duel a errat z e n .
– Gizaki zoriont s u a k ezin du hutsik egin –eran tz u n zuen best e a k–.
Eta isilun e luze ar e n ondor e n jarraitu:
– Baina bila dabile n a k ere ez du hut sik egit e n, m et o d o oso onez ikertz e n baitu hut sik ez
egit ek o.
– Gauz a jakina da –eran tz u n zuen Trigeziok– ez errat z e k o ikerkunt z a n dihard u el a ; bain a bila
dabilen a eskur a t z e n ez duel arik, ez da error etik salb at z e n . Horre g a t ik zuk azpi m a rr a t u nahi izan
duzu gizaki horrek ez duel a bere buru a eng ai n a t u nahi, gogoz kontra inork ere huts egin go ez balu
bez al a, edot a gogoz kontra izan ezik inork best e nolab ait errat uk o balu bez al a.
Hem e n , eran t z u t e k o zalant z a k ikusi nizkion e a n , esa n nien:
– Lehe nik error e a zer den definitu beh a r duzu e. Gero, es e n t zi a n barn e r a t u ondor e n , erraz a g o
erre p a r a t u k o dizkiozu e mu g a k.
– Ni ez naiz definiziot a n iaioa –esa n zuen Lizentziok–, bain a erraz a g o a da error e a definitz e a
hura sunt sitz e a baino.
– Nik definituko dut –erant z u n zuen best e a k–. Aise egin go dut gain er a , ez nire adi m e n
azkarr a g a t i k, auzi ar e n bikaint a s u n a g a t i k baizik, beti bila ibiltze a bila zabiltza n a sekul a n atz e m a n
gab e, horix e bait a erratz e a .
– Zure definizioa erraz gez urt a t u ah al izango ban u –erantz u n zuen Lizentziok–, ez nuke e n
nire egit ek o a n huts egingo. Baina, agi an gaia ber ez zaila delako edot a niri hal a iruditz e n
zaidal ak o, auzia bihar goizald e r a k o utz dez a g u n eska tz e n dizuet; izan ere, haus n a r t z e n saiat u
arre n, ez diot eran t z u n egokirik aurkitz e n gaur.
Bidezko a iruditu zitzaigu n guztioi eska e r a ; jaiki et a pas e a t z e r a irten gine n. Eta gu mila
araz oz solast a t z e n gine n bitart e a n , Lizentziok hau s n a r t z e n jarraitu zuen. Azken e a n , alferrik zela
ikust e a n , am or e em a n zue n et a gurekin solas e a n nah a si zen. Gero iluna b a rr a r e ki n eur e n art eko
ezt a b ai d a piztu zen berriro; bain a nik geldi ar a zi nien et a bihar a m u n e r a k o uzt eko konb e n t zit u.
Handik bainu e t a r a joan gine n.
Bigarren ezta b ai d a
Hurren g o egu n e a n , den ok eserit a geu n d el a ni hasi nintz e n:
– Atzoko auzi ari helduko diogu berriro.
– Oker ez ban a g o , nik eska t u t a atz er a t u gen u e n ezt a b ai d a –esa n zuen Lizentziok- ; zaila
iruditz e n baitzitz ai d a n error e a definitz e a.
– Horret a n zuze n zaud e –adier azi nion–. Eta nahiko nuke zuk gai a ondo bider a t z e n as m a t z e a .
– Entzun, bad a –esa n zuen ber ak–, atzo hitza mozt u ez baz e ni t prest neuk a n eran t z u n a .
Errore a, nire ust ez, faltsu a egi at z a t onartz e a da; et a egi a beti bilat u beh a r del a ust e due n a k
oztopo hau gaindit uko du, ez baitu gauz a faltsurik onart uko deu s onartz e n ez due n a k ; beraz,
ezingo du hut sik egin. Eta era goz p e n i k gab e izan dait ek e zoriont s u; izan ere, urrutira gab e, atzo
bert a n bizi izan gine n mod u a n beti bizi ah al izango bagin a, zoriont s u ez izat eko ez dut arraz oirik
ikust e n; espirituzko nar et a s u n han diz bizi izan baikine n, gorp ut z a r e n kuts a d u r a orotik arim a
zaind uz, grina txarr e n sug arr e t a tik urruti, arraz oi m e n a r e n hau s n a r t z e ah al e gi n e t a n , hau da,
bizitza zoriont s u a bez al a definitut a k o arim a jainkokid e a r e n jardu n e t a n em a n gen u e n egu n a ,
gizakiak ahal due n neurria n; et a egi ar e n bila saiat u gine n aurkitu gab e, nire ust ez. Beraz, egia

24. ikertz e huts ak, hura lortu gab e ere, gizakiar e n zorion a ekar lezak e. Begira zeine n erraz
gez urt a t z e n den zure definizioa, egu n e r o k o oharp e n arrun t a k baliat uz. Zuk esa n baitz e n u e n inoiz
aurkitu gab e beti bila ibiltze a hori del a huts egit e a . Dem a g u n , deus e n bila ez dabile n norb aiti
best e bat e k gald e t z e n diola ea orain egu n a r gi a den, et a hark arinki et a tupu st e a n eran t z u t e n du
ber e ust et a n gau a dela; ez al da eng ai n u a n ego n g o ? Errore mot a hain nab a r m e n hau ez du zure
definizioak barn e biltz e n .
Best al d e, definizio biziots u a g o rik ezin em a n dait ek e , huts egit e n ez dut e n a k ere barn e a n
hartz e n baititu. Dem a g u n norb ait e k Alejandri ar a joan nahi duel a et a bide zuzen e tik doal a; ezin
es a n g o duzu oker dabilenik; bain a trab a et a era go z p e n ezb er di n e n pod erioz, jardu n al di luzet a n
egit e n du bidai a et a halako bat e a n bide a n aurkitu du heriotz a. Bere nahi a bet e ez baz u e n ere, ez
al zen beti bila ibili, et a hut sik egin gab e ?
– Ez zuen beti bilat u –erant z u n zion Trigeziok.
– Ongi diozu –jarrait u zuen Lizentziok– et a arraz oizko a da zure oharr a. Eta horre n ondorioz,
hain zuzen, zure definizioak ez du balio; ez baitut nik esa n zoriont s u del a beti egiar e n bila
dabilen a . Ezinezko a da hori. Lehenik et a behin gizakia ez delako beti existitz e n; et a bigarr e nik,
gizaki den unetik ezin duel ako beti egiar e n bila jardu n, adin ak ezartz e n dizkion mug e n g a t i k. Edot a
beti esa t e a n , egiar e n ikerku nt z a n une oro saiat u beh a r duel a, liparrik galtz e n utzi gab e, adier a zi
nahi bad uz u, are sti a n aipat u t a k o Alejandri ak o bidai ar e n ered u r a itzuliko ginat e k e . Imajina ezaz u
norb ait bidai a n abi at u dela adin ak et a egit eko e k horret a r a k o bet a em a n diot e n e a n et a bide
zuzen e tik inoiz irten gab e , lehe n es a n bez al a, hel m u g a r a iritsi aurr etik hil egin dela. Huts egin
zuel a badioz u, eng ai n a t u rik zaud e , ah al izan zuen e a n et e n gab e bila ibili baitz e n, nahi zuen lekura
irist erik lortu ez baz u e n ere. Horre g a t ik, nire arraz oibid e a k balio bad u, bide zuzen e tik bilatz e n
dabilen a k ez du hutsik egit e n egia eskur a t z e n ez bad u ere, et a zoriont s u a da, arraz oi m e n a r e ki n
ado s bizi delako; et a, alder a n t ziz, zure definizioa funt sik gab e a gert a t u bad a , et a hal a ez balitz ere
ez nuke kontu a n hart uk o, azald ut a k o arraz oi ek sen d o t z e n baitut e nire auzi a; ber az, esa d a z u :
zerg a tik ez dugu konpo n d u t z a t em a t e n he m e n propo s a t u t a k o araz o a ?

25. VI. Kapitulua
Jakituriaren definizio berria
Egun a argitz e a n –bezp er a tik aton d u baike nit u e n gauz a k asti a izan gen e z a n– bere h a l a heldu
genio n aurr eko ezt a b ai d a r e n hariari. Ni hasi nintz e n:
– Atzo eska t u zenid a n, Trigezio, epaile ar e n a egin ez jakituri ar e n defe n t s a n jardut e k o; zuen
arraz oibid e a n , hura arerior e n bat e n beldur bailitzan, edot a norb ait ek defe n d a t u z are a g o k o
lagun t z a esk at z e k o zorian aurkituko bailitzan. Orain zue n art e a n dago e n auzi bak arr a jakituriar e n
definizioar e n a da et a horret a n ez duzu e elkarr e n kontra egit erik, biok zaud e t el a k o hura jakin
nahi a n. Eta zuk ez duzu am or e em a n beh a r gaino nt z e k o a r e n defe n t s a n , zure ust ez jakituriar e n
definizioa n hut s egin duzul ako.
Nik em a n g o dizut jakituriar e n definizioa; ez da nire a, ez et a berria, antzin a k o e t a t ik datorr e n a
baizik, et a zuek gogo a n ez izat e a k harritz e n nau. Izan ere, lehe n dik ere bad uz u e hon e n entz ut e a ,
alegi a, jakituri a jainkozko et a giza gauz e n zientzia dela.
II. LIBURUA
Akademikoen doktrinaren azterketa
V. Kapitulu a
Azalpe n a
– Zintzo jokat uko dut –esa n nue n– hori eska tz e k o esku bi d e duzul ako. Akade m iko e k, izan ere,
defe n dit u nahi izan zute n gizakiak ezin duel a gai filosofikoei buruzko zientzia ber e g a n a t u (horixe
baitz e n Karne a d e s e n ardur a bak arr a); et a hala et a guztiz ere, gizakia jakint su izan dait ek e el a et a
bero n e n xed e a egi ar e n ikerkunt z a n datz al a, zuk, Lizentzio, hitzaldi hart a n gogor a ekarri diguz u n
mod u a n .
Horreg a tik, jakintsu a k ez dio bere bai ezko a deu si em a t e n , ezinb e s t e z hut s egit e n baitu
gez urr ez ko a k baiet siz, et a hau ez dagokio jakints u a ri. Eta oro gez urr a zela baiez t a t u ez ezik eure n
tesi hori argu m e n t u ugarit a n oinarritz e n zut e n. Baina egi a ezin eduki dait ek e el a Zeno n
estoiko ar e n definizio bat e tik ondoriozt a t z e n zut e n; definizio hon ek zioen, irudip e n a k egi azkotz a t
edukitz eko, jatorri due n objekt u a k arim a n irarrita egon beh a r duel a derrigor et a ezin dela jatorri ez
due n e t ik etorri.
Edot a labur et a garbi esa n d a : faltsu a k ezin izan ditzak e e n ez au g a r ri batz u e n bidez em a n g o
zaigu ez a g u t z e r a egi azko a. Eta akad e m i k o a k irmoki saiat u ziren froga tz e n eza u g a r ri hau e k ezin
aurki ditzak e g ul a gure pertz e p zio e t a n . Hem e n dik datoz filosofoe n art eko des a d o s t a s u n a et a
senti m e n e n iruzurr a; he m e n di k am e t s a k et a haluzin azio ak, et a eure n auzien defe n t s a r a k o
era biltz e n zituzt e n am a rr u a k et a sorit es mod uko argu di o ak.
Eta Zeno n e n g a n d i k ikasi zutel arik iritzia baino arbui a g a r ri a g o rik deu s ez dago el a, hortik
m altz urki ondoriozt a t u zute n, ezin haut e m a n del arik deus bat e tik, et a iritzia, best e tik, hain
m akurr a izanik, jakints u a k ez zuel a ez er baiet si beh a r.
Arerio asko ekarri zizkien hon e k, ildo horret a tik bidezko baitzirudi e n deus baiezt a t z e n ez
due n a k deu s ere ez egit e a . Eta era horret a n , akad e m i k o e n t z a t jakints u a k –deus baiezt a t z e n ez
bad u– betiko lozorror a et a ber e eginb e h a r r e k o guzti ak ab a n d o n a t z e r a kond e n a t u a zirudie n. Haiek,

26. orde a, nolab ait e k o prob a bilit at e a erabiltz e n zut e n punt u hon e t a n et a egia n t z a deitu zioten; et a
jakints u a k inondik ere ez duel a eginb e h a r r e k o a k bet e t z e a ri uko egit e n esa t e n zut e n, bere jokabid e
ara u a k erre s p e t a t z e n baititu; bain a hala ere egia, izadi ar e n iluna g a t ik edot a antz ek ot a s u n
iruzurti e n g a t ik, ezkut u a n et a nah a sit a zego el a. Eta, erre pri mit uz, bai ezko a geldi ar a z t e a
jakints u a r e n burut a p e n latz ar e n fruitua del a gain er a t z e n zut e n.
Sist e m a oso a, zuk nahi bez al a, az aldu dizue d al a ust e dut, zure oharr e t a t ik alde n d u gab e ,
Alipio; gogo onez jardu n naiz el a es a n nahi dut. Izan ere, zerb ait nik esa n bez al a ez bad a edot a
isildu bad u t , ez da nire boron d a t e z izan.
Ez dago, ber az, gogo on faltarik, nire kontzi en t zi ak hal a agind u t a . Bere buru a eng ai n a t z e n
due n gizakia errukigarri azald u beh a r zaigu; et a best e a k eng ai n a t z e n ditu e n a gaitz e s g a r ri;
lehe n a k irakasl e on bat e n pre mi a du, bigarr e n a r e n ikasl e a k zuhurr a beh a r du izan.
VI. Kapitulu a
Akad e m i a zaharrare n eta berriaren artek o des a d o s t a s u n a
Gose a as et z e k o adin a janari hart u ondor e n berriro zelaia n bildu gine n. Alipio hasi zitzaigu n
hitz hau e ki n:
– Zure nahi ari kasu egingo diot konpro m i s o a ri ihes egit e n aus a rt u gab e . Isilean deu s
gord e t z e n ez bad u t , zure doktrin ari et a nire oroim e n a ri esk er izango da. Baina ez ert a n hut s egit e n
bad u t zuk zuzen d u k o didaz u; horrel a, konpro mi s o mot a honi ez diot aurrer a n t z e a n beldurrik.
Nire ust ez, Akad e m i a berriar e n zatiket a doktrin a zah arr a r e n kontr a baino gehi a g o est oiko e n
kontra izan zen. Eta, agi an, ez gen uk e zatiket a t z a t hart u beh a r, Zeno n e k ez arrit ak o iritzi berria
ezt a b ai d a t z e a et a gez urt a t z e a kom e ni baitz e n. Pertz e p zio a r e n ezint a s u n a ri buruzko doktrin ak,
izan ere, ezt a b ai d a rik sortu gab e aka d e m i k o zah arr e n adi m e n e a n leku hart u zuen et a ez zut e n
onart e zi n e k o t z a t juzgat u. Aise froga dait ek e hau Sokrat e s berar e n et a Platon e n et a antzin a k o
hainb a t filosofor e n bab e s a r e ki n, bera u e n ust ez, errore a r e n kuts a d u r a t ik norb e r a librat uko bait a
baiezko a em a t e k o aus ark e ri a tik alde n t z e n den neurri a n; hal a ere, haiek ez zut e n gai honi buruzko
ezt a b ai d a eskol et a n sart u, et a egiar e n pertz e p zi o a posible ote zen ala ez bereziki ikertz e a ri uko
egin zioten.
Haux e da Zeno n e k brast plaz ar a t u t a k o auzia, behi n et a berriro adier a ziz deu s antz e m a n ezin
dait ek e el a , ez bad a den a hain egi azko a non faltsutik bereizt e n den ezb er di nt a s u n e z k o ez au g a r ri
edo m ark a t a n , et a jakints u a k ez dituel a iritziak ber e g a n a t u beh a r; et a hau entz u n d a , Arkesilaok
ukat u egin zue n gizaki ak mot a hon e t a k o gauz arik izan zezak e e n i k, et a jakint su a r e n bizitza ezin
dait ek e el a iritziare n gainb e h e r a horret a r a arriskat u. Eta hon e n guzti ar e n ondorio izan zen ezin
zaiola baiezkorik ez eri em a n .
Ez al dakizu deu s ez dauk a d a l a egi azkotz a t et a aka d e m i k o e n argu m e n t u e k et a ezt a b ai d e k
edoz er ikertz e tik atz er a era git e n naut el a ? Ez dakit nola, bain a egi a aurkitz e a gizaki ar e n t z a t
ezinezko a del a sines t a r a zi didat e gert a dait ek e e n zerb ait bailitza n, eure n es a m ol d e faborito a
era biliz; horre g a t ik, nagi et a mot el bihurt u nintz e n, et a gizon jakints u et a zuhurr ek aurkitu ezin
zut e n a r e n bila hast e k o ez nue n ador e rik. Egia aurkitz eko posibilitat e a bad u d a l a neur e buru a n
sartz e a lortze n ez bad u t, akad e m i k o e k kontrak o a sine st e n dut e n bez ai n segur u, ez naiz deu s
azt ert z e r a aus a r t u k o, et a defe n ditz e a m er e zi due nik ez dut deu s aurkitz e n.
Utz ez az u alde bat e r a zure gald er a , ongi bad e ritzoz u, et a has gait ez e n bion art e a n
ezt a b ai d a n ah alik et a zorrotz e n, ea egi a aurki dait ek e e n . Niri dagokid a n e z , argu m e n t u ugari ditut
eskur a, akad e m i k o e n doktrin ari aurka egit eko; gure art eko iritzien alde a hon e t a r a labur dait ek e:
haiei posibl e deritz e egi a aurkitu ezina izat e a ; nik, orde a , aurki dait ek e el a ust e dut. Egia ez jakite a
nirea et a pribat u a da, haiek itxurak egit e n bazituzt e n , edot a segu r u e ni k hai en a et a nire a.

27. XI. Kapitulu a
Probabilitat e a
– Entzun –esan nien–, zertaz ari naizen. Problablea edo egiantzekoa deitzen diote akade mikoek
gure baiesp e n formalik gabe zerbait egitera eram a n gaitzake e n a ri. Gure baiesp e nik gabe diot, hau da,
egiten dugun a egiazkotzat hartu gabe, egiari buruz gure ezjakina aitortuz, baina hala ere, egin egiten
dugu. Adibidez, bart, gau izartsu, narea n inork galdet u izan baligu ea gaur Eguzki alaitsu hau irtengo
ote zen, gure erantzun a, zalantzarik gabe, izango zen: ez dakigu baina baietz dirudi.
Kategori a hon e t a k o a k dira, akad e m i ko a r e n hitzet a n , probl a bl e a k edo egi an t z e k o a k deitu
ditud a n gauz a guzti ak. Zuk best e izen e n bat jarri nahi badi ez u, ez dizut kontr akorik esa n g o . Nire
pent s a m e n d u a ulert u duz ul a jakite a r e ki n nahiko a dut, hots, zer esa n nahi dud a n hitz horiekin.
Jakintsu a k, izan ere, egi ar e n azt ertz aile izan beh a r du, ez hitze n egile.
Ulertu al duzu e, beraz, esku e t a tik nola itzuri zaizkida n zuek treb a t z e k o era bili ditud a n
ariket ak?
Baietz es a n zidat e n biek, et a eran t z u n bat e n esk e ikust e n nitu el arik, esa n nien:
– Berriro diots u e t : zer pent s a t z e n duzu e? Zizero n, hitz hau e n sortz ail e a, hizkunt z a latino a n
hain pobr e a zela ust e duzu e gogo a n zitue n gauz ei hitz des e g o ki a k ezartz ek o?
XII. Kapitulu a
Argu m e n t u bera errepikat z e n da
Trigeziok ordu a n :
– Argi dago; hitzei buruzko auzirik ez dugu era gi n beh a r. Erne, beraz, nola eran t z u t e n diozun
gur e ask at z ail e a ri, har e n kontr ako borrok a prest a t z e n ari zara et a berriro.
– Zaud e , me s e d e z –esa n zuen Lizentziok- ; hal ako argi bat piztu zait bat- bat e a n buru a n : ez
zeniola argu m e n t u hain larria erraz e gi kentz e n utzi beh a r ikust e n dut.
Eta haus n a r k e t a r a k o isilun e bat e n ondor e n jarraitu zuen:
– Egia ez daki en a k egiar e n antz ek o a onartz e n duel a es at e a baino gauz a abs ur d o a g o rik ez
dago; et a zure adibid e a k ez dit zalant z a rik sortz e n punt u honi buruz. Zere n, gald e t z e n badi d a t e ea
gaurko egur al di ak bihar euririk ekarriko ote due n, liteke e n a del a era nt z u n g o dut, nolab ai t ek o
egi arik sum a dait ek e el a ust e dud al a k o. Zuhaitz hau orain ez dela zilarrezko bihurt uk o bad a kit, et a
best e hainb a t ere es at e n dut jakite a r e n harrok e ri arik gab e, et a hau e k egi an t z e k o deritz e g u n e n
par eko ikust e n ditut.
Baina zuk, Karne a d e s , edo ausk alo best e zein greziar kirast uk, gure a k aipat z e n hasi gab e , –
et a zerga tik egit e n ditut zalantz ak gar ai p e n esku bi d e z pres o hart u nau e n a r e n tald er a
pas a t z e r a k o a n ? – inongo egi arik ez a g u t z e n ez duzul a diozun e a n , nolat a n onar dez ak e z u har e n
antz ek o a ? Bene t a n ez du best e izenik m er e zi. Nolat a n, bad a , diskutit u hitzik ere egin ezin due n
gizon ar e ki n?
III. LIBURUA
VI. Kapitulu a

28. Egia eza g u t z e k o jainkoz k o lagunt z ar e n pre mi a
Baina zuk, Alipio, es a n diguz u egia nork erak ut s diez a g u k e e n , et a biziki saih e s t u k o dut
zurekin des a d o s t a s u n a . Zuk es a n a bait a, labur bez ai n zintzoki, jainkozko inspirazio ak soilik eraku t s
diez aiok e el a gizakiari egia zer den. Gure solas al di hon e t a n entz u n den propo siziorik ats e gi n e n a ,
sako n e n a , prob a bl e e n a horixe izan da, et a Jaungoiko a gureki n bad a , egi azko e n a ere bai. Zere n
gogor a ekarri diguz u n Proteo hura –eta zeine n espiritu jaso az et a filosofia ikast ar o bikain e n a r e n
part e- hartz e zorrotz az–, Proteo hura, diot, –eta begir a, gazt e ok, filosofiak ez dituel a inondik ere
poet a k gutxie st e n– egiar e n irudi aurk ez t e n zaigu. Antzez p e n poetiko e t a n Prot eok egi ar e n pap e r a k
antz ez t e n et a m a nt e n t z e n ditu, et a egi a ez du inortxok ere lortuko, irudipe n faltsu e n eng ai n u p e a n
hura harra p a t z e k o sar e a k utzi et a des e gi t e n badit u. Bizitzako beh a rriz a n e t a n gorpu t z e z ko gauz a k
era biltz eko ohitur a g a t ik, zentz u m e n e n bidez sort uriko ideiak, horiek dira gu limurtz e n et a
liluratz e n saiatz e n diren irudiak, egi a esku a rt e a n dauk a g u n e a n ere.
Eta haux e da egin zaida n hiruga rr e n em ai tz a, due n balioa n esti m a t u ezin dud a n a . Izan ere,
nire lagu n mina ado s dator nirekin giza bizitzar e n prob a bilit at e a ri buruz ez ezik erlijio gaiet a n ere;
et a hau da gure egi azko adiskid e t a s u n a r e n sein al e argia. Oso egoki et a doh a t s u ki definitu a izan
bait a adiskid e t a s u n a : Jaungoiko et a giza gai et a n ados t a s u n onb e r a et a karit at e z k o a .
IX. Kapitulu a
Zeno n e n definizioa
Erretira gait ez e n , bain a, auzit e gi ego n e zi n hon e t a tik jend e a k gog ait uk o ez gaitu e n lekur e n
bat er a , et a baldinb ait e r e Platon e n eskola berb e r e r a , herritik alde n d u zelako izen hori mer ezi izan
zue n eskol ar a alegi a.
Eta han ezt a b ai d a t u k o dugu ahal dugu n neurria n, ez aintz ari buruz, arina bait a et a
garra n t zirik gab e a , bizitzari ber ari buruz baizik et a zoriont s u izat eko dauk a g u n esp e r a n t z a z .
Ezer jakin dait ek e el a ukatz e n dut e akad e m i k o e k. Hori es at e k o,
zert a n finkatz e n zaret e gizon hain jakints u et a adituok? «Gure oinarria, diot e, Zeno n e n
definizioa da». Zerga tik orde a ? Egiazko a bad a, hori onartz e n due n a k egiar e n bat onartz e n du; et a
faltsu a bad a , ez zituzt e n zuen mod uk o gizon irmoak hunkitu beh a r. Ikus dez a g u n , bain a, Zeno n e k
zer dioe n: faltsu a r e n ber ezit a s u nik eskai ntz e n ez due n objekt u a bakarrik haut e m a n et a uler
dait ek e .
Honek era m a n zintu e n , oi Platon e n ikasle hori!, zeur e ahal e gi n guztiz jakinz al e a k zientzi ar e n
es p er a n t z a orotik etsitz er a, espiritu a r e n nagi ak jota, ikerket a filosofiko guztiak aba n d o n a t z e r a i n o ?
Baina nolat a n ez zuen, urdurituko hal ako objekt u a aurkitu ezinak, best al d e horrel ak o a baino
eza g u t u ezin bad a? Gauz ak horrel a, hob e litzat ek e es at e a gizakiak ezin duel a jakituria erdiet si,
best e hau defe n di tz e a baino, alegi a, jakintsu a k ez dakiel a zerga tik bizi den, nola bizi den ez et a
bizi ote denik ere; et a azke nik, –eta hon ek gainditz e n ditu zitalkeria et a ergelk eri a guztiak–
jakints u izan et a aldi ber e a n bazt er uzte n du jakituria. Izan ere, zerk txunditz e n gaitu gehi a g o,
gizakia ezin dela jakint su izan es at e a k ala jakint su a k jakituri arik ez dauk al a baiezt a t z e a k ?
Eztab ai d a oro et e n d a ger a t z e n , da ep aitz er a k o a n , auzia hitz hau e t a n plant e a t z e n ez bad a. Baina
hain argi mintz at u k o balitz, gizaki ek uko egingo lioket e era b a t filosofatz e a ri; et a jakituriar e n izen
txit gozo et a sant u a r e ki n horret a r a bultz at u beh a r dira, gorpu tz a r e n plaz er ei uko egin et a
es piritu ar e n oinaz e a k ber e g a n a t u z zuri jarraitu ondor e n , lanak et a adin ak deu s ikasi gab e
hon d a t z e n ditue n e a n higuin ez kuts a zaitzat e n .

29. Baina azt er dez a g u n nork apart a t z e n ditue n filosofiatik: zera es a n zue n a k: «Entz u n, adiskid e:
filosofia ez da jakituria bera; jakituriar e n ikerkun tz a da; et a horret a n saiatz e n baz ar a , bizi zare n
bitart e a n ez zara inoiz jakint su izat er a iritsiko (Jaungoiko a g a n bait atz a jakituri a et a ezin da
gizakiar e n ond a r e izan); bain a ah al e gi n horret a n nahiko zaildu et a garbit u zare n e a n , zure arim a k
aise goz at uk o du egi a orain go bizitzar e n ost e a n , hots, gizaki izat e a ri utz diez aioz u n e a n »; edo
agi an best e hau esa n zue n a k: «Zat oz t e , hilkorrak, jardu n zait ezt e filosofia ikast e n, prob e t x u
han di a aurkituko duzu e- et a bert a n. Ba al da, izan ere, gizaki ar e n t z a t jakituri a baino gauz a
m ait a g a r ri a g o rik? Zatozt e bad a; jakintsu a k izango zaret e et a ez duz u e jakituria ez a g u t u k o ».
Ez nintz e n ni horrel a mintz at uk o, dio ber ak (akad e m i k o a k). Baina eng ai n u huts a da hori, et a
zuga n ez dut e best e rik aurkituko.
Beraz, horrel a mintz a t uk o bazin a, den a k zuga n dik ihesi joango lirat ek e, eroa bazin e n bez al a;
best e nolab ai t konb e n t zit uk o baz e ni t u, orde a, zorat u egingo lirat ek e . Baina de m a g u n , doktrin a
biek ere berdi nt s u ap art a t z e n dituzt el a gizaki ak filosofiatik. Zeno n e n definizioak, orde a ,
filosofiar e n auzirako zerb ait kalte g a r ri es at e r a beh a r t z e n bazu e n , adiskid e, gizakiari adi er azi
beh a rr a al zego e n ber ar e n t z a t neka g a r ri et a zuretz a t irainga rri den hori?
Eztab ai d a dez a g u n , bad a, Zeno n e n definizioa, gure ezjakin ar e n neurri a n. Soilik uler dait ek e
objekt u a begi e n aurr e a n ebid e n t zi az hain argitsu agertz e n den e a n non ezin den faltsutz a t hart u.
Gauz a nab a ri a da hortik kanpo ezin del a deu s haut e m a n .
– Berdin pent s a t z e n dut nik ere –dio Arkesilaok–, et a horre g a t ik iraka st e n dut deu s ezin del a
haut e m a n , ezerk ere ez ditu el ak o baldintz a horiek ber e bait a n bet e t z e n .
– Ez dituz u, agi a n, zuk aurkituko, ez et a best e zenb ait ergel ek ere; bain a jakints u a k zer del a
et a ezingo ditu aurkitu? Haler e, ergel horri ezingo diozu, nire ust ez, deu s era nt z u n , zure zolitas u n a
onart u et a Zeno n e n definizioa gez urt a t z e k o esk at z e n badiz u, definizioa ber a ere faltsu a izan
dait ek e el a argu di a t u z; et a ah al e gi n hori lortu ezin bad a , horret a n bert a n dauk az u egiazko
propo sizio bat; bain a definizioa gez urt a t u k o baz e n u egi a eza g u t z e k o trab arik gab e ger a t z e n zara.
Ez dakit, bad a , nolat a n gez urt a t u et a oso egi azkotz a t jotze n dut definizio hori. Horrela, ez a g u t u z
gero, ergel a izand a ere, egi ar e n bat eza g u t z e n dut. Baina pent s a ez az u definizioak am or e em a t e n
diela zure am a rr u ei. Ordu a n dile m a oso segu r u bat baliat uk o dut. Izan ere, definizioa egiazko a da
ala faltsu a: egi azko a bad a , neur e jarrer a ri eust e n diot; faltsu a bad a , zerb ait haut e m a n dait ek e ,
nahiz et a faltsu a r e n ber ezit a s u n batz uk esk aini.
– Nola izan liteke hori? –galde t z e n du ber ak.
– Asm at u zue n, beraz, Zeno n e k ber e definizioar eki n, et a hari baiezko a em a t e a n ez zen inor
tronp a t u . Agian, nahiko gom e n d a g a r ri a et a argia ez del a- et a gaitz et siko ote dugu, definizio hau?
Ze, haut e m a t e a r e n kontra objekzio ak egit e n dituzt e n e n alde a n , definizio horre n arab e r a
antz e m a t e n den gauz a ber e ez au g a r ri guztiekin ageri bait a; ber az, definizio ez ezik
ulerg a rrit a s u n a r e n adibid e ere bad a .
– Eta egi azko a ote den ez dakit –dio Arkelaok- ; bain a liteke e n a izat e a g a t i k onart uz frogat z e n
dut ez dago el a inon hark ulerg a rritz at exijitze n due n a r e n antz ek orik.
– Edozert ar a k o era biltz e n duzu zuk definizioa, ber ar e n t z a t izan ezik, et a ondorio a argi
dauk az ul a ust e dut. Zere n zientziak, ber ar e kiko zalant z a k izan arre n, ez gaitu horre g a tik bab e sik
gab e uzt e n, bad a ki gul ak o egiazko a ez bad a faltsu a dela. Badaki gu, beraz, zerb ait. Ni esker
txarrek o egit e a sekul a lortuko ez bad u ere, definizio hori guztiz egiazkot z a t hartz e n dut. Izan ere,
edo gauz a faltsu a k haut e m a n dait ezk e, et a hipot e si honi ikara diot e aka d e m i k o e k abs ur d o a
delako ben e t a n , edot a faltsu a r e n antz eko gauz ak; bain a hau e k ere haut e m a n e z i n a k dira; ber az,
definizio hura egi azko a da. Baina goaz e n hurre n g o e t a r a .

30. XI. Kapitulu a
Mund u ar e n eta egia mat e m a t i k o e n ziurtas u n a
Aztert u gab e ger a t z e n zaigu ea egi azko a den haiek em a t e n dut e n testig a n t z a . Dem a g u n
epikur e o bat e k dioel a: Ez dauk a t senti m e n e n aurk a inongo kexurik, ez bait a arraz oizko a haiei
esk at z e a ahal dut e n a baino gehi a g o .
Eta begi ek ikust e n dut e n e a n ikus dez ak e t e n a , hori da egiazko a .
– Beraz, egi a adi er az t e n al digut e arra u n a uret a n bihurritut a ikust e n dut e n e a n ?
– Jakina, bad a ! Zere n, arra u n a han ikust e n den mod u a n ager dadin kaus a bat gert a t z e n
delarik, zuzen agert u k o balitz, ordu a n bai, esa n gen e z a k e begi ek inform a zio faltsu a da m ai g u t el a,
kaus a horiek tart ek o, ikusi beh a rr e k o a ikusi ez dut el ak o. Zert ar a k o adibid e gehi a g o? Azaldut ak o a
egokitu dakiok e dorre e n mugi m e n d u a ri, txorien lum at x o ei et a best e hainb a t et a hainb a ti. Baina
norb ait ek esa n lezak e: hal a et a guztiz ere, neur e buru a eng ai n a t z e n dut nire bai ezko a em a t e a n .
Ez ezaz u, ordu a n , baiezt a p e n a era m a n zeur e oniritziak esk at z e n dizun a baino are a g o , zeuk
gauz ari irizten diozun horret a n ez bait a g o eng ai n u rik. Nik ez dut ulertz e n nolat a n akad e m i k o bat e k
ezez t a dez ak e e n hon el a mintzo den norb ait: honi txuri antz a hartz e n diodal a bad a kit; hau nire
belarri e n goz a m e n e r a k o dela bad a kit; usai n hau gust uk o a dud al a bad a kit; best e honi zapor e
gozo a hartz e n diod al a bad a kit; niretz a t hau hotz a del a bad a kit.
– Esad a z u, bain a, ea berez mingo t s a k diren bas a olibon d o a r e n orriak, akerr ak hain gogoko
ditu e n a k .
– Zu bai era g a b e a ! Ez al da apal a g o a ahu n t z a ? Nik ez dakit zer nolako gust u a hartz e n dien
ab er e a k orri horiei; niretz a t mingot s a k dira; zer gehi a g o jakin nahi duzu?
Halere, agia n gizakie n art e a n bat e n bat e n t z a t ez dira mingo t s a k izango.
– Gogait u egit e n nauz u zure gald er e ki n! Nork es a n du den e n t z a t direla mingot s a k? Niretz at
hala direla es a n dut, et a horret a n nago.
Eta gauz a bat bera, den a delako a g a t i k, batz u e t a n gozo egit e n baz ait et a best e e t a n mingot s?
Nik hau bakarrik diot: norb ait e k zerb ait dast a t z e n due n e a n , egiaz t a dez ak e el a zuzenki ber e
dast a m e n a r e n testi ga n t z a z bad a ki el a gozo a ala kontrak o a den; et a zientzi a hori ken diez aiok e e n
sofism a (sasi arr az oi) greziarrik ez dago.
Nor aus a r t u k o da, izan ere, gozoki a goz at z e n ari naiz el a, niri esa t e n : «Ez diozu zapor e rik
hartz e n ; am e t s a baino ez da, agi a n »? Aurka egingo al diot? Amets e t a n ere gozoki ak goz a m e n a
era gi n g o lidake. Beraz, ez dago irudi faltsurik egintz a honi buruz ziurt a s u n a aldar a ziko dida nik.
Agian epikur e o e k et a ziren e t a r r e k best e hainb a t arraz oi em a n g o lituzket e senti m e n e n alde,
aka d e m i k o e k oraindik, nik dakid al a, gez urt a t u ez dituzt e n arraz oi ak. Baina horrek ez du niretz a t
inolako inter e sik. Aurka egin nahi badi et e nire lagun t z a izan e n dut e. Zere n, senti m e n e n kontra
haiek ezt a b ai d a t z e n dut e n a ez doaki e berdin filosofo guztiei. Batzu e n ust ez, arim a k gorpu t z a r e n
senti m e n e n era gi n e z jasotz e n ditu e n inpresio guzti ak iritzi– sortz aile izan dait ezk e, ez dut e, bain a,
zientzi arik sort ar a z t e n , bera u adi m e n e a n dago e n mod u a n et a gogo a n , senti m e n e t a t i k urrun bizi
den mod u a n . Eta horien art e a n aurkitz e n da, agi a n, bila gabiltz a n jakints u a . Baina gai hau
hurre n g o bat e n azt ert uk o dugu; gatoz e n orain best e punt u horiet ar a; orain art e azald ut a k o a
kontu a n hart uz, aise argituko ditugu punt u horiek, oker ez ban a g o .
XIII. Kapitulu a

31. Dialektikare n ziurtas u n a k
Jakintsu a k oso ongi ez a g u t z e n due n dialektika falta zaigu, et a inork ere ezin du faltsu a jakin.
Eta eza g u t z e n ez bad u, har e n ez a g u t z a ez da jakituria, jakintsu izat er a jakituriarik gab e iritsi bait a,
et a alferrik gald e t uk o dugu ea egi azko a den et a pertz e p zi o ziurrar e n objekt u izan dait ek e e n .
Norbait ek es a n g o dit agi a n he m e n : dakizun a eraku s t e k o ohitur a duzu, ezjakin horrek; et a
dialektikari buruz ez al duzu deu s ikasi? Filosofiar e n gaino n t z e k o at al ei buruz baino gehi a g o dakit
nik dialektikaz. Lehe nik et a behin, dialektikak irakat si zidan are sti a n aipat u t a k o propo sizio ak
egi azko ak direl a. Eta best e hainb a t egia ere irakat si dizkit. Kont a itzazu e ah al bad uz u e . Baldin et a
mun d u a n lau ele m e n t u badir a, ez dira bost. Eguzkia bat bad a, ez dira bi. Arima bat bera ezin da
hilezkorr a izan et a hil. Gizakia ezin da aldi bere a n zoriont s u et a zoriga b e k o izan. Ezin da aldi
ber e a n gau a et a egu n a r gi a izan. Oraintx e bert a n itzarri gau d e ala lo. Ikust e n bide dud a n a
gorp ut z a da ala ez da gorpu tz.
Proposizio hau e k et a best e hainb a t –luze e gi joko liguke orain den a k aipat z e a k– egi azko ak
direl a dialektikak irakat si zidan, egi azko a k ber ez, edoz ei n izand a ere gure senti m e n e n ego e r a .
Dialektika n ikasi a dut, hal ab e r, azald u berri ditud a n propo sizio lotuet a n aurr eko part e a hart u
ezkero ber ari era nt sit a dara m a l a ondoko a; et a oposizio edo disjuntzio gisa az aldu ditud a n e t a n
hau e t a riko bat edo gehi a g o ukat uz gero, zerb ait bai ezko a ger a t z e n da best e e n ukap e n a r e n
era gi n e z .
Dialektikak irakat si dit, hala b e r, ezt a b ai d a t z e n diren gauz e n gain e a n ado st a s u n a dago e n e a n ,
hitzei ez diegul a jara m o n gehi e girik em a n beh a r, et a hala egit e n due n a ri, ez jakinez bad a , irakat si
egin beh a r zaiola, et a te m a g a t ik bad a, alde bat er a utzi; ezin bad u ikasi, prob e t x u z k o best e
zerb ait e t a r a n t z bultz a, arazo huts al e t a n den b o r a et a ekintz a galdu ez dez a n; et a bere te m a n
jarraitz e n bad u, utzi bak e a n .
Arrazon a m e n d u maltzur et a sofistikoe t a r a k o agind u labur bat dago: oker egind a k o
arraz o n a m e n d u bat e tik abiat u badira, onart u t a k o guztiar e n berr az t e rk e t a r a itzuli beh a r da; bain a
egi ak et a gez urr a k ondorio bat ber e a n elkarr eki n topo egit e n bad u t e , uler dait ek e e n a hart u;
azald u ezineko a utzi. Eta zerb ait e n izat e a r e n arraz oi a gizakiont z a t era b a t ezkut u a n bad a g o , zer
hori ez a g u t z e a ri uko egin beh a r diogu. Hau ek et a he m e n aipat z ek o a k ez diren best e hainb a t kontu
dialektikar e n ikasg ai ak dira. Eta ni ezin naiz esk er gaiztoko izan jakintz a horrekin. Baina harak o
jakints u hark gauz a hau e k m es pr e t x a t u egit e n ditu, edot a, agia n, dialektika egiar e n zientzia bera
bad a , ez a g u t u ez a g u t z e n du hura aintz at ez hartz ek o tam ai n a n , et a gupid a rik gab e best e sofism a
bald ar har eki n am ai tz e k o: egiazko a bad a , faltsu a da; faltsu a bad a, egiazko a da.
Eta nahiko a hitz egin dugu pertz e p zi o a ri buruz; baie s p e n a r e n gaia jorratz e r a k o a n berriro
itzuliko naiz punt u hon e t a r a .

33. BIZITZE ZORIONTSUA
De Beata vita
II Kapitulua
Lehe n egu n e k o ezt a b ai d a. – Gorput z eta arima gara. –
– Gorput z ar e n ezinb e s t e k o elikagaia. – Arimare n elikagaia. – Nahia bet e t z e n ez due n a ez da
zoriont s u. – Nahi adina dauka n a ere ez da zoriont s u. – Nork dauk a Jaungoiko a?. – Akad e m i k o a ezin
da
zoriont s u izan, beraz, jakints u ere ez.
– Gu arim a z et a gorp ut z e z osat u a k izat e a gauz a nab a ri a iruditz e n zaizu e?
Baietz es a n zute n den e k, Navigiok izan ezik. Navigiok ez zekiel a aitort u zuen. Nik esa n nion:
– Ez dakizu ez er ala deu s ez jakite a bera ere zure ezjakin ar e n at al bat da?
– Nire ezjakin a erab a t e k o a denik ez dut ust e –esa n zidan–.
– Esan g o al diguz u dakizun e tik zerb ait? –galde t u nion.
– Jakina bai etz! –erant z u n ber ak.
– Eragoz p e ni k ez bad uz u, –esa n nion– az aldu zerb ait.
Eta zalant z a n ikusi nue n e a n , gald e t u nion:
– Bizi ote zare n, gutxi e n e z , jakingo duzu?
– Bai, bad a kit.
– Beraz, bizia daukazula badakizu, bizirik gabe ezin baita inor bizi.
– Hori ere bad a kit –esa n zidan–.
– Gorputz a dauk a z ul a ba al dakizu? (Baietz esa t e n zidan) Beraz, gorpu tz e z et a bizitzaz
hornit u a zaud el a bad a kiz u?
– Horren b e s t e ere bad a kit; bain a zerb ait gehi a g o ba ote dago e n , zalantz ak ditut.
– Beraz, –esa n nion– bi hau e k, alegi a, gorpu t z a et a arim a, badit uz ul a zalantz arik ez duzu;
bain a dud a- mud a k dituz u best e rik ba ote dago e n gizakia hob e t z e k o et a osatz e k o.
– Halax e da –esa n zidan–.
Hurren g o bat e a n azt ert uk o dugu hori, ah al bad u g u . Orain den ei luzatz e n dizuet gald er a:
gorp ut zik et a arim a rik gab e gizakirik izan ezin dait ek e el a aitort u dugu n e z , hau e t a rik zeine n t z a t
nahi ditugu janari ak?
– Gorputz ar e n t z a t –Lizentziok era nt z u n .
Gainont z ek o e n art e a n zalant z a et a ezt a b ai d a sort u zen, nolat a n izan ziteke e n ezinb e s t e k o a
elikag ai a gorpu t z a r e n t z a t , biziari eust e k o jan nahi izat e n baitu g u et a bizia arim a r e n a bait a. Berriro
esku hart u nue n ezt a b ai d a n :
– Janez gero gug a n hazt e n et a gar a t z e n den a r e ki n elikag ai a k zerikusirik bad u el a ust e duzu e?
Den ek bai etz esa n zut e n, Trigeziok izan ezik:
– Zerga tik –zioen– ez naiz, bad a, ni hazi neur e jateko gogo a r e n neurri a n?

34. – Gorputz orok ditu izadi an bere mug a k –esa n nion– et a ezin dira mug a z gaindik irten;
neurria, orde a, laburr a g o a litzat ek e elikag airik gab e . Aise antz e m a t e n dugu hori ab er e e n g a n ,
janari a gutxituz hai en gorp ut z e k galdu egit e n baitut e ta m ai n a n et a sasoi a n.
– Argaldu egit e n dira, ez txikiagot u –esa n zuen Lizentziok–.
– Argaltz e a r e ki n nahiko a dut nire argu dior ak o –esa n nion–. Arazo a da ea elikag ai a gorpu t z a ri
dagokio n, et a horre n zalant z a rik ez dago hura murrizt uz argaltz e n bag a r a .
Den ak ado s ziren hon e t a n .
– Eta arim ak, zer? – gald e t u nien- ; ez al du elikag airik? Jakintz a ote da arim a r e n janari a?
– Ezbairik gab e –esa n zuen am ak- ; arim ar e n elikag ai bakarr a gauz e n eza g u t z a et a zientzia
dela ust e dut.
Trigezio ez zego e n ado s hitz horiekin et a am a k jarraitu zue n:
– Ez al duzu, bad a , zerorr ek gaur bert a n az aldu nola et a nondik elikatz e n den arim a? Jaten
ari ginel a esa n baituz u ez diozul a erre p a r a t u esku art e a n gen e r a bil e n ed al on t zi ari, best e ausk al o
zeintz uk gauz e t a n pent s a t z e n ari zinel a- et a; hala ere, aho a ri et a esku a ri ez diezu bak erik em a n .
Non zen, ordu a n , zure gogo a ez eri arret a rik em a n gab e jan et a jan? Sinet sid a z u hor ere arim a ber e
jaki berezi ez bazk at z e n dela, hau da, bere pent s a m e n d u et a irudipe n e z , horien bidez zerb ait
ber e g a n a t u nahi a n.
Hitz hau e k tirabira era gi n zute n tald e a n , et a nik es a n nien:
– Ez al didaz u e onart uk o pert s o n a oso jakint su e n arim ak bere n izaker a n ezjakin e n a k baino
askoz hornit u a g o a k et a zab al a g o a k direl a?
– Bista n da –erantz u n zute n den e k–.
– Arrazoi osoz es a n ohi da, beraz, ezein diziplinat a n ezjakitun diren e n arim ak et a eskol at u
gab e k o a k bara u rik et a gos e antz e a n dau d el a.
– Nire ust ez –esa n zuen Trigeziok–, horien gogo a k as e dau d e , bain a bizioz et a gaizt ak e ri az.
– Horixe ber a ere –esa n nion– antz ut a s u n mot a bat best e rik ez da, et a goga m e n e n gos e a
mod uk o a . Zere n, jan gab e gorpu tz a , gos e a k era gi n d a , sarrit a n gaixot u et a ezka bi az kuts a t z e n den
bez al a, bara u a l di e n pod erioz goga m e n a k ere gaitz ez bet e t z e n dira. Nagikeri ari ber ari ere
antzin a k o e k bizio guzti en am a deitu nahi izan ziote n, deu s ez bait a. Eta bizio hon e n kontr ako
bert ut e a ri neurrit a s u n a deitz e n zaio. Hitz hau (latin ez: frugalit a s) fruge- tik dator et a fruitu a esa n
nahi du, gog a m e n e n nolab ait e k o em a n k or t a s u n a adier a zi nahi a n. Aurreko a, neq uiti a latinezko
nihil- etik dat or, hots, deus ez, nolab ait e k o antz ut a s u n a . Isurtz e n, disolb at z e n , likidotz e n et a ia beti
galdu et a ezer ez t a t z e n den a hut s a bait a edo deu s e z a . Horrelako gizaki ei ere galdu a k deitz e n zaie.
Aldera n t ziz, bere horret a n iraun et a tinko eust e n dion a zerb ait da, hala nola bert u t e a beti bat
bait a, et a beron e n at al nagu si a k et a dotor e e n a k erat a s u n a et a neurribid e a dira. Baina es a n d a k o a
ulerg ai tz egit e n baz aiz u e, onart uk o didaz u e , behi ntz a t , ezjakin e n goga m e n a k bet erik bad a u d e ,
gorp ut z e n t z a t bez al a arim e n t z a t ere bi mot a t a k o elikag ai ak dau d el a : batz uk osas u n g a r ri et a
onur a t s u , best e a k hilgarriak et a kalt er ak o.
Gauz ak horrel a, et a gizakia gorp ut z e z et a arim a z osatz e n del a ado s gau d el a rik, nire
urt e b e t e t z e egu n hon e t a n gorpu tz a k bazkari oparo a g o z goz atz e a z gain arim ei ere goz a g a r rir e n
bat eskai ntz e a pent s a t u dut. Jaki gozo a zein izango den esa n g o dizuet jateko gogorik bad uz u e .
Alferreko a bait a et a den b or a galdu a ase t u ei et a jangur a rik gab e ei jaten em a t e n saiatz e a ; et a gero
et a gehi a g o desirat u beh a r ditugu espiritu ar e n janari ak gorpu tz a r e n a k baino are a g o . Hori lortuko
dugu gog a m e n a k osas u n t s u edukiz, gaixo ek, gorpu t z a r e n gaitz aldi a n bez al a t s u , janari ak
errefu s a t u et a kanp or a t u egit e n baitituzt e.
Aurpe gi e n keinu ez et a ahot s e z adier azi zidat e n gogo onez hart uko zut el a nik prest a t u t a k o a .
Eta hitzaldi ari lotu nintz aio n berriro:

35. – Denok nahi dugu zoriont s u izan, ezt a?
Entzun orduko, den e k ados onart u zut e n nik esa n d a k o a .
– Eta zoriont s u deritzoz u e nahi due n a ez dauk a n a ri?
Ezetz es a n zute n den e k.
– Eta zer? Nahi adin a dauk a n oro izango ote da, bad a, zoriont s u?
Amak eran t z u n:
– Gauz a onak nahi et a edukiz gero, bai, zoriont s u da; gaitz ak nahi ditue n a , orde a, lortuz gero
ere, zoritxarr e k o da.
Irribarr ez et a poz arr e n esa n nion:
– Filosofiar e n gazt el u a n sartz e a lortu duzu, am a. Hitzak soilik falta izan dituzu, filosofiar e n
defe n t s a et a gore s p e n e r a k o Zizeron e k idatzit ako Horte n si u s liburu a bez ai n egoki mintz at z e k o.
Hango a k dituz u hitz hau e k: Horra bad a ; filosofo ek ez, zeh az ki, bain a ezt a b ai d a r a k o prest dau d e n
guzti ek diot e zoriont s u direl a nahi er a r a bizi diren a k. Erraku nt z a gal a nt a ! Kome ni ez den a
desirat z e a zorigaitzik han di e n a bait a. Nahi duzu n a ez lortz e a baino zorigaizt o a g o a da kom e ni ez
zaizun a lortu nahi izat e a. Zoriak ekar lezak e e n ongia baino gaitz ugari a g o ekartz e n baitu
nahi m e n a r e n zitalkeriak.
Hain ozenki onart u zitue n hitz hau e k ez en, berar e n sex u a z erab a t ah az t u rik, albo a n gizon
han di bat gen u el a k o a n geu n d e n , et a nik neur e art e a n , ahal nue n neurria n pent s a t z e n nue n zein
iturri jainkozkotik isuri ote zitzaizkion egia horiek.
– Esaguz u, bad a , orain –esa n zuen Lizentziok– zoriont s u izan gur a due n a k zer nahi beh a r
due n et a zein gauz e t a n desira ipini.
– Zure urte b e t e t z e egu n e a n gon bid a naz az u, ongi bad e ritzoz u, et a plaz er han diz hart uko
dizut esk ainiko didaz u n oro. Era bere a n ger a zait ez, arre n, gaur gur e a n , bain a ez eska t u agi an
prest a t u ez dugu nik.
Egind ak o ohar ap al az hura lotsat u, et a nik ost er a jarrait u nue n:
– Denok bat gat oz hon e t a n , alegi a, inor ezin dela zoriont s u izan nahi due n a ez bad a u k a ; ez
et a nahi due n guzti a dauk a n oro ere. Ez al da hala?
Baietz es a n zute n den e k.
– Eta zer? –esa n nue n– Zoriont s u ez den a doh ak a b e a al da?
Zalantz a rik gab e , baietz era nt z u n zute n.
– Beraz, nahi due n a ez dauk a n oro doh ak a b e a da.
Den ek onart u zute n.
– Zer beh a r du, beraz, gizaki ak bilatu, zoriont s u izat eko? –Galde gi n nue n–. Gure gonbit e a n ,
agi an, hau ere esk ainiko dugu, Lizentziore n gogo bizia as et z e k o; lortu egin beh a rk o baitu, nire
ust ez, nahi huts e z lor dez ak e e n a .
Nabar m e n a zela es a n zute n.
– Gainer a, –jarrait u nue n– gauz a iraunkor et a segur u a beh a r du izan, zort e a ri et a bizitzako
gora b e h e r e i lotu gab e a . Izan ere, iraga n k or et a galkorr a den a ezin dugu nahi dugu n e a n geur e
nahi er a r a eduki.
Den ek onart u zute n. Baina Trigeziok esa n zuen:
– Badira zoriont s u a k gauz a galkor et a aldakorr ak, bain a bizitza hon e t a n ats e gi n a k, oparo
dauzk a t e n a k et a noizna hi eur e n desirak as et z e n dituzt e n a k .
– Eta zerb ait e n beldur den a –galde t u nion– zoriont s u dela ust e duzu?

36. – Inola ere ez –erant z u n ber ak–.
– Hort az, mait e due n a gal dez ak e e n a bizi al dait ek e beldurrik gab e ?
– Ezinezko a du –erant z u n zidan–.
– Beraz, bad a e z p a d a k o horiek gal bad ait ez k e , horiet a n bihotz a jarri et a eskur a t z e n ditue n a
ezin da zoriont s u izan.
Kontrakorik ez zuen esa n. Amak hart u zuen hitza:
– Segur u egonik ere ond a s u n horiek galduko ez dituel a, ezin da horiet az as e izan; ber az,
pobr e bez ai n b a t doh a k a b e izango da beti.
Nik eran t z u n:
– Eta gauz a hau e t a n guzti et a n oparo bizi arre n, ber e desirak kontrol at u et a dauk a n a z pozik
et a neurriz bizi den a ri zer deritzoz u? Zoriont s u izango dela ust e duzu?
– Ez da gauz a horien g a t ik izango zoriont s u –eran tz u n zuen berak- ;ber e goga m e n a r i
ezarrit ako neurrit a s u n a ri esker izango da zoriont s u.
– Oso ondo –eran tz u n nion–. Nire gald er a k ez zuen best e eran t z u nik onartz e n et a ez nue n
zuga n dik best e rik esp e r o. Beraz, inolako zalantz arik gab e, zoriont s u izan nahi due n a k ond a s u n
iraunkorr ak bere g a n a t u beh a rko ditu, ezein pat ur e n ezb e h a r r a k ezin kend uk o dizkion ond a s u n a k .
– Horret a n konfor m e gau d e asp al ditik –esa n zuen Trigeziok.
– Jaungoiko a betiko a dela ust e duzu e et a beti ber a?
– Hain da egi a diozun hori –esa n zue n Trigeziok– gald e t z e rik ere ez duel a mer ezi.
Guztiek txalot u zut e n zalet a s u n berb e r a z .
– Zoriont s u, beraz, Jaungoiko a dauk a n a .
Den ek azke n ideia hau poz ez bet erik onart u et a gero
– Beraz, –jarrait u nue n– Jaungoiko a nortzuk dauk a t e n azt ert u best e rik ez dugu egin beh a r,
hau e k baitira egi az zoriont s u a k . Honi buruz es a d a z u e zuen iritzia.
– Ongi bizi den a k dauk a Jaungoiko a –esa n zuen Lizentziok–.
– Haren nahi a bet e t z e n due n a k dauk a Jaungoiko a –erant si zuen Trigeziok; Lastidia n o ado s
ber ar e ki n.
Gazt e t x o e n a k ere zerb ait esa n beh a r et a,
– Espiritu likitsar e n kutsurik ez due n a k dauk a Jaungoiko a.
Den ak ontz a t em a n zitue n am a k, bain a bat ez ere gazt e t x o a r e n hitzak. Navigio isilik zego e n .
Zer sentitz e n zuen gald e gi n nion e a n azke n eran t z u n hau gust a t u zitzaiola esa n zidan.
Rustikori ere gald e t u beh a r nion zein iritzi zue n gai garr a n t zit s u hon e t a z , isilik baitz e g o e n ,
deliberoz barik lotsaz, nik ust e, Trigezio-
rekiko ber e ados t a s u n a eraku t si zuen.
III. Kapitulua
Nork dauk a Jaungoiko a zoriont s u izanik. – Espiritu likitsari
deitz e k o bi era daud e .

37. – Eta orain gald e t z e n dizuet nik, gizaki ak bila dez a n nahi ote du Jaungoiko a k?
Den ek bai etz.
– Best e gald er a bat: Jaungoiko a r e n bila dabile n a gaizki bizi dela esa n al dait ek e?
– Inola ere ez! –erantz u n zute n den e k–.
– Hirugarr e n gald er a : Jaungoiko a bilatz erik ba al du espiritu likitsak?
Den ek ezetz eran t z u n zute n; Navigiok nolab ait e k o zalant z a k zitue n; azke nik hau ere bat
etorri zen gaino n t z e k o e ki n.
– Hort az, Jaungoiko a r e n bila dabilen a k har e n nahi a bet e t z e n bad u et a ongi bizi bad a et a
es piritu gaiztorik ez bad a u k a , et a, best al d e , Jaungoiko ar e n bila dabilen a k Jaungoikorik ez bad a u k a
oraindik, ondorioz, ongi bizi den orok, hare n nahi a egit e n due n a k edot a espiritu likitsik ez due n a k
ezin es a n, best e gab e, Jaungoiko a dauk a nik.
Hem e n , eur e n baiezt a p e n e t a t i k at er a t a k o ondorio ak harriturik utzi zitue n, et a barr ez hasi
ziren den a k, am a izan ezik; hon e k, erdi zorabi at urik, ez nindu el a ondo entz u n et a berriro ondorio
mod ur a korapilat ut a zeud e n a k zeh a t z et a m e h a t z azaltz eko eska t u zidan. Hala egin ondor e n , es a n
zidan:
– Ezin da inor Jaungoiko a g a n a iritsi aurrez har e n bila ibili ez bad a .
– Oso ongi –esa n nion–. Baina bila dabilen a ez da oraindik hare n g a n a iritsi, nahiz et a zuze n
bizi. Beraz, zuzen bizi den orok ez dauk a Jaungoiko a.
– Nire ust ez, Jaungoiko a ez da inork edukitz ek o a ! –erant z u n zuen–. Zuze n bizi den a k bakarrik
du aldeko; oker bizi den a k, berriz, aurk a.
– Atzo esa n d a k o a k ez du, ber az, balio –esa n nue n–. Zoriont s u izat e a Jaungoiko a edukitz e a
zela genio e n, et a orain diogu gizaki orok dauk al a Jaungoiko a, gizaki oro zoriont s u ez izan arre n.
– «Aldeko » hitza eran t s iezaioz u –gain er a t u zuen am a k–.
– Jaungoiko a aldeko due n a zoriont s u dela bai ezt a t z e r a k o a n , bed e r e n , ado s etor al gint ezk e?
– Baietz eran t z u n nahi nizuke –esa n zuen Navigiok- ; bain a oraindik ere bila dabilen a r e n
beldur naiz, bat ez ere, akad e m i k o a zoriont s u del a ondorio at er a ez dez az u n , atzo hitz zakar et a
latinez oker bain a adier a zk or bat ez (cadu c a ri u s) epileptiko a deitu baike ni on. Ezin dut sinet si
Jaungoiko ar e n bila dabile n a r e n aurk a dago e ni k Jaungoiko a; et a hau es at e huts a bek at u bad a,
aldeko izan e n du; et a Jaungoiko a lagu n due n a zoriont s u a da. Zoriont s u, beraz, bila dabilen a , bain a
bila dabile n a k ez dauk a bilatz e n ari den a et a zoriont s u izango da nahi due n a ez dauk a n a , atzo
abs ur d u a iruditz e n zitzaigu n a , alegi a. Eta horre g a tik ust e gen u e n akad e m i k o e n lauso guzti ak
des e gi n d a zeud el a . Hart az, Lizentzio gar ail e izango da gure art e a n , et a sen d a gil e zuhurr a del arik,
kargu hart uk o dit es a n e z nire osa s u n a r e n aurka jan nitu e n gozoki haiek niga n dik zigor horiek
esk at z e n dituzt el a.
Amak ere barre egin zien hitz hau ei. Trigeziok zeh az t u zue n:
– Nekez onar nez ak e Jaungoiko a k aldeko ez due n a aurk a izat e a , et a sus m o a dut bien
tart ekor e n bat beh a r duel a.
– Eta tart eko gizaki hon e k –gald et u nion–, alegi a, Jaungoiko a ez alde, ez aurka due n gizakiak,
nolab ait Jaungoiko a bad a u k al a onartz e n al duzu?
Zalantz a k or ger at u zen, bain a am a k eran t z u n:
– Jaungoikoa edukitzea eta Jaungoikorik gabe ez egot e a ez da gauza bera.
– Eta zer da hob e: Jaungoiko a eduki ala Jaungoikorik gab e ez ego n?
– Nik hon el a ikust e n dut auzia –eran tz u n am a k–: zuze n bizi den a k Jaungoiko a du lagun; oker
bizi den a k ere Jaungoiko a dauk a, bain a aurka. Oraindik ere aurkitu ez bain a har e n bila dabilen a k
ez dauk a Jaungoiko a ez aldeko, ez aurka, bain a Jaungoikorik gab e ez dago.
– Zuek ere hala ust e duzu e? –gald e gi n nien–.

38. Baietz era nt z u n zidat e n.
– Esad a z u e orain: ez al duzu e ust e Jaungoiko a k ondo begira tz e n diola aldeko due n a ri?
Baietz era nt z u n zute n.
– Bila dabilkion ar e n aldeko ez al da?
– Bai bad a ! –den ak ados–.
– Beraz, Jaungoiko a r e n bila dabilen a k Jaungoiko a du lagu n, et a Jaungoiko a lagu n due n a
zoriont s u da. Hortaz, bila dabilen a ere zoriont s u da; et a bila dabile n a k ez dauk a nahi due n a .
Ondorioz, zoriont s u izango da nahi due n a ez dauk a n a .
– Inolaz ere ez zait zoriont s u iruditz e n nahi due n a ez dauk a n a –esa n zuen am a k–.
Ordu a n nik:
– Beraz, Jaungoiko a lagun due n oro ez da zoriont s u.
– Arrazoi m e n a k horra bag a r a m a t z a , ezin nik kontrak orik es a n –erant z u n zuen berak–.
– Honel a izan dait ek e sailkap e n a –esa n nue n–, alegi a, Jaungoiko a aurkitu et a aldeko due n a
zoriont s u izango da; hare n bila dabilen a k aldeko izango du Jaungoiko a bain a ez da oraindik
zoriont s u; et a ber e bizioz et a beka t u z Jaungoiko a g a n d i k urrun bizi den a k, zoriont s u ez izat e a z
gain, ez dauk a Jaungoiko a aldeko.
Ontzat hart u zut e n den e k.
– Ongi –esa n nien–, bain a aurrez onart u dugu n zerb ait e k hunkituko ez ote zaitu e n beldur naiz
oraindik: zoriont s u ez den a doh ak a b e a dela, alegi a; hon e n ondorioz, Jaungoiko a lagun due n a
doh a k a b e a da, Jaungoiko ar e n bila dabilen a zoriont s u ez dela es a n baitu gu . Edot a agia n, Tuliok
dioen e z , lur sail ugari e n jabe ei ab er a t s a k deituko ote diegu et a pobr e t z a t hart u bert u t e oroz
jantzit a bizi diren a k? Baina begir a nola, beh a r t s u oro erruk arri dela egia den mod u a n , orob a t egia
den erruk arri oro ere beh a r t s u dela. Beraz, zoritx arr a et a pobr ezi a gauz a bat bera dira. Lehen dik
ere frogat u a dut nik hau. Baina gai a berriro azt ert z e a k urruti e gi era m a n g o gintuzk e gaur.
Horre g a tik esk at z e n dizuet mole sti arik gab e bihar ere ma h ai hon e t a r a etor zait ezt el a.
Den ek onart u zute n nire propo s a m e n a et a jaiki egin gine n.
IV. Kapitulu a
Hirugarren egu n e k o ezta b ai d a. – Bezp era n propo s at u t a k o auzia berriro. – Beharts u oro errukarri
da. – Jakintsu a ez da beh art s u. – Arimare n pobre zia. – Arimare n oparota s u n a . – Nor den zoriont s u.
Gure gaurko ezt a b ai d a r e n hasi er a n esa n dugu n e z , miseri a et a pobr ezi a gauz a bat et a ber a
dela aurkituko bag e n u , pobr e ez den a zoriont s u del a aitort uko gen uk e; et a hala aurkitu dugu.
Beraz, zoriont s u izat e a pobr ezi arik eza best e rik ez da, hots, jakint su izat e a. Baina jakituria
zer den gald e t z e n badid az u e –eta gai hau azt ertz e n et a sako nt z e n dihard u arraz oi m e n a k ahal
due n neurri a n– gog a m e n a r e n neurrit a s u n a best e rik ez del a esa n g o dizuet, hots, orekar e n
eusk a rri a, gehi e gi barr ei at u ez dadi n et a osot a s u n a k esk at z e n due n a baino are a g o murrizt u ere ez
dadin. Gehie gi barrei a t z e n da lizunkeri az, han di n a hi a z , harrok e ri az et a mot a hon e t a k o grina
txarrez; hau e n bitart ez bilatz e n baitituzt e gizaki neurrig a b e et a erruk arri ek eur e n t z a t goz a m e n a k
et a bot er e a k. Murriztu, berriz, zikoizkeriaz, beldurr az , trist ezi az, diru minez et a horrel ak o e z ; hau e n
bitart ez jasat e n et a aitortz e n dituzt e gizakiek eur e n miseri ak.
Baina arim ak jakituria aurkitu et a hart az goz atz e n hast e n den e a n et a, haur hon e n hitzak
era biliz, hari biziki atxikitze n zaion e a n et a gauz a hut s al ei kasurik egin gab e , itxurak eri a gez urti ei

39. erre p a r a t u gab e, hau e n mait a s u n a k Jaungoiko a g a n d i k urrun d u et a doilorkeri a sako n e a n
mur giltz e n baitu, ordu a n ez dio beldurrik ez neurriga b e k e ri a ri, ez pobr ezi ari, ez zoritxarr a ri.
Zoriont s u den orok dauk a ber e neurrit a s u n a edo jakituria.
Zeri deituko diogu, bad a, jakinduri a Jaungoiko ar e n Jakinduri ari izan ezik? Jaungoiko a k
irakat sit a dakigu Jaungoiko Sem e a Jaungoiko ar e n Jakinduri a del a; et a egi az Jaungoiko da
Jaungoiko ar e n Sem e a . Beraz, zoriont s u den orok Jaungoiko a dauk a; hon e t a n ados gat oz den ok
gon bit hon e t a n bildu gine n e t ik. Zer da, bain a, Jaungoiko a r e n Jakinduri a, Egia ez bad a? Berak
es a n a bait a: «Ni naiz Egia». Egiak, orde a, Egia izat eko, Neurri gore n bat e n bidez beh a r du izan;
han dik dator et a hara itzultz e n da bet e gi n ondor e n . Eta Neurri gore n a ri ezin zaio gain e tik best e
neurririk ez arri. Gore nt a s u n a ber e n e tik dat orkio Neurri horri, ez kanpo tik. Hala ere, beh a r du
horrek ere egi azko a izan. Izan ere, Egiar e n jatorria Neurrian dago e n bez al a, Neurria Egian em a t e n
da aditz er a. Ez da inoiz izan Neurririk gab e k o Egiarik, ez et a Egiarik gab e k o Neurririk. Zein da
Jaungoiko Sem e a ? Egia, es a n ohi da. Nork, orde a, ez du Aitarik, Neurri gore n a k izan ezik? Beraz,
Egiare n bidez Neurri gore n e r a irist en den a zoriont s u da. Hau da Jaungoiko a gog a m e n e a n
edukitz e a , haux e da Jaungoiko az goz at z e a . Gainont z e k o guzti ak Jaungoiko ar e n esku e t a n ego n
dait ezk e, bain a ez dauk a t e Jaungoiko a..
Jaungoiko a gogor a t z e r a , bilatz er a et a ep elk eri arik gab e desirat z e r a gara m a t z a n barn e deia
Egiare n iturri bere tik dat orkigu. Eguzki ezkut u hark argit a s u n hau hed a t z e n du gure bait a n.
Berag a n d i k dator gure aho ak mintzo lezak e e n egi a oro, bait a gur e begi e n ahul ezi a g a tik edot a bat-
bat e a n zab altz e a g a t i k, aus ar ti begir at z e a n et a ber e osot a s u n e a n bes a rk a t u nahi a n aztor a t z e n
gar e n e a n ere; ordu a n ere argi ger a t z e n da Bera Jaungoiko perfekt u a dela inolako urritze et a
deg e n e r a z i orik gab e ber e izat e a n . Dena dago osorik et a bet e gi n a Jaungoiko txit ah al g uz tid u n
har e n g a n . Hala et a guztiz, berar e n bila gabiltz al a et a oraino bere iturri oparotik as et u gab e
gau d el a rik, ezin es a n g o dugu gur e Neurrira iritsi gar e nik; et a Jaungoiko a lagun izan arre n, ez gar a
jakints u, ez zoriont s u. Hura bait a arim e n ase bet e a ; haux e bizitza zoriont s u a , hots, zintzoki et a
ezin hob eki jakite a nork gidat z e n gait u e n egi ar a n t z, zein egi az goz atz e n duzu n et a zein loturak
lotzen zaitu e n Neurri gore n e r a . Hiru hau e n argit a n Jaungoiko bak arr ar e n et a subst a n t zi a
bak arr ar e n ulertz er a iristen gar a, sinesk e ri a hut s al ak alde bat e r a utzit a.
Hem e n am a k bere sako n e a n itsat sit a zeuzka n hitzak gogor a ekarri zitue n, et a bere fed e a k
biziki era gi n d a , poz ez bet erik, gure apaiz ar e n bert so a k es a n zitue n: «Entz u n, Hirut a s u n Sant u a ,
gur e otoitz ak ». Eta ondor e n:
– Haux e da, zalantz a rik gab e, bizitza zoriont s u a , bizitza perfekt u a bait a, et a last er horra
gidat u a k izan gait ezk e el a ust e dugu, fede zindoz, itxaro p e n pozg arriz et a karit at e suts uz.
– Tira, bad a ! –esa n nue n–. Neurrit a s u n horrek berak eska t z e n baitu egu n batz u e t a k o tart e a
hartz e a gure gon bit e a ri et e n a em a n e z , indar guztiez esk err a k da m ai zkiot Jaungoiko gore n et a
egi azko Aitari, arim e n Jaun ask at z ail e a ri; bait a zuei ere, lagun a r t e k o giroa n gon bid a t u a k izanik
opariz bet e nauz u el a k o. Hain bikain hornit u dituz u e nire hitzaldi ak, ezin ukat uk o dud al a
gon bid a t u ei esk er ase b e t e naizel a.
Den ak geu n d e n pozik Jaungoiko a gore s t e n ; Trigeziok esa n zuen:
– Ai hon el ak o gonbit e a k egu n e r o luzat uk o baz e nizkigu!
– Eta zuek –erant z u n nue n– mod e r a zi o a beh a r duzu e egu n e r o zaind u et a non a hi mait a t u ,
ben e t a n Jaungoiko a g a n a itzuli nahi bad uz u e .
Eta hau esa n d a , ezt a b ai d a am ai t u et a erretir at u egin gine n.

40. ORDENA
De ordine
LEHEN LIBURUA
LEHEN MINTZALDIA
I. Kapitulu a
Jaungoikoar e n Probide n t zi a k oro zuz e n t z e n du
Gizakiontz a t oso zaila da et a guztiz bitxia, Zeno bi o, mun d u hau zuze nt z e n et a eratz e n dut e n
gauz e n orde n a eza g u t z e a et a azaltz e a , ban a k a zein oro har. Gainer a, ahal izand a ere, ez gen uk e
aise aurkituko gauz a hain ilun et a jankoti ar hau e t a r a k o entz ul e egoki a, bizitzar e n mer ezi m e n d u z
edot a erudiziozko jardu n e z horret a r a k o prest legok e e n a .
Hal a er e , jein u ri k bik ai n e n e k ez du t e be s t e r i k na hi et a , bur u a er n e , bizitz a k o gor a b e h e r a
et a ek ai t z e i be gi r a da u d e n e k er e ez dut e b e s t e r i k de u s ika si et a jakin na hi; ha u x e b e s t e r i k,
al e gi a , nol a litek e e n , Jaun g o i k o a giz a ar a z o e z ar d u r a t z e n b a d a , no n a h i hai n b e s t e gai z t a k e r i a
za b a l t z e a ; giz a di a r e n ar d u r a Jaun g o i k o a ri e g o t zi ez ezik e skl a b o e n esk u e t a n d a g o e n i k er e ez
ge n u k e on a r t u k o , horr e t a r a k o a h a l bi d e e m a n g o ba g e n i e . Hori del a et a , ar a z o ha u e t a z
ar d u r a t z e n dir e n a k , ia b e s t e err e m e d i o ri k ga b e , sin e t s i b e h a r r e a n a ur ki t z e n dir a jaink oz k o
Probi d e n t z i a ez d el a be h e m ail a k o azk e n ga u z a xe h e h a u e t a r a jaist e n , ed o be s t e l a , gai t z
guz ti a k Jaun g o i k o a k h al a n a hi t a ge r t a t z e n dir el a .
Biak ere irten bi d e gaizto a k, bain a batik bat bigarr e n a . Zere n, Jaungoiko ar e n eskutik at ez er
gert a t z e n dela sines t e a zinez arrunk eri a et a arim ar e n t z a t guztiz arriskut s u a izand a , gizakion
art e a n ez dugu inor gaitz e s t e n zerb ait er a k o gauz a ez izat e a g a t ik; bain a zab ark e ri a g a t ik norb ait
laidotz e a baino askoz irainga rri a g o izat e n da gaizt ak e ri a edo krud elk eri a g a t iko gaitz e s p e n a .
Horrel a, arraz oi m e n a k , ongin a hi ak era gi n d a , nolab ai t bortx a t u a ikust e n du ber e buru a zera
baiezt a t z e r a , alegi a, lurreko gauz a hau e k ez dau d el a jainkozko Probid e n-
tziare n esku, edot a axola g a b e et a zab ark e ri az gob er n a t z e n dituel a; horrel a, arina et a aise
bark at z e k o a litzat ek e Jaungoiko a r e kiko edoz ei n kexu.
Baina nor da hain adi m e n itsuko, jainkozko ah al m e n et a gob er n u bi d e a ri ez ezartz ek o
gorp ut z e n mu gi m e n d u e n orde n a m e n d u arrazion al osoa, giza nahi m e n a r e n ah al m e n e t i k et a
esku e r a tik hain urrun? Harik et a ez bad u g u me n t u r a z k o t z a t hartz e n ani m ali a ñimiño e n gorpu t z
at al e n egitur a sotil et a mires g a r ri a, zoriari eran s t e n ez zaion a arraz oiz ez bain a best e nolab ai t
azaltz erik bal e go bez al a, edot a giza irizpide hut s al ari kasu egit e a g a t i k Jaungoiko a r e n m ai e s t a t e
izugarri ar e n ardur a p e t i k at er a t z e n aus a r t u k o bagi n a unib ert s o osoa n mirest e n den orde n a
zorag a r ri a, gizakiar e n inongo part e- hartz erik gab e .
Baina hon e x e k berak ere arazo gehi a g o sort ar a z t e n dizkigu, alegi a, intsekt u a r e n gorp ut z
at al ak orde n a et a antol a m e n d u hain mires g a r riz ber eizit a dago e n aldi ber e a n giza bizitza
hainb e s t e gora b e h e r a et a nah a s m e n d u art e a n ibiltze a.

41. Baina hal ako mold ez, ikusker a murritz a litzat ek e , mos aiko bat e n lauz a bak ar bat er a
ikusp e gi a mu g a t u et a artist a zent s ur a t z e a , art el a n horre n orde n a m e n d u et a erak e t a r a k o ezga u z a
bailitza n; aurp e gi bikain a osatz e n dut e n ap ai n g a r ri ak oro har erre p a r a t u ezinik, mos aiko a r e n
zatikien erak e t a n orde n a rik ez dago el a es at e r a aus ar t z e n dira. Gauz a ber a gert a t z e n zaie gizaki
gutxi ikasi ei; eure n adim e n ergel e z ezin dut e unibert s ok o gauz e n har m o ni a et a doita s u n a
begi p e a n hart u et a ulert u, et a eur e n pent s a e r a gainditz e n due n zerb ait ek trab a egit e n badi e,
gauz e n barn e des or e k a ri et a defor m a zi o a ri egozt e n diot e erru a.
Erraku nt z a hon e n kaus a nagu si a da gizakiak ez duel a bere buru a eza g u t z e n . Nork bere
buru a eza g u t z e k o senti m e n e n bizitzatik alde egit eko ohitur a landu beh a r dugu et a geur e bait a n
bildu et a norb er e buru a r e kiko harre m a n e t a n bizi. Hau lortzeko, egu n e r o k o bizitzar e n iritziak
era gi n d a k o zauriak bak ar d a d e a n kaut eriz at u beh a r ditugu edot a art e liberal et a k o me diku n t z a z
sen d a t u .
IV. Kapitulu a
Arrazoirik gab e ez da deu s gertat z e n
Galde egid az u, arre n, zeur e hitzez et a neur e e z az aldu ah al izan dez a d a n mist erio hau.
– Erantz ui d az u lehe nik honi: zerg a tik ust e duzu ur hori ez dabilel a kasu alit at e z , orde n a z
baizik? Urak zurezko ubid e e t a n ibiltze a et a geuk era biltz eko era m a t e a orde n a m e n d u a izan
dait ek e . Arrazoi m e n e z hornit ut a k o gizakie n eraikun t z a bait a, et a ibilera horret a z baliatz e n gar a ur
hori ed at e k o et a garbike t a r a k o. Uren ibilbide a leku et a r a egokit u beh a rr a zego e n . Baina host o a k,
gur e ust ez, era hain mires g a r ri a n erortz e a , nolat a n lot dez ak e g u orde n a r e ki n? Ez ote da
kasu alit a t e z gert a t u?
– Baina –erant z u n zuen ber ak– kaus a rik gab e deu s gert a ezin del a argi daku s a n a ri, gogor a
etorri al dakiok e host o a k jaust ek o best e mod urik? Zer? Deskrib a t u beh a rk o ote dizut zuhaitz e n et a
ad arr e n kokalek u a et a nat ur a k host o ei ezarri dien pisu a? Ez gar a hasiko orain zeh az t e n hosto a k
heg a n dar a m a t z a n aire ar e n mu gikort a s u n a edot a beh e r a n z k o a n dak art e n leunt a s u n a ; ez et a,
egur a t s a k, pisu ak, form a k et a best e hainb a t kaus a ezez a g u n e k era gi n d a k o jausk er a ezb er di n a k.
Gure senti m e n a k ez dira hon ai no irist en, holako a k ezkut a t u egit e n zaizkigu era b a t . Baina gure
begi e n bist a n argi agertz e n da (et a hau aski dugu auzi hon e t a n ) deu s ez del a arraz oirik gab e
gert a t z e n . Jakingur a lotsa g a b e a k are a g o gald e t u z jarrai dez ak e , zerga tik jarri diren han arbol ak?
Eta nik era nt z u n g o diot lurrar e n em a n k o rt a s u n a k gidat u dituel a gizaki ak.
– Eta zuhaitz ak fruiturik em a n ez et a kasu alit at e z bert a n sort u a k badira?
– Horri era nt z u n g o diot gu ikusle esk a s a k gar el a et a ezin dugul a inola ere izadia zent s u r a t u
haiek han jartz e a g a t ik. Zer gehi a g o ? Natur ak arraz oirik gab e zerb ait egit e n duel a eraku s t e n ez
badid az u e , sinet s dez a g u n oro jarraiki zaiola kaus alit a t e a r e n nolab ai t e k o orde n a m e n d u a ri .
V. Kapitulu a
Orden a z zuz e n t z e n du dena Jaungoiko a k
Nik eran t z u n: jakingur a lotsa g a b e t z a t hartz e n ban a u z u ere (et a hal akox e a izango naiz,
Piram o et a Tisber e kin solas a et e n dizud al ak o), zenb ai t gald er a egit e n jarraituko dut. Hain

42. orde n a t u a ikust e n duzu n izadi hon e k –best e hainb a t alde bat er a utzita– zert ar a k o sortu ditu
fruiturik gab e k o zuh aitz ak?
Erantz u n bila ari zela, Trigeziok esa n zuen:
– Zuhaitz e n era bilga rrit a s u n a fruitue t a n bak arrik esk aint z e n zaio gizakiari, ala? Ez al dut e
prob e t x uz k o best e rik deu s? Gerizp e a , zura et a azke n fine a n hosto a k berak ere?
– Ez, arre n, horrel a eran t z u n ! –esa n zion Lizentziok–. Zen-
ba ezi n ak dira, izan ere, gizakiont z a t prob e t x u rik gab e k o gauz ak edot a prob e t x u eska s e k o a k edo
era bilp e n ezez a g u n e k o a k , gizakiok defe n di t u ezin ditzak e g u n a k . Hobe, ber ak erak u s t e n badi gu
kaus a rik gab e nola gert a dait ek e e n ezer.
– Gero ukituko dugu punt u hori, laburki bad a ere –esa n nion–. Ez dauk a t nik zert a n irakasl e
izan; zuk, ta m ai n a horret a k o segu rt a s u n a eraku t si duzun horrek, ez baitid az u oraindik deus
irakat si, et a he m e n dihard u t jakin nahi a n, best e gab e , gau et a egu n.
Pozez jauzika ohe a n jarrait u zuen Lizentziok:
– Nork ukat uk o du, Jaungoiko han di hori, guzti a orde n a z antol at z e n duzul a? Nola elkarri
lotzen diren gauz a guzti ak unibert s o a n ! Nolako segid a finkoez abi atz e n diren eur e n hel m u g e t a r a !
Zenb a t gert a e r a ezb er di n jazo diren guk elkarrizket a hau hasi orduko! Zen b a t gauz a egit e n diren
guk Zu aurki zaitz a g u n ! Orain gert a t z e n ari zaigu n haux e bera u , alegi a, gu ern e et a zu urar e n
hots ari adi, non dik ote datorr e n jakin nahi et a hain gauz a arru nt a aurkitu ezine a n , hau guztia ez al
dator gauz e n orde n a tik? Sagu t x o bat ere agert u zen ni kanpor a irten nen di n. Azkenik, zure
hitzaldi ak, agia n zeuk nahi gab e (idei ak burur a t z e a ez bait a go inoren me n d e ), nik ez dakit nola
ingur a t z e n nau e n , em a n beh a rr e k o eran t z u n a iradokitz e n didal arik.
Eta nik gald e t z e n dizut: guk he m e n dara bilgu n ezt a b ai d a hau, zure as m o ei jarraiki, idazt e n
bad uz u et a inoiz gizaki en entz ut e r a helduko balitz, ez al zaie irudituko azti bat e n era nt z u n a
m er e ziko luke e nik edot a kalde a r bat e n a , zeinak egi azt a t u aurr etik berak aurreiku sit a k o a bez al a
em a n g o zuke e n ? Eta eran t z u n g o balu hain jainkozkotz a t hart uk o litzat ek e eran t z u n a , guztion
laudorio ak hain mer ezi ak izango lituzke, inor ez zela aus a rt u k o gald e t z e r a zerg a tik host o a
arbol atik jausi zen edot a sagu t x o ibiltariak nolat a n as ald a t u zue n ohe a n etz a n d a zego e n gizon a.
Zere n, etorkizun a r e n iragar p e n hau e k ber e kax a egin zitue n noizb ait eure t a riko bat ek, ala
konts ult a egile ak esk at u t a ? Eta liburu garr a n t zit s u bat argit ar a t z e k o dago el a as m a t u , et a
gert akiz u n hori ezinb e s t e k o a zela ikusiko balu, best el a igarr ezi n a bailitzat e k e , ordu a n, bai host o a k
jaust e a zelaia n, bai piztia ziztrin horrek etx e a n egit e n due n edoz er, oro gauz e n orde n a ri lotut a
aurkituko litzat ek e, idazti hura bez al a x e . Zere n hitz hau e ki n arraz o n a m e n d u batz uk egit e n ari
baikar a; et a aurrez gert a e r a xum e horiek gert a t u izan ez balira ez zitzaizkigu n arraz o n a m e n d u o k
burur a t u k o, et a hai et a z ez ginat e k e mintz at uk o et a ez genit uzk e kont u a n hart uk o geroko ei
azaltz eko. Beraz, ez diez a d al a, m es e d e z , inortxok gald e t u zerga tik gert a t z e n diren hau e k. Aski
bedi jakite a, deu s ez del a gert a t z e n , deu s ez sortz e n, kaus a sortz ail e et a era gile bat e k sort ar a ziz
et a era gi n d a ez bad a .
VII. Kapitulu a
Jaungoiko a k ez ditu gaitzak mait e, hau e k orden ar e n baitan egon arren
Ondorio hon e t a n Lizentziore n beldur nintz e n. Berak orde a , hitzen zailtas u n a z kexat u z,
era nt z u n egokia bilat u aurr etik nola ihard e t si ez dakie n a r e n antz er a, tent uz jarrait u zuen esa t e n :
– Jaungoiko a k ez ditu gaizkiak nahi, ez bait a go orde n a r e n bait a n Jaungoiko ak gaizkia
m ait at z e a . Horreg a tik m ait e du gogotik orde n a , bero n e n bidez ez dituel ako gaizkiak m ait e. Eta

43. gaizkiok nolat a n ez dira, bad a , orde n a r e n bait a n egon g o Jaungoiko a k nahi ez ditue n e a n ?
Jaungoiko ak mait e ez izat e a bera ere gaizkiar e n orde n a barru a n dago. Jaungoiko a k ongi a
m ait at z e a et a gaizkia ez m ait at z e a gauz e n orde n a kask arr a dela deritzoz u? Hart az gaizkiak ez
dau d e orde n a z kanp o Jaungoiko ak m ait e ez ditu el ak o et a, aitzitik, orde n a bera mait e du. Berak
ongiak mait e et a gaizkiak gorrot o nahi ditu et a hau gore n e k o orde n a da et a antol a m e n d u
jainkozko a. Osag ai ezb er di n e n bidez gauz a guztie n akordio a zaintz e n dut e n orde n a et a
antol a m e n d u a , gaizkiak ere nolab ait beh a rr e z k o izat er a bultz at uz . Horrel a, antit e si e kin gert a t z e n
den mod u a n , orat ori a n hain gust uk o ditugu n kontr ako e n konbin ak e t a z mun d u k o gauz a guzti en
ed ert a s u n a egit e n da.
Isilune labur bat e n ondor e n , bere ohe ingurutik bat- bat e a n jaikiz, Trigeziok esa t e n zion:
– Esad a z u, arre n, Jaungoiko a justu a den e n t z .
Best e a , orde a , isilik. Gero aitort u zigun e z , lagu n et a ikaskid e a r e n bat- bat ek o hitzaldi bero,
inspirat u a mirest e n zue n et a aldi bere a n ikara zion. Hura isilik ikust e a n , Lizentziok jarrait u zuen:
– Izan ere, Jaungoiko a justu a ez dela era nt z u t e n badid az u, zeuk jakingo duzu zert a n
zabiltz a n, ares ti a n nire erlijioga b e zi a aurp e gir a t z e n baitz e ni d a n . Eta hart u dugu n doktrin ar e n
ara b e r a et a orde n a r e n pre mi a sentitz e n dugul arik, Jaungoiko a justu a baldin bad a , hala izan e n da,
zalant z a rik gab e , bakoitz ari dagokio n a ban a t z e n diolako. Eta zer nolako ban a k u n t z a egon liteke
ber eizke t a rik gab e ? Eta zer nolako bereizke t a , den a k onak badir a? Eta zer egon liteke orde n a z
kanp o, Jaungoiko a r e n justiziak m er e zi m e n d u e n arab e r a trat a t z e n badit u zintzoak et a gaizto a k?
Denok aitortz e n dugu Jaungoiko a justu a del a. Oro dago, ber az, orde n a r e n bait a n.
Hitzaldi a am ait u et a ohetik jaiki zen. Inork era nt z u t e n ez ziola et a, ahot s leun a g o z es a n
zidan:
– Zuk ere, esa n d a k o a k esa t e r a bultz at u nauz u n horrek, ez al didaz u hitzik esa n beh a r?
II. LIBURUA
V. Kapitulu a
Gauzak orden arik gab e araut z e n direla sines t e n dut e n e n errorea nola sen d a t u
Araz o h a u e k et a giz a bizitz a n su e r t a t z e n dir e n b e s t e hai n b a t e k sa rri er a m a t e n dit uz t e
giz a ki a k fed e g a b e k i sin e s t e r a Pro-
bid e n t z i a r e n ord e n a k ez gai t u e l a go b e r n a t z e n ; b e s t e ba t z u e k , ord e a , Jainkoz al e zint z o a k et a
a di m e n bik ai n e z hor ni t u a k , ezi n sin e t si dut e Jaun g oi k o gor e n a k a b a n d o n a t u gai t z a k e e n i k ,
b ai n a hai n b a t ga u z e n na h a s m e n lan b r o t s u a n gal d u ri k ez dut e inol a k o ord e n a r i k ikust e n et a
ka u s a r i k ezk u t u e n a k au rki t u na hi a n , olerkit a n dei t o r a t z e n dit uz t e eu r e n err or e a k . Ha u e k ez
diot e er a n t z u n e g o ki rik a ur ki t u k o , ez et a gal d e r a sin pl e ho ni er e : itali ar r e k zer g a t i k esk a t z e n
dit uz t e be t i ne g u e p e l a k , gur e Get uli a err u k a r ri a b e ti e g a r ri bizi de n bit a r t e a n ? Nork er a n t z u n
di ez ai o k e ho ni? Edot a gur e art e a n nork a g e r t u k o du aip a t u b er ri du g u n ord e n a r i bur u z k o
su s m o r i k tipi e n a er e ?
Nik, ord e a , ika sl e e i zer b a i t e t a n oh a r t a r a z i ah a l b a di e t , ar gi ikust e n et a se n t i t z e n dut art e
guz ti a k lan d u be h a r dit uz t e l a ; ar a z o ha u e k ar gi ul er t z e k o b e s t e bid e ri k ez d a g o . Bain a
alfe rk e ri a k ed o b e s t e l a k o ne g o z i o e n ar d u r a k ed o ikas t e k o gai t a s u n i k ez a k tra b a e gi t e n ba di e ,
b a b e s dai t e z e l a fed e a n et a be r t a n err o t u , et a jaink oz k o mi st e ri o e i at xikit a Ber a g a n sin e s t e n
du e n inor gal t z e n uzt e n ez du e n Hark sal b a t u k o dit u gai t z ikar a g a r r i et a ilun h a u e t a t i k .

44. Ingur a t z e n gai t u e n ilunt a s u n e t i k irt e t e k o bid e bikoit z a da u k a g u a ur r e a n : arr a z o i m e n a
al a a gi n pi d e a . Filosofi a k arr a z oi a es k ai n t z e n du, bai n a sal b a t u , os o gut xi s al b a t z e n dit u,
mi st e ri o hori e k m e s p r e t x a t z e r a ez b ai n a ul er g a r ri dir e n ne u r ri a n ul er t z e r a be h a r t z e n bai ti t u .
Egi az k o et a , nol a b a i t e s a n , filosofi a jat or et a e gi a z k o a k hel b u r u ba t b ai n o ez du, al e gi a , ga u z a
guz ti e n jat orririk ga b e k o jat or ri a irak a s t e a , et a b er t a n da t z a n jakin d u ri a r e n h a n d i t a s u n a , et a
b er t a t i k, be r a k d e u s gal d u ga b e , gur e s al b a m e n e r a k o et or ri zaizki g u n on d a s u n guz ti a k .
Jaun g o i k o b ak a r , a h a l g u z t i d u n h a u , hiru t a n a h a l t s u a de n a , Aita, Se m e a et a Espirit u Sa n t u a ,
ez a g u t z e r a e m a t e n digu t e mi st e ri o sak r a t u e k ; et a hori e n hirur e n sin e s t e zint z o et a
h a u s t e z i n a k s al b a t z e n dit u he rri a k , b a t z u e n na h a s m e n a et a be s t e e n irai n a sai h e s t u z . Et a
Jaun g o i k o a k gur e gor p u t z a h ar t u z et a gur e art e a n bizi iza n e z ga u z a t u t a k o h ar a gi z t a t z e
mi st e ri o a r e n h a n d i t a s u n pa r e g a b e a k , ar b ui a g a r r i diru di e n arr e n , ezi n ho b e t o er a k u s t e n digu
Har e n on gi n a h i a et a giz a ki a di m e n t s u e n h ar r o k e ri a r e n t z a t ul ert e z i n bih u r t z e n d a.
VII. Kapitulu a
Gaitza sortu aurretik orde n a nolakoa zen
Amare n et a Lizentziore n bai m e n a r e ki n hitza hart u nue n:
– Zer diozu, Lizentzio? Non dago hain sutsuki defe n d a t z e n zenu e n hura, alegi a, orde n a z
kanp o deu s ez del a gert a t z e n ? Gaitz ar e n sort ar a z t e a ez zen Jaungoiko a r e n orde n a p e a n gert a t u;
sortz e a n , gaitz a Jaungoiko ar e n orde n a p e a n jarri zen.
Eta berak, mires m e n e z et a best al d e des e r o s o esku e t a tik auzi hain nobl e a k ihes egit e n
ziolako, esa n zue n:
– Aho bet e z bai ezt a t z e n dut, gaitz ar e ki n bat er a hasi zela orde n a .
– Beraz –esa n nue n– gaitz a orde n a r e n ondor e n etorri baz e n , gaitz ar e n jatorria ez da orde n a .
Baina Jaungoiko a g a n beti izan da orde n a ; ber az, edo deus e z a , gaitz a deritzog u n a , betiko a da,
edot a inoiz hasi baz e n , orde n a ongi a den e z edo ongitik datorr e n e z , deu s ez da izan, ez et a izango
ere sekul a n, orde n a rik gab e. Arrazoi egokia g orik esk aini baz ait ah az t e a r e n pod e rioz joan zait; et a
hori orde n a z gert a t u zait, bizitzar e n mer ezi m e n d u z , tenor ez et a orde n a z .
– Ez dakit nolat a n itzuri zaida n orain gaitz e s t e n dud a n esak u n e a –jarraitu zue n ber ak–, ez
bainu e n es a n beh a r gaitz ar e n ondor e n hasi zela orde n a ; sinet si beh a r bait a Trigeziok aipat u t a k o
justizia bez al a, beti izan del a Jaungoiko a g a n orde n a , bero n e n ezar p e n a gaitz ak sort u art e hasi ez
baz e n ere.
– Berriro tronp a t u zara –erant z u n nion–. Nahi ez duzun a k beti dirau am ai g a b e ; orde n a
Jaungoiko a g a n ego n a g a t i k edot a gaitz ar e ki n izat e n hasi a g a t ik, gaitz hura orde n a z kanp o sortu a
izan da. Eta hau onartz e n bad uz u, orob a t aitort u beh a r duzu orde n a r e n kontra zerb ait gert a
dait ek e el a ; et a hon ek ahul du et a hond a t u egit e n du zure auzia; onartz e n ez bad uz u, badiru di
gaitz a Jaungoiko ar e n orde n a tik datorr el a, beraz, gaitz e n egile aitortz e n duzu Jaungoiko a, et a hori
baino sakrilegio gog aik arri a g orik ez dago.
Behin et a berriro erre pik a t u beh a r izan zuen hau ulertz e n ez zuel ako edo ez ulert u a egit e n
zuel ako, et a gehi a g o zer es a nik ez zue n e z , isildu egin zen.
Amak hitz egin zuen ordu a n :
– Nire ust ez, Jaungoiko ar e n orde n a t ik kanpo zerb ait egin dait ek e; sortu den gaitz a ber a ere
ez baitu, inondik ere, Jaungoiko a r e n orde n a k sort ar a zi; bain a jainkozko justiziak ez dio orde n a rik
gab e izat e n utzi et a ber ari dagokio n orde n a ri lotut a utzi du.
Den ak hain suts uki et a arret a z Jaungoiko bila saiatz e n ikust e n nitu e n, bain a Hare n Maiest a t e
Handi a ulertz er a irist eko orde n a r e n kontz e p t u argirik gab e.

45. – Arren eska tz e n dizuet –esa n nien–, orde n a biziki m ait e bad uz u e , et a hal a ikust e n zaituzt e t ,
ez gait ez e n aldre b e s a k et a desor d e n a t u a k bihurt u. Zere n, ezkut uko arraz oi bat ek froga t u nahi
badigu ere ez dela deus jainkozko orde n a z kanp o gert a t z e n , hal a et a guztiz, eskol ako m ais u a
ikusiko bag e n u , letrak oraindik ikasi ez ditue n haurr ari silab a k irakat si nahi a n, barr e g a r ri et a
ergel a ez ezik, ero gaiztotz a t hart uko gen uk e, iraka st e k o orde n a kont u a n hartz e n ez duel ak o. Eta
horrel ak o a k, ezb airik gab e , edoz e n b a t egit e n dituzt e ezjakin ek, jakints u e n burla et a has err e r a k o,
et a ero ek ergel e n eska n d a l u r a k o; et a okertz a t hartz e n ditugu n hau e k guztiak jainkozko orde n a z
kanp o ez izat e a k arim a jainkoz al e et a berek oi ei diziplina gore n a esk aint z e n die, jend e
arrun t a r e n g a n d i k oso urruti et a ziurt a s u n e z hornitu a, m at e m a t i k a r e n egi ak baino are a g o .
VIII. Kapitulu a
Gazt e ei, lehe ni k, bizitzare n agindu a k irakast e n zaizki e eta ondore n, erudizioare n orde n a
Diziplina hau Jaungoiko ar e n lege a ber a da, Hari beti finko et a irmoki lotut a, jakints u e n
arim e t a n irarrit a dago e n a ; halako mold ez non, zenb a t et a zorrotz a g o azt ert u, are bizikiago ikasi
et a m aila altua g o a n bizitze n as m a t u k o dut e. Eta diziplina hori eza g u t u nahi dut e n ei orde n a
bikoitza agintz e n zaie, bat e tik bizitzari buruzko a et a best e tik erudizioa.
Jakinduri az ardur a t u t a bizi diren gazt e e k uko egin beh a rko diot e goz a m e n sex u al orori, tripa-
fest ei, gorp ut z a gehi e gi zaintz e et a apai ntz e a ri, jolas er a k o zalet a s u n huts al ari, loare n ast u n a ri et a
alferk eri ari, erronk a ri, esa m e s e i , bekaizk eri ari, ohore et a agint e irrikari, laudorio gos e
gehi e gizko a ri. Diruz al et a s u n a eure n esp e r a n t z a guzti en hond a m e n ziurra dela jakin bez a t e . Ez
bitez ahul e gi port at u, ez et a aus a r t e gi. Etxeko e n akat s e ki n ez has e rr e t u , ez et a deu s gert a t u ez
balitz bez al a ger at u. Inor ez gorrot o izan. Bizioen aurka ern e jokat u. Mend ek u a n ez gehi e gi berot u,
ez et a bark at z e r a k o a n zikoitz port at u. Hober a k o ez bad a , ez inor zigort u; okerra g o r a k o den e a n , ez
am or e em a n . Etxekotz a t hart u m e n d e k o guzti ak. Zerbitz at u bez a t e , agint e a k lotsa em a n g o
bailien; agind u, berriz, zerbitz u a n ats e gi n aurkituz. Bekat u egin ar e n zuze nt z e a gaizki hartz e n
due n a ez nek ar a zi. Etsaigo a tent uz ekidin, lasait a s u n e z era m a n , ah alik last err e n am ai t u.
Gizakiekin edoz ei n trat u edo elkarrizket a n aski da esa e r a zah arr a ez ahaz t e a : norb e r a r e n t z a t nahi
ez denik ez inori egin. Errep u blika kude a t u nahi a n ez ibili, hob e t z e n saiat u. Norber e prest a k u n t z a
sen a t or e adin a baino lehe n landu, gazt a r o a n hob e.
Eta zere gi n hau e t a r a ber a n d u irist en diren e k ez bez at e pent s a berai e n t z a t ez direl a aholku
hau e k; adin eko izand a hob e t o bet ek o dituzt e. Ezein ego er a , leku nahiz den b or a n lagu n a k eduki
edot a aurkitz e n saiat u. Adeit as u n a erak ut si m er e zi due n a ri, halakorik esp er o ez bad u ere. Harro ei
kasu gutxia g o egin et a inoiz ere ez harrot u. Harm o ni a z et a egoki bizi. Jaungoiko a zerbitz at u,
ber a g a n pent s a t u , ber a bilatu, fede a n , esp er a n t z a n et a karit at e a n oinarriturik. Lasait a s u n a et a
ikast ar o segur u a desirat u ber ai e n t z a t et a ikaskid e e n t z a t ; arim a zintzo a et a bizitza bake t s u a esk at u
ber ai e n t z a t et a ah al dut e n guzti en t z a t .
XI. Kapitulu a
Arrazoi m e n a zer den, eta beron e n aztarna k gauza senti garrieta n
– Arrazional eta arrazoigarriaren artek o bereizk u n t z a
Lehe nik et a behin ikusiko dugu zein gauz e t a r a k o erabili ohi den arraz oi hitza; et a oso
inter e s g a r ri a zaigu jakint su zah arr ek gizaki a nola definitu zute n gogor a t z e a : ani m ali a arrazion al,

46. hilkorra da gizakia. Animaliar e n gen e r o a ez arri ondor e n, bereizk et a bi era nt si dizkiot e, nire ust ez,
gizakiari ohart a r a zi nahi a n non bab e s t u et a non dik ihes egin beh a r due n. Zere n, bera g a n d i k
irten d a , arim a gauz a hilkorret a n amildu zen mod u a n , era bere a n itzuli et a arraz oi ar e n intimit at e a n
bab e s t u beh a r bait a. Arrazion al hitzak bereizt e n du piztien g a n di k; et a hilkorra deitz e a g a t ik
jainkozko e n des b e r di n a da. Lehen a gab e piztia litzat ek e, et a Jaungoiko a ez izat eko bigarr e n a
ezinb e s t e k o a du. Baina gizon oso jakints u a k direlarik, zorrozki et a zolitas u n e z bereizt e n dituzt e
arrazion al a et a arraz oi g a rri a; et a kontu a n hartz eko a da gur e helburur a k o.
Arrazion al a deitu zioten arraz oi az baliatz e n den a ri edo balia dait ek e e n a ri; arraz oi g a rri,
arraz oi az egin a edo esa n a den a ri. Beraz, bainu hau ei arraz oig a rri esa n diez ai ek e g u , gure
hitzaldi ari bez al a x e ; arrazion al a k, berriz, bainu egile ari et a he m e n solas e a n dihar d u g u n oi. Horrel a,
arraz oi a arim a arrazion al e tik dator et a es at e n edo egit e n diren gauz a arrazion al e t a r a hed a t z e n da.
Arrazoi ar e n indarr a et a ahal m e n a senti m e n e i esk aini ah al izat eko bi gauz a sum a t z e n ditut:
ikust e n diren giza ekintz ak et a entz ut e n diren hitzak. Biet a n baliatz e n da adim e n a gorp ut z a r e n
bizitzar ak o ezinb e s t e k o a due n mez ul ari bikoitz az: begi ak et a belarriak. Horre n b e s t e z , elkarrekin
ado s datoz e n osa g a r riz osat u t a k o zerb ait ikust e n dugu n e a n , era arrazion al e a n agert z e n dela esa n
ohi dugu. Halab er, ongi mold a t u t a k o musik a entz ut e a n , zalant z a rik gab e es at e n dugu era
arrazion al e a n aditz e n dela. Nork ez luke, bain a, barr e egin go hon el a ko a k entz ut e a n : era
arrazion al e k o usai n a em a t e n du, edo era arrazion al e k o zapor e a dauk a, edo era arrazion al e a n da
bigu n a , non et a gizaki ek xed e zeh a t z horrekin taxut uriko gauz e z ari ez gar e n, halako usai n,
zapor e, bero... punt ur a k o prest a t u a k , alegi a. Hala, adibid e z, helbur u a kontu a n hart uz norb ait ek
es a n g o balu era arrazion al e a n usaintz e n ditu el a suge a k aien a t z e k o usain bortitz ez kezt a t u t a k o
lekuak; edot a osa gil e a k agind u t a k o ed a b e a era arrazion al e a n dela gozo ala mikatz; edot a
gaixo ar e n t z a t bainu a ep eltz er a k o a n era arrazion al e a n bero ala ep el dago el a. Baina, lorat e gi a n
sart u et a arros a esku a n duel a, inortxok ere ez dizu es a n g o : zeine n era arrazion al e a n usaintz e n
due n arros a hon e k!, nahiz et a osa gile ak agind u t a hart u usai n hori; ordu a n esa n g o gen uk e
osa gil e a k agind u t a k o a arraz oizko a del a; ezin diogu, orde a , horrel a deitu arros a r e n usai n a ri,
nat ur al a del ako. Sukald ari ak jaki bat prest a t z e n due n e a n era arrazion al e a n egin a dago el a esa n
dez ak e g u ; bain a era arrazion al e k o zapor e a duel a esa t e a ez du hizkuntz ar e n ohitur ak onartz e n ,
inolako kanpok o kaus a rik ez dago el a k o; dast a m e n a r e n aho goz a t z e pres e n t e a baino ez dago.
Medikuak ed a b e bat agind u dion gaixo ari gald e t z e n badioz u e zerga tik izan beh a r due n hain
gozo a, ez dizue eran t z u n g o hark era gi n d a k o plaz er a g a t ik dela; gaixot a s u n a g a t i k dela es a n g o du
et a hau ez da dast a m e n a r e n arab e r a k o a , gorp ut z a r e n ego e r a baizik. Baina jaki zeh a t z bat e n
dast a t z ail e gozoz al e a ri gald e t z e n badiog u zerga tik den hain gozo a et a hon e k eran t z u n, ats e gi n
zaidal ak o, hart a n gust u hartz e n dud al ak o, inork ez du es a n g o hura gozo del a era arrazion al e a n ,
non et a gozot a s u n hori best e zerb ait e t a r a k o beh a rr e z k o a ez den et a janari a helburu horrekin
prest a t u a izan.
Etxe hon e t a n bert a n at al guztiak ondo erre p a r a t z e n badit u g u, gogaik arri egingo zaigu at e
bat alda m e n e a n ikust e a et a best e a erdi alder a bain a ez erdi- erdia n; izan ere, giza eraikun t z e t a n ,
hala b e h a r rik ez bad a g o , at al e n dim e n t si o ezb er di n a k ikus m e n a ri min egit e n dio, nolab ai t. Argi
dago, best al d e , et a ez du hitz askoko adier a z p e n a r e n pre mi a rik, zeine n ats e gi n zaizkigu n barn e k o
hiru leiho ak, egoki mold a t u a k, tart e berdin eki n, alde biet ar a bi et a erdi a n bat, bainu g el a argitz ek o.
Hori dela et a, arkit ekt o e k ber ai ek ere arraz oi deitz e n diot e at al e n antol ak e t a honi; et a des b e r di n
antol at u a k arraz oi gab e a k direla es a n ohi dut e.
Esa m ol d e a best e art e e t a r a et a giza ekintz a askot a r a hed a t u da. Bertso e t a n ere entz ut e a r e n
gust u a ri dagokion arraz oi a dago el a es a n ohi dugu, et a nork ez daki neurri a et a dim e n t si o a direla
har m o ni a osoar e n era gil e? Baina dant z a r e n mu gi m e n d u jarrai a n, mimikak xed e adi er azl e zeh a t z a
duel arik, gorp ut z at al e n mugi m e n d u errit mikor e n bat ber e oso a n begi e n goz a m e n e r a k o izanik ere,
arraz oizko deritzo gu dantz ari, ikusle argiak ulertz e n duel ak o han irudikatz e n et a eraku s t e n den a ,
plaz er sent s u al a alde bat e r a utzit a. Venus lum a d u n a edo Cupido kap az jantzi a agertz e n badir a,

47. gorp ut z at al e n liraint a s u n et a proport ziorik bikain e n a z ere, ez dira, agi an, begi ak minduk o, bai,
orde a, begi e n bitart e z arim a, bera bait a adier az p e n haien hartz ail e a . Mugim e n d u e t a n har m o ni a rik
eza g a t ik mind uko lirat ek e begi ak, har m o ni a hau senti m e n a ri dagokiol ako et a arim a k, gorpu t z a ri
itsat sit a dago el a k o, har e n poz a antz e m a t e n du.
Gauz a bat da, beraz, senti m e n a et a best e a senti m e n bidez sum a t z e n den a; mu gitz e sotilak
senti m e n a ferek a t z e n du, arim ari, orde a , ats e gi n zaio gorpu tz senti m e n a r e n bidez mugi m e n d u a n
haut e m a n d a k o adier az p e n dotor e a . Entzu m e n e a n erraz a g o nab a ritz e n da: leunki entz ut e n den a
entz u m e n a r i zaio ats e gi n et a erak ar g a r ri; bain a pent s a m e n d u ederr a k, bel arriar e n t z a t ahot s
ming a rriz adi er azi arre n, goga m e n e r a iriste n dira. Hart az, bert s o hau e k entz ut e n ditugu n e a n ,
«Ager diez a d a t e l a mus e k zerg a tik neg uk o eguzki a hain goiz mur giltz e n den itsaso a n et a zerga tik
luzatz e n diren udako gau nagi ak » (Virgilius, Georg. II 480- 481), ber eiz gorai p a t z e n ditugu
bert so a r e n har m o ni a et a pent s a m e n d u a r e n ed ert a s u n a ; et a hitzen esa n a h i ezb er di n a ber eizt e n
dugu esal di hau e t a n , era arrazion al e a n entz ut e n da et a era arrazion al e a n es a n da.
XII. Kapitulu a
Arrazoia, arte guzti e n as m a t z ail e. – Hitze n, hizki en eta zen b a ki e n okasioa. – Silabe n eta hitze n
bereizk e t ar e n okasioa.
– Historiare n okasioa
Gauz e n hiru gen e r o t a n agertz e n da arraz oi ar e n era gi n a : bat, helbur ur e n bat dut e n
ekintz et a n ; bi, hizkuntz a n ; et a hiru, plaz er e a n . Lehen a k ohart a r a z t e n digu aus a rk e ri az deu s ez
dela egin beh a r; bigarr e n a k , zuze nki irakat si beh a r dela; hirug arr e n a k kont e n pl a zi o zoriont s u r a
gar a m a t z a . Lehe n a k ohitur eki n du zerikusi a; bigarr e n a k et a hiruga rr e n a k he m e n mintz a g a i
ditugu n art e e ki n. Izan ere, guga n arrazion al a den a , arraz oi a era biltz e n due n a da et a arraz oizko a
egit e n edo imitatz e n due n a , izat ez beh a rt u t a bait a g o gizakia arraz oi m e n dut e n e ki n gizart e a n
bizitzer a, et a gizakiak ezin du gizart e a n part e hart u hizkunt z a bidez ez bad a, adi m e n a k et a
pent s a m e n d u a k elkarrekin bat uz et a harre m a n e t a n jarriz.
Horreg a tik zen ezinb e s t e k o a gauz ei izen ak ezartz e a , hots, soinu adier a zl e a k finkatz e a ;
horrel a, espiritutik espiritur a kom u nik azio zuze n a r e n ezint a s u n a gaindit uz, gizakiak senti m e n e z
baliat u ziren, bitart e k o gisa, elkarrekin bat egit eko. Kontur at u zen, orde a, ezin entz u n zituel a
bert a n ez zeud e n e n hitzak et a letrak as m a t u zitue n, aho a et a mihia mugit uz egin dait ezk e e n soinu
guzti ak antz e m a n e z et a bereiziz. Ezin zen, bain a, infinitur ai no hed a t z e n diren gauz e n kopuru a ri
mug a finkoa ezarri gab e . Ordu a n ohart u zen kalkulu ar e n et a zenb a k e t a r e n pre mi a z et a hau e k
as m a t u ziren e a n sortu zen kaligrafo e n et a kalkulatz ail e e n lanbid e a , gra m a ti k a r e n hast a p e n a
bailitza n. Varron e k litter ati o deitz e n dio, hau da, irakur m e n a , idaz m e n a et a kalkulua lantz e a .
Grekoz nola es at e n zaion ez naiz orain gogor a t z e n .
Aurrer a jarraituz, hizkuntz a osatz e n dut e n et a idazk er a mold a t z e n dut e n soinu ezb er di n ei
erre p a r a t u zien arraz oi ak; batz u e k aho zab al d ur a neurrits u a esk at z e n dut e aise et a gard e n ,
trab a rik gab e aho sk a t z e k o; best e batz u e k ezp ai n a k era ezb er di n e a n est ut uz soinu egoki a egit e n
dut e, et a azke nik, lehe n e n g o e ki n bat egin ez osatz e n diren a k. Horrela, az aldu dugu n orde n a r e n
ara b e r a , bokal ak, se mi bok al ak et a mut u a k deitu zien. Ondor e n silab a k konbin a t u, et a hitzak zortzi
gen e r o et a form a t a n sailkat u zitue n, hai en errit m o a , morfologi a et a egit ur a treb e t a s u n e z et a
dotor ezi az ber eiziz. Ondor e n, zenb a ki ak et a neurriak azt ert uz arret a jarri zien hitze n et a silab e n
iraup e n ezb er di n ei, et a batz u e n ahosk a t z e a k best e e n a k hal ako den b o r a bikoitz a eska tz e n zuela
kontur a t z e a n , silab a luze ak et a laburr ak sailkat u zitue n, et a den a arau finkoe n pea n ant ol a t u
zue n.

48. XIII. Kapitulu a
Dialektikar e n eta Erretorikare n jatorria
Gram a tik a burut u et a ant ol at u ondor e n , art e a r e n indar sortz ail e a bilatz e n et a azt ert z e n
saiat u zen arraz oi a; definituz, zatikat uz et a bilduz, ban a n d u ez ezik edoz ei n faltsuk e ri ar e n
arriskutik bab e s t u zuen. Izan ere, nolat a n ekingo zion gauz a berri en eraiku nt z a ri, lehe nik bere
tres n e ri a et a bitart ek o a k azt ert u gab e , hai ek bereiziz, antz e m a n e z , sailkat uz et a era horret a n
dialektika deritzon diziplina guztie n diziplina sort uz? Beron ek nola irakat si et a nola ikasi iraka st e n
digu; bert a n agertz e n zaigu arraz oi a zer den, zer nahi due n et a zenb a t balio due n. Dakigun a r e n
segur t a s u n a et a ziurt a s u n a em a t e n digu.
Baina sarrit a n gizaki ergel ak gauz a on, era bilgarri et a zintzo ez jabetz e n diren e a n , ban a k a
batz u e k soilik dakus a t e n egi a garbi ar e n agind u a ri jara m o nik egin gab e , norb er e senti m e n e n et a
ohitur e n atz etik abi atz e n dira; horre g a tik zen beh a rr e z k o a eur e n gait a s u n e n neurrira eskol atz e a
et a sarrit a n praktikar ak o ador e em a t e a . Diziplina honi erret orika deitu zion et a eginkizun xum e
baino beh a rr e z k o a g o hau agind u zion, alegi a, herria ats e gi n g a r ri ugariz entr e t e ni tz e a , ber e
ongiar e n et a prob e t x u a r e n bila erak a rriz. Horra, art e liberal e n bidez norai no jasoa izan zen hitze n
es a n a h i a r e n ikerket a ri esk ainit ako at al arrazion al a .
XVII. Kapitulua
Ezjakin e k ez dut e arazo zailetan sartu behar
Eta gauz a bera diot gaino n t z e k o art e ei buruz, zeinak erab a t me s p r e t x a t z e n badit uz u, arre n
et a arre n eska tz e n dizut se m e a r e n konfiantz az , mist erio sakr at u e ki n zeur e g a n a t u duz un fede a ri
tinko et a zuhurki eut si diez aioz ul a et a bizimod u et a ohitur a horien jagole iraun dez az ul a et e n g a b e .
Jaungoiko a ri buruzko araz o oso zailak dau d e ; adibid ez, nola liteke, Bera gaizkiar e n egile ez
izan et a ahal gu z ti d u n izaki hainb a t gaitz gert a t z e a ; et a zert ar a k o sortu zue n mun d u a , beron e n
pre mi a rik ez zuel arik; gaitz a betikoa ote den ala noizbait hasi a; et a betiko a bad a, inoiz
Jaungoiko ar e n ardur a p e a n ego n ote den; edo, agi an, betiko a ote den Jaungoiko ar e n ardur a p e a n
gaitz az kuts a t u t a k o mun d u hau; et a mun d u a noizbait existitz e n hasi bad a , izan aurr etik nolat a n
eust e n zion gaitz ari Jaungoiko ar e n ahal m e n a k ; et a zert ar a k o beh a r zuen mun d u hau eraiki,
zeinet a n sart uko baitz e n ordur a art e Jaungoiko ar e n ah al m e n a k azpi a n hart u a zuen gaitz a arim e n
torm e n t u r a k o ; Jaungoiko ak gaitz a me n d e r a t z e n ez zuen aldirik inoiz izan ote den; bat- bat e a n zer
jazo zen, aurr ez betier e a n gert a t u ez zen a. Bideg a b e k e ri a bait a et a ergelk eri a itzela Jaungoiko ak
eb az p e n a aldat u zuela es at e a ; et a gaitz a Jaungoiko ar e n t z a t des e g o ki et a kalte g a rri izan zela
es at e n bad u g u , hala ust e baitut e batz u e k, barr e g a r ri egingo zaio ezein jakint suri et a su min g a r ri
ezein ezjakini. Zer kalt e egin ziezaiok e e n Jaungoiko ari gaitz ar e n ez dakit nik zein izaer ak? Kalterik
egin ah al izan ez ziola esa t e n bad u t e , mun d u a egit ek o kaus a rik ez legok e; et a kalt e egin ah al izan
bazion, bide g a b e k e ri a bark a e zi n a da Jaungoiko a hau skorr a dela sines t e a , hau st u r a ekidit eko
ah al m e n a ere ez baitiogu em a t e n .
Sinest e n dut e, hal ab e r, arim ek he m e n garbitz e n dituzt el a eure n erru ak, Jaungoiko a r e n
subst a n t zi a et a eur e n a r e n art e a n ez dut el ak o ber eizk et a rik onartz e n . Mundu hau sort u a izan ez
dela es at e n bad u g u , esk er gaiztoko a da et a zitala hori sines t e a , ondorioz Jaungoiko ak ez duel a
sortu onartz e n dugul ak o. Auzi hau e k et a antz ek o a k azald u dugu n erudizioar e n orde n a z azt ert u
beh a r dira edo alde bat er a utzi era b a t .

49. XVIII. Kapitulua
Zein orde n a g a ti k izan da gidat u a arima bere buruare n
eta batas u n ar e n ezag u t z ara
Eta inork ez dez a n pent s a gai oso zab al e a n sartz e n naize nik, hitz xum e bitan labur bilduko
dut: ez du inortxok ere helbur u t z a t izan beh a r gauz a hau e k guztie n eza g u t z a aurrez dialektika et a
zenb a ki e n ah al m e n a me n d e r a t z e n ez badit u. Honi gehi e gi bad e ritz o, ikas bez a ongi biot arik bat
bed e r e n , edo zenb a ki ak edo dialektika. Hau ere gehi e gi del a ust e bad u t e , bat a s u n num e riko a r e n
et a bero n e n balioar e n ez a g u t z a n saia bitez, ez lege gore n e a n et a gauz a guzti en orde n a gore n e a n ,
egu n e r o sentitz e n et a egit e n ditugu n e t a n baizik. Erudizio hon e n ildotik saiatz e n da filosofia ber a,
et a bat a s u n e r a iritsi ere irist en da, bain a era askoz gar ai a g o et a jainkozko a g o a n .
Bi araz o nag u si ditu, bat a arim ari buruzko a et a best e a Jaungoiko a ri buruzko a. Lehe n a k geur e
buru e n eza g u t z e r a gara m a t z a , best e a k gur e jatorriet a r a . Norber e eza g u t z a ats e gi n a g o zaigu,
Jaungoiko ar e n a preziat u a g o ; hark bizitza zoriont s u a r e n duin, hon ek zoriont s u egit e n gaitu. Lehen a
ikasl e e n t z a t da, bigarr e n a ikasie nt z a t . Hona gizakia gauz e n orde n a ulertz ek o treb a t z e n due n
jakintz ar e n gai- orde n a : bi mun d u a k et a gauz e n unibert s alit a t e a r e n jatorria bereizt e a , hon e n
egi azko ez a g u t z a ezjakit e jakint su a n dago el a rik.

50. BAKARRIZKETAK
Soliloquia
I. LIBURUA
I. Kapitulua
Jaungoiko a g a n a otoika
Luzaro a n nen bile n ni era askot ak o araz o ugarit a n nah a s t u t a et a behin et a berriro biziki
ah al e gi nt z e n nintz e n neur e buru a eza g u t u nahi a n, zer onik egin et a zer txarrik ekidin. Bat- bat e a n
ahot s bat entz u n nue n (ez dakit neur e bait a n dik ala kanp otiko a ote zen, haux e bait a, hain zuze n,
zeh az t u nahi dud a n a ); et a hon el a hitz egit e n zidan ahot s a k:
XV. Kapitulua
Nola ezag u t u arima. Jaungoikoa g a n ust e ona.
Arrazoimena: Amai dez a g u n , ongi bad e ritz oz u, lehe n e n g o liburu hau; bigarr e n e a n ekingo diogu
gure helbur ur a gar a m a t z a n best e bide erosor e n bati. Izan ere, zaud e n ego er a horret a n
nolab ai t e k o ariket a erat s u a n et e n g a b e saiat u beh a rr a dauk az u.
Agustin: Liburu hau am ai t u aurr etik, bila ari naize n argiar e n hurbilta s u n a erak ut si beh a r didaz u.
Ar.— Atsegin e z egin go dizu kasu zure m e diku a k; ez bait akik zein argi distirak bultz at z e n nau e n
zuri lagu nt z e r a . Entzun, bad a, arret a z .
Ag.—Gida naz az u, arre n, et a era m a n naz az u nahi duzun lekura.
Ar.— Jaungoiko a et a arim a ez a g u t u nahi dituzul a diozu?
Ag.—Horixe dut desira bakarr a.
Ar.— Ez duzu best e rik nahi?
Ag.—Deus ez.
Ar.— Zer? Ez duzul a egia ulert u nahi?
Ag.—Eta nola eza g u t u horiek egiar e n bidez ez bad a?
Ar.— Beraz, lehe nik et a behin gaino n t z e k o e n eza g u t z a r a gidat z e n gaitu e n a ez a g u t u beh a rk o da.
Ag.—Ados!
Ar.— Ikus dez a g u n lehe n d a b i zi ea, zure iritziz, bi hitz hau e k, egia et a egiazko hitzek alegi a, bi
gauz a ezb er di n adi er a z t e n dut e n ala bat soilik.
Ag.—Itxuraz, bi. Ez dira, izan ere, gauz a bera garbit a s u n a et a garbi a; et a ildo horret a tik hainb a t
adibid e. Hort az, gauz a bat da egia et a best e zerb ait egi azko a deritz a n a .
Ar.— Eta bi hau e t a tik zeini deritzoz u ederr e n a ?

51. Ag.—Egiari, zalantz a rik gab e . Ez baitu garbi ak garbit a s u n a era git e n, alder a n t ziz baizik,
garbit a s u n a k era git e n du garbi a; era ber e a n egiazko a egiar e n era gi n e z da egi azko.
Ar.— Gizaki garbi bat hiltzen den e a n garbit a s u n a ere hiltzen dela ust e duzu?
Ag.—Inola ere ez.
Ar.— Beraz, egi azko a den zerb ait des a g e r t z e n den e a n ez da egi a des a g e r t z e n .
Ag.—Baina nolat a n des a g e r dait ek e egiazko a ? Ez dut ulertz e n.
Ar.— Harritu egit e n nau zure gald er a k. Ez al dira, bad a, gure begi e n bist a n milaka gauz a
des a g e r t z e n ? Edot a agia n, zure ust ez, zuh aitz hau zuh aitz a da bain a ez egiazko a , ezingo
bailitzat ek e hon d a t u . Zere n, senti m e n e z fidat u gab e, zuhaitz ote den ez dakizula eran t z u t e n
badi d a z u , hala ere ez didaz u ukat uk o zuhaitz izat eko t a n egiazko zuh aitz a izan e n dela; ez
baitu g u senti m e n a z iritzia em a t e n , adi m e n a z baizik. Zuhaitz faltsu a bad a , ez da zuhaitz a;
zuh aitz a bad a , egiazko a beh a r du izan.
Ag.—Ados!
Ar.— Eta zer deritzoz u best e honi? Jaio et a hiltzen diren gauz e n mot ak o a al da zuh aitz a?
Ag.—Ezin hori ukat u.
Ar.— Beraz, egi azko a ere hil dait ek e .
Ag.—Horren kontr akorik ez dauk a t .
Ar.— Eta ez duzu ust e, egi azko gauz ak des a g e r t u arre n egia bera ez del a des a g e r t z e n , gizaki
garbi ar e n heriotz az garbit a s u n a hiltzen ez den mod u a n ?
Ag.—Horret a n ere ados. Baina esa d a z u , arre n, nora era m a n nahi nauz u n bide horret a tik.
Ar.— Entzun arret a z .
Ag.—Adi-adi nauk az u.
Ar.— Egiazkotz a t hartz e n duzu harak o es a e r a hura: «de n oro nonb ait izan beh a r du» dioe n a ?
Ag.—Ez dauk a t horre n kontrak orik deu s.
Ar.— Hort az, egia bad el a aitortz e n duzu?
Ag.—Aitortz e n dut.
Ar.— Ordu a n , non dago e n azt ert u beh a r dugu. Ez dago, bain a, inon, gorpu tz e k soilik baitut e leku a
bet e t z e n , et a ez duzu ust eko egi a gorpu t z a denik.
Ag.—Ez, bad a !
Ar.— Non dago el a ust e duzu? Nonb ait egon beh a rk o baitu bad el a dakigu n egi a horrek.
Ag.—Ai! Non dago e n ban e ki, ez nuke best e rik deu s bilatuko.
Ar.— Non ez dago e n , bed e r e n , jakin dez ak e z u?
Ag.—Gogor ar a z t e n badi d a z u lortuko dut, agi an.
Ar.— Izaki hilkorret a n ez dago el a egi a, gauz a segur u a da. Izan ere, zerb ait e t a n dago e n a k ezin
iraun dez ak e zerb ait horrek ez badir a u. Egiazko gauz ak des a g e r t u arre n egi ak dirau el a,
ares ti a n onart u dugu. Horre n b e s t e z , ez dago egi a gauz a hilkorret a n . Baina egia existitz e n da
et a nonb ait izan beh a r. Beraz, gauz a hilezkorr ak izan badira. Baina egi arik gab e ez dago
egiazkorik. Ondorioz, gauz a hilezkorrak soilik dira egi azko ak. Eta zuhaitz faltsu a ez da
zuh aitz a, et a enbor faltsu a ez da enborr a, et a zilar faltsu a ez da zilarra, et a faltsu a den oro
ez da. Baina egiazko a ez den oro faltsu a da. Hilezkorrak ez diren a k, ber az, badirel a ere ezin
esa n. Azter ez az u arret a z arraz o n a m e n d u xum e hau onart e zi nik aurki ez dez az u n . Finkoa
balitz helbur u a lortu a gen u e n dago e n e k o , bain a hori hob e t o agert uk o da, agi a n, hurre n g o
liburur e n bat e a n .

52. Ag.—Eskertz e n dizut; et a isiltasu n e a n neur e bait a n, elkarr ekin jorrat uko ditugu gai hau e k arret a z
et a zuhurtzi az, tart e a n ilunp e a k jartz e n ez baz aizkigu, nire kontsol a m e n d u r a k o , et a horre n
beldur naiz.
Ar.— Fida zaitez Jaungoiko a z et e n g a b e ki, et a bera g a n jarri ust e osoa, ah al duzun neurri a n. Ez
zaitez saiat u norb e r a izat e n et a norb e r e ahal m e n e n jabe; aitor zaitez Jaun onb er a r e n et a txit
em a n k o rr a r e n mira b e . Horrela, ber ak erak a rriko zaitu et e n g a b e et a, zuk jakin ez arre n,
kom e ni ez zaizunik gert a ez dakizu n zaind uko zaitu.
Ag.—Entzut e n dizut, sine st e n dut et a ahal dud a n best e mak urtz e n naiz har e n es a n e t a r a , et a
barru- barrutik erre g u k a ari natz aio indarr a et a ah al m e n a gehit u dez a n nire bait a n, zuk
best e rik eska tz e n ez badid az u.
Ar.— Oraingoz aski da. Gero, aurrez aurre ikus dez az u n e a n , ber e agind u a k bet ek o dituz u.
II. LIBURUA
IV. Kapitulu a
Faltsuk eriare n edo egiaren betikot a s u n e t i k ondoriozt a deza k e g u arimar e n hilezkort a s u n a?
Ag.—Haux e bai beru n e z k o labarr a! Gizakia hilezkor del a ondorio a at er a zen ez a k e , gizakirik gab e
mun d u rik ezin ziteke el a izan et a mun d u a betiko a dela onart uko banizu.
Ar.— Bizkorra zara. Halere, lortu dugu n a ez da gutxi: alegi a, ezinezko a del a gauz e n izaer a
arim a rik gab e , faltsuk e ri ak inoiz lekurik izat ekot a n gauz e n izaer a n .
Ag.—Zentzuzkoa deritzot esan duzunari. Baina sakonago aztertu beharra ikusten dut, aurrez
esand ako a ziurtatzeko; arimare n hilezkortasu n ar e n alde garrantzizko urratsa eman dugula uste
baitut.
Ar.— Ondo begira t u duzu, gehi e gizko ondorior e n bati lekurik em a n gab e ?
Ag.—Hala ust e dut et a ez dut baiezt a p e n neurriga b e k o rik inondik ikust e n .
Ar.— Ontzat em a t e n da, beraz, gauz e n izaer a ezinezko a del a arim arik gab e .
Ag.—Ados, bain a batz uk jaio et a best e a k hil ahal izat ekot a n .
Ar.— Eta gauz e n izaer a tik faltsuk eri a des a g e r r a r a z iz gero, den a k egi azko ak bihurt uko ote dira?
Ag.—Dedukzio zuzen a deritzot.
Ar.— Hort az, entz u d a z u : zerga tik deritzoz u egiazko a hor m a horri?
Ag.—Itxurak iruzur egit e n ez didal ako.
Ar.— Hau da, dirudi e n mod uk o a del ako.
Ag.—Bai.
Ar.— Ordu a n , dirudi e n mod uk o a ez delako zerb ait faltsu a bad a , egi azko a, aldiz, dirudi e n mod uko a
den a izango da; et a, ber az, haut e m a il erik gab e ez dago deu s faltsurik, ez egiazkorik. Eta
gauz e n izaer a n faltsuk eri arik ez bad a g o , den a k dira egi azko ak. Eta arim a biziak soilik sum a
dez ak e dago e n a . Arima, beraz, gauz e n izaer ari itsat sit a dago faltsuk eri a des a g e r t u ezin
den e a n bez al a des a g e r dait ek e e n e a n ere.
Ag.—Ondorioa sen d o t u duzul a ohartz e n naiz, bain a era n s p e n hon e k ez digu aurrer a pau s orik
eskai ntz e n , asp al ditik et a biziki kezkat z e n nau e n araz o a k bere horret a n iraut e n baitu, alegi a,
arim a k jaio et a hil egit e n direl a, halako mold ez, non ber a u e k mun d u a n bizirik iraut e a ez
bait atz a eur e n hilezkort a s u n e a n , hurre n e z hurre n e k o jarrai a n baizik.

53. Ar.— Materiazko gauz ak, hots, senti g a rri ak adi m e n a k uler ditzak e el a ust e duzu?
Ag.—Ez dut ust e.
Ar.— Eta gauz a k ez a g u t z e k o Jaungoiko a senti m e n e z baliatz e n del a ust e duzu?
Ag.—Gai hon e t a z ez naiz aus a r t z e n deu s bai ezt a t z e r a etsi- etsi a n; bain a antz e m a n dait ek e e n e z ,
Jaungoiko a k ez ditu inolaz ere senti m e n a k baliatz e n .
Ar.— Hort az, arim a k soilik senti dez ak e.
Ag.—Oraingoz onar ez az u ondorio a bidezko a izan dait ek e el a .
Ar.— Eta zer diost az u? Horm a hau egi azko a ez bad a , ez al da horm a ?
Ag.—Hori onartz ek o araz orik ez dauk a t .
Ar.— Ordu a n deu s ez da gorpu tz egiazko gorpu t z a ez bad a?
Ag.—Hori ere onartz e n dizut.
Ar.— Beraz, edoz er, ez bad a dirudi e n a , ez da egi azko a; et a m at e ri azko a senti m e n e k soilik
haut e m a n dez ak e t el a rik, et a sentitz e a arim ar e n gait a s u n izaki, et a gorpu t z a egi azko a ez
bad a ezin bait a gorp ut z izan, ondorioz, arim arik gab e ezin da gorp ut zik izan.
Ag.—Biziki pre mi a t z e n nauz u, et a am or e em a n beh a rr e a n aurkitz e n naiz.
V. Kapitulu a
Egia zer den
Ar.— Prest a zaitez hau entz ut e r a .
Ag.—Prest nauk az u.
Ar.— Hona he m e n harri a; et a egiazko a da best e nolab ai t ez bad a g o edo ez bad a agert z e n ; et a
egiazko a ez bad a, ez da harri; et a senti m e n e z bakarrik ikus dait ek e .
Ag.—Halax e da.
Ar.— Hort az ez dago harririk lurrar e n errai sakon e t a n , ez et a inork ikusi ezin ditzak e e n leku et a n ;
guk ikusi eze a n ez litzat ek e harri et a gu urrunt z e a n bert a n ikuslerik ger a t z e n ez bad a harri
izat e a ri utziko dio. Eta kutx et a n gauz a asko gord e t a ere, ondo itxiz gero ez dago ezer. Eta
enborr ar e n muin a ez da egurr a; senti m e n e n pertz e p ziotik ihes egit e n baitu gorp ut z ez-
gard e n orore n barn e k o a k et a izat e a galtz e n du era b a t . Existituko balitz, egi azko a izango
bailitzat ek e ; et a egiazko a izat eko dirudi e n mod uko a izan beh a r du et a ageri a n ez dago e n a k
ez dirudi deu s; ez da, beraz, egi azko a. Ondorio hau e n kontr ako era go z p e ni k ez bad a u k a z u .
Ag.—Den a nire baiezt a p e n a r e n ondorio dela deritzot; et a hain da zentz u g a b e a ez en erraz a g o
ukat uk o bainuk e nire zeina hi pre mi s a, ondorio a egiazko a dela onart u baino.
Ar.— Objekziorik ez dauk a t . Zer es a n nahi duzu n ager ez az u, arre n: m at e ri azko a k (corpor e a )
senti m e n e z soilik haut e m a n dait ezk e el a, edot a arim ak soilik sentitz e n duel a, edo badir el a
egiazko a k ez diren harri ak et a antz eko a k, edot a , agia n, egi a bera best e nolab ait definitu
beh a rko ote den.
Ag.—Azter dez a g u n , otoi, azke n hau.
Ar.— Defini ez az u, bad a , egiazko a .
Ag.—Egiazko a da ber ez ez a g ul e a r e n aurre a n agertz e n den mod uk o a den a, hon e k ez a g u t u nahi
et a ah al izat ekot a n .

54. Ar.— Ez da, ordu a n, egiazko a inork ez a g u t u ezin due n a ? Gainer a, dirudi e n a ez den a faltsu a bad a ,
de m a g u n norb ait e n t z a t hau harria dela et a best e norb ait e n t z a t zura; gauz a bat et a bera
faltsu a et a egiazko a izango al da aldi bere a n ?
Ag.—Lehe n e n g o a k gehi a g o ukitz en nau, zere n eza g u n a ezin izan den a ez bait a egiazko a izan e n.
Baina zerb ait egiazko a et a aldi ber e a n faltsu a izat e a k ez nau gehi e gi ardur a t z e n , gauz a bat
best e e ki n konp a r a t u z han di a g o a et a aldi bere a n txikiago a ikust e n baitut. Hortik ondorio hau
at er a t z e n da, alegi a, deu s ez del a ber ez han di a g o ala txikiago konp a r a zi o a k o es a m ol d e a k
baitira hau e k.
Ar.— Baina deu s ez del a berez egiazko esa t e a r e n ondorio ez ote da best e hau, izan ere ber ez deu s
ez del a. Zura delako egi azko zura ere bad a hau. Ezinezko a da ber ez, hau da, eza g ul erik gab e
zura izan et a egi azko zura izan ez.
Ag.—Horixe diot et a, laburr e gi a izan arre n ere, hon a nire definizioa: niretz a t egiazko a da «d el ak o a
izat e a ».
Ar.— Beraz, ez dago faltsurik deu s, den oro egiazko a bait a.
Ag.—Kinka larrian ipintz e n nauz u, et a ez diot eran t z u nik aurkitz e n zure era go z p e n a ri. Horrela
gert a t z e n zait gald er a bidez ikast e a ats e gi n zaidal a bat e tik, et a gald er a k jasotz e a ri beldur
diod al a best e tik.
VIII. Kapitulu a
Egiazkoa edot a faltsua nondi k datorren
Ag.—Zuz en zaud e, bain a oraindik ez dut ikust e n zer onart u dud a n nik oker, ez bad a faltsu a es at e n
diod al a egiazko a r e n nolab ait e k o kidet a s u n a due n a ri, ez baitut best e rik aurkitz e n faltsu izen a
mer ezi due nik; best al d e , aitort u beh a r dut faltsu a ri hala deitz e n diogul a egi azko a r e kiko due n
des a d o s t a s u n a g a t i k. Ondorioz, antzik ez a da faltsuk e ri ar e n jatorria. Horre g a tik ditut
zalantz ak, ez bait at orkit aise gogor a kontr ako kaus e t a t ik erat orririk deu s.
Ar.— Eta gauzen izaeran genero hau bat eta bakarra bada? Ez al dakizu hainbat eta hainbat anim alia
motaren artea n krokodiloa dela mast ek atz er ako a n goiko matelezurrari eragiten dion bakarra?
Eta, batez ere, ez al zara ohartzen ezer edo inoren antzeko izateko berorren ezberdina ere izan
beharra dagoel a best e zerbaitet a n?
Ag.—Diozun a r e ki n ado s nago. Baina faltsu a deritzo gu n a egiazko a r e n antz ek o et a aldi ber e a n
ezb er di n dela gogo a n hartz e n dud a n e a n , biot arik zeinek em a n dion faltsu izen a ezin dut
bereizi. Ezberdin izat e a k era gi n d a izan dela es a n g o ban u, edoz e ri faltsu dei geni ez ai ok e , ez
bait a g o deu s egiatz a t hartz e n dugu n zerb ait e n ezb er di n ez denik. Halab e r, faltsu izen a
zerb ait e n antz eko izat etik datorkiol a es at e n bad u t, arra u t z a k kex at u k o zaizkit elkarr e n
antz ek o bez ai n egiazko a k baitira. Eta gauz a guzti ak nolab ai t ek o antz eko t a s u n a k elkartz e n
dituel arik oro faltsu a dela aitortz er a beh a rt z e n nau e n a ri ezin eran t z u n g o nioke. Baina
de m a g u n inolako beldurrik gab e zera era nt z u t e n dud al a, alegi a, antz ek o t a s u n a k et a antzik
ez ak aldi ber e a n biek dut el a era gi n a zerb aiti faltsu izen a ezartz er a k o a n , zein irten bi d e uzt e n
didaz u? Ihard e t siko zait faltsuk e ri az kuts a t z e n ditud al a gauz a guzti ak, ares ti a n esa n bez al a,
hein bat e a n den a k baitira elkarr e n antz eko et a aldi bere a n ezb er di n. Faltsu dei diez aiok e t
dirudi e n mod uko a ez den a ri, bain a berriro itzuliko nintz a t e k e gaindit ut a ust e nitue n
era go z p e n e t a r a ; et a ust ek a b e k o zurrun bilo a n sart urik, es a n beh a rr e a n aurkitz e n naiz
dirudi e n bez al ako a den a del a egi a. Hortik dat or ez a g ul e rik gab e deu s ezin dait ek e el a
egiazko izan, et a he m e n sakon- sakon e k o uhaitz e t a n hond or a t z e k o arrisku a n aurkitz e n naiz,
sakon e k o a k izan arre n egi azko ak diren uhaitz et a n alegi a. Edot a, es a n g o ban u «d el ak o a

55. den a » egi azko a dela, faltsurik ez del a ondoriozt a t u k o litzat ek e; et a hau ez du inork onartz e n .
Beraz, lehe n g o neke a k ditugu berriro, et a pazie nt zi az et a hainb a t lane n ost e a n ez dugul a
aurrer a pau s o rik egin jabet z e n naiz.
XIX. Kapitulua
Egia hilezk orrak frogat z e n du arimar e n hilezkort as u n a
Ar.— Zer best e rik azt ert u beh a r dugu, bad a, dialektikar e n jakintz a g ai a z ? Zere n irudi geo m e t riko ak
egiar e n bait a n nahiz egia berai e t a n egon, gure arim a n edo adi m e n e a n ere bad a u d e l a inork
ez du zalantz a rik egit e n; ondorioz, egi a gogo a n ere bad a g o . Eta ezein jakintz a g ai gure
gogo a n ezin ban a n d u rik itsat sit a bad a g o et a egia des a g e r t u ezin bad a , heriotz ar e ki n dugu n
ez dakit nik zein hurkot a s u n a r e n pod erioz, zerga tik ditugu zalant z a k arim ar e n betiko
bizitzaz? Lerroak, apika, edot a karrat u a k edot a zirkuluak egiazko a k izat eko best e zerb ait e n
antz ek o beh a r dut e izan?
Ag.—Inolaz ere ez! Hori horrel a dela sine st e k o, lerro a zab al er a rik gab e k o luzer a barik best e
zerb ait del a onart u beh a rk o gen uk e ; et a zirkunfer e n t zi a ez dela erdiko punt u tik dist a n t zi a
berb e r e r a inguru itxia osatz e n dut e n punt u a k.
Ar.— Hort az, zert ar a datoz zalantz ak? Edot a hau e k dau d e n leku a n ez al dago egi arik?
Ag.—Jaungoiko a k libra naz al a halako zorak eri a tik.
Ar.— Agian, jakintz a g ai a ez dago arim a n ?
Ag.—Nork es a n du hori?
Ar.— Edot a, agia n, subjekt u a des a g e r t u ondor e n subj ekt u a ri itsat si ak iraun dez ak e ?
Ag.—Eta noiz sines t a r a ziko didat e hori?
Ar.— Egiak hil egin beh a r du, hort az!
Ag.—Nola liteke hori?
Ar.— Beraz, arim a hilezkorr a da. Amore em ai e z u zure arraz oibid e ei, sinet si egi ari; zure bait a n bizi
del a et a hilezkorr a dela aldarrika ari zaizu ber a, et a gorp ut z a r e n heriotz ak ezingo du ber e
egoitz a tik alde n d u . Ihes egioz u zeur e itzalari et a zeur e bait ar a itzul zaitez. Heriotz ak ez du
zuga n era gi nik, hilezkorr a zarel a gogo a n duzu n bitart e a n .
Ag.—Entzut e n dut, susp e r t z e n naiz, neur e oner a nator. Baina em ai oz u, arre n, arazo honi irten bi d e:
nolat a n ego n dait ezk e jakintz a g ai a et a egia ezjakin e n bait a n? Hau e n arim ek ere hilezkorrak
izan beh a rko baitut e .
Ar.— Galder a honi eran t z u n a em a t e a k , beh a r bez al a landu nahi izan ez gero, best e liburu bat
eska t u k o liguke. Orain ikust e n dut azt ert u ditugu n gaiak berrikusi beh a r dituzul a; orain
art eko ondorio e n zalantz arik ez bad uz u, em aitz a ona lortu dugul a pent s a t z e n dut et a aurrer a
egin dez ak e g ul a nahiko segur.

56. ELIZA KATOLIKOAREN OHITURAK ETA
MANIKEOEN OHITURAK
De moribus Ecclesiae et Manicheorum
II. LIBURUA
Manikeoen ohiturak
I. Kapitulua
Ongi goren a bere z da maila goren e a n izat ea
Ongiari et a gaizkiari buruz ari gar el arik, auzi hau mor al ar e n diziplina alorreko a del a ez dut
ust e inork zalant z a rik egingo due nik; haux e dugu, bad a, he m e n hizpide. Nahiago nuke, hal er e, gai
hau e n ikerket a n dihard u t e n e n adi m e n a r e n solitas u n a hain nar e a izat e a , non ikusi ahal izango
baitzut e n hob e a g o rik et a gala n t a g o rik ez due n ongi gore n a , zeinari me n egit e n dion arim a
arrazion al garbi et a perfekt u a k. Hori ulertz e a r e ki n ikusiko luket e, hal ab e r, zeine n egoki deitz e n
zaion lehe n izakia, izaki gore n a ; bikain e n a , beti bat et a bera, era b a t bere buru a r e n berdin a;
ust eld u et a aldat u ezina; aldie n era gi nik ez due n a , iraga n e t ik orain al dir a aldak e t a rik ezin jasa n
due n a . Zinez izat e a dauk a n izakia; bere bait a n era alda e zi n e a n dirau e n subst a n t zi a signifikatz e n
baitu. Izaki hau Jaungoiko a da et a kontr akorik ez du deu s, izat e a r e n kontrak o a ez- izat e a bait a. Ez
dago, ber az, Jaungoiko a r e n kontr ako nat ur a rik. Baina gauz a hau e k haus n a r t z e k o , iritzi
txatx u e n g a t ik ez bad a , gogo gaiztoz dar a m a g u n e z , gai hain zorag a r ri ar e n jakintz ar a iristeko
ah al e gi n gait ez e n ahal dugu n neurria n, pau s ok a, kont uz; ikusle a k bez al a ez, bain a hazt ak a
itsu m u s t u a n bila dabiltz a n e n antz er a.

57. II. Kapitulua
Gaitza zer den. Arrazoiz diot e ma nik e o e k gaitza nat urare n kontrak o a dela; definizio hon e k , ordea,
eure n here sia sunt sit z e n du
Zuek ma nike o ok, norb aiti zue n here si a azaltz er a k o a n sarrit a n, edo ia beti, gaitz ar e n
jatorriar e n bila aritze n zaret e. Dem a g u n , adibid ez, gaur ni lehe n e n g o z hurbildu natz aiz u el a; zue n
bai m e n a r e ki n, esk at z e r a aus ar t z e n naiz, auzi honi buruz deno n iritziak alde bat er a utzita,
ezjakin ak baikine n, bat u ditzag u n zue n et a nire ahal e gi n a k mist erio han di hau argitz ek o. Zuek
gaitz ar e n jatorria zein den gald e t uk o didaz u e ; nik, berriz, gaitz a zer den gald e t z e n dizuet. Zein da
ikerlan egokia g o a , zue n a ala nire a? Zer den ez dakigu n a r e n jatorriaz gald e t z e n hast e a ala
ezjakin ar e n jatorria ikertz e abs ur d u a n jausi aurr etik, lehe nik zer den jakin nahi izat e a ? Egiaz
diozu e: nork ez du ikust e n edoz er e n gaitz a gauz a horre n berorr e n nat ur a r e n kontr ako a dela? Eta
ez zaret e kont ur a t z e n definizio hon ek sunt sit u egit e n duel a zuen here si a, izan ere, nat ur a r e n
kontrak o a gaitz a bad a nat ur a ber a ezin da gaitz a izan; et a zuek diozu e gaitz a nolab ait e k o nat ur a
et a subst a n t zi a dela. Gainer a , nat ur a r e n aurk ako a nat ur a ri kontraj artz e n zaio, et a hura sunt sitz e n
ah al e gi nt z e n da; ber az, den a gehi a g o izan ez dadi n era git e n saiatz e n da; nat ur a bera ere zerb aiti
ber e esp e zi e a n izat e a em a t e n diona best e rik ez da. Zuen bai m e n a r e ki n es e n t zi a hitz berri a
era biliko dut ess e (izan)- etik datorr e n a ; et a m aiz hitz horre n ordezko a egit e n due n subst a n t zi a ere
era biliko dut; antzin a ko e k ez zituzt e n izen horiek baliatz e n; horien lekua n nat ur a erabiltz e n zut e n.
Hart az, zue n ego sk ork e ri a gaindit uz entz u n nahi badid az u e , esa n g o dizuet gaitz a del a, nire ust ez,
izat e a r e n ese n t zi ari era s o egit e n diona gehi a g o izan ez dadin.
Eliza katolikoak erak u s t e n digun e a n Jaungoiko a nat ur a et a subst a n t zi a guzti en egile a dela,
egi a hau ulertz ek o gai diren e k argi ulertz e n dut e Jaungoiko a ez dela gaitz ar e n egile. Nola izan
liteke existitz e n den orore n izat e a r e n egile a aldi ber e a n ez- izat e a r e n egile, hots, ber ak
sort ar a zit a k o a k es e n t zi a galtz er a et a deu s ez izat er a bultz atz e a ? Egiazko arraz oi ak aldarrikat z e n
digu hori litzat ek e e l a gaitz orokorra. Beraz, zuek gaitz gore n t z a t hartz e n duzu e n gaitz ar e n
erres u m a nolat a n izan liteke nat ur a r e n et a subst a n t zi a r e n kontr ako a , bera ere nat ur a et a
subst a n t zi a del a badioz u e ? Bere buru a r e n kontra egit e n bad u, ber e izat e a sunt sitz er a doa, et a
horret a r a iritsiko balitz, gaitz gore n a burut uko luke. Ez du, orde a , burut uko, izat e a z gain, zuen
ara b e r a , betiko delako. Ondorioz, gaitz gore n a ezin da subst a n t zi a izan.
Eta zer egin? Zuen art e a n bad a kit askok et a askok ezin ulert u dituz u el a egia hau e k; best e
batz u e k, orde a , eur e n solitas u n a z antz e m a t e n dituzt e, bain a buru a gal ar a z t e n dien gogo gaizto ari
kasu egit e n diot e et a eur e n kontra objekzio ak propo s a t z e n saiatz e n dira, ahul ak et a trak et s a k
erraz limurtz ek o xed e okerr az et a ez, egi a horiek aitortz ek o. Ez zait inoiz da m u t u k o hau idatzi
izana, zuet a riko bat e n bat e k irizpe n zuze n e z noizb ait irakurri et a her e si a ab a n d o n a t u k o
duel ak o a n ; et a best e zenb ait espiritu zintzok, Jaungoiko ar e n es a n e k o et a zuen doktrin ak kuts a t u
gab e a k , hau irakurri ost e a n ez dituzt el ako zuen berb al di ek eng ai n a t u k o .
III. Kapitulua
Kalte eragilet z at hartz e n badu g u gaitza, definizio hon e k ma ni k e o e n sekt a hon d at u egit e n du
Arret arik han di e n a z et a, ahal izan ez gero, argit a s u n gehi a g o z ikerlan e a n jarrai dez a g u n .
Gaitz a zer den berriro nab a r m e n d u nahi dut. Kalte egit e n due n a gaitz a dela esa t e n bad uz u e ,
gez urrik ez diozu e. Baina behin et a berriro, arre n eska tz e n dizuet hau s n a r et a azt er dez az u el a
zintzoki et a egi ar e n bila ekin, ez hari aurre egit eko as m o zitalez, hura aurkitz eko as m o onez baizik.

58. Kalte egit e n due n orok onur ar e n bat era uz t e n dio kaltet u a ri; onur arik kentz e n ez badio, ez dago
kalterik. Ba al da deu s nab a ri a g o rik, argi a g orik, begi- bist ako a g o rik tem a ti a ez den ulerm e n
esk a s e k o a r e n t z a t ere? Eta hau ez arri ondor e n , ondorio ak ikus ditza gu n . Gaitzar e n zuen
erres u m a ri, gaitz gore n a del a ust e duzu e n horri, ezin dio ez erk kalt erik egin, onur arik bat e r e ez
duel ak o. Natur ak bi badir a, zuek baiezt a t z e n duzu e n e z , argiar e n erre s u m a et a ilunp e a r e n a ;
argi ar e n erres u m a Jaungoiko a bad a, zuek aitortz e n duzu e n e z , et a bero n e n izaer a soila bad a, oro
berdin perfekzio a n, gauz ak horrel a, ezinb e s t e a n onart u beh a rk o duzu e zue n sist e m a r e n kontrak o
ondorio hau, alegi a, onart u ez ezik aitort u ere egit e n duzu e n nat ur a hau, ongi gore n a , alda e zi n a ,
barn e r a e z i n a , ust el ezi n a , bortx a e zi n a del a, hala ez balitz ezin izango baitz e n ongi gore n a ,
hob e zin a ; nat ur a hon e k ezin du kalterik jasa n. Best al d e, kalt e a onur ar e n bat e n gab e zi a bad a,
lehe n esa n bez al a, ezin zaio kalterik egin onur arik ez due n ilunp e e n erre s u m a ri. Argiar e n
erres u m a ri ere ezin baz aio kalt erik era gi n, bortx a e zi n a delako, zeri edo nori egingo dio kalt e zuek
gaitz a deritzoz u e n horrek?
IV. Kapitulu a
Berez ona dena eta partaid e t z a z ona denar e n artek o
des b er di nt a s u n a
Baina, sare horiet a tik ask at u ezinik zabiltz at el a rik, begir a doktrin a katolikoar e n erraz t a s u n a ri
et a argit a s u n a ri. Goren gra d u k o ongi a part ai d e t z a z k o ongitik ber eizi egit e n du doktrin a katolikoak,
ber ez ona bait a, et a ez best e ongire n bat e n part ai d e t z a z , ber ezko izaer az et a es e n t zi az baizik;
best e a k , orde a , deus aldat u edot a galdu gab e ongi gore n a k bert a tik hartz e n du on egit e n due n a .
Part ai d e t z a z k o ongi a sorkari a da; huts u n e a k izan ditzak e bain a inoiz ere ez da Jaungoiko a
hut s u n e o n egile, Bera bait a existitz e a r e n et a, nolab ai t es at e k o , es e n t zi ar e n sortz aile a. Eta begir a
gaitz a es at e a n zer adier a z t e n den, ez bait a es e n t zi a, gab e zi a baizik, et a bera u nozitu dez ak e e n
nat ur a supo s a t z e n du. Natur a hau ez da gaitzik han di e n a , zeinari ongire n bat kend u a z kalte egit e n
zaion, ez et a ongi gore n a zerb ait ken dakiolako et a ona bad a, ese n t zi az barik part ai d e t z a z delako
on. Ez da izaer a z gauz a ona, sortu a del a diogu n e a n ont a s u n a norb ait e n g a n d i k dat orkiol a
adier a z t e n baitu g u. Jaungoiko a bakarrik da ongi gore n a et a hark egind a k o a k den a k dira onak ez,
orde a, egile a bez ai n onak. Nor aus a r t u k o da esa t e r a egintz ak et a egile a edot a sorkari ak et a
sortz aile a berdin ak direla? Zer best e rik nahi duzu e , m a nik e o o k? Ez al da argi et a garbi ger a t u ?
V. Kapitulu a
Gaitza korrupzioa dela definitz e a k ma ni k e o e n
here sia sunt sit z e n du
Gaitza zer den hirugarren aldiz galdetuko dut. Korrupzioa dela erantzun go didazue, agian. Eta,
oro har, nork ukatuko du hala dela? Izan ere, naturaren kontrakoak egiten du kalte. Baina korrupzioa
berez ez da deus, ez da substa ntzia; galbideratz e n duen subst a ntzian existitzen da. Korrupzioak ukitzen
duen subst antzia hau ez da gaitza; korrupzioak hondat ut ako ari bere osotasun a eta zintzotasu n a
kentzen dio; ken dakiokee n zintzotasunik ez baleuka ezin izango zen hondat u a; eta daukan zintzotasun
hori noreng a n dik datorkio, zintzotasu n ororen iturri denare n g a n dik ez bada? Gainera, korrupzioak
hondatz en duen a perbertitu ere egiten da; perbertsioa ordenarik eza da, eta ordena ona da; beraz,
korrupzioak hondat u duen a ez dago ongirik gabe, eta ongirik gabe ez izate horreng atik, hain zuzen,
korrupzioak hustu egin dezake. Hortaz, baldin eta, zuek diozuen ez, ilunpet ako erresu m a hura ongirik
gabe badago, korrupzioak ezingo du hondat u, zer hondat urik ez daukalako. Ausart zaitezte, ahal

59. baduzu e, Jaungoikoa eta Jaungoikoare n erresu m a korrupzioak honda dezake el a esat en, Satana s e n
erresu m ar e n honda m e n a bera zuek azaltzen duzuen eran nola izan litekeen aurkitzen ez baduzue.
VI. Kapitulu a
Zer den eta zerk jasan deza k e e n korrupzioa
Zer iraka st e n digu argi katolikoak? Asm a dez ak e z u e : egi a. Subst a n t zi a sortu a k soilik direl a
hon d a g a r ri ak; sort u a izan ez den ongi gore n a hond a e zi n a del a; et a korrupzio a ber a, gaitz gore n a ,
ezin hon d a dait ek e el a subst a n t zi a ez delako. Eta korrupzio a zer den gald e t z e n bad uz u e , zeuok
aurkituko diozu e era nt z u n a , korrupzio ak era gi n d a k o hond a m e n a ikusit a: hond a t u t a uzt e n du
ukitz en due n oro. Korrupzio ak zauritz e n due n a sunt sit ut a ger at z e n da, iraut e a et a izat e a bera ere
galtz e n du, izat e a et a iraut e a elkarr ekin doaz el ak o. Horra zerg a tik izat e a bere m aila gore n e a n
alda e zi n a dugu n ber ez. Hober ak o aldat z e n den a perb e r t si or a k o zuen joera g a t ik aldat z e n da,
es e n t zi atik urruntz ek o, urruntz e horret a n ese n t zi ar e n sortz aile a k inongo zerikusirik ez duel arik.
Gauz a batz uk hob e r a k o aldat z e n dira, et a hori izat er a n t z a joera da, itzuler a, konb e rt si o a, ez
perb e r t si o a. Perb ert si o a , izan ere, orde n a m e n d u a r e n kontrak o a da; izat er a n t z a k o joera
orde n a r a k o joera da, et a orde n a erdie st e a n , izat e a erdi es t e n da, sorkari ak hori erdiet s dez ak e e n
neurria n. Orden a k nolab ai t ek o ados t a s u n e r a itzular az t e n du ant ol atz e n due n a . Izate a , bat izat e a
baino ez da. Bat as u n a lortz en dugu n hein e a n gar a, izan; bat a s u n a r e n fruitu dira egokit a s u n a et a
ado st a s u n a , et a hau e n bitart ez dauk a t e gauz a konpo s a t u e k ber e n izat e a r e n neurria; gauz a soilak,
aldiz, berez dira, ber ai ek baitira bat a s u n a ; soilak ez diren a k osa g a r ri e n ado st a s u n a g a t i k dira
bat a s u n a r e n antz ek o, et a elkartz e a r e n neurri ak em a t e n du izat e a r e n a ere. Beraz, orde n a k izat e a
era git e n du; des or d e n a k , aldiz, (perb e r t sio a edot a korrupzio a ere dei diez aiok e g u ) ez- izat e a
era git e n du; hond a t z e n den orok, horrex e g a t ik, gehi a g o ez izat er a k o joera du. Korrupzio a zerk
era git e n due n jakind a, aurkituko duzu e gaitz nag u si a zein den, hel m u g a hon e t a r a era m a t e n
gaitu el ak o korrupzio ak.
VII. Kapitulu a
Jaungoiko ar e n ontas u n a k ez du deu s hon d at z e n uzt e n ez izat eraino. Sortz e a eta orden a t z e a
zertan diren ezb erdi n.
Baina Jaungoiko onak ez du uzte n gauz a k horret a r ai n o irits dait ez e n ; et a gauz a aka st u n
guzti ak orde n a t z e n ditu lekurik egoki e n e a n kokat uz, alde n d u ziren lekura mu gi m e n d u orde n a t u e z
itzultze n ez diren bitart e a n . Eta horrel a, auker a m e n indart s u a dut e n arim a arrazion al ak ahultz e n
diren e a n , sorkari e n beh e mailet a n kokatz e n ditu, dagoki e n leku a n. Bakoitz a ber e leku a n ez artz e n
due n Jaungoiko ar e n epai ak erruk arri bihurtz e n ditu. Horre g a t ik mirest e n dugu zuek hainb e s t e
gaitz e s t e n duzu e n aipu a: neu naiz zorion ar e n egile a et a zoritxarr a r e n sortz aile a (Is. 45, 7). Sortu
hitzak he m e n eraiki et a orde n a t u esa n nahi du; horre g a t ik bert sio batz u e t a n agertz e n da:
zorion ar e n egile a naiz et a zoritxarr a r e n orde n a t z ail e a . Ez zen ari izat e a em a t e a da egin; orde n a t u ,
berriz, lehe n dik baz e n a eratz e a hob e a izan dadin, perfekzio m aila gar ai a g o r a irits dadin.
Jaungoiko ak zera dioe n e a n , zoritxarr e n orde n a t z ail e a naiz, esa n nahi du m ak altz e n diren gauz ak,
ez izat er a n t z a k o joera dut e n a k , Berak atontz e n ditu el a; ez helm u g a horret a r a iritsi diren a k.
Arrazoiz esa n da, jainkozko Probid e n t zi ak ez duel a ez ein izaki huts e r a itzultze n uzt e n.
Hau ek den a k luze- zab al a g o landuk o ditugu, bain a oraingoz et a zuekin aski del a ust e dut.
Salb azio a r e n at e a eraku t si nahi dizuet, ikusiz zue n etsip e n a k itxaro p e n a galtz er a ere era m a t e n
ditu el a ezjakin ak. Gogo onak soilik zab altz e n du at e a , et a Jaungoiko a r e n errukiak ekartz e n digu
bak e a , eba nj elio a n aing er u e k abe s t u bez al a: Aintza zeru gore n e a n Jaungoiko a ri et a bake a lurre a n

60. gogo oneko gizon- em a k u m e e i (Lk 2, 14). Orain art e es a n d a k o a aski da ikus dez az u e n ongi ar e n et a
gaizkiar e n ezt a b ai d a erlijioso hon ek irten bi d e bak arr a duel a: existitz e n den orok Jaungoiko a g a n d i k
hart u du izat e a , et a es e n t zi ar e n hon d a m e n a ez dator Jaungoiko a g a n d i k; ez du horrek, orde a , es a n
nahi izaki oro ez denik beti jainkozko probid e n t zi ar e n esp arr u, orde n a orokorr e a n dagokio n leku a n
kokat urik. Oraindik ohartz e n ez baz ar e t e , ez dakit zer gehi a g o egin dez ak e d a n zuen g a tik; agi an,
orain art e esa n d a k o a behi n et a berriro xeh a t u z erre pik at u, piet a t e a k et a garbit a s u n a k zue n
adi m e n a gora go altxat z e n ez due n bitart e a n .

62. ERABAKIMEN LIBREA
De libero arbitrio
I. LIBURUA
I. Kapitulua
Jaungoiko a gaitzare n egile?
Evodio: Esad a z u , arre n: Jaungoiko a izan al dait ek e gaitz ar e n egile a?
Agustin: Erantz u n g o dizut, bain a lehe nik zuk esa n beh a r didaz u zein gaitzi buruz ari zare n; bi dira,
izan ere, gaitz hitzari em a t e n dizkiogu n adi er a k: bat a, norb ait e k gaizkia egin duel a
diogu n e a n ; best e a , «norb ait e k gaitz a jasa n duel a » baiezt a t z e n dugu n e a n .
Ev.— Batari zein best e a ri buruz jakin nahi dut.
Ag.—Jaungoiko a ona izaki, zuk dakizu n e z edo sines t e n duzu n e z (ez bait a zilegi kontrak o a
sine st e a ) , argi dago gaitzik ez duel a era git e n . Horrez gain, Jaungoiko a zuze n a del a aitortz e n
bad u g u (et a hori ukatz e a sakrilego a litzat ek e), onak saritz e n ditue n mod u a n zigortz e n ditu
gaizto a k; et a ez artz e n dizkien pen a k, zalant z a rik gab e, gaitz a dira zigorra nozitz e n
dut e n e n t z a t . Hortaz, sufritz e n due n inork ez bad u zuze n g a b e ki sufritz e n, et a hori aitort u
beh a rr a dauk a g u mun d u a n gert a t z e n den orore n Probid e n t zi a arau t z ail e jainkozko a sines t e n
dugu n o k, ondorioz, Jaungoiko a ez da inolaz ere lehe n mot ak o gaitz ar e n egile a, bai, ost er a,
bigarr e n mot ak o gaitz ar e n a .
Ev.— Jaungoiko a k egin ez duel a ikusi berri dugu n lehe n mot a k o gaitz ak ba al du best e egilerik?
Ag.—Jakina! Norbait ek egin a beh a rk o du izan. Baina norb ait hori zeh az ki nor den gald e t z e n
badi d a z u , ezin dizut es a n, ez bait a norb ait bakar et a zeh a t z a , baizik et a zuzenki jokatz e n ez
due n gizaki bakoitz a da ber e egintz a gaizto e n egile. Eta horre n zalant z a rik bad uz u, gogor a
ez az u lehe n t x e a g o esa n dugu n a , hots, Jaungoiko a r e n justiziak egintz a gaizto a k zigortz e n
dituel a. Argi dago, zigorra ez litzat ek e el a zuze n a izango, egintz a horiek nahit a egin ak ez
balira.
Ev.— Baina, nik dakid al a, beka t u egit e n ikasi ez due n a k ezin dez ak e beka t u rik egin. Hau horrel a
bad a, esa d a z u : nore n g a n d i k ikasi dugu bek at u egit e n?
Ag.—Diziplina ongi a dela ust e duzu?
Ev.— Nor aus a rt u k o da diziplina gaitz a dela esa t e r a ?
Ag.—Eta ez gaitz a, ez ongi a izango ez balitz?
Ev.— Nire ust ez, ongi a da.
Ag.—Arrazoi osoa dauk a z u , diziplina bidez bait at orki gu zientzi a edot a ber ak bakarrik pizte n baitu
gure bait a n jakingur a ; ez du inork ere jakintz arik bere g a n a t z e n , diziplinar e n bitart ez ez bad a.
Ez duzu hal a ust e?
Ev.— Nire ust ez, diziplinar e n bidez ongi a baino ez dugu ikast e n.
Ag.—Erne, beraz ! Ez gaitzik ikasi! Diziplina hitza discer e (ikasi)- tik bait at or soilik.
Ev.— Nondik dat orkio, ordu a n , gizakiari gaizki egit e hori, ikasia ez bad a?

63. Ag.—Agian diziplinatik alde egin et a ikast e a ri bizkarr a em a n zaiolako. Baina nolan a hi izand a ere,
diziplina ongia da et a ikast e tik dat or, et a gaitz a ezin da inola ere ikasi; ikasia balitz, diziplina
ez litzat ek e ongi a, zerorr ek aitort u duz un e z . Honel a, gaitz a ez da ikast e n et a, beraz, gaizkia
egit e n nore n g a n d i k ikast e n dugu n gald e t z e a k ez dauk a zentz urik; gaitz a ikast e n bad u g u ,
berari ihes egit eko ikast e n dugu, ez hura egit eko. Horre g a t ik, gaizki egit e a diziplinatik
alde n t z e a best e rik ez da.
Ev.— Hala et a guztiz, diziplina bi dau d el a pent s a t z e n dut: bat ak ongia egit e n iraka st e n digu,
best e a k gaizkia egit e n. Zera gert a t u zait, bain a: diziplina ongi a ote den gald e t u didaz u n e a n ,
ongi ar e n am o dio a k txun dit u egin nau et a ongia egit e n iraka st e n digun diziplinari soilik
erre p a r a t u z , ona del a eran t z u n dizut. Orain, orde a, kont ur a t z e n naiz bad el a best e diziplina
mot a bat, ben e t a n et a ezb airik gab e des e g o ki a, et a hon e n egile a nor den jakin nahi dut
zeh azki.
Ag.—Onart uk o duzu, hal er e, adi m e n a ongia dela ezinb e s t e a n .
Ev.— Bai, et a ond a s u n hain han ditz a t dauk a t , gizakiak deu s han di a g o rik izan ote dez ak e e n ez
dakid al a; et a ez dut inoiz es a n g o ezein adi m e n gaizto a izan dait ek e e ni k.
Ag.—Esad a z u ba: irakas t e n zaion a ulertz e n ez due n a ri pert s o n a ikasia iritziko zeniok e?
Ev.— Ez, inondik ere!
Ag.—Beraz, adi m e n oro ona bad a et a ulertz e n ez due n inork ikast e n ez bad u, ondorioz, ikast e n
due n orok ongi egit e n du. Ikast e n due n a k ulert u egit e n duel ako, et a ulertz e n due n a k ongi
egit e n duel ak o. Hori dela et a, zerb ait ez a g u t z e bide a n gure iraka sl e a nor den jakin gura
izat e a, ongi a egit e n nork iraka st e n digun jakin nahi izat e a da. Utziozu, ber az, gald e t z e a ri
bat e k daki zein doktor e edo irakasl e gaiztori buruz; izan ere, gaizto a bad a ez da doktor e a ,
et a doktor e a bad a ez da gaizto a.
II. Kapitulua
Gaitzare n jatorria arakat u aurretik, Jaungoiko ari buruz zer
sinist u behar den
Ev.— Izan bedi zuk diozun a . Baina, gaitz a egit e n ez dugul a ikast e n aitortz er a derrigortz e n
nauz ul arik, es a d a z u : non dago gure egintz a gaizto e n jatorria?
Ag.—Ai! Gaztet a n hainbest e torturatu nindue n auzi hura piztu duzu, erantzun bila hainbest e neke
sufritu ondoren manikeo e n heresiara eram a n ninduen galdera bera, hain zuzen ere. Eta hain lur
jota gerat u nintzen hainbest e ipuin txepelen zamap e a n , eta hain abailduta, egia aurkitzeko nire
irrika biziak Jaungoikoaren laguntza lortu izan ez balit ezin libratuko nintzen haiet atik, berriro
askat asu n er a itzultzeko. Eta nire kasuan auziari irtenbide egokia aurkitzeko eta ni salbatz eko hain
erabakigarria gertatu zitzaidan ordena berari jarraituko diot zurekin ere. Aldeko bekigu
Jaungoikoa eta sinetsi dugun a ulertzen lagun diezagula, ziur baikaud e profet ak urratut ako ildotik
gabiltzala, zera dioene a n: sinetsi ezik ez duzue ulertuko (Is. 7,9). Sinest en dugu Jaungoikoa bat
bakarra dela eta den guztia Beraga n dik sortua dela, baina hala eta guztiz, ez dela Jaungoikoa
bekatu e n egilea. Kezkaturik dauka, halere, gure arima hausn arket a honek: bekatu a Jaungoikoak
sortutako arimek egina bada eta arimak Jaungoikoag a n dik badatoz, nolatan ez ditugu bada,
bekatu a eta Jaungoikoa, hertsiki lotuko?
Ev.— Argi et a garbi azald u duzu oraintx e nire pent s a m e n d u a krud elki tortur a t z e n due n zalantz a,
zurekin ezt a b ai d a t z e r a beh a r t u nau e n zalant z a ber a, hain zuze n.
Ag.—Eutsi gogor! Ez etsi! Sineste n duzuna sinest en jarraitu! Ez baitago hori baino sines m e n
funtsezkoagorik, nahiz eta ez jakin gauzak zergatik diren horrela; erlijioaren egiazko funtsa

64. sakona baita, Jaungoikoa esan edo pentsa daiteke e n gauzarik bikainentz at hartzea; eta
Jaungoikoari buruz ez dauka iritzi hobezina Hura ahalguztidun a eta erabat aldaezina, ondasu n
guztien egilea dela sinest e n ez duen ak; eta Jaungoikoa ondasun horiek guztiak baino infinituki
bikainago a dela, sortu dituen ak zuzenki gobern atz e n dituela eta haiek sortzeko ez zuela laguntza
premiarik izan, bera bakarrik aski izan ez balitz bezala. Hortik dator, hutsetik sortarazi zuela oro,
ez beraga n dik; beraga n dik sortutako bakarra Beraren berdina dena baita, guk Jaungoikoaren
Sem e bakarra deritzogun a, eta argiago zehaztu nahian «Jaungoiko Ahalmen » edota
«Jaungoikoaren Jakinduria» deitzen dioguna, zeinaren bitartez egin baitzituen hutsetik eginak izan
diren gauza guztiak. Gauzak horrela direla aitortu ondoren, Jaungoikoare n laguntzaz saia gaitez en
orain azaldu duzun auzia ulertzen modu honet a n.
III. Kapitulua
Konku pi sz e n t zi a da gaitzare n jatorria
Ag.—Gaizki egin ar e n jatorria zein den jakin nahi duzu, zalant z a rik gab e . Aurrez jakin beh a r da zeri
esa t e n diogu n gaizki egit e a . Esad a z u, bad a : zein da honi buruz duzu n iritzia? Eta hitz
gutxit a n zure pent s a m e n d u a labur bildu ezin bad uz u, nolab ait adier a z t e k o, aipat u itzaz u
ban a n- ban a n zenb ait egintz a gaizto.
Ev.— Denbor a faltag a tik utziko ditut batz uk et a gogor a t z e n ez ditud al a k o best e batz uk, bain a nork
jartz e n du zalant z a n egintz a gaizto a k direl a adult erio a k, gizahilket ak, sakrilegio a k?
Ag.—Esad a z u lehe nik et a behin: zerg a tik deritzoz u zuk adult erio a ri egintz a gaizto a, lege a k
deb e k a t z e n duel ako, agi a n?
Ev.— Egintz a gaizto a da, ez lege a k deb e k a t z e n duel ak o, alder a n t ziz baizik; hain zuze n, gaizto a
del ako deb e k a t z e n du lege a k.
Ag.—Baina, zer es a n, norb ait e k adult erio a r e n plaz er a ex a g e r a t u z gald ezk a est utz e n bag ai t u, ea
zerga tik irizten diogu n gaitz a et a gaitz kond e n a g a r ri a. Lege a r e n indarr e a n bab e s t u , et a
horrekin era nt z u n egokia em a n diez ul a ust e al duzu sinet si ez ezik ulert u ere nahi dut e n ei ?
Nik ere, zuk bez al a et a inolako zalantz arik gab e sines t e n dut et a herri et a nazio guztiei
sinet si beh a rr e k o t z a t aldarrikat z e n diet adult erio a gaitz larria dela. Baina une hon e t a n gure
eginkizun a da fede bidez hart u dugu n a jakite a, ulertz e a et a guztiz egi azkotz a t edukitz e a .
Beraz, barru- barrutik hau s n a r ezaz u et a es a d a z u adult erio a gaitz a del a zerg a tik ust e duzun.
Ev.— Nik neur e em a z t e a g a n pairat u nahi ez nuke e n hori gaitz a del a ziur dakit; norb er a ri gert a
dakigu n nahi ez dugu n a inori egit e a gaizki port a t z e a da.
Ag.—Eta zer esa n g o zenuk e em a z t e a best e norb aiti hart az libreki goz at z e k o gust ur a utziko liokee n
gizon lizun ari buruz, truke a n hare n em az t e a z ber ak ere lizentzia bera erabiltz eko
baldintz a p e a n ? Horret a n gaitzik ez legok e el a ust e duzu?
Ev.— Aldera n t ziz, gaitz ikara g a r ri a.
Ag.—Honek ez du, bad a, zuk aipat u berri duzu n ara u a r e n aurka beka t u egit e n, ber ak pairat u nahi
ez luke e nik ez baitu egit e n. Best e arraz oir e n bat bilatu beh a rk o duzu, ber az, adult erio a
gaitz a dela sine st a r a zi nahi badi d a z u .
Ev.— Gaitza deritzot, sarri ikusi ditud al a k o krim e n hon e t a z salat u t a k o gizon ak kond e n a t u t a .
Ag.—Eta zer? Ez al dira sarrit a n gizaki asko eure n egintz a one n g a t ik kond e n a t u a k izan? Gogor a
ez az u Historia, ez profa n o a bak arrik, bait a jainkozko aut orit at e z jantzi a ere; ikusiko duzu
zeine n juzgu txarra egin beh a rk o gen uk e e n apos t ol u ei et a m artiri guzti ei buruz, gizaki
batz u e k best e e i ezarrit ako kond e n a kond e n a t u e n egintz a okerr e n froga segur u t z a t hart uko

65. bag e n u ; haiek guztiak Jesukristor e n fede a aitortz e a g a t ik izan baitzire n kond e n a t u a k . Hart az,
gizaki ek kond e n a t z e n dut e n oro gaitz a bad a, horre n ondorio gisa onart u beh a rk o gen u k e aldi
hart a n krim e n a zela Jesukristor e n g a n sines t e a et a fed e hori aitortz e a . Gizakiek kond e n a t z e n
dut e n oro ez bad a gaitz a, best e arraz oir e n bat ekarri beh a rko didaz u adult erio a gaitz a del a
froga tz e k o.
Ev.— Ez dakit zer eran t z u n.
Ag.—Adulterio ar e n mal ezi a, agia n, libidotik dat ork e; zailtas u n gaindi ezi n e ki n topo egin duzu, izan
ere, nab a r m e n ki gaitz a deritzoz u n egintz a horre n mal ezi ar e n arraz oi estrint s e k o a aurkitu
nahi a n. Eta adult erio a r e n mal ezi a libidotik datorr el a hob e t o uler dez az u n zera es a n g o dizut:
inork biziki desirat uk o balu bere hurko a r e n em a z t e a z goz atz e a et a nolab ai t as m o a et a, ahal
izan ez gero, desira gauz a t z e r a iritsiko zela jakingo balitz, desira gauz a t u ez arre n, delitu
ageri a n nab a r m e n harr a p a t u a bez ai n errud u n izango litzat ek e pert s o n a hori.
Ev.— Argi baino argi a go ger a t u da; et a ez duzu zert a n hitzaldi luzet a n jardu n, gizahilket a,
sakrilegio et a best e edoz ei n beka t u r e n inguru a n horixe bera niri sine st a r a z t e k o, bek at u mot a
guztie n jatorria n gutizia gailent z e n dela begi- bist a n bait a g o.
IV. Kapitulu a
Beldurrare n kaus a z eginda k o gizahilke t ari buruz objek zi oa.
– Zein gutizia mot a da errudu n?
Ag.—Ba al dakizu gutizia horri grina ere deitz e n zaiola?
Ev.— Badakit.
Ag.—Eta zure ust ez, grina et a beldurr a r e n art e a n alderik ba al dago?
Ev.— Bi horiek bat a best e tik oso urrun dau d el a ust e dut.
Ag.—Nik ikust e n dud a n e z , zure iritzia da, grinak zerb ait er a n t z duel a joera, beldurr a, berriz,
zerb ait e tik ihesi doal a.
Ev.— Diozun bez al a, halax e da.
Ag.—Hort az, gizaki bat ek best e bat hilko balu, ez deu s onik lortz eko, gaitz e n bat gert a ote
dakiok e e n beldurr a g a t ik baizik, ez ote litzat ek e gizahiltz aile izango?
Ev.— Bai, zalantz a rik gab e; bain a, hal a ere, egintz a hori grinak agind u t a burut u a litzat ek e;
norb ait e n beldurr ez gizakia hiltzen due n a k argi dago beldurrik gab e bizi nahi duel a.
Ag.—Eta ongi xum e a deritzoz u zuk beldurrik gab e bizitze ari?
Ev.— Ez ba! Ongi oso han di a da; bain a ust ez hiltzaile den horrek ezin dez ak e inola ere ongi hori
bere krim e n a r e n bidez lortu.
Ag.—Ez diot nik horrel a lor dez ak e e ni k; hark beldur gab e bizi nahi duel a diot. Beldur gab e bizi
nahi due n a k ongi bat nahi duel a zalantz a rik ez dago, et a horre g a t ik ez diogu desirari erru a
egotziko; hal a balitz, erru d u n t z a t hart u beh a rk o genit uzk e ongi a desira tz e n dut e n guztiak.
Beraz, aitort u beh a rr a dauk a g u gizahilket a batz u e t a n gaitz a egin nahi a ez dugul a aurkitz e n
era gile gisa, et a faltsu a da esa t e a grina gaizto a dago el a beka t u orore n m al ezi ar e n funts e a n ;
hori faltsu a ez balitz, bek at u rik egin gab e gizahilket a rik burut u ziteke e n .
Ev.— Gizahilket a gizakia hiltze a bad a, inoiz bek at u rik gab e gert a dait ek e; izan ere, ez dut ust e
beka t u egit e n due nik ets ai a hiltzen due n solda d u a k , ez et a ep ail e a k edo hare n ministro a k
gaizkile a heriotz ar a dara m a n e a n , ez et a gezi ak nahi gab e et a ta m al e z eskutik ihes egin
dion ak, gizakia hil arre n ere, ez dut ust e beka t u egit e n due nik.

66. Ag.—Ados. Hau ei ez diegu hiltzaile deitz e n. Baina esa d a z u , nag u si a g a n d i k oinaz e izugarri ak
esp e r o ditu e n morroi ak hura hilko balu, gizahiltz aile deitu beh a r ez zaien e n multzo a n sartz e n
duzu zuk morroi hori?
Ev.— Haien g a n di k urruti ikust e n dut morroi hori; haiek lege e n agind u r a egit e n dut e edot a lege e n
kontr a ez, bed e r e n ; morroi horre n hilket a zurituko due n legerik ez dago, orde a.
Ag.—Berriro ere agint e a r e n g a n a bidaltz e n nauz u. Baina gogo a n izan beh a r duzu sine st e n dugu n a
ulertz e a dela orain ardur a t z e n gaitu e n a . Eta lege e z fidatz e n gar el arik, ah al dugu n neurria n
ikust e n saiat u beh a r gar a, ea egintz a hau zigortz e n dut e n lege e k arraz oiz et a justiziaz ala
oker jokatz e n dut e n .
Ev.— Nagusi a jakinar e n gain e a n et a nahit a hil due n morroi a zigortz e a n lege a k ez du, inondik ere,
bide g a b e ki jokatz e n; aurre a n aipat u ditugu n e t a t ik inork ere ez baitu hori bera egit e n.
Ag.—Zer? Ez al duzu gogo a n zeuk ares ti a n esa n d a k o a , alegi a, egintz a gaizto orot a n grinak
agintz e n duel a et a horrex e k, hain zuze n, egit e n duel a gaizto?
Ev.— Oso ongi gogor a t z e n dut, bai.
Ag.—Eta ez al duz u zeuk onart u, hala b e r, ez del a irrika gaizto a beldur gab e bizi nahi due n a r e n
desira?
Ev.— Hori ere gogo a n dut.
Ag.—Horrela bad a, morroi ak desira horre n g a t i k nagu si a hiltze n due n e a n ez du desira errud u n
bat e n g a t i k hiltze n. Beraz, ez gar a oraindik iritsi erailket a horre n m al ezi ar e n kaus a r a . Biok bat
gat oz zera es at e a n , alegi a, edoz ei n egintz a mak ur irrika txarrar e n , hau da, desira
gaitz e s g a r ri bat e n era gi n e z burut u a izan a g a t ik del a gaizto.
Ev.— Sus m o a dut bide g a b e ki zigort u a izango ote den morroi hori, bain a ez nintz at e k e hori es at e r a
aus a rt u k o, arraz oire n bat em a n beh a rk o ban u.
Ag.—Hala ote? Agian orain kont ur a t u zara krim e n hain han di hori zigorg a b e t z a t hart u beh a r dela,
astiro et a ongi azt ertz e n ez den bitart e a n ea morroi horrek ez ote zuen nag u si a r e n beldurr a
gain e tik kend u nahi ber e ap et a gaizto ak ase tz e k o. Zere n, zintzo ek ez ezik gaizto ek ere
beldur gab e bizi nahi baitut e , bain a difere n t zi a bat eki n: zintzo ek beldur gab e bizi nahi dut e,
galtz ek o arriskurik gab e eduki ezin dait ezk e e n gauz e n m ait a s u n a ri uko egin ez; gaizto ak,
aldiz, hai et a z osoki et a segurt a s u n e z goz atz ek o era go z p e n a k albor a t z e n saiatz e n dira, et a
horre g a t ik eure n bizitza hain da zitala et a krimin al a eze n, zinez, bizitza barik heriotz a deitu
beh a rko baike ni ok e.
Ev.— Nire huts e gi t e a aitortz e n dut, et a biziki pozt e n naiz libido deritzo gu n gutizia erru d u n a kausit u
izan a g a t ik. Argi ikust e n dut orain gogoz kontra gal ditzak e g u n gauz e n am o dio gehi e gizko a n
datz al a libidoa.
V. Kapitulu a
Bigarren objek zi oa: erasot z aile injust u ar e n erailket a,
lege a k onartua
Ev.— Ikus dez a g u n orain, ongi bad e ritz oz u, pert so n a sup e r s tizioso e k hain sarri egit e n dituzt e n
sakrilegio e t a n ere ea gutiziak agintz e n due n.
Ag.—Kontuz! Arinegi jokat u gab e ! Auzi hori plant e a t u aurre tik, best e hau ezt a b ai d a t u beh a rk o
gen u k e : ea nork ber e bizia, libert a t e a edo kastit a t e a defe n di tz e k o, bortx az datorkizun ets ai a
edo maltzurki oldartz e n zaizun sikarioa inongo libido mot a rik gab e erail dait ek e e n .

67. Ev.— Nola pent s a dez ak e z u libidorik ez dauk a t el a gogoz kontra gal ditzak e t e n gauz a hau e k
salb at z e k o ets ai e n g a n d i k bab e s t e n saiatz e n diren a k? Eta gogoz kontr a galdu ezin badit uzt e,
zer del a et a defe n dit u beh a r dituzt e era s o t z ail e injust u a hiltzer ai no?
Ag.—Ez da, ber az, zuze n a bidai ari ari bidel a p u rr a hiltzeko bai m e n a em a t e n dion arau a , hon e k
bidai ari a erail baino lehe n a g o . Edot a ohore a galtz er ai n o bortx at u a izat eko arrisku a n dago e n
gizon a k edo em ak u m e a k , ah al bad u, eras o al di a jasa n aurre tik eras o t z ail e a hiltze a
bai m e n t z e n due n arau a . Era ber e a n , lege a k agintz e n dio solda d u a ri ets ai a hil dez a n , et a
hal a egit e n ez bad u nagu si e n zigorra ber e g a n a t u k o du. Ausart uko al da inor lege hau e k
zuze n g a b e a k edot a balioga b e a k direl a esa t e r a ? Bad a, nire ust ez, zuzen a ez den a ez da lege.
Ev.— Herriei em a n d a k o lege a k gaitz han di a g o a k ekiditeko txikiago a k zilegitz e n badit u, ez dut ust e
salaku n t z a horre n pe a n egon g o denik. Eta gaitz askoz ere arina g o a da inoren bizitza
arrisku p e a n ipintz e n due n norb ait hiltze a, norb er a r e n a defe n di tz e n due n a hiltze a baino. Eta
askoz ere doilorra g o a da gizaki bat e n gogoz kontrak o abus u sex u al a, hon e k halako
zant a rk e ri a bortx az burut u nahi due n a hiltze a baino.
Etsai a hiltzen due n solda d u a , aldiz, lege a r e n zerbitz ari soila baino ez da, et a inolako grina
txarrik gab e bet e dez ak e ber e egit eko a . Eta azke nik, herriar e n defe n t s a r a k o ez arri den lege a
ezin da inoren grina m akurt z a t hart u; zere n, lege a ez arri zuen a k Jaungoiko ar e n agind uz
ez arri baz u e n , hots, betiko justiziar e n printzipio e n ara b e r a , inongo grinarik gab e egin ahal
izan zuen; et a grinar e n bat e k era gi n d a ez arri baz u e n , horrek ez du esa n nahi grinat s u ki bet e
beh a r denik lege hori, lege gil e gaizto a k lege onak ere egin baititz ak e. Tirano usurp a t z ail e
bat e k, adibid ez, hiritar inter e s a t u bat e n g a n d i k hartz e n bad u dirua dekre t u hau ezar dez a n,
alegi a, inori ere ez zaiola zilegi em a k u m e a bahitz e a ez et a berar e ki n ezkont z e k o ere, okerr a
izango ote da lege hau tirano bide g a b e , ust el har e n g a n d i k dat orr el a k o? Beraz, hiritarr e n
defe n t s a r a k o indark e ri ari antz eko indarr ez aurr e egit e a agintz e n due n lege a inolako grina
gaiztorik gab e bet e dait ek e . Orob at esa n dait ek e edoz ei n bot er e ri juridikoki et a hierarkikoki
lotut a dau d e n m e n d e k o ministro guztiei buruz.
Gainont z ek o ei buruz, orde a , lege a bidezko a izand a ere, ez dakit nola justifika dait ezk e e n , ez
baitie lege a k inor hiltzer a obligat z e n ; hil ala ez hil, eur e n esku uzte n du lege a k auk er a. Euren
esku dago, ber az, inor ez hiltze a gogoz kontra gal ditzak e t e n , et a horrex e g a t i k
atxikim e n d u rik mer ezi ez diet e n gauz ak defe n di tz e a g a t i k. Biziari dagokio n e z , norb ait e k
zalantz a egin dez ak e arim ari nolab ait bizia kentz e n ote dion gorpu tz a erailtz e a k; bain a ken
badi ez ai ok e ez digu arret a han dirik m er e zi; et a ezin baz ai o kend u, ez dago zert a n ikarat urik.
Kastitat e a ri gagoz kiola, bert u t e a izaki, arim a n errotz e n del a nork jarriko du zalantz a n ?
Ondorioz, gogoz kontra gorpu tz a profa n a t z e n badigu t e ezingo digut e bert u t e a indarr e z
harra p a t u . Beraz, erailtz e n dugu n era s ot z ail e injust u a k ken diez a g u k e e n guzti a atxikitz e a ez
dago gure esku. Ba al du, ordu a n , zentz urik hura gur e a dela es at e a k ? Arrazoi horre n g a t i k ez
ditut nik gaitz e s t e n gaizkile horiek hiltze a zilegi egit e n digut e n lege a k; bain a hiltzaile ak
zuritz eko ihesbi d e rik ere ez dut aurkitz e n.
Ag.—Are gutxi a go ulertz e n dut nik zer dela et a saiat u beh a r duzu n inongo legerik onartz e n ez
dut e n a k justifikatz e n .
Ev.— Gizakiok pro m ul g a t u et a kanpo tik ez a g u n a zaigu n edoz ei n legek ez ditu kond e n a t z e n ; bain a
Jaungoiko a r e n Probid e n t zi ak oro gob e r n a t z e n duel arik, nork daki ez ote dau d e n horiek askoz
bet e b e h a r r e z k o a g o a den lege sekr et ur e n bat e n agind u p e a n . Nola ego n dait ezk e lege hon e n
aurre a n erru g a b e , gauz a arbui a g a r ri ak defe n d a t z e a r r e n gizaki bat e n odolaz esku a k kuts a t u
dituzt e n a k . Horre g a tik, herri bat e n gob er n u zuze n e r a k o ezarrit ako lege a k egintz a hau e k
zilegizt at z e n dituel a iruditz e n zait, jainkozko Probid e n t zi ak zigortz e n badit u ere. Giza
lege a r e n helbur u a bait a, gizart e a n bake a ri eust e adin ako neurria n zigorra ezartz e a , et a

68. lege gil e a r e n esku dau d e n gauz e t a n soilik. Baina best el a k o erru horiek, zalantz arik gab e ,
best e zigorrak dauzk a t e , jainkozko jakind uri ak soilik bark a ditzak e e n zigorrak.
Ag.—Gorest e n et a onartz e n et a gore s t e n dut, egin duz un bereizk et a hori; lehe n aldiz era bilia da
et a ez da perfekt u a ; bai, orde a , konfiant z a z bet e a et a goikoari begir a egin a. Egiatz at hartz e n
duzu herri en gob e r n u a xed e due n giza lege a k zilegi egit e n ditu el a, et a zigor gab e uzte n,
jainkozko Probid e n t zi ak zigortz e n ditu e n hainb a t egintz a; et a gain er a, giza lege a orot ar a ez
iriste ak ez du es a n nahi lege hon e n agind u a k gaitz e t si beh a r direnik.
VI. Kapitulu a
Betiko legea, giza lege e n mo d er at z ail ea. Betiko legear e n nozioa
Ag.—Azter dez a g u n orain tent uz, gust u bad uz u, bizitza hon e t a n herri ak gob er n a t z e n ditue n
lege a k zenb a t e r ai n o zigort u beh a r ditue n egintz a gaizto a k; ondor e n ikusiko dugu zer zigortu
beh a r due n Jaungoiko ar e n Probid e n t zi ak ezkut u a n bain a ezinb e s t e z .
Ev.— Biziki nahi dut auzi hain garr a n t zit s u a r e n mug a– mug a r ai n o iriste a, infinitu a dela ust e baitut.
Ag.—Inola ere ez. Har ez az u ador e et a abia zaitez arraz oi m e n a r e n ildoet a n zeh ar, ust e ona
piet at e a n ipiniz; ez bait a g o deu s hain gogor et a hain zail, Jaungoiko ar e n lagun t z a k leund u
et a errazt u ez dez ak e e n i k. Beraz, Haren bab e s e a n et a berari lagu nt z a esk at uz , helbur u hart u
dugu n a azt ertz e n has gait ez e n . Eta best e ez er baino lehe n, es a d a z u ea idatziz
pro m ul g a t u t a k o lege hau baliag a rri zaien aldi bat ek o bizitza hon e t a n bizi diren gizaki guzti ei.
Ev.— Jakina bai etz! Gizaki hau e k osatz e n baitituzt e herriak et a nazio ak.
Ag.—Gizaki et a herri horiek beroi ek ahitu edo aldat u ezin dait ezk e e n et a, ondorioz, betiko gauz e n
kide ote dira edo, alder a n t ziz, alda g a r ri ak et a den b or a z mu g a t u a k ?
Ev.— Nork jartz e n du zalant z a n gizakia nab a r m e n ki dela alda g a r ri a et a den b or a z mu g a t u a ?
Ag.—Nolan a hi ere, herri bat bale go hain zuhur et a serio a et a ongi kom u n a r e n zaintz aile hain
zintzo a non hiritar bakoitz ak garr a n t zi gehi a g o em a n g o lioke e n onur a publiko ari pribat u a ri
baino, ez al litzat ek e zuzen a izango herri hon e k bert a k o oga s u n publiko a kud e a t z e k o
ma gi str a t u a k auker a t z e a ahal bid e t u k o luke e n lege bat?
Ev.— Lege zuze n a litzat ek e.
Ag.—Eta apurk a- apurk a herri hori berori galbid e r a t u k o balitz ongi pribat u a publikoa baino nahi a g o
izat er ai n o, et a gehi e n esk aint z e n dionari boto a salduko balio et a herriar e n gob er n u a
bot er e z al e e k erosit a gizaki biziots u gaizto e n esku e t a n utziko balu, ez al luke ongi jokat uko
hond a m e n d i orokorrar e n erdia n kuts a t u gab e ger a t u den gizon a k, esku a n due n bot er e a
erabiliz, herri ari ohor e a k ban a t z e k o ahal m e n a kend uk o balio et a ohor e horiek zintzo batz u e n
edo agia n bakarr a r e n esku e t a n jarriko balitu?
Ev.— Bai. Horrek ere zuze n jokat uko luke.
Ag.—Baina, itxuraz behintz a t , bi lege hau e k hain elkarr e n kontr ako a k izaki, bat a k herri ari ber e
ma gi str a t u a k auker a t z e k o ah al m e n a em a t e n baitio et a best e a k kend u, et a bigarr e n a gert a t u
del arik biak herri bere a n ezin izan dait ezk e e n baldintz e t a n , esa n al dez ak e g u biet arik bat
injust u a dela et a hob e zela lege a ez arri izan ez balitz?
Ev.— Inola ere ez.
Ag.—Ordu a n , ongi bad e ritzoz u, aldi bat e r a k o lege a deituko diogu, zuzen a izand a ere, den b or a r e n
joan- etorri an zuzenki alda dait ek e e n a ri.
Ev.— Hala deituko diogu.

69. Ag.—Eta zer? Ororen arraz oi gore n a dela diogu n lege a ri, zeinari beti obe dit u beh a r zaio (gaizto a k
bizitza doh a k a b e et a erruk arriz zigortz e n baititu et a zintzo ak bizitza doh a t s u z saritz e n). Eta
berorr e n indarr e z zuze nki ez artz e n da aldi bat e r a k o deitu dugu n lege a et a indar beron e z et a
zuze nt a s u n berdi n e z aldat z e n , nolat a n lege hori ez zaio alda e zi n et a betiko agert uk o edoz ei n
pert s o n a adi m e n t s u ri? Edot a agi a n inoiz injust u a gert a dait ek e gaizto a k zoritxarr e k o izat e a
et a zintzo ak zorion ek o, herri zuhur et a zentz u d u n a ri ber e agint ari ak auk er a t z e k o ah al bid e
em a t e a bez al a, et a, alder a n t ziz, herri gaizto, axol a g a b e a r i esku bi d e hori kentz e a
bide g a b e k e ri a dela esa n g o ote dugu?
Ev.— Lege hau alda e zi n a et a betiko a dela onartz e n dut.
Ag.—Ohart uk o zara, hala b e r, aldi bat er a k o lege a betiko lege a n oinarrit ut a dago e n hein e a n izango
del a zuzen a et a bidezko a; zere n, aipat u dugu n herri horrek inoiz zuze nki izan bad u ber e
agint ari ak auk er a t z e k o esku bi d e a , et a best e noizb ait esku bi d e hori zuze nki kend u baz ai o,
aldi bat e k o goibe h e r a horre n justiziak betiko lege a n dauk a jatorria; et a betiko lege a r e n
arab e r a , beti da zuzen a herri zentz u d u n a k bere agint a ri ak auker a ditza n, et a era bere a n
zuze n a , herri zentz u g a b e a ri esku bi d e hori kentz e a . Ez duzu hala ust e?
Ev.— Ados nago.
Ag.—Horren arab e r a , gur e arim a n irarrita dara m a g u n betiko lege a r e n nozio laburr a neur e neurri
apal e a n ahoz em a t e k o zera es a n g o dut, alegi a, lege horre n era gi n e z zuze n a del a gauz a
guztiak perfekt uki orde n a t u t a egot e a . Ezberdi n a bad a zure iritzia, az aldu ez az u, arre n.
Ev.— Ez dauk a t deu s zuk esa n d a k o a r e n kontr a; egia da diozun a.
Ag.—Eta betiko lege a bak arr a izaki, et a aldi bat e r a k o lege ezb er di n a k betiko ar e ki n beti ados t u
beh a r direl arik, herriak zuze nki gob er n a t z e k o aldi bat er a k o lege ezb er di n e k jasa n beh a r
dituzt e n aldak e t a k gora b e h e r a , alda dait ek e betiko lege a ?
Ev.— Inola ere ez, nire ust ez. Ez inongo indarr ek, ez inongo gert akiz u n e k, ez et a ezer e n akat s e k
ezingo baitu sekul a n lortu zuze n a izan ez dadin gauz a guzti ak perfekt uki orde n a t u t a egot e a .
VII. Kapitulu a
Gizakia aber e e n gain eti koa egit e n due n arrazoi m e n a gailen d u beh ar da gizakiare n g a n
Ag.—Orain azald u nahi dizud a n a hau da: gizakia piztien aurre tik jartz e n due n a gizaki a g a n
nagu si tz e n bad a –zern a hi izand a ere et a nolan a hi deitu, hots, adi m e n edo espiritu, edot a
biak, agi an hob e–, –esa pi d e biak aurkitz e n baititug u liburu sakra t u e t a n – et a zer horrek
gizaki ar e n gaino n t z e k o osa g ai a k me n d e a n hartz e n badit u, ordu a n dago gizakia perfekt uki
orde n a t u t a .
Zalantz a rik gab e , ez au g a r ri kom u n asko ditugu ez ani m ali ekin bakarrik, bait a land a r e et a
haziekin ere. Horrel a ikust e n ditugu land a r e a k bizidun e n beh e r e n g o maila n elikatz e n ,
hazt e n , indartz e n et a ugaltz e n; piztiak, berriz, ikust e n, entz ut e n et a objekt u gorpuz d u n e n
pres e n t zi a usai m e n e z , dast a m e n e z , ukim e n e z sum a t z e n ; et a hala ikust e n dugul ak o aitort u
beh a rr e a n gau d e guk baino senti m e n askoz ere azkarr a g o et a zoliago a k dituzt el a. Horrez
gain, indarr a et a sasoi a, gorp ut z at al e n sen d o t a s u n a et a gorp ut z a r e n mu gi m e n d u e n
abi ad u r a et a arint a s u n a ; horiet a n guztiet a n batz uk baino bizkorra g o a k gar a, best e e n parek o
et a zenb ai t baino mot el a g o a k . Gainer a , piztien gen e r o ber eko a k gar a. Baina azke n finea n,
ani m ali bizitzar e n jardu n a gorpu t z a r e n plaz er a k erdie st e r a et a era go z p e n a k uxatz er a
mu g a t z e n da.
Badira best e ekintz a batz uk itxuraz behintz a t ani m ali ek berez ko a k ez dituzt e n a k bain a
gizaki ar e n perfekziorik han di e n a r e n ez au g a r ri ere ez diren a k, hala nola, txant x a k et a barr e

70. egit e a ; gizaki ari dagozkion ekintz ak dira, bain a, aldi bere a n , giza izaer a ri buruz zentz uzko
kontz e p t u a due n edon o r e n iritziz, perfekziorik beh e r e n e k o a k .
Gizakiar e n bait a n ikust e n ditugu, hala b e r, gore s p e n et a laudorio zalet a s u n a et a best e a k
me n d e r a t u nahi a; joera hau e k ez dituzt e piztiek, bain a ez dugu horre g a t ik pent s a t u beh a r
horiek direla piztien gain e tik jartz e n gaituz t e n a k . Izan ere, zalet a s u n horiek arraz oi m e n a r e n
pea n ez dau d e n e a n , zoritxarr e k o egit e n gait uzt e, et a gauz a jakina da inori ere ez zaiola
burur a t z e n norb e r a r e n miseri a del a- et a, best e e n gain e tik azald u nahi a. Hortaz, arraz oi m e n a k
arim a r e n konku pisz e n t zi a hau e k guzti ak me n d e a n ditu e n e a n , ordu a n esa t e n da gizaki a
perfekt uki orde n a t u t a dago el a. Argi dago orde n a zuzenik ez dagok e el a , ez et a inongo
orde n a rik, gore s g a r ri e n a gaitz e s g a r ri e n a r e n m e n d e dago e n e a n . Ez al duzu hala ust e?
Ev.— Bai horixe!
Ag.—Ba, arraz oi m e n a k , adi m e n a k edo espiritu ak arim ar e n mu gi m e n d u irrazion al a k m e n d e r a t z e n
ditue n e a n , ordu a n et a ordu a n t x e bak arrik esa n dait ek e gizakiar e n g a n nagu si tz e n dela
nagu si t u beh a r due n a , et a betiko a aitort u dugu n lege a ri jarraiki nagu sitz e n dela.
Ev.— Ulertz e n dizut et a argi ikust e n dut zure arraz oi bid e a .
XI. Kapitulu a
Gutizia edo libidoari erren dit z e n zaion adi m e n a zuz e n ki zigortua da
Orain bai, jakin dez ak e g u adi m e n bert ut e t s u a baino hob e a den nat ur a, zern a hi izand a ere,
ezin dela inolaz ere injust u a izan. Beraz, ah alt s u a bad a ere, ez du hon ek inoiz beh a rt u k o
adi m e n a libidoar e n azpi a n jartz er a.
Ev.— Hori irmoki onart uk o ez due nik ez dago.
Ag.—Ondorioa, ber az, hau da: berez ko jaunt a s u n a erabiltz e n due n adi m e n bert u t e t s u a r e n pare
edo gain e a n dago e n edoz erk ezin bad u adi m e n a libidoar e n morroi egin, bere justiziak
galar az t e n diolako; et a hare n azpi a n dago e n ez erk ere ezingo du hori lortu, gutxia g o delako,
lehe n oso ongi finkat u t a utzi dugu n a r e n ara b e r a . Ondorioz, norb er e gogo a k et a
auker a m e n a k izan ezik, best e deu s e k ez du adi m e n a grine n gaizkide egit e n.
Ev.— Argi ikust e n dut erab a t logikoa del a ondorio a.
Ag.—Logikoa irudituko zaizu, era bere a n , beka t u hain larriar e n kaus a z zigorrak ere bidezko a k
izat e a.
Ev.— Ezin hori ukat u.
Ag.—Eta zer? Zigor arintz at hart u beh a r al da libido ak adi m e n a me n d e r a t z e a et a, ber e bert ut e
oparo a z gab e t u ondor e n , txiro et a miser a bl e a bailitzan, hara t hon a t bultz ak a era biltz e a ,
faltsu a egiazkotz a t onartz e n et a defe n ditz e n , gisa hon e t a k o gauz a kontr aj arri et a r a
era m a n e z : ares ti a n onart u a han dik gutxira gaitz et si, errak u n t z a berri et a n amilduz; norb e r e
abur u a geldiar azi, arraz o n a m e n d u guztiz argiak zalantz a n jarriz gehi e n e t a n ; egi a aurkitz eko
esp e r a n t z a erab a t galdu, ergelk eri ar e n ilunp e t a n murgildurik; edot a argira n t z bide a urrat u
nahi a n, behi n et a berriz neke a r e n nek ez lur jota ger a t u ? Horrez gain, grinak krud elki et a
doilorki nagu si tz e n zaizkio adi m e n a ri et a bat e k o zein best e k o ekaitz ek asal d a t z e n dut e
sakon e tik gizaki ar e n gogo et a bizi oso a, ikara han diz bat e tik et a eut si ezin ek o desiraz
best e tik; herioar e n larritas u n a z bat e tik, pozt a s u n hut s al et a faltsu a z best e tik; gauz a biziki
mait e a galdu izan ar e n oinaz e a z bat e tik, ez dauk a n a eduki nahi suts u a z best e tik; bat e tik,
iraindu a izan ar e n min biziaz, et a best e tik, m e n d e k u- gos e as e e zi n a z . Noran a hi abiat u,
zeke nk e ri a jazartz e n zaio gizaki honi, lizunk eri ak sunt sitz e n du, han dik eri ak txun ditz e n du,

71. harrop uz k e ri ak haizez puzt e n du, inbidiak tortur a t z e n du, utzikeri ak lozorrotz e n du,
egoskork eri ak zirikatz e n du, laidoak sumi ntz e n du et a, azke nik, libidoar e n nagu si tz a k ber eki n
dakart z a n best e hainb a t gaitz sufritze n ditu. Egiazko jakind uri a ez dauk a t e n guzti ek
hal ab e h a r r e z pairatz e n dut e n zigor hau huts a r e n hurre n g o t z a t har al dez ak e g u ?
Ev.— Ulertz e n dut, bai, hau zigor han di a del a et a erab a t zuze n a , jakinduri ar e n tronur a iritsi et a
libido ar e n morroi izat eko han dik jaist e a era b a ki due n a r e n t z a t ; bain a inork horrel a jokat u
nahi izan a edot a jokat u nahi a ezinezko a iruditz e n zait. Zere n, irmoki sine st e n bad u t ere,
Jaungoiko a k gizakia hain perfekt u a sortu et a bizi ego er a zoriont s u a n kokat u zuen arre n, hau
bere kabuz amildu zela han dik bizitza hilkor hon e t a k o zoritx arr e t a r a , hal a ere, ulert ezin
egit e n zait. Beraz, hurre n g o bat e r a k o utzi nahi bad u z u auzi hon e n azt erk e t a sako n a , hala
egin go duzu, bain a nire gogoz kontra izan e n da.
XIII. Kapitulu a
Gure nahi m e n a k eragit e n du gizakiare n zoriona eta zoritxarra
Ag.—Hausn a r ez az u orain ea zure ust ez zuhurtzi a ez ote den gutiziat u edot a ekidin beh a r diren
gauz e n ez a g u t z a .
Ev.— Halax e deritzot.
Ag.—Eta sen d o t a s u n a ez al dugu, akas o, erabiltz e n des e r o s o t a s u n guztiak et a gure ah al m e n e t i k
kanpo dau d e n gauz ak arbui a tz e k o?
Ev.— Baietz ust e dut.
Ag.—Best al d e, neurriz kanp o desirat z e n diren gauz e t a t ik irrika alde n t z e n due n bert ut e a
neurrit a s u n a da. Ez duzu hal a ust e?
Ev.— Hala ust e dut, bai.
Ag.—Eta azke nik zer es a n g o dugu justiziari buruz, bakoitz ari bere a em a t e k o agintz e n digun
bert u t e a ri buruz?
Ev.— Haux e best e rik ez da nik ere justiziaz dauk a d a n iritzia.
Ag.—Eta norb ait e k boron d a t e onez –luze hitz egin dugu beron e n bikaint a s u n a z – justizia
mait a s u n e z bes a rk a t z e n bad u, hura baino hob e a g o rik deu s ez dago el a jakind a, et a justizian
aurkitz e n bad u ats e d e n , goz a m e n et a poz a, berar e n bikaint a s u n a hau s n a r t u z et a gogoz
kontr a hura ezin kend u k o zaion segur t a s u n e z , del ako hori ongi bak ar hon e n kontr ako orore n
ets ai izango del a zalant z a n jarri al dait ek e ?
Ev.— Derrigor izango da horien ets ai.
Ag.—Zuhur g a b e t z a t har al dez ak e g u ongi hau biziki desira t u et a beron e n kontrak o ei uko egit e n
dien a?
Ev.— Zuhurt a s u ni k gab e k o inork ez dut ust e horrel a jokat uko luke e nik.
Ag.—Zuz en zaud e ; bain a zerga tik ez diogu honi sen d o t a s u n a ere eran t siko? Gure ahal m e n e a n ez
dau d e n a k ezin dituel ako asko mait e et a esti m u han di a n eduki. Gogo txarr ez soilik mait e
baitira horiek, et a gogo txarr ari uko egin beh a r dio bere ongirik kutun e n a r e n ets ai del ako;
et a dauzk a n e a n mait e ez ditu el ak o, galtz er a k o a n ere ez ditu deitor a t u k o, arbui a t u egingo
ditu. Eta ares ti a n esa n et a onart u dugu n e z , sen d o t a s u n a r e n em ai tz a da hau.
Ev.— Send ot a s u n a r e n bert ut e a z jantziko dugu. Izan ere, eskur a t u et a gord e ezin ditugu n gauz e n
gab e zi a gogo nare et a berdi n e z pairat z e n due n a baino sen d o a g o nor izan dait ek e ? Eta hori
egin beh a r du gizaki hon e k.

72. Ag.—Ikus dez a g u n orain ea gizaki honi ez ote doakion neurrit a s u n a , ber a u bait a grina txarr ak
me n d e a n hartz e n ditu e n bert u t e a . Konkupisz e n t zi a baino aurkak o a g o rik ba al du boron d a t e
onak? Ildo horret a tik aise ulert uko duzu boron d a t e onar e n m ait al e hon e k eut si et a aurk a egin
beh a r diela grina txarr ei, ah al ditu e n baliabi d e guztiak era biliz; horre g a tik deitz e n zaio
neurritsu a .
Ev.— Ados nago. Aurrer a!
Ag.—Justizia falta zaigu; et a ez dakit nolat a n utzi dez ak e g u n gizaki hau justiziaz jantzi gab e .
Zere n, boron d a t e ona eduki et a mait e due n a k et a, esa n bez al a, bero n e n kontrak o orori aurr e
egit e n dion ak ezingo dio inori gaitzik opa. Beraz, ez dio inori injustiziarik egin go et a
horret a r a k o bakoitz ari bere a em a n beh a r. Gogo a n izango duzu nola onart u dugu n justizia
bakoitz ari ber e a em a t e a del a.
Ev.— Gogo a n dut, bai, et a aitortz e n dut bere boron d a t e ona horre n b e s t e mait e due n
gizaki ar e n g a n aurkitz e n ditugul a ares ti a n zuk deskrib a t u et a nik onart u ditud a n lau
bert u t e a k .
XV. Kapitulua
Betiko lege ar e n eta aldi bat erak o legear e n hed a p e n a eta balioa
Ikus dez a g u n orain nola lotze n ditugu n iritzi hau e k bi lege e n auziar e kin.
Ag.—Ongi. Baina, es a d a z u lehe nik, zuze nki bizitze a ontz a t em a t e n due n a k et a horret a n ats e gi n
hartz e n due n a k , berar e n t z a t hura zuzen a ez ezik gozo a et a mait a g a r ri izat er ai n o, ea orore n
gain e tik esti m a t z e n du lege hau, zeinar e n indarr e z ikust e n due n bizitza zoriont s u a boron d a t e
onar e n ordain a dela, et a zorigaizt oko bizitza boron d a t e txarrar e n a .
Ev.— Erab a t et a biziki esti m a t z e n du et a horre g a t ik bizi da ildo horri jarraiki.
Ag.—Eta zer? Horrel a esti m a t z e n duel arik, aldi bat e r a k o den zerb ait aldakor esti m a t z e n du ala
betiko den zer egonk orr a?
Ev.— Zalantz a rik gab e , betiko a et a alda e zi n a .
Ag.—Eta zer diozu eure n gogo txarr ari eut si arre n, zoriont s u izan nahi dut e n ei buruz? Estim u a n
izan al dez ak e t e lege hau, zeinar e n indarr e z horrel ak o gizakiek m er e zi dut e n ordain a
zoritx arr a den?
Ev.— Inola ere ez, nire ust ez.
Ag.—Ez al dut e best e rik deu s esti m a t z e n ?
Ev.— Aldera n t ziz, gauz a asko; gogo txarr ar e n pod e rioz eskur a t z e n et a atxikitz e n diren guztiak
esti m a t z e n dituzt e.
Ag.—Abera st a s u n e i , ohor e ei, plaz er ei, gorpu t z a r e n dotor ezi ari et a nahit a ere lortz en ez ditugu n
et a nahi gab e ere galtz e n ditugu n hainb a t gauz ari buruz ari zarel a pent s a t z e n dut.
Ev.— Horiet az ari naiz, bai.
Ag.—Eta gauz a horiek betiko ak izan e n direl a ust e duzu, den b or a r e n alda b e r a t a s u n a r i hain lotut a
ikust e n badit u g u ere?
Ev.— Ergel e n a k ere ez luke horrel a pent s a t u k o .
Ag.—Gizaki batz u e k betiko gauz a k mait e dituzt el a, best e batz u e k, berriz, tenp or al a k, nab a r m e n a
da; et a are sti a n onart u dugu bi lege dau d el a , bat a betiko a, best e a tenp or al a . Zuz en t a s u n a

73. zert a n datz a n sus m a t z e n bad uz u, esa d a z u : gizaki horiet a tik zeintzuk dau d e , zure ust ez,
betiko lege a r e n pe a n et a zeintz uk aldi bat er a k o lege a r e n pe a n?
Ev.— Ez da bat er e zaila gald er a horri era nt z u t e a . Izan ere, betiko gauz e n m ait a s u n a k zoriont s u
egit e n ditu e n a k betiko lege a r e n ara b e r a bizi dira, nire ust ez; zorigaizt oko a k, aldiz, lege
tenp or al a r e n uzt arrip e a n .
Ag.—Ongi diozu; bain a, kont u a n hart u arraz oi m e n a k nab a r m e n ki frogat u digun a ziurtz at hart u
beh a r duzul a, alegi a, lege tenp or al a r e n zerbitzu a n bizi diren a k ezin direl a betiko legetik
libera t u, lege hon e t a t ik bait at or zuze n a den oro et a zuzenki aldat z e n den oro. Borond a t e
onez betiko lege a r e n ara b e r a bizi diren e k, berriz, ez dut el a lege ten p or al ar e n inolako
pre mi arik ongi ulertz e n duzul a ust e dut.
Ev.— Diozun a r e ki n ado s.
Ag.—Hort az, m ait a s u n a gauz a aldakorr e t a tik urrun d u et a, garbit u ondor e n , betiko gauz e t a r a n t z
bider a dez a g u n agintz e n al digu betiko lege a k?
Ev.— Hala agintz e n du, bai.
Ag.—Eta zer best e rik agintz e n du, zure iritziz, lege tenp or al a k, hau ez bad a: gizakiok aldi bat er a k o
geur e a k ust e ditugu n e n jabe izan nahi ez gero, haiei hert siki atxikitze a n , bak e a et a elkar
bizitza gord e t z e n saiatz e a baino, horrel ako e t a n posible den neurria n?
Hau ek, lehe nik, gorp ut z a et a gorpu t z a r e n ond a s u n a k deritz e g u n a k dira, hala nola, sasoi
bet e a , zentz u e n zolitas u n a , indarr a k, edert a s u n a et a best e zenb ait gait a s u n ; batz uk
ezinb e s t e k o a k art e liberal et a n , et a horre g a tik, aintz a t hartz ek o a k, best e batz uk helbur u
apal a g o k o a k. Bigarre nik, ask at a s u n a . Egiazko ask at a s u ni k ez dago, orde a , zoriont s u e n g a n
et a betiko lege a r e n jarraitz aile e n g a n baino; ask at a s u n a deritzot nik orain go a n best e gizakie n
morron t z a n ez dihard u t e n et a bere n buru ak libretz a t dauzk a t e n gizakie n a ri, et a nagu si ek
libra ditzat e n irrikaz bizi diren zerbitz ari ek desira tz e n dut e n libert a t e a ri.
Hirugarr e nik, gura s o a k, neb a- arre b a k, sen ar- em az t e a k , se m e- alab a k, ah ai d e a k, senid e a k et a
nolab ai t e k o kide ak. Ondor e n, egiazko am a t z a t hartz e n dugu n ab erri a; ohor e a k, laudorio ak
et a herriar e n aintz a deritzo gu n a . Eta azke nik, ab er a s t a s u n a k , hon el a deitz e n baitieg u legez
gure a k diren et a inori saldu edo em a t e k o esku m e n a dugu n ond a s u n e i .
Zaila litzat ek e et a luze joko liguke adier a z t e a k giza lege a k nolat a n ban a t z e n ditu e n hau e k
nori ber e a em a t e r a k o a n , et a ez da gure helburur a k o beh a rr e z k o a . Aski bekigu, ber az, jakite a
lege hon e n indar erre bi n dik at z ail e a ez dela hed a t z e n zigort u a ri ber e ond a s u n a k edo hau e n
zati bat kend u ah al izat etik hara t a g o . Beldurr ar e n era gi n e z erre pri mitz e n du lege a k, et a
beldurr ak m akurt z e n et a onbid er a t z e n du zeke n e n gogo a ; horien tz a t ez arria bait a lege a ,
agintz e n edo deb e k a t z e n zaien a bet e dez at e n , zere n, eur e n ond a s u n a k galtz ek o beldurr a
del a m e di o, halako gizakiz osat u t a k o gizart e a antol at u et a jagot e k o em a n diren arau a k
erre s p e t a r a z t e n dizkie. Kontu a n hart u, orde a , lege hon ek ez duel a ond a s u n a k mait a t z e a r e n
beka t u a zigortz e n; best e e i bide g a b e ki eba t siz sortz e n den abu s u a zigortz e n da. Begira ea
orain iritsi gar e n zuk am ai e zin e k o t z a t jotze n zenu e n auzira. Gure as m o a izan da azt ertz e a
lurreko herri ak et a nazio ak gob e r n a t z e n ditu e n lege pen al ak ea bad u e n et a zenb a t e r a i n o
due n zigortz ek o esku bi d e.
Ev.— Iritsi gar el a ikust e n dut.
Ag.—Ikust e n al duzu, halab e r, gizakiek ez luket el a pen a rik hart uko ond a s u n a k bide g a b e ki edot a
bidezko zigorrez kentz e n zaizkien e a n , zinez m ait eko ez balituzt e eure n gogoz kontra ken
dakizkien gauz a hau e k?
Ev.— Hori ere argi ikust e n dut.
Ag.—Jakina da, orde a, gauz a berb e r a k batz u e k zuze n et a best e batz u e k oker era biltz e n dituzt el a;
et a jakina da, hal ab e r, oker erabiltz e n ditu e n a k mait e ditu el a et a gauz a horiekin

74. konpro m e t i t z e n dela, me n d e r a t u beh a r zitue n hai en m e n d e ger at z e r ai n o; gauz a horiek
bihurtz e n ditu on, haiek egokiro antol at z e a n egon beh a rko luke e n onar e n ordez. Zuz enki
erabiltz e n ditu e n a k , aldiz, onak direl a frogat z e n du, bain a ez ber ar e n t z a t , ez baitut e bera ona
edo hob e a egit e n; ber ak bai, orde a, hob e t u egit e n ditu gauz a k et a, ondorioz, ez zaie
am o dioz atxikitz e n et a ez ditu ber e arim a r e n at altz at hartz e n , mait a t z e a n gert a t z e n den
bez al a. Eta horrel a, galtz e n ditue n e a n ez du haie n gal er a r e n pen a rik izango, et a hai en
ust eltz e a k ez dut e kuts a t u k o; erab a t gaindit uko ditu, hai ek edukitz eko et a kud e a t z e k o prest,
beh a r izan ez gero, et a galtz ek o et a ez edukitz eko prest a g o .
Hau ek horrel a direl arik, urre a et a zilarra diruz al e e n erruz kond e n a t u beh a r direla ust e duzu,
edot a jaki onak tripaz ai n e n erruz, ardo a mozkorr e n erruz, em ak u m e ederr a k lizunkoi e n et a
adult er o e n erruz, et a horrel a gaino nt z e k o a k, ikusit a me diku a k sua ongi erabiltz e n duel a,
gaizkile ak, berriz, ogia pozoitz e n?
Ev.— Egia biribila da ez direla gauz a k kond e n a t u beh a r. Gauz ak oker erabiltz e n dituzt e n gizakiak
kond e n a t u beh a r dira.
XVI. Kapitulua
Aurreko kapitulu e n epilogo a
Ag.—Oso ongi. Uste dut hasi gar el a betiko lege a r e n balioa zein den ulertz e n; et a zigorra
ez artz e r a k o a n lege iraga n k o rr a norai no iritsi dait ek e e n ikusi dugu. Gauz e n gen e r o bi zeh az ki
bereizt e n ikasi dugu, betiko ak batz uk, iraga n k o rr a k best e a k ; era bere a n , bi gizaki mot a:
betiko gauz ak m ait e et a haiei jarraikitz e n zaizkien a k batz u e k, et a aldi bat er a k o gauz a k mait e
et a haie n atz etik dabiltz a n a k best e a k. Argi ger at u da, hala b e r, bakoitz ak bere gogo a r e n
arab e r a nahi due n a auker a t z e n et a egit e n duel a et a hari jarraitz e n zaiola; norb er e gogo a k
izan ezik, ez erk et a inork ezin duel a adi m e n a bere erre g e t z a k o tronutik bot a et a orde n a r e n
ildotik albor a t u . Azaldu dugu, bait a ere, sorkari ei ezin zaiel a egotzi gizakiek hai ek oker
erabiliar e n erru a; abu s a t z ail e a ri lepor at u beh a r zaio erru a. Itzul gait ez e n orain, ongi
bad e ritzoz u, elkarrizket a hon e n abia p u n t u a n propo s a t u dugu n auzira, et a ikus dez a g u n ea
irten bi d e a aurkitu diogu n. Gaitz a egit e a zert a n datz a n azt ert u nahi izan dugu et a ildo
horret a tik es a n ditugu orain art e es a n ditugu n a k . Horre g a tik orain ohart u et a hau s n a r t u
beh a r dugu ea gaitz a egit e a ez ote den, best e gab e , betiko ond a s u n a k m es p r e t x a t u z
(adi m e n a k hai ek goz at z e n baititu berez et a antz e m a t e n , et a mait e dituel arik, ezin galdu
ditu), ond a s u n iraga n k orr a k, gizakiar e n at alik ziztrine n a den gorpu t z a z goz at z e n diren a k,
inoiz ere segur u ezin edukiko ditugu n a k , gauz a han di et a mires g a r ritz a t geur e g a n a t z e a . Nire
ust ez, egintz a gaizto guztiak, hots, beka t u guztiak, kat e go ri a hon e t a n laburbil dait ezk e.
Baina zuk zer deritzoz u n jakin nahi dut orain.
Ev.— Zuk diozun bez al a dela ust e dut, et a ado s nago gizaki a jainkozko gai zinez iraunkorr e t a t ik
alde n t z e a n et a aldakor et a segur t a e z i n e t a r a bihurtz e a n gert a t z e n direl a beka t u guztiak; izan
ere, gauz ak bere n orde n a n zuze nki kokat ut a ego n arre n et a ber ez ed err ak izan arre n, arim a
gaizto et a trak et s a r e n egit ez gert a t z e n da gauz e n jainkozko orde n a et a justizia aldre b e s t e a ,
hai en morroi bihurtz e n den e a n gain e tik egon beh a r zuen a k. Aldi bere a n , gaitz a zert a n
datz a n et a gaitz ar e n jatorriar e n auzia ere argit u et a eba t zi dugul a ust e dut. Eta oker ez
ban a g o , em a n d a k o arraz oi e n g a t i k, nahi m e n a r e n era b a ki m e n e a n dauk a jatorria gaitz ak.
Esad a z u bain a, ea bek at u r a k o gai egit e n gaitu e n erab a ki m e n a Jaungoiko Sortz aile a k em a t e a
hain bidezko a ote zen. Dirudie n e z , nahi m e n hori gab e beka t u rik ezin egingo gen uk e e n et a
ildo horret a tik, ikara g a r ri a badiru di ere, Jaungoiko a har gen e z a k e e n gure bek at u e n egiazko
egiletz a t.

75. Ez ikarat u horre g a t ik; hurre n g o bat e a n gai hau ber a u azt ertz e n jarraituko dugu. Solas al di a,
izan ere, am ait ut z a t em a n beh a rr a dauk a g u , mist erio han di et a sako n e n at e a k jo ondor e n .
Jaungoiko a r e n eskutik bert a n barn e r a t z e n has gait ez e n e a n , ordu a n ikusiko duzu zalantz arik
gab e zeine n des b e r di n a k diren solas al di hau et a hurre n g o a k et a hau e k zenb a t e r ai n o
gaindit uko dut e n aurrek o a ikerku ntz a r e n zolitas u n e a n , gaie n bikaint a s u n e a n et a egi ar e n argi
distirat s u a n . Pietat e a izan dez a g ul a bidel a g u n , Probide n t zi a jainkozko a r e n bai m e n a z hasi
dugu n ibilbide a n jarrait u et a hel m u g a r a onik iritsi gait ez e n .
Ev.— Zure nahi a onart u et a ber ar e ki n bat egit e n du nire ak irizpide et a desirar e n era b a t e k o
atxikim e n d u z .
II. LIBURUA
I. Kapitulua
Zergatik e m a n digu Jaungoikoa k bek at ura gara m a t z a n libertat e a
Ev.— Azaldu iezad a z u, ahal bad a, zerg a tik em a n dion Jaungoiko ak gizaki ari nahi m e n a r e n
erab a ki m e n libre a, hala izan ez balitz ezingo baitzuk e e n gizakiak bek at u rik egin.
Ag.—Ziurtz at al dauk az u et a ongi azt ert u a , Jaungoiko a k, zure ust ez, gizakiari em a n beh a r ez zion
zerb ait em a n ziola?
Ev.— Aurreko liburu a n ulert u ust e izan dud a n e z , nahi m e n a r e n era b a ki m e n libre a dauk a g u et a
haux e da, hain zuze n, gure beka t u e n era gile bak arr a.
Ag.—Gogo a n dut nik ere ondorio argi hon e t a r a iritsi gar el a. Baina nik gald er a hau egin dizut,
alegi a, ea ziur dakizu n bek at u r a gar a m a t z a n erab a ki m e n libre a Jaungoiko ak em a n digul a.
Ev.— Nork best el a? Berag a n d i k baikar a, et a bek at u a nahiz ongia egin, Bera g a n di k mer ezi dugu
zigorra nahiz saria.
Ag.—Esan duzun a ongi ulert u duzu n ere jakin nahi dut; edot a aut orit a t e arraz oibid e a n oinarrit ut a
gogotik sine st e n duzu n, ulert u ez arre n.
Ev.— Aitortu beh a r dut autorit a t e a n fidat u nintz el a lehe nik auzi hon e t a n . Baina ongi oro
Jaungoiko a g a n d i k datorr el a, zuze n a den oro ona del a, et a bek at a ri ei zigorra et a ongile ei
saria em a t e a bidezko a dela baino deu s egiazko a g o rik ba al dago? Horre n ondorio da
Jaungoiko a k beka t a ri a k zoritx arr az zigortz e n ditu el a et a zintzo ak zorion az saritz e n.
Ag.—Ados. Baina az aldu iezad a z u orain best e punt u hau: nola dakizu Jaungoiko a g a n d i k gatoz el a?
Zere n ez bait a hau ares ti a n az aldu duzu n a , baizik et a Hare n g a n d i k zigorra edot a saria
mer ezi dugul a.
Ev.— Argi ikust e n dut hau, arraz oi nab a ri bat e n g a t ik: egi atz a t dauk a g ul a k o Jaungoiko ak bek at u a k
zigortz e n ditu el a. Bera g a n di k dat or justizia oro; zintzot a s u n a r e n ez au g a r ri bad a arrotz ei ere
on egit e a , arrotz e n me n d e k u hartz e a ez da izango justiziar e n sein al e. Nabari ger a t z e n da,
beraz, gu ber ar e n a k gar el a, izan ere guri on egit e n bihoz b e r a izat e a z gain, zigorra
ez artz e r a k o a n ere txit zuzen a bait a. Gainer a, nik lehe n a g o esa n et a zuk ontz at em a n d a k o t ik,
alegi a, ongi oro Jaungoiko a g a n d i k datorr el a, aise ondoriozt a t z e n da gizakia
Jaungoiko a g a n d i k dela, gizakia berez, gizaki gisa, ongia delako, zintzo bizi bait ait ek e berak
nahi izan ez gero.

76. Ag.—Hori horrel a bad a , irten bi d e a aurkitu diogu zure gald er a ri. Gizakia ber ez ongi a bad a et a ezin
bad u zuze n jokat u ber ak nahi due n e a n baino, erab a ki m e n libre a ezinb e s t e z eduki beh a r du,
hori gab e ezingo baitzu e n onik egin. Eta erab a ki m e n libre ar e n pod erioz bek at u a ere egit e n
del ako ez dago zert a n sinet si Jaungoiko a k bek at u egit ek o em a n zigula ahal m e n hori. Emaitz a
horre n best e arraz oi bat bad a g o , alegi a, era b a ki m e n librerik gab e ezin del a gizakia zintzo
bizi.
Eta helburu horretarako eman zaigula argi ikusten da; erabakim e n a bekaturako darabilen a
Jaungoikoak zigortu egiten baitu. Injustua litzateke zigorra, erabakim e n librea zintzo bizitzeko ez
ezik bekatu egiteko ere eman izan balitzaigu. Nolatan zigortu zitekee n erabakim e n librea eman
zitzaigun helbururako erabiltzeag a tik? Beraz, Jaungoikoak bekat aria zigortzen duene a n, zergatik
uste duzu esat e n dizkiola hitz hauek: «Nik em and ako erabakim e n a zergatik ez duzu neuk
agindut ako helburut an erabili», hots, ongia egiteko? Bestalde, gizakiak nahim e n a r e n erabakim e n
librerik ez baleuka, bekatu ak konden at uz eta egintza onak sarituz justizia bere betera dara m a n
ongi hura nolatan izan zitekee n? Ez bailitzateke ez bekatu, ez egintza on nahim e n librerik gabe
egindako a. Eta horrexe ga tik, gizakia nahim e n libreaz jantzita ez balego, injustua litzateke zigorra
eta injustua, era berea n, saria ere. Baina, justiziazkoa behar zuen izan, derrigor, zigorra bezala
saria ere, Jaungoikoaga n dik datozen ongietako bat justizia delako. Beraz, nahim en librea eman
behar zion Jaungoikoak gizakiari.
II. Kapitulua
Objekzioa: eraba ki m e n libreak, onerako e m a n a izaki,
nolatan egit e n du gaitza?
Ev.— Onartz e n dut Jaungoiko a k gizaki ari aska t a s u n a em a n diola. Baina, ongi a egit eko em a n
zaigul arik, ez al duzu ust e aska t a s u n horrek ez gintu el a bek at u r a n t z era m a n beh a r? Horrela
gert a t z e n da zintzo bizitzeko gizaki ari em a n zaion justiziar eki n; bizi al dait ek e inor gaizki
justiziar e n ara b e r a ? Era ber e a n inork ezingo luke nahi m e n a r e n era gi n e z bek at u egingo,
bera u ongia egit eko em a n izan balitzaigu.
Ag.—Jaunak lagu n d u k o dit, hala esp er o dut, zuri eran t z u n ah al izat eko, edo hob e t o es a n, zeuk
zeur e buru ari eran t z u n diez aioz u n, guztion maisu gore n a den egiak barrutik argi egind a .
Baina, are sti a n gald e t u dizud a n a ziurki et a ongi jakintz at dauk az ul a rik, alegi a, Jaungoiko a k
nahi m e n libre a em a n zigula, esa d a z u arre n et a labur- labur ea orain esa t e a kom e ni ote den
Jaungoiko a k em a n a aitortz e n dugu n a ez zigula em a n beh a r. Zere n, faltsu a bad a hark em a n
zigula, zilegi da azt ertz e a ea ongi em a n zaigu n. Horrel a, ongi em a n zaigul a aurkituz gero,
ziurtz at edukiko gen u k e giza arim a ri on guztiak em a n dizkion ar e n eskutik datorr el a; et a ongi
em a n a ez del a aurkituko bag e n u , ulert u beh a rko gen u k e ez dela ber ak em a n a et a, ondorioz,
ez duel a horret a n errurik. Baina berak em a n digul a egi a bad a , aitor dez a g u n , nolan a hi
em a n d a ere, ez zuel a em a n gab e utzi beh a r, ez et a best e nolab ait em a n beh a r. Hark em a n
zigula egi a bad a, orde a , ezingo da inondik ere egintz a hori kritikat u.
Ev.— Hau guztia fede tinkoz sine st e n bad u t ere, oraindik ulertz er a iritsi ez naiz e n e z , den a
zalantz az k o a bailitza n azt ert z e n jarrai dez a g u n . Eta zalantz a p e a n ger a t z e n da ongia egit eko
nahi m e n libre a em a n ote digu n, hon e k beka t u r a ere era m a n baikaitz ak e; et a zalantz ar e n
ere m u a n uzt e n dut, era bere a n , em a n beh a r ote zigun ala ez. Ongia egit ek o em a n zitzaigul a
egia ez bad a, em a n beh a rr e k o a zela ere faltsu a da et a, ondorioz, ez da egia Jaungoiko ak
em a n zigula. Eta em a n beh a rr e k o a zela egi a ez bad a , orob a t ez da egi a hark em a n izan a,
em a n beh a r ez zigunik em a n dez ak e el a sine st e a sakrilego a bait a.
Ag.—Jaungoiko a bad el a, bed e r e n , ziur zaud e ?

77. Ev.— Bai, egia tinkotz a t dauk a t bain a fed ez, ez arraz oi m e n e z .
Ag.—Aurreko ezt a b ai d a r e n hasi er a n onart ut a k o printzipio uka e zin hau ongi gogo a n duzul a ikust e n
dut: sines t e a et a ulertz e a ezb er di n a k ez balira et a ulert u aurre tik sinet si beh a rk o ez bag e ni t u
ulert u nahi a n gabiltz a n jainkozko egi a han di ak, arraz oirik ez zuke e n profet a k zera esa t e a n :
Sinest e n ez bad uz u e ez duzu e ulert uko (Is. 7,9). Gure Jaunak ber ak ere lehe nik bere
esa n e t a n et a egintz e t a n sine st e k o esk at u zien salb azior a deitu zien ei. Baina ondor e n ,
sine st u n ei em a n g o zien doh ai n a z mintz o zelarik ez zuen esa n: «Hau da betiko bizitza, niga n
sinis dez a t el a ». Aitzitik, hitz hau e k esa n zitue n: Honet a n az altz e n da betiko bizia: zu, egiazko
Jaungoiko bakar hori, et a zuk bidalitako Jesus Mesias ez a g u t z e a n (Jo. 17,3) Eta ondor e n ,
sine st e n zut e n ei esa n zien: Bilatu et a aurkituko duzu e (Mat. 7,7); ezin bait a esa n, aurkitu
del a ulert u gab e sine st e n den a, et a inor ere ez da Jaungoiko a aurkitz eko gai egingo, gero
ez a g u t u k o due n a aurrez sinet si ez bad u. Hort az, Jaungoiko a r e n agind u ei obe dit uz ekin
diez aio g u n ikertz e a ri et a horret a n saiat u. Haren argiak argiturik, bere aholkuz bila gabiltz a n a
aurkituko dugu, bizitza hon e t a n gur e mod uk o gizakiok horrel ako a k aurki ditzak e g u n
neurri a n. Izan ere, hob e a g o e k he m e n g o bizitzan, et a on et a zintzo guzti ek bizitza hon e n
ondor e n , egia hau e k argi a go et a hob e ki a g o ikusi et a ber e g a n a t u k o dituzt el a sinet si beh a r
bad u g u , guk ere lortuko dugul a esp er o dez a g u n ; horre g a t ik, lurreko giza ond a s u n a k
gutxi et siz jainkozko ak desira t u et a mait e beh a r ditugu bihotz- bihotz ez.
III. Kapitulua
Jaungoiko a existit z e n dela argi eza g u t z er a iristek o, lehe ni k azt ert u behar da gizakiare n g a n zer den
nobl e e n a eta bikain e n a
Ag.—Ongi bad e ritzoz u, orde n a hon e t a n ekingo diogu ikerket a ri: lehe nik Jaungoiko a r e n
exist e n t zi ar e n froga ebid e n t e a aurkitz e n saiat uk o gar a; ondor e n , ea gauz a on guzti ak onak
diren hein e a n ber a g a n d i k datoz e n azt ert uk o dugu; et a azke nik, ea gauz a one n barn e sart u
beh a r dugu n gizakiar e n nahi m e n libre a. Hauek azald u ondor e n , argi ger at u k o dela ust e dut,
gizaki ari zuzen em a n zaion ala ez. Beraz, ageriko e n e t a t ik hast e k o, lehe nik et a behin
gald e t z e n dizut ea zu zeu existitz e n zare n. Agian, gald er a hon e kin zeur e buru a eng ai n a t z e k o
beldur zara. Baina nola eng ai n a t u , existituko ez bazin a?
Ev.— Goaz e n, ber az, hurre n g o e t a r a .
Ag.—Zuretz a t ageriko a den e z existitz e n zarel a, et a bizirik ez bazin a ageriko a ezin izango
zitzaizu n e z , ageriko a da hal ab e r, bizi zarel a. Bi hau e k egia biribilak direl a ulertz e n duzu?
Ev.— Oso ongi ulertz e n dut.
Ag.—Hort az, hiruga rr e n hau ere egi a da, alegi a, zuk ulertz e n duzul a.
Ev.— Bai noski!
Ag.—Eta hiru hau e t a rik zein da zuretz a t bikain e n a ?
Ev.— Ulerm e n a .
Ag.—Zerga tik?
Ev.— Hiru gauz a dira, izan ere, elkarr e n guztiz des b e r di n a k, izat e a , bizitze a et a ulertz e a ; egi a da
harria izan bad el a et a piztia bizi del a, bain a ez dut ust e harri a bizi denik, ez et a piztiak
adi m e nik due nik; erab a t ziur nago, haler e, ulertz e n due n a bizi et a izan ere bad el a;
horre g a t ik hiru doh ai n ok dauzk a n izakia hau e t a rik bat edo bi falta zaizkion a baino
bikain a g o a del a zalantz arik ez dut; bizi den a izan ere zinez bad el a k o, bain a ez du derrigor
zert a n adi m e nik izan; halakox e a del a ust e dut ani m ali e n bizitza; et a izat e a k ez dak ar berekin

78. bizitze a edot a ulertz e a ; gorp u a k, adibid ez , badir el a bai ezt a dez ak e t bain a ez du inork es a n g o
bizi direl a. Eta, azke nik, zerb ait e k bizitzarik ez bad u, are gutxi a go izan e n du adi m e nik.
Ag.—Hiru hau e t a t ik, beraz, gorp u a ri bi falta zaizkio, piztiari bat et a gizakiari bat ere ez.
Ev.— Egia da.
Ag.—Argi dago, hal ab e r, hiruot a rik bikain e n a gaino n t z e k o biez gain gizakiak bakarrik dauk a n a
del a, hau da, ulertz e a , hon ek izat e a et a bizitze a ere berekin dakart z al ak o.
Ev.— Halax e da, dud arik gab e .
Ag.—Esad a z u orain, ea bad a kiz u n gorpu t z a r e n bost senti m e n txit arru nt a k dituzul a, alegi a,
ikus m e n a , entz u m e n a , usai m e n a , dast a m e n a et a ukim e n a .
Ev.— Badakit, bai.
Ag.—Zer dagokiola ust e duzu ikusm e n a ri? Hau da, zer ust e duzu sum a t z e n dugul a ikust e n
dugu n e a n ?
Ev.— Gauz a gorpuz d u n guzti ak.
Ag.—Ikust e a n sum a t z e n al dugu gorpu t z e n gogort a s u n a et a bigunt a s u n a ?
Ev.— Ez.
Ag.—Zer dagoki e, bad a , ber ez begi ei? Zer sum a t z e n dugu begi e n bitart ez ?
Ev.— Kolore a.
Ag.—Zer dagoki e belarri ei?
Ev.— Soinu a.
Ag.—Eta usai m e n a ri zer dagokio?
Ev.— Usain a.
Ag.—Eta dast a m e n a ri ?
Ev.— Zapor e a .
Ag.—Eta ukim e n a ri?
Ev.— Bigun a et a gogorr a, leun a et a latz a, et a horrel ako a k ber eizt e a .
Ag.—Eta gorp ut z e n form a k, han di ak, txikiak, karrat u a k, biribilak et a horrel ako a k, ez duzu ust e
ukituz et a ikusiz ere haut e m a t e n ditugul a et a, beraz, ez dagokiola, propio, ez ikus m e n a ri, ez
ukim e n a ri, bat ari et a best e a ri, biei baizik?
Ev.— Ulertz e n dut.
Ag.—Ulertz e n duzu, ber az, senti m e n bakoitz ak zenb ait objekt u soilik bere- ber e a k dituel a et a
hau e n inform a zio a em a t e n digut el a, et a, aldi bere a n , objekt u batz u e k senti m e n bat baino
gehi a g o ri dagoz ki el a?
Ev.— Ulertz e n dut.
Ag.—Bost senti m e n e t a k o bat e n bat ek ber eizt e n al digu zein den senti m e n bakoitz ar e n berez ko
objekt u a et a zein den senti m e n guztie n edot a batz u e n objekt u kom u n a ?
Ev.— Inondik ere ez. Barne ahal m e n bat e n bidez bereizt e n dugu hori.
Ag.—Ez ote da, agia n, izango ani m ali ek ez dauk a t e n arraz oi m e n a r e n bidez? Nire ust ez,
arraz oi m e n bidez antz e m a t e n baititug u hau e k et a horrel a direl a ulertz e n.
Ev.— Arrazoi m e n bidez ust e dut nik antz e m a t e n dugul a, bad el a barn e senti m e n bat zeinari
igortz e n zaizkion hain ez a g u n a k zaizkigu n bost senti m e n e k jasot a k o a . Ez bait a gauz a bera
piztiak ikust ek o erabiltz e n due n senti m e n a et a ikust e a n haut e m a n due n objekt utik ihes
egit eko edo hura gura izat eko gait a s u n a ; ikust eko senti m e n a begi et a n dago, best e hau,
berriz, arim a berar e n barn e a n ; et a hon e n bitart ez , non et a era bilga rri edo kalte g a r ririk

79. antz e m a t e n den, ani m ali ek desirat z e n , hartz e n edo errefus a t z e n dituzt e; ikust e n dituzt e n a k
ez ezik, bait a entz ut e n edot a gorp ut z a r e n best e senti m e n e z jasotz e n dituzt e n a k ere. Eta ezin
dait ek e esa n ikusm e n a izan denik, edo entz u m e n a edo usai m e n a edo dast a m e n a edo
ukim e n a , baizik et a kanpok o senti m e n hau e k guzti ak me n d e a n hartz e n ditu e n best e
nolab ai t e k o best e abilezi a bat. Hau guzti a, lehe n es a n bez al a, arraz oi m e n e z antz e m a t e n
dugu bain a ezin diot arraz oi m e n a deitu piztiek ere bad u t el a begi- bist a n dago el a k o.
Ag.—Edozein izand a ere, onartz e n dut erre alit at e hau et a barn e senti m e n a deituko diot, inongo
zalantz arik gab e . Baina senti m e n e k igortz e n digut e n oro ezin da zientzia izat er a iritsi
senti m e n hon e t a tik arraz oi m e n e r a iraga t e n ez bad a , dakigu n a arraz oi m e n e z ulertz e n
dugul ak o. Best e a k best e, bad a ki g u kolore a k ezin direla entz u m e n e z su m a t u , ez et a soinu a k
ikus m e n e z . Eta hau dakigul arik, ez dakigu begi e n edo bel arrie n bitart ez , ez et a piztiek ere
bad a u k a t e n best e ez ein senti m e n e z ; sine st e zi n a egit e n baitz aigu piztiek jakite a argi a ez dela
bel arriez su m a t z e n edot a soinu ak begi ez, gauz a hau e k arret a arrazion al ez et a hau s n a r k e t a z
bereizt e n ditugul ako.
Ev.— Ulertu dizud a nik ezin esa n. Zer gert a t u k o litzat ek e , izan ere, piztiei ere aitortz e n diezu n
barn e senti m e n har e n bidez hau e k jabetz e r a iritsiko balira kolore a k ezin direl a entz u m e n e z
sum a t u , ez et a ahot s a k ikus m e n e z ?
Ag.—Piztiek bereiz dez ak e t el a ust e duzu sum a t z e n den kolore a et a begi a n dago e n senti m e n a et a
arim a n dago e n barn e senti m e n a , et a hiru hau e k ban a n - ban a n definitz e n et a sailkatz e n
ditue n arraz oi m e n a ?
Ev.— Inola ere ez.
Ag.—Eta zer deritzoz u? Arrazoi m e n a gai al da lau hau e k bereizt e k o et a definizio bidez mu g a t z e k o,
kolore a ikus m e n e z , ikus m e n a barn e senti m e n e z et a barn e senti m e n a berez su m a t u k o ez
balitu, bitart ek o bat e n falta sum a t u t a ?
Ev.— Ez dut best e mod urik ikust e n .
Ag.—Are gehi a g o. Ez al duzu ikust e n kolore a begi e n senti m e n e z su m a t z e n dela bain a senti m e n a
ez dela senti m e n e z sentitz e n? Kolore a ikust e n duzun senti m e n a z ez duzu ikust e hori ikust e n.
Ev.— Inondik ere ez.
Ag.—Saia zaitez hurre n g o hau ere ber eizt e n: ez dut ust e ukat uko duzu nik kolore a gauz a bat dela
et a kolore a ikust e a best e bat; et a hau e n guztiz des b e r di n a , orain ikus m e n a r e n esku e r a n ez
dago e n kolore a pres e n t e bale g o berori ikusi ahal izat eko senti m e n a edukitz e a .
Ev.— Bereizt e n ditut et a elkarr e n des b e r di n a k direla onartz e n dizut.
Ag.—Eta hiru hau e t a rik kolore a izan ezik, zer ikust e n duzu begi ez?
Ev.— Kolore a best e rik ez.
Ag.—Esad a z u, bad a: zein gait a s u n e z ikust e n dituz u best e biak, ikusi gab e ezin bereizi ahal izango
baitz e nit u?
Ev.— Ez dakit ba. Badirel a best e rik ez dakit.
Ag.—Ez dakizu, ber az, arraz oi m e n a ber a ote den, edot a barn e senti m e n a deitu diogu n bizitza
hura, gorpu t z a r e n senti m e n a k baino hob e a , edo best e zerb ait?
Ev.— Ez dakit.
Ag.—Badakizu, orde a, arraz oi m e n a k soilik zeh az t u ditzak e el a hau e k, et a arraz oi m e n a k ez duel a
hori egit e n azt ertz ek o eskai ntz e n zaizkion gauz eki n baino.
Ev.— Egia da.

80. Ag.—Nolan a hi izand a ere, dakigu n oro antz e m a t e k o best e gait a s u n hura arraz oi m e n a r e n
zerbitzu a n dago et a ikast e n due n a ber ari aurkez t e n et a jakinar a z t e n dio. Horreg a tik,
haut e m a t e k o objekt u e n mu g a k ber eizi ah al izango dira, sentit uz ez ezik, jakinez ere.
Ev.— Hala da.
Ag.—Zer? Zerbitz ari ak et a hau e k aurkez t e n dizkiot e n objekt u a k bereizt e n ditue n arraz oi m e n a k
nab a ritz e n du ber a et a gauz a hau e n art eko alde a, et a hau e k guztiak baino hob e a g o t z a t
aitortz e n et a baiez t a t z e n du bere buru a. Arrazoi m e n hon e k ber e buru a ez a g u t z e k o
arraz oi m e n a bera ez den best e gait a s u n e n bat era biltz e n al du? Edot a arraz oi m e n a z baliat u
ezik, nola jakingo zenuk e arraz oi m e n a duzul a?
Ev.— Egia da.
Ag.—Beraz, kolore a su m a t z e n dugu n e a n , aldi bere a n et a senti m e n ber ar e n bidez pertz e p zi o
ekintz a sentitz e n ez bad u g u , edot a soinu a entz ut e a n gur e entz u m e n a entz ut e k o gauz a ez
bag a r a , edot a arros a usaintz e a n gure usai m e n a usn a t z e n ez bad u g u , edot a zerb ait
dast a t z e r a k o a n dast a m e n a r e n zapor erik aho a n sum a t z e n ez bad u g u , edot a zerb ait
ukitzer a k o a n ukim e n a ukitu ezin bad u g u , argi dago bost senti m e n hau e k ezin sentit u dituel a
ez ein senti m e n e k , hau e k objekt u korpor al guztiak sentitz eko gai izan arre n.
Ev.— Argi dago.
IV. Kapitulu a
Barne senti m e n a k sentitz e ekint z a k antz e m a t e n ditu.
Baina bere burua sentitz e n al du?
Ag.—Era ber e a n , ust e dut begi e n bist ako a del a harak o barn e senti m e n hark gorpu tz a r e n bost
senti m e n e t a t i k jasot a ko a k sentitz e a z gain, senti m e n a k ber ai ek ere sentitz e n ditu el a. Hala ez
balitz, sentitz e n duel a sentit uko ez balu, ani m ali a ez litzat ek e mu git uko, ez zerb ait
harra p a t z e n saiatz ek o, ez et a ihes egit eko ere; sentitz e a r e n xed e a ez da jakite a,
arraz oi m e n a k era git e n baitu jakite a, mu gitz e soila baizik; hau ez du, izan ere, haut e m a n g o
aipat u bost senti m e n e t a k o ezein e n bidez.
Oraindik ilun bad e ritz oz u, argi ikusiko duzu bost senti m e n horiet a k o bat e n arret a ipintz e n
bad uz u, ikus m e n e a n , adibid ez. Izan ere, ani m ali ak ezingo luke inola ere begi ak zab al d u edo
mu git u, ikusi nahi due n e r a n t z zuze nt z e k o, ohart uk o ez balitz begi ak itxita edo best e nora b ai t
zuze n d u t a ez duel a hura ikust e n . Beraz, ikust e n ez due n e a n ez duel a ikust e n kont ur a t z e n
bad a, ikust e n due n e a n ikust e n duel a kont ur a t u beh a r du. Ikust e n due n e a n edot a ikust e n ez
due n e a n begi ak irrika des b e r di n e z mu gitz e n ditu el arik, horrek adier az t e n digu ikust e a z et a
ez ikust e a z jabetz e n dela.
Baina, gorp ut z e z ko a k sentitz e a r e n sentip e n a due n barn e bizitza hon ek ber e buru a sentitz e n
ote due n ez dago hain argi, ez bad a barrutik sakon azt ert uz norb er a k aurkitz e n duel ak o
bizidun oro heriotz a tik ihesi nahi a n dabilel a; et a heriotz a bizitze ar e n aurk ako a izaki, bizitzak
ere ber e buru a sentit u beh a r du derrigor, aurk ari due n heriotz atik ihesi. Eta dago e n e k o argi
ez bad a g o , utzi dez a g u n orain goz, egiazko argu m e n t u nab a ri e t a n oinarritu gab e gure
as m o e t a n saia ez gait ez e n .
Orain art e nab a ri a da gorp ut z e k o senti m e n e k gauz a korpor al ak sentitz e n dituzt el a; kanp oko
senti m e n a k ezin duel a bere buru a sentit u; barn e senti m e n a k gorp ut z a r e n kanp o senti m e n e n
bidez sentitz e n ditu el a objekt u korpor al ak et a gorpu t z a r e n senti m e n a berb e r a ere; et a
azke nik, arraz oi m e n a k hau e k guzti ak et a bere buru a ere eza g u t z e n duel a et a eza g u t z a
hau e k guztiak zientzia g ai bihurtz e n direla. Ez duzu hala ust e?

81. Ev.— Hala dela ust e dut.
Ag.—Esad a z u, bad a: hart u dugu n ildoari jarraiki, zein da konpo n d u nahi dugu n auzia?
V. Kapitulu a
Barne senti m e n a bikaina g o a da kanp o senti m e n a k baino eta,
gainera, hau e n mo d era t z ail e eta epailea da
Ev.— Eztab ai d a hon e n orde n a finkatz e ko are sti a n ez arri ditugu n hiru punt u e t a t ik, gogo a n
dud a n e z , oraingo hau da lehe n e n g o a , alegi a, nola iritsi dait ek e e n Jaungoiko a r e n
exist e n t zi ar e n ez a g u t z a r a , nahiz et a hori irmoki et a gogor sinet si beh a rr a dago e n .
Ag.—Oso ongi gogor a t z e n duzu. Baina best e hau ere arret a t s u gogor a dez az u n nahi dut: zeuri
buruz, ea baz e n e ki e n existitz e n zinel a gald e t u nizun e a n , hori ez ezik best e bi gauz a ere
ez a g u t z e n zenitu el a agert u zenigu n.
Ev.— Gogo a n dut hori ere.
Ag.—Begira orain hiru gauza hauet atik zeini dagokion zure ustez gorputzare n sentim e n ek ukitzen
duten a; alegia, gauzen zein generot a n sailkatu behar da, zure ustez, gure begien edot a
gorputzaren beste edozein sentim e n e n e k ukitzen duten a; izateare n perfekzioa baino ez duten
gauzen generoa n, izateaz gain bizi ere bizi direnen genero a n, edot a izan, bizi eta ulertzen
duten e n generoa n.
Ev.— Soilik existitz e n diren e n gen e r o a n .
Ag.—Eta senti m e n a bera, hiru hau e t a t ik zein gen e r o t a n sailkatz e n duzu?
Ev.— Bizidun e n gen e r o a n .
Ag.—Eta bi hau e t a tik zein da zuretz a t hob e a , senti m e n a bera ala senti m e n a k ukitze n due n a ?
Ev.— Senti m e n a .
Ag.—Zerga tik?
Ev.— Izan et a bizi den a hob e a delako, soilik den a baino.
Ag.—Eta lehe n t x e a g o arraz oi m e n a baino ap al a g o t z a t azt ert u dugu n barn e senti m e n hura,
piztiekin bat egit e n gintu e n a , gorp ut z a k haut e m a t e k o erabiltz e n dugu n senti m e n a r e n
gain e tik jartz er a k o a n gorp ut z a bera baino nahi a g o izan beh a r gen u el a aitort u et a gero,
zalantz arik izango ote duzu ba?
Ev.— Inolako zalant z a rik ez.
Ag.—Hau ere entz u n nahi dizut: ea zerg a tik ez duzun zalantz arik. Ezin es a n g o duzu, izan ere,
barn e senti m e n hau lehe n aipat u ditugu n hiru gen e r o e t a t i k izaki adi m e n d u n a k barn e a n
hartz e n ditue n gen e r o a n sailkat u beh a rko denik, adi m e nik gab e izan et a bizi diren e n
gen e r o a n baizik; barn e senti m e n hau piztien g a n ere aurkitz e n baitu g u, et a piztiek ez
dauk a t e adi m e nik.
Gauz ak horrel a, jakin nahi dut zerga tik jartz e n duzu n barn e senti m e n a gorpu tz a k
haut e m a t e n ditue n senti m e n a r e n aurre tik, biak ere bizidun e n gen e r o a n aurkitz e n
ditugul arik. Gorput z a k ukitz en ditue n senti m e n a gorpu t z e n aurre a n jarri zenu e n , hau e k izat e
soila dauk a t e n izakien gen e r ok o a k direl ako, best e hura, berriz, bizi diren e n gen e r o k o a .
Baina, barn e senti m e n a bizidun e n gen e r ok o a ere bad el a rik, esa d a z u zerga tik deritzoz u n
kanpok o a baino hob e a ?
Hark hau sentitz e n duel ako eran t z u t e n badi d a z u , ez dut ust e hon ak o arau hau aurkitz eko gai
zare nik, alegi a, sentitz e n due n a hob e a del a sentit u a izan den a baino; ildo horret a tik, agi a n,

82. onart u beh a rk o gen u k e ulertz e n due n izakia hob e a del a izaki ulert u a baino; et a hau faltsu a
da, zere n jakituria ulertz e n due n gizakia ez da jakituria baino hob e a . Begira ezaz u, bad a, ea
zerga tik iruditu zaizun barn e senti m e n a gorp ut z a k sentitz eko era biltz e n dugu n best e
senti m e n hau baino hob e a .
Ev.— Hura hon e n nolab ait e k o mod e r a t z ail e et a ep aile del a bad a ki d al ak o. Izan ere, ares ti a n es a n
dugu n e z , hon ek bere obligazio ak bet e t z e a n okerre n bat egit e n bad u, hark errekl a m a t u
egin go dio zerbitz ari ari eginb e h a r r e k o a egit eko errekl a m a t z e n zaion bez al a. Horrela,
adibid ez, ikus m e n a k ikust e n due n ala ikust e n ez due n ez du ikust e n; et a ikust e n ez duel ak o,
ez da ohartz e n zer falta zaion et a zer due n aski; barn e senti m e n hark ohart a r a ziko dio
piztiar e n arim a ri begi itxia zab al dez a n et a faltan sentitz e n due n a bet e dez a n. Eta ep ai a
em a t e n due n a hob e a dela epait u a baino, inork ez du zalant z a rik.
Ag.—Hort az, gorp ut z a r e n senti m e n hon ek nolab ait gorpu t z e n epai a em a t e n duel a ust e duzu?
Berari dagoz kio, hain zuzen ere, plaz er a et a oinaz e a gorp ut z a r e n zirrara leun edo latz ar e n
arab e r a . Zere n, barn e senti m e n hark ikusm e n a ri zer falta zaion et a zer due n aski ep aitz e n
due n mod ur a , era ber e a n ikusm e n a k epaitz e n du zer falta zaien kolore ei et a zer dut e n aski.
Halab e r, barn e senti m e n hark gure entz u m e n a nahiko adi dago e n e n t z ep aitz e n due n
mod ur a , entz u m e n a k berak soinu a k neurtz e n ditu et a ohartz e n da zein soinuk ukitze n due n
leunki et a zein diren soinu zarat a t s u et a zakarr ak
Gorputz ar e n gaino nt z e k o senti m e n a k azt ertz e n jarraitu beh a rrik ez dago. Esan nahi dud a n a
ulertz e n duzul a ust e dut, hau da, barn e senti m e n hark gorp ut z a r e n kanp o senti m e n hau e k
epaitz e n ditu el a hau e n zintzot a s u n a onartz e n due n e a n edot a zorrak errekl a m a t z e n
dizkien e a n ; et a era bere a n , gorp ut z a r e n senti m e n e k ere nolab ait gorpu tz a k juzga tz e n
dituzt e, berai e n g a n ukitu leun a ongi hart uz et a kontr ako a errefu s a t u z .
Ev.— Ulertz e n dut et a hala del a bat nator zurekin.
VI. Kapitulu a
Gizakiaren g a n best e guzti e n gain eti k arrazoi m e n a dago, eta Jaungoiko a bakarrik arrazoi m e n ar e n
gaine tik
Ag.—Arret a jar iezaioz u orain ea arraz oi m e n a k barn e senti m e n hau ere juzgat z e n due n. Ez dizut
dago e n e k o gald e t z e n hura baino hob e a g o t z a t hartz e n duzun, hala pent s a t z e n duzul a
zalantz arik egit e n ez dud al a k o; et a ez dut ust e gald e t u beh a rrik dago e nik ea arraz oi m e n a k
barn e senti m e n hon e n epairik em a n due n; zere n, bera baino apal a g o a k diren guztiet a n ,
hots, gorpu tz ei, gorpu t z a r e n senti m e n e i et a barn e senti m e n a ri dagozki e n guzti et a n , nolat a n
bat a best e a baino hob e a den et a zeine n han di a g o a den bera best e guztiak baino, nork
inform a t z e n gaitu arraz oi m e n a k ber ak izan ezik? Eta hori ezinezko a litzat ek e arraz oi m e n a r e n
juzgu p e a n ez bal e go.
Ev.— Bista n da.
Ag.—Izat e a baino ez due n nat ur a ri, hots, ez bizitzarik et a ez adi m e nik ez due n a ri, gorp ut z
biziga b e a k kasu, best e hura gailent z e n zaio, alegi a, izat e a z gain bizitze a z ere goz at z e n
due n a , adi m e nik eduki ez arre n, hala nola piztien arim a; et a honi, best al d e , izat e a z gain bizi
et a ulertz e n due n a nag u sitz e n zaio; arim a adi m e n d u n a ri esker gert a t z e n da hau
gizaki ar e n g a n . Gizaki egit er ai n o gur e izaer a osatz e n dut e n hiru hau e t a n ba al da, zure ust ez,
hiruga rr e n aipat u dugu n a baino deu s bikain a g o rik? Gorput z a dauk a g ul a bist a n dago, bait a
gorpu t z a biziaraz t e n et a sen d o t z e n due n bizitza ere. Bi hau e k piztiet a n ere aurkitz e n ditugu;
bad u g u , orde a, piztiek ez dauk a t e n hirug arr e n osa g ai bat, gure arim ar e n buru edo begi

83. bez al a den a, arraz oi m e n a et a adi m e n a nolab ai t adier az t e k o. Horreg a tik begir a ez az u, arre n,
ea giza izaer a n arraz oi m e n a baino bikain a g o rik deus aurki dait ek e e n .
Ev.— Ez dut deu s hob e a g o rik aurkitz e n.
Ag.—Zer es a n g o zenuk e aurkitu ah al izango bag e n u izaki bat, zeinar e n exist e n t zi a zalantz a rik
gab e a izat e a z gain, gure arraz oi m e n a arras gaindit uko lukee n a ? Duda n jarriko al zenuk e
izaki honi, norn a hi izand a ere, Jaungoiko a deitz e a ?
Ev.— Nire izaer a n bikain e n den a baino izaki hob e a g o rik aurkituko ban u, ez nuke bere h a l a esa n g o ,
best e barik, Jaungoiko a denik. Ez deritzot ongi nire arraz oi m e n a baino hob e a den a ri
Jaungoiko deitz e a ; hob erik ez due n a ri deitz e n diot nik Jaungoiko.
Ag.—Halaxe da. Eta berak eman dio zure arrazoim e n ari beret az hain zintzoki eta hain egiaz sentitzea.
Baina esad az u: gure arrazoim e n ar e n gainetik, betikoa eta aldaezina dena best erik aurkitu ez
banu, orduan bai, Jaungoikoa dela esat eko dudarik ez nuke. Badakizu, izan ere, gorputzak
aldagarriak direla eta gauza jakina da, halaber, gorputz a biziarazten duen bizitza bera ere,
zenbait joeren poderioz, aldakorra dela; eta arrazoim en a bera ere aldakorra dela argi agertzen
da, kontuan hartzen badugu batzuet a n egiara iristeko ahalegintzen dela eta beste et a n ez;
batzuet a n iristen dela egiara, best e et a n ez. Ezein gorputz- atalen laguntzarik gabe, ez ukimen ez,
ez dasta m e n e z, ez usaim en e z, ez entzum e n e z ez ikusm en ez edo bera baino inongo sentim en
apalagor e n laguntzarik gabe, berez iristen bada izaki aldaezin eta betiko bat badela sum atz era,
aitortu beharko du bera apalago a dela eta hau bere Jaungoikoa dela.
Ev.— Eta nik ere hura Jaungoiko a dela aitort uko dut ezb airik gab e , bera baino han di a g o rik deu s ez
den Jaungoiko a, alegi a.
Ag.—Ongi da. Aski dut, beraz, horrel ako izakia bad el a froga tz e a , hori Jaungoiko a dela aitort uko
baituz u; et a are han di a g o rik bale go, hori dela Jaungoiko a onart uko duzu. Hort az, han di a g o rik
zerb ait izan, nahiz ez izan, ageri a n ger at u k o da, edoz ei n kasut a n , Jaungoiko a bad el a,
Jaungoiko bero n e n lagun t z a z , agind u dizud a n a froga tz e a lortz en dud a n e a n , hau da,
arraz oi m e n a baino bikain a g o a den izaki bat bad el a.
Ev.— Froga ieza d a z u bad a , agind u didaz u n a .
VII. Kapitulu a
Zenbakien arrazoia ez du haute m a t e n gorputzaren ezein senti m e n e k eta berez da bat eta aldaezina
hura haute m a t e n duten adime n guztientzat
Ag.—Entzun orain arret a z et a es a d a z u ea bad a g o e n zerb ait arraz oi m e n d u n orore n objekt u
kom u n a izan dait ek e e n a , den e n t z a t ikusgai nork bere arraz oi m e n a z et a adi m e n a z ; et a
deno n t z a t ikusg ai et a deno n eskur a dago el a rik, den e k erabilia izan a g a t ik aldak e t a rik jasa n
ez, elikad u r a k edo ed ari ak bez al a, et a oso- osorik, ust el d u gab e iraut e n due n a , hai ek ikusi ala
ikusi ez. Edo, agia n, halakorik ez dago el a ust e duzu?
Ev.— Aldera n t ziz, horrel ako a k asko direl a ikust e n dut et a bat aipat z e a aski izango da: zenb a ki ar e n
arraz oi a et a egi a. Izaki arraz oid u n orore n eskur a dago et a kalkulatz aile bakoitz a hura
bere g a n a t z e n saia dait ek e ber e arraz oi m e n a z et a adi m e n a z ; batz u e n t z a t erraz a g o a izango
da, best e batz u e n t z a t zailago a et a best e e n t z a t ezinezko a , inola ere, hura ulertz e a . Bera,
hal er e, har dez ak e t e n guztie n eskur a dago; et a bat e n bat e k antz e m a t e n due n e a n , ez du
horre g a t ik aldat z e n et a ber e elikad ur a gisa bihurtz e n; et a norb ait hare n inguru a n
eng ai n a t u rik ger at z e n bad a bera ez da ahul duk o; alder a n t ziz, bere osot a s u n e a n et a egia n
iraun go du et a gizakia izan e n da oker dago e n bakarr a, zenb a t et a gutxia g o ikusi, ordu a n et a
okerra g o .

84. VIII. Kapitulu a
Jakituria zer den, hura gab e inor ere ez baita zoriont s u, eta ea bat bera den jakints u guzti e n baitan
Ag.—Ongi gore n a islatz e n et a ber e g a n a t z e n due n egia ez den best e jakituriarik izan dait ek e el a
pent s a t z e n duzu? Aipatu dituz u n gizaki horiek, objekt u hain des b e r di n e n atz etik dabiltz a n a k ,
den e k nahi dut e ongia, den a k dabiltz a gaitz etik ihesi; et a gauz a hain des b e r di n e t a n
lehiatz e n dira nork ber e erar a sum a t z e n dut el ako ongi a. Horrel a, nahi beh a r ez zuke e n a nahi
due n a oker dago; ez luke, orde a, hori nahi izango ona ez bal eritzo. Oker ez egot ek o bide
bakarr a deu s nahi ez izat e a da edot a nahi beh a r den a nahi izat e a.
Beraz, bizitza zoriont s u a nahi dut e n hein e a n , gizakiak ez dau d e oker. Honet a n datz a
bakoitz ar e n errore a , hots, zoriont a s u n e r a soilik iritsi nahi dut el a aitortz e n et a aldarrikat z e n
dut el arik, hara daro a n bizibide a ri muzin egit e a n . Iritsi nahi dugu n lekura ez daro a n bide a ri
jarraitz e a da error e a . Eta zenb a t et a gehi a g o huts egin bizitzar e n bide a n ordu a n et a
gutxi a go dakigu; egi atik are et a urrun a g o gau d el a k o, et a egia hori kont e n pl a t z e a n et a
edukitz e a n datz a ongi gore n a . Ongi gore n a ez a g u t z e n et a bere g a n a t z e n due n a zoriont s u a
da, et a horixe da denok, zalantz a rik gab e, nahi dugu n a .
Beraz, ageri a n dago denok nahi dugul a zoriont s u izan et a ageri a n dago, hal ab e r, denok nahi
dugul a jakints u izan, ez bait a inor zoriont s u jakintz arik gab e. Inor ere ez da zoriont s u
jakituria deritzog u n egia hura eza g u t z e a n et a edukitz e a n datz a n ongi gore n a bere g a n a t z e n
ez bad u. Eta zoriont s u izan aurre tik zoriont a s u n a r e n nozioa arim e t a n irarrita dauk a g u n
mod u a n , horre n kariaz bait akigu et a es at e n dugu ust e osoz et a inolako zalant z a rik gab e
zoriont s u izan nahi dugul a, era bere a n , jakint su izan aurr etik irarrita dauk a g u adi m e n e a n
jakituriar e n nozioa, beron e n era gi n e z gut ariko bakoitz ak, jakint su izan nahi dugu n ala ez
gald e t z e n badi gut e , zalant z a rik gab e eran t z u n g o baitu bai etz, nahi duel a.
XV. Kapitulua
Aurreko arrazoibid e a k, ongi azaldut a, Jaungoiko ar e n exist e n t zi a
frogat z e n digu egiaz
Ag.—Zuk onart u zenid a n gur e adi m e n e n gain e tik zerb ait baz e g o e l a froga t z e n baniz u n zerb ait hori
Jaungoiko a dela aitort uko zenu el a, han di a g o rik deu s ez bal e go. Zuk esa n d a k o a onart uz aski
zela esa n nizun hori frogat z e a . Ezer bikain a g o rik bad a g o hori bait a, hain zuze n, Jaungoiko a;
et a ez bad a g o , egia ber a da Jaungoiko a. Bikain a g o rik egon ala ez, ezin ukat uk o duzu
Jaungoiko a bad e nik; et a horri buruz, hain zuzen, mintz at z e r a bildu gar a he m e n .
Eta Jesukristor e n doktrin a sakros a n t u a r e n ildotik fede a r e n era gi n e z ikasi dugu n a k hunkitz e n
baz ait u, alegi a, Jaungoiko a dela Jakituriar e n Aita, gogo a n izan fed e a k irakat si digula, hala b e r,
best e hau ere: Aita Etern al a k sortut a k o Jakituria Berar e n berdi n a del a. Ez dago, ber az,
ezt a b ai d a g a i rik deu s he m e n ; fed e tinkoar e n artikulu gisa onart u best e rik ez dugu egin beh a r.
Jaungoiko a, ber az, existitz e n da, egi azko erre alit at e gore n a ; fedez dud arik gab e k o t z a t hart u
beh a r dugu n egi a izat e a z gain, nire ust ez, arraz oi m e n e z ere egia ziurtz at ikust e n dugu,
oraindik oso ahul ikusi arre n; gure auzi hon e t a n nahiko argi em a t e n digu, hal a ere,
gaino nt z e k o a k az aldu ahal izat eko, kontrak orik ez bad uz u ezer.
Ev.— Niri dagoki d a n e z , sine st e zi n e k o gogo biziz, et a hitzez adi er azi ezin dizud a n poz ak gaindit ut a,
diozun guzti a onartz e n dut et a egi a huts a dela aldarrikatz e n dut. Egia entz ut e r a et a
berar e ki n bat egit er a nar a m a n barn e ahot s a z aldarrikatz e n dut, bat a s u n hori ongi a ez ezik
ongi gore n a et a be atifikoa dela ontz at em a t e n baitut.

85. Ag.—Oso ondo. Ni ere biziki pozt e n naiz. Baina, esa d a z u : jakints u a k et a zoriont s u a k gar a
dago e n e k o , ala oraindik horret a r a n t z goaz inoiz izat e a lortz eko xed e a z ?
Ev.— Oraindik bide horret a n goaz el a deritzot.
Ag.—Nolat a n konpr e ni tz e n dituz u zuk hau e k et a egi a et a ziurt a s u n hau e ki n ats e gi n hartz e n duzul a
esa t e n diguz u, et a jakituri ar e n at al direl a baie st e n duzu? Zentz u b a k o bat ek eza g u t al
dez ak e , aka s o, jakituria?
Ev.— Zentz u b a k o a den bitart e a n ezingo du ez a g u t u .
Ag.—Hort az, zu jakint su a zara edo ez duzu jakituria ez a g u t u.
Ev.— Ez naiz jakint su oraindik; bain a zentz u b a k o t z a t ere ez dauk a t neur e buru a, jakituri a
ez a g u t z e n dud al a k o. Egiazko ak dira ez a g u t z e n ditud a n hau e k et a ezin ukat u jakituri ari
dagoz kiola.
Ag.—Esad a z u, arre n: ez duz u ust e zuze n a ez den a zuze n g a b e a del a, et a zuhurr a ez den a
zuhurtzi a g a b e a del a, et a neurritsu a ez den a neurriga b e k o a dela. Zalant z a n jar al dait ek e
punt u hau e t a rikor e n bat?
Ev.— Aitortz e n dut gizaki a zuzen a ez den e a n injust u a dela; et a gauz a bera es a n g o nizuke
zuhurr ari et a neurrits u a ri buruz.
Ag.—Zerga tik ez da, bad a, izango ezjakin a jakints u a ez den a ?
Ev.— Aitortz e n dut hori ere, alegi a, norb ait jakints u ez den e a n ezjakin a dela.
Ag.—Eta, horiet arik zer zara zu?
Ev.— Nahi duzu n a dei diez a d a k e z u ; nik ez dauk a t neur e buru a jakint su t z a t ; et a nero n e k egind a k o
bai es p e n e n ara b e r a , logikoa deritzot neur e buru a, zalant z a rik gab e , ezjakintz a t hartz e a .
Ag.—Ezjakin ak ez a g u t u du, beraz, jakituria. Azaldu dugu n e z , izan ere, jakints u izan nahi a et a
jakintsu izat e a r e n onur a ez luke ziurtz at em a n g o , aurr ez jakituria zer den et a jakituri ari
dagoz kion gaie n noziorik ez leuka n a k; hau ei buruz gald e t u zaizun e a n , ban a n- ban a n eran t z u n
duzu et a bera u e n eza g u t z a z biziki pozt u zara.
Ev.— Halax e da, diozun bez al a.
XVI. Kapitulua
Bila dihardut e n e n bidera agert z e n da jakituria gauz e t a n irarrita dau d e n zen b a ki e n bide z
Ag.—Zer best e rik egit e n dugu, jakints u izat e n saiatz e n gar e n e a n , ez bad a gure arim a oso a, ahalik
et a gogorik bizien a z, bat egin adi m e n a r e n bidez nolab ai t sum a t z e n dugu n objekt u a r e ki n, et a
egonk ort a s u ni k han di e n a z bert a n finkat u; horrel a ez baitu plaz er hart uk o gauz a iraga n k o rr e k
lausot u t a k o bere bakar izat e a n , baizik den b or a ri et a esp a zi o a ri lotut ak o sentip e n guztiak
albor a utzi et a bat et a betiko a den a bes a rk a t u k o du. Izan ere, gorp ut z a r e n bizitza oso a arim a
den bez al a, arim a r e n bizitza zoriont s u a Jaungoiko a da. Honet a n dihar d u g u n bitart e a n bide a n
gau d e , hel m u g a r a iritsi art e. Alabain a, egiazko ond a s u n ziur hau e k goz atz e a eskai ni
zaigul arik, nahiz et a bizitza hon e n bide ilunp e t s u a n distira baino egit e n ez dut e n , erre p a r a
ez az u ea Idazt e u n a k jakituriari buruz dioen a ez ote den jakituriak bila dat ozkion m ait al e e ki n
egit e n due n a . Honel a dio Bibliak: ... ongin a hiz agert z e n zaie bide a n et a bere n gogo e t a
bakoitz e a n aurk ez t e n (Jkd. 6, 16). Noran a hi zu joan, bera mintzo zaizu ber e egintz e t a n
irarrit a utzi ditue n zenb ait arra s t or e n bidez; et a kanpok o gauz e n am o di or a itzultze n
zare n e a n berak berriro barrur a deitz e n dizu kanpok o e n ed ert a s u n a k era biliz. Horrel a
ohart uk o zara gorp ut z e t a n aurkitz e n den ats e gi n a et a gorp ut z a r e n senti m e n e n bidez
limurtz e n zaitu e n oro, zenb a kiz josita dago el a, et a berriro sart uko zara zeur e bait a n

86. jatorriar e n bila et a ulert uko duzu gorp ut z a r e n senti m e n e n bidez zure arim a r a iristen den a
ezingo zenu el a ez onart u ez gaitz e t si, zeur e barn e a n ed ert a s u n a ri buruzko ara u batz uk
itsat sit a ez baz e nit u, mun d u a n ed err a deritzoz u n ororekin dar a biltz az u n ara u a k.
Mirets ez az u zeru a, lurra et a itsas o a et a bert a n dago e n a . Begira izarrart e k o distira, lurreko
narra s ti ak, aire a n heg a n , itsas o a n igeri dabiltz a n a k. Edert a s u n e z josita dau d e zenb a ki ak
dauzk a t el a k o. Hauek kend u z gero hut s a dira. Jatorria non izango dut e zenb a ki a n ez bad a ?
Bere n zenb a ki ak dituzt e n hein e a n dauk a t e izat e a ere.
Gorputz ez k o edert a s u n e n egile ek ere eure n art el a n a k burutz ek o zenb a ki ak erabiltz e n
dituzt e; et a ats e d e ni k gab e erabiltz e n ditu tres n a k eskuz, kanp o al d e tik itxura hartz e n ari den
lanak, ah al den neurri a n, art el a n ideal ar e n perfekzio a lortu art e, et a kanpok o senti m e n e n
bitart e z, goi zenb a ki ei begirik kend u gab e adi- adi dago e n barn e ep aile ar e n onar p e n a erdi et si
art e. Ondor e n artist ar e n soin at al ak nork mu gitz e n ditue n azt ertz e n bad uz u, zenb a ki a del a
aurkituko duzu, kalkulu ar e n arab e r a errit m oz mu gitz e n baitira. Eta esku e t a tik art el a n a et a
espiritutik hura egit ek o as m o a kentz e n badioz u, non et a soin at al e n xed e a plaz er a edot a
den b o r a- pas a baino izan ez dadi n, ordu a n langintz a honi dantz a deitz e n diogu. Eta dant z a n
zerk em a t e n due n ats e gi n jakin nahi bad uz u, zenb a ki ak era nt z u n g o dizu: «nik, neuk ».
Begira orain gorp ut z gar a t u a r e n ed ert a s u n a ri; eur e n lekua bet e t z e n dut e han zenb a ki ek;
ipini arret a mugitz e n ari den gorpu tz a ri; zenb a ki ak dira, den b o r a n zeh ar jirabirak a; hau e n
jatorria den art er a sar zait ez et a gald e han den b or a z et a lekuaz; ez dau d e inoiz, ez dau d e
inon; art e a n zenb a ki ak best e rik ez duzu aurkituko, ber e esp arr u a ez bait a esp a zio e n a , ez et a
bere adin a egu n e n a . Hala ere, artist a izan nahi dut e n e k ikasg ai horri ekite n diot e n e a n
gorpu t z a den b o r a n et a esp a zio a n mu gitz e n dut e, espiritu a, aldiz, den b or a n soilik,
den b o r a r e n pod e rioz bakarrik ontz e n baitira artist a g ai a k.
Gaindi ezaz u orain art e gil e a r e n arim a betier e k o zenb a ki a begizt a t u art e; ordu a n jakituriar e n
distirak joko zaitu, bere barn e egoitz a tik et a egi ar e n sant u t e gi sako n e tik abiat u t a . Eta
oraindik ere zure ikusm e n lauso et a ahul e a n islatz e n bad a, itzul itzazu zure adi m e n a r e n
begi ak alaits u agertz e n zitzaizun bide hart a r a n t z . Oroit zaitez, hurre n g o bat e a n ere sasoi
hob e a g o a n erre pik a t u k o duzu n ikusp e n a luzat u best e rik ez duzul a egin.
Zoritxarr ek o a k zu, jainkozko argi hori, gidaritz atik kend u et a zure bide e t a n galtz e n diren a k!
Zu mait e ordez, zure azt ar n a k mait e dituzt e! Ai, argi eztitsu a , arim a arazt u a r e n jakituria
zare n horre n irakat si ak ahaz t e n dituzt e n a k ! Eten gab e iradokitz e n diguz u zure izaer a zein
den et a zeine n han di a zaitug u n et a sorkari e n ed ert a s u n a k zure lorratz a baino ez direl a.
Artistak ber ak ere ikusle a ri nolab ait az aldu nahi dio bere art el a n a r e n edert a s u n a , hart a r a
mu g a t u barik, gorp ut z a r e n begi ez bere art el a n a kont e n pl a t u z , zirrara hori egile ar e n g a n a
itzul dadin. Zu mait e ordez, zure egintz a k m ait e dituzt e n a k hizlari jakints u, bikain ar e n
entz ul e txun dit u e n antz eko a k dira; hitzet a n , ahot s a r e n lehu nt a s u n e a n et a pas a rt e e n egitur a
har m o ni ot s u a n gehi e gizko arret a jartz e a g a t i k pent s a m e n d u a r e n eduki a et a funts a galtz e n
dut e.
Ai, zure argitik urrun d u et a eure n ilunp e t a n gozo- gozo itsast e n diren a k! Zuri bizkar em a n e z
bez al a, har a gi a r e n egintz e t a n finkatz e n dira, eur e n itzal propio a bailitza n, et a bert a n ats e gi n
zaien a ere zure argi ar e n izpiak baino ez dira. Baina itzala m ait at z e a n hon ek arim a r e n begi a
mak altz e n du et a zure ikusp e gi a z goz at z e k o gait a s u n a murrizt e n dio; horre g a tik gizaki a
ilunp e t a n gero et a hond or a t u a g o aurkituko da bere ahul ezi a onartz e n dion ari kasu egin ez.
Hortik datorkio ongi gore n a ikusi ezina et a txartz a t ez hartz e a bere ardur a g a b e k e ri a
eng ai n a t z e n due n a edo pobr ezi a n limurtz e n due n a edo ber e morro nt z a n tortur a t z e n due n a ,
nahiz et a hau guztia jasa n bere gaizt ak e ri ar e n zigor mer ezi gisa; et a zuze n a ezin da inoiz
txarr a izan.

87. Aldakor ikust e n den guzti a ezin bad uz u haut e m a n ez gorp ut z a r e n senti m e n e z , ez
espiritu a r e n arret a z , zenb a ki e n nolab ai t e k o form a n existitu ezik –eta bera u gab e oro
bihurtz e n da huts a– onar ezaz u zalantz a rik gab e form a betier e k o et a alda e zi n a r e n
exist e n t zi a, zeinar e n indarr ez gauz a aldakor hau e k des a g e r t u barik eure n mugi m e n d u
mold a t u e z et a form a anitz ekin bere n exist e n t zi a korpor al ar e n bide ak hel m u g a r ai n o ibiltzen
jarraitz e n dut e; form a beti er e k o a et a alda e zi n a da hau et a berar e n era gi n e z erat u dait ezk e
gaino nt z e k o guzti ak, esp a zio a n mug a t u t a edo zeh az t u t a ego n gab e et a den b o r a n zeh ar
luzat u gab e et a den b o r a r e ki n aldak u n t z a rik jasa n gab e ; ber az, eure n gen e r o e n ara b e r a ,
esp a zi o e t a k o et a den b o r e t a k o zenb a ki ak bet e et a arak a t u ditu.
XIX. Kapitulua
Hiru ondas u n mot a: handiak, txikiak eta ertaina k.
Askat a s u n a ertaine t a k o a da
Nahi m e n a k , tart ek o ongi a izaki, bat egit e n due n e a n guztion ongi alda e zi n a r e ki n, ez
bakoitz ak bere t z a t due n a r e ki n –halakox e a bait a deu s duinik esa n gab e luze mintzo izan gar e n
egi a hura– ordu a n dauk a gizaki ak bizitza zoriont s u a ; et a bizitza zoriont s u hau, hots, arim a r e n
senti p e n txer at s u a , ongi alda e zi n a r e ki n bat e r a , gizakiar e n ongi ber ezko a da et a nagu si a. Bert a n
dau d e bert ut e a k ere, et a hau e k ezin ditu inork oker erabili. Hau ek izan arre n gizaki ar e n g a n ongi
han di ak et a lehe n a k, ulertz e n da, haler e, gizaki bakoitz ak bere a k dituel a et a ez direla guzti en a k.
Horra, ber az, egi ak et a jakituriak, gizaki guztion a k izaki, guztiok jakints u et a zoriont s u nola egit e n
gaituzt e n : berari atxikiz.
Best e inore n zorion ak ez du gizakia zoriont s u egit e n, zere n zoriont s u izat eko hari jarraikitz e n
zaion e a n , best e a r e n bidetik izan nahi du, hau da, guztion ongi a den egi a alda e zi n a r e ki n bat
egin ez.
Era bere a n , inoren zuhurtzi a g a t ik ez da gizaki a zuhur egit e n, ez et a indart s u inoren
indarr a g a t i k, ez et a neurritsu inore n neurrit a s u n a g a t i k, ez et a zuzen inore n justiziag a tik;
horrel ak o a izat er a iritsiko da norb e r e arim a bert ut e e n arau et a argi iraunkor haiet a r a egokit uz; et a
bert ut e hau e k guztion a den egi a et a jakituri a bere a n bizi dira mod u eros ezi n e a n ; hau ei egokit u
zitzai en arim a et a hau e t a n ipini zue n arret a, bert ut e horien ere d u gisa imitatz e n saiat uz.
Ongi kom u n et a alda e zi n a r e ki n elkartz e n den nahi m e n a k gizaki ar e n ond a s u n nagu si
han di e n a k lortze n ditu et a nahi m e n a ber a da tart eko ond a s u n bat. Baina ongi kom u n alda e zi n e tik
alde n t z e n den nahi m e n a et a norb e r e ongira edo kanpok o ongi ap al a g o bat e r a biltzen den a k
bek at u egit e n du. Norber e bait ar a bihurtz e n da, ongi propio a bailitzan, norb er e buru a r e n jabe izan
nahirik; kanpok o ond a s u n e t a r a okertz e n da, inore n a k edo bere a ez den edoz er bere egin nahi
due n e a n ; et a apal a g o e t a r a , gorp ut z a r e n plaz er a k mait e ditue n e a n . Eta horrel a gizaki harro,
ikusgur a et a lizuna best e bizitza bat e a n sartz e n da, zeina goi bizitzar e kin konp a r a t u z heriotz a
bait a; hala ere Jaungoiko a r e n Probid e n t zi ak, dagokio n lekua n gauz a bakoitz a ipintz e n due n a k et a
norb er e merit u e n arab e r a ban a t z e n due n a k agintz e n et a gob er n a t z e n du bizitza hori.
Horrela gert a t z e n da, bek at a ri ek ber ai ek ere gogoko dituzt e n ond a s u n a k ez direla inondik
ere gaitz ak; ezt a ere gizakiar e n nahi m e n librea, zeina onart u baitu g u ongi ert ain e n m ailan.
Nahim e n libre a ongi alda e zi n e tik alde n d u et a ond a s u n aldakorr e t a r a bihurtz e a n datz a gaitz a; et a
alde n t z e et a bihurtz e honi, beh a rt u t a ez bain a nahit a gert a t z e n delarik, gert utik jarraiki zaio
miseri ar e n zigor duin et a zuzen a .

88. III. LIBURUA
I. Kapitulua
Nondik dator nahi m e n a ongi aldae zi n e ti k apartat z e n due n
mu gi m e n d u a ?
Ag.—Errudu n aitortz e n duzun mugi m e n d u horre n jatorria non dago?
Ev.— Ariman dago el a ikust e n dut bain a nori egotzi ez dakit.
Ag.—Mugim e n d u horrek arim a mu gitz e n duel a ukatz e n duzu?
Ev.— Ez dut ukatz e n.
Ag.—Eta harria mu gitz e n due n mugi m e n d u a harriar e n mu gi m e n d u a dela ukatz e n duzu? Ez
natz aiz u ari guk edo indar arrotz bat ek harria mugi ar a z t e k o era biltz e n dugu n mugi m e n d u a z ,
esa t e r a k o, gora n t z jaurtikitze a n ; ber e pisu az lurrer a n t z abiat u et a jaust e n den e k o
mu gi m e n d u a z ari naiz.
Ev.— Bene t a n , ez dut ukatz e n, zuk diozun mod u a n , harri a lurrer a n t z abiat u et a jausi ar a z t e n due n
mu gi m e n d u a harriar e n a del a; bain a mu gi m e n d u nat ur al a da, et a arim a r e n mugi m e n d u a
mot a hon e t a k o a bad a , hura ere, zalantz arik gab e, mu gi m e n d u nat ur al a da et a arraz oiz ezin
dugu arim a gaitz e t si mu gi m e n d u nat ur al honi jarraitz e a g a t ik; izan ere, bere kalter a k o jarraiki
baz ai o ere, bere nat ur a r e n hal ab e h a r r a k bultz atz e n dio. Baina, arim a r e n mugi m e n d u a
beka t u r a n t z , zalantz arik gab e , errud u n t z a t jotzen dugu n arraz oi bera g a t ik, ukat u egin beh a r
dugu nat ur al a dela; ez da, ber az, harriar e n mugi m e n d u nat ur al a r e n par eko a .
Ag.—Aurreko bi solas al di et a n egin al dugu prob e t x uz k orik ez er?
Ev.— Nola ez bad a !
Ag.—Oroituko zarel a ust e dut lehe n solas al di a n nahiko argi ger a t u dela grina txarr ar e n
morron t z a p e a n arim a k ezin duel a ez er egin norb er a r e n boron d a t e z baizik; ezin baitu beh a rt u
mod u lotsa g a r ri a n ez gora go k o nahi m e n bat e k et a ez berar e n parek o bat e k, zuzen g a b e a
litzat ek e e l a k o; ez et a ap al a g o bat ek ere, ezinezko a zaiolako. Beraz, nahi m e n a r e n a beh a rk o
du izan Sortz aile a g a n d i k arim a alde n t z e n due n mu gi m e n d u a , sorkari et a r a bider a t z e k o; et a
hura errud u n bad a –hala izat e a r e n zalant z a rik tipien a barre g a r ri a iruditu zaizu– ez da
nat ur al a, nahit az ko a baizik. Harria lurrer a n t z jausiar a z t e n due n mugi m e n d u a r e n antz ek o a da
hon e t a n , alegi a, hau harri ak propio ber e a duel a et a arim ak ere hura bere a ; ezb er di n a da,
orde a , best e hon e t a n : harri ak ez duel a beh e r a n t z dara m a n joera era go z t e k o mod urik,
arim a k, aldiz, berak nahi ez bad u ez dio inork mugi ar a ziko, beh e k o ond a s u n a k goikoak baino
nahi a g o izat er a . Horra zerg a tik harri ar e n mu gi m e n d u a nat ur al a den et a arim a r e n a
nahit ak o a .
Hori dela et a, norb ait e k esa n g o balu harri ak beka t u egit e n duel a berez ko pisu az lurrent z a k o
joera duel ak o, hori dion ari ez nioke harria bera baino leloago deituko, soilik eroa baizik.
Arima beka t a ri a dela diogu, goiko ond a s u n e n aurr etik beh e k o e n goz a m e n a ipintz e n
due n e a n .
Hort az, zert ar a dator nahi m e n a ongi alda e zi n e tik alde n d u et a ond a s u n iraga n k o rr e t a r a
mak urtz e a r e n jatorria azt ert u nahi a, onartz e n bad u g u , arim ar e n mugi m e n d u propio a del a
et a gain er a nahit ak o a , beraz erru d u n a ? Gai honi buruzko arau praktiko guzti ek ohart a r a z t e n
digut e, best al d e , mugi m e n d u gaizto hori gaitz e t si et a erre pri mit u ondor e n , nahi m e n a gauz a
tenp or al e t a t ik apart a t u beh a r dugul a et a beti er e k o ongi ar e n goz a m e n e r a bider a t u .

89. Ev.— Ikust e n dut et a neurri bat e a n ukitu et a konpr e nit u ere bai zuk diozun a egi a del a; ez baitut
nik deus sentitz e n hon a k o hau bez ai n irmo et a sakon, alegi a, nahi m e n propio a dauk a d al a
et a ber ak naro al a zerb ait e z goz at z e r a . Eta zinez ez dakit zeri dei diez aiok e d a n nire a, nahi
izat er a et a nahi ez izat er a nara m a n nahi m e n a nirea ez bad a. Hort az, niri ez bad a nori egotzi
dakiok e neuk nahi m e n e z egit e n dud a n gaitz a? Jaungoiko onak egin a izanik et a onik ezin egin
bad u t nahi m e n a z izan ezik, argi dago bat e z ere hon e t a r a k o em a n zidal a Jaungoiko onak.
Nahi m e n a bat e tik best e r a daro a n mugi m e n d u a nahit ako a ez balitz et a gure esku ez bale go,
gizaki ak ez luke ez laudoriorik ez arbuiorik mer eziko, nolab ait esa t e k o, nahi m e n a r e n orpotik
goiko ond a s u n e t a r a edo beh e k o e t a r a jira egit e n due n e a n ; et a ez geniok e aholkurik em a n
beh a r he m e n g o ond a s u n a k alde bat er a utzi et a betiko ak lortze bide a n , ez et a gaizki
bizitzeko gogo a alda dez a n ongi bizitzeko a r e n m es e d e t a n . Gizakiari aholku hau e k em a n
beh a r ez zaizkiola ust e due n a k ez du gizakie n kopur u a n part e- hartz erik m er e zi.
II. Kapitulua
Jaungoiko ar e n aurrez ezag u t z e a k nolata n ez due n beka t ari e n nahia aldatz e n; jend e asko arduraz
dauk a n auzia
Gauz ak horrel a, biziki ardur a t u rik nago ezin ulert u baitut, Jaungoiko ak aurr ez etorkizu n diren
guztiak jakind a, nolat a n ez dugu n hal ab e h a r r e z bek at u egit e n. Zere n gauz ak Jaungoiko ak
aurrez ikusi ditue n bez al a ez bain a best e nolab ai t gert a dait ezk e el a es at e a , Jaungoiko a r e n
aurre eza g u t z a fede g a b e k e ri a zoroz sunt sit u nahi a da.
Beraz, Jaungoiko ak aurr ez jakin zuen lehe n gizaki zintzo ak beka t u egin go zuela –eta hori
onart u beh a rko dit Jaungoiko a etorkizun diren guzti en aurr ez jakitun dela aitortz e n due n a k- ;
horrel a bad a , ez dut horratik esa n nahi Jaungoiko a k ez zuela gizakia sortu beh a r, zintzo a
egin baitzu e n , et a Jaungoiko a r e n egintz a ri gizakiar e n bek at u a k ez ert a n ere ezin dio kalterik
egin, ber ak ont a s u n osoz sortu a bait a; are gehi a g o : gizaki ar e n g a n erak u s t e n du Jaungoiko a k
bere ont a s u n a hura egit e a n , bere justizia hura zigortz e a n et a bere errukia hura berrer o s t e a n .
Ez diot, bad a , ez zuel a gizakia sort u beh a r; dioda n a da, Jaungoiko a k aurr ez ikusi bazu e n
hare n beka t u a , ezinb e s t e k o a zela Jaungoiko ak aurrez jakind a k o a gert a zedin. Hortaz, nire
gald er a hau da: nahi m e n a r e n ask at a s u n ik ego n al dait ek e hala b e h a r r a hain nab a ri a et a
saih e s t e zi n a den e a n ?
Ag.—Indarr ez jo duzu Jaungoiko a r e n errukiar e n at e a. Berak lagun gaitz al a et a bere at e a k zab al d u,
deika gat oz e n oi. Auzi hon ek gizaki gehi e n a k tortur a t z e n badit u zera g a tik da, nire ust ez,
alegi a, ez dut el ako zintzoki ikertz e n, et a prest u a g o a k direlako eur e n bek at u a k zuritz er a k o a n ,
aitortz er a k o a n baino.
Gust ur a onartz e n dut e batz u e k, Jaungoiko a r e n Probid e n t zi ak inondik ere ez dituel a giza
gert a e r a k gob e r n a t z e n et a horrel a, eur e n gorp ut z et a arim ak pat u a r e n esku ab a n d o n a t u et a
mot a guztiet ak o biziot a n hon d a t z e n et a haus t e n dira. Jaungoiko a r e n justizia ukatz e n dut e,
giza justiziari burla egit e n diot e et a salatz aile a k bazt e rt u nahi dituzt e hal ab e h a r r a r e n
anp a r o a n , zeina, haler e, itsu aurkez t u et a pint at u ohi dut e n; edot a gob er n a t z e n bide ditu e n
hal ab e h a r r a baino hob e a g o a k izan nahi a n, edot a ber a bez ai n itsu direlako gauz a hau e k
sentitz e n et a esa t e n dituzt el a aitortz eko. Eta ez dut e onartz e n abs ur d o a denik eurek gauz a
hau e k zoriak bultz at a egit e a, port a e r a n hal ako zorak eri at a n jaust e n diren e a n .
Baina iritzi hain oker, hain ergel et a hain ero ar e n aurka nahiko a es a n dugul a ust e dut gur e
bigarr e n solas al di a n.

90. Best e batz u e k, Jaungoiko ar e n Probid e n t zi a giza bizitza n ukatz er a aus a r t z e n ez badir a ere,
nahi a g o dut e, error e doh a k a b e z , hura indarrik gab e a , injust u a et a gaizto a dela sines t e a ,
eure n bek at u a k piet at e otoizgilez aitortz e a baino.
Hau e k d e n e k , ah ol k u rik on a r t u k o b al u t e , izaki ho b e z i n , txit zintz o et a a h al g u z t i d u n
ho n e t a n pe n t s a t z e a n , ai s e sin e t s i k o luke t e Jaun g o i k o a r e n ont a s u n a , justizi a et a
ah a l m e n a be-
rai e k p e n t s a d ez a k e t e n oro b ai n o a sk o z ha n d i a g o a d el a et a , e ur e n b ai t a r a be gi r a ,
Jaun g oi k o a ri es k e r r a k e m a n be h a r k o zizkiot el a ul er t u k o zut e n , dir e n a b ai n o izat e
ap a l a g o a e m a n na hi izan bali e er e , et a bih o t z- biho t z e z et a kon t zi e n t z i a r e n h ez u r et a
m a m i guz ti e z oih u k a ha si k o lirat e k e : «Nik ha u es a n nu e n : err u ki Jaun a ! Se n d a na z a z u ,
zur e a ur k a b ek a t u e gi n du d a n arr e n ». (Sal. 40, 5) Horr el a jakit uri a r a gid a t u a k lirat e k e
Jaun g oi k o a r e n err u ki a r e n ildo se g u r u e t a n ze h a r , h al a k o m ol d e z , no n ez a g u t z a be rri e n
ha rr o k e ri a ri k ga b e et a orai n di k ez ika si a r e n ha s e r r e r i k ga b e , ar e a g o k o ez a g u t z a r a k o
pr e s t u a g o ge r a t u k o lirat e k e ha r t u t a k o e n er a gi n e z , et a , e ur e n ezj aki n a on a r t u z ,
au rr e r a n t z e a n kon t u h a n d i a g o z arit uk o lirat e k e .
Begira zeine n erraz era nt z u t e n diod a n zuk egi a hau e n sine st u n ust e zaitud a n horrek,
propo s a t u didaz u n gald er a han di horri. Baina lehe nik nire gald er a xum e batz u ei eran t z u n
beh a r diezu.
III. Kapitulua
Jaungoiko ar e n aurrez jakitea k ez gaitu bekat u egit era beh art z e n ,
hau da, ez dio beka t ariari askat a s u n a kent z e n
Ag.—Esad a z u, arre n, ez al zara zu hare n sorkari, edot a zure zorion a ez al da zeur e bait a n
gauz a t u k o?
Ev.— Bai, hare n sorkari naiz; et a nire zorion a neur e bait a n gauz a t u k o da.
Ag.—Hort az, Jaungoiko ak era gi n d a , zoriont s u izat er a iritsiko zara, ez zeur e boron d a t e z , ezinb e s t e z
baizik.
Ev.— Haren nahi a niretz a t beh a rr a da.
Ag.—Ordu a n zu hala b e h a r r e z izango zara zoriont s u.
Ev.— Zoriont s u izat e a neur e esku bale go dago e n e k o izango nintz at e k e ; oraintx e bert a n zoriont s u
izan nahi baitut bain a ez naiz, ez naizel ak o ni, bera baizik, zoriont s u egit e n nau e n a .
Ag.—Bikain adi er a zi duzu egia. Ezin sinet si dugu, izan ere, gure esku dago e ni k egin nahi
dugu n e a n egit e n dugu n a baizik. Horre g a t ik, deu s ez dago gure nahi m e n a bez ai n b a t geur e
esku e t a n , ekintz ar a k o prest bait a g o bera, inongo hut s a rt e rik gab e, guk nahi dugu n une
bere a n . Arrazoiz, beraz, es a n dez ak e g u : «ez gar a nahit a zah artz e n , hal ab e h a r r e z baizik»
edot a «ez gar a nahit a gaixotz e n, hala b e h a r r e z baizik» edot a «ez gar a nahit a hiltzen,
hal ab e h a r r e z baizik», et a best e hainb a t horrel ako; bain a burutik egind a ez dago e n inor
aus a rt u k o al da es at e r a , nahi dugu n a ez dugul a nahi m e n a z nahi?
Hori del a et a, Jaungoiko ak etorkizun diren gure nahi ak aurrez jakin arre n, ez du horrek es a n
nahi guk ezer nahi dugu nik hura nahi izat eko gogorik gab e. Zoriont a s u n a ri buruz es a n
duzu n a , hots, zeur e kabuz ezin zarel a zoriont s u izat er a iritsi, nik ukat uk o banizu bez al a es a n
duzu; nik ez dut hori ukatz e n; esa t e n dud a n a da, zoriont s u izat er a iritsi zaitez e n e a n hala
izango zarel a, ez zeur e gogoz kontr a, zuk nahit a baizik. Hort az, Jaungoi-

91. koak etorkizun e k o zure zorion ar e n aurrez a g u t z a duel arik, et a ezin da ber ak dakie n a best e rik
gert a t u , –ez bailitzat e k e aurrej akintz a– ez gau d e horratik egi atik urrun et a ikara g a r rizko
abs ur d o a litzat ek e e n a pent s a t z e r a beh a rt u t a , alegi a, zu zoriont s u izango zarel a zuk zeuk
nahi izan gab e .
Zure zoriont s u izat eko gogo a k, zorion er a iristen zare n e a n , Jaungoiko a r e n aurrez a g u t z a ,
zalantz arik gab e a gaur ere zure geroko zorion ari buruz, deu s e z t a t z e n ez due n mod ur a , era
bere a n etorkizun e a n inoiz egintz a erru d u nik nahit a burut uk o bad uz u, Jaungoiko a k aurrez
ikusia izan arre n, zuk nahi izand a k o egintz a izango da.
Begira orain, arre n, zeine n itsuki et a irrazion alki es a n ohi den: Jaungoiko ak nire nahi m e n a r e n
geroko egintz ak aurrez jakin badit u, hark aurrej aki n d a k o a derrigor egin beh a r dut, ezin bait a
deu s izan berak aurr eiku si due n eran baizik; et a nik nahi izat e a beh a rr e z k o a bad a, aitort u
beh a rko da nire nahi m e n libre ar e n auker a z barik hal ab e h a r r e z nahi dud al a. Hori bai
ergelk eri a ap art a ! Nolat a n azald u Jaungoiko a k aurr ez jakind ak o a best e rik ezin gert a t u dela,
aurreiku sit a k o nahi a ere erako a ez bad a?
Ez dut he m e n aipat u nahi ares ti a n esa n d a k o horre n antz eko best e zorak eri a izugarri a,
alegi a, «nik hori nahi izat e a beh a rr e z k o a da» dioe n gizon a ber a nahi m e n a deu s e z t a t z e n ari
del a aldi ber e a n , nahi ar e n beh a rr a supos a t z e a n . Zere n nahi izat e a beh a rr e z k o a bad a, non dik
etor dait ek e nahi izat e hori nahi m e n e t i k ez bad a ?
Baina hori ez baz e n berak adi er a zi nahi zue n a , baizik et a nahi izat e a beh a rr e z k o a del a
esa t e a n aditz er a em a n nahi izan bad u, bere nahi m e n a ez dago el a ber e esku; hori
gez urt a t z e k o, ea nahi gab e zoriont s u izango ote zinen gald e t u dizud a n e a n zuk em a n d a k o
eran t z u n a era biliko dut; zure era nt z u n a izan bait a zure esku bale g o zoriont s u izango zinel a.
Nik esa n dizut ordu a n egi a zela zuk zenion a, et a arraz oiz; nahi dugu n a ezin eduki dugu n e a n
bakarrik uka bait ez a k e g u ah al m e n hori. Baina nahi dugu n e a n nahi m e n a falta baz ai g u ez
dugu ben e t a n nahi.
Hala ere, nahi dugu n e a n ezinezko a bad a ez nahi izat e a, argi da nahi dut e n e k nahi m e n a
dauk a t el a et a esku e t a n dut e n a baino ez dauk a t el a eduki nahi dut e n e a n . Gure nahi m e n a ,
beraz, ez litzat ek e nahi m e n a izango geur e esku ez bal e go. Eta gure esku egot e a g a t i k, hain
zuze n, horrex e g a t i k da libre a; ez da libre a, izan ere, gure esku ez dago e n a edot a gure esku
dago el a rik egot e a ri utzi diez aiok e e n a .
Horra nola, gert a kizu n diren gauz a guzti en Jaungoiko ar e n aurrez a g u t z a ukat u gab e , nahi
dugu n a nahi dez ak e g u n . Jaungoiko a aurrez da gure nahi ar e n jakitun et a ber ak aurr eiku si
bez al a izango da. Eta nahi a izango da, edo egintz a libre a, Jaungoiko ak hala aurreiku si
duel ako; et a best al d e ez litzat ek e gure nahi a geur e esku ez bal e go. Gure ah al m e n a r e n
aurrez a g u t z a ere bad a u k a berak. Gure ahal m e n libre a ez du, ber az, Jaungoiko ar e n
aurrez a g u t z a k ez ab a t z e n . Aldera n t ziz, egi azko a g o a da, aurr ez a g u t z a k hut sik egit e n ez dion
hark aurreiku si zuelako libre ak izango ginel a.
Ev.— Ez dut jada ukatz e n Jaungoiko a k aurr ez ez a g u t u due n oro gert a t u beh a rr a dago el a , et a ber ak
gure beka t u a k aurr ez a g u t u arre n, gur e nahi m e n a libre a izango del a et a beti ego n g o dela
gure me n d e a n .
IV. Kapitulu a
Jaungoiko ar e n aurreza g u t z a k ez gaitu bek at u egit era behart z e n , eta, beraz, Jaungoikoa k zuz e n
jokat z e n du bekat u a k zigortz e a n

92. Ag.—Zerk zauzka, ordu a n , kezkat urik? Agian, gure lehe n ezt a b ai d a k o ondorio ak ah az t u t a , ukat uko
ote duzu, bad a, guk nahit a egit e n dugul a bek at u, horret a r a ezin gaitu el a era m a n inongo
izakirik, ez goikorik, ez beh e k o rik et a ez gure parek o izakirik?
Ev.— Zuk esa n d a k o a ukatz e r a ez naiz aus a rt z e n ; bain a aitort u beh a rr e a n nago ez dud al a oraindik
ulertz e n nolat a n ez dau d e n elkarr e n kontra e s a n e a n bi hau e k: gur e beka t u ei buruz
Jaungoiko a r e n aurr ez a g u t z a bat e tik et a bek at u egit er a k o a n gur e haut a m e n libre a best e tik.
Aitortu beh a rr a dauk a g u Jaungoiko a zuze n a del a et a aurrez jakitun; bain a jakin nahi nuke zer
nolako justiziaz zigortz e n ditue n ezinb e s t e z egin beh a r diren bek at u a k , edot a nolat a n ez den
hal ab e h a r r e z gert a t z e n berak gert a t u k o zela aurreiku sit a k o a , edot a nola ez zaion Sortz aile ari
egotzi beh a r bere sorkari ar e n g a n nahit a e z gert a t u beh a r den a .
Ag.—Zerga tik ust e duzu gur e aska t a s u n a Jaungoiko ar e n aurr ez a g u t z a r e ki n bat e r a e zi n a del a?
Aurrez a g u t z a del ako ala Jaungoiko ar e n aurrez a g u t z a delako?
Ev.— Jaungoiko a r e n a izat e a g a t ik, agi an.
Ag.—Zer gert a t u k o litzat ek e norb ait ek beka t u egingo zuel a aurrez a g u t u k o baz e n u ; ez al zuen
beka t u egin beh a r?
Ev.— Bekat u egin beh a rr a zego e n ; ez litzat ek e , best el a, nire a aurrez a g u t z a izango, hut s e zi n e z k o
gauz a k aurrez a g u t u ezik.
Ag.—Jaungoiko a k aurrez a g u t u t a k o a gert a t u beh a rr a ez da, ber az, Jaungoiko a r e n aurr ez a g u t z a
izat e a g a t ik, aurr ez a g u t z a soilik izat e a g a t ik baizik; zere n et a gauz a hut s e zi n a k aurrez a g u t u
ezik balioga b e a izango bailitzat e k e .
Ev.— Ados. Eta zer?
Ag.—Izan ere, oker ez ban a g o , zuk ez zenuk e inor beka t u r a beh a r t uk o bek at u egingo zuela
aurreiku si zenu el ak o soilik; et a zure aurrez a g u t z a k ere ez luke hura bek at u egit er a
beh a rt u k o, zalant z a rik gab e bek at u hori egin go baz u e n ere, hala ez balitz, ez baitz e n u e n
aurreiku siko bek at u hori egit e n. Beraz, bi hau e k elkarr e n kontr a e s a n e a n ez dau d e n mod u a n ,
alegi a, zuk zeur e aurr ez a g u t z a z jakite a inork bere kabuz egin go due n a et a hon e k
aska t a s u n e z jokatz e a , era bere a n Jaungoiko a k, inor beka t u r a beh a rt u gab e, aurr ez ikust e n
ditu bere n kabuz beka t u egingo dut e n a k .
Zerga tik ordu a n ez du zuzenki zigort uko, aurrez a g u t u arre n, berak egit er a beh a r t u ez due n
beka t u a ? Zuk gauz ei buruzko zeur e oroitz a p e n a z gauz a horiek izan ziren a izat er a beh a rt z e n
ez dituz u n mod u a n , Jaungoiko ak ere bere aurrez a g u t z a z ez du inor beh a rt z e n egingo due n a
egit er a. Eta nola zu oroitze n zare n egind a k o zenb ai t e z bain a gogo a n dituzu n guzti ak egin ez
dituz u n, era ber e a n Jaungoiko a k berak egind a k o guzti ak aurrez a g u t z e n ditu bain a ez da
berak aurrez a g u t u t a k o guztiar e n egile a. Haler e, egin ez ditue n gaitz e n me n d e k a t z ail e
zuze n a da ber a.
Orain uler dez ak e z u zeine n zuzen zigortz e n ditu e n Jaungoiko a k beka t u a k: aurrez ez a g u t u
ditue n gaitz e n egile a ez del ako. Giza-
kiek bekatu egingo dutela aurreikusiagatik zigortu behar ez bazituen, arrazoi beraga tik zuzen
jokatzen duten ei ere ez lieke saririk eman behar, hauen egintza onak ere aurrez ikusiak dituelako.
Baina aitor dez a g u n bere aurrez a g u t z a ri dagokiola gert akiz u n den oro jakite a, et a bere
justiziari bek at urik ez uzt e a zigorrik gab e bere epai a n , hain zuze n ere, nahi m e n libre az
burut u delako et a aurr ez a g u t z a k ez duel ako inor beka t u r a derrigortz e n .
V. Kapitulu a
Jaungoikoa goret si behar dug u, beka t ari eta doha k a b e izat ek o arriskua n diren izakiei ere izate a
e m a n dielako

93. Bere Sortz aile a z et e n g a b e goz atz e n duel arik, izaki bikain hau betiko zoriont a s u n a r e n jabe
da, justiziar eki n beti bat egind a iraut ek o gogo hau s g a i t z a ri esk er m er e zi izan baitu zoriont a s u n
hori. Ondor e n , bigarr e n lekua arim a beka t a ri a k hartz e n du; hon ek beka t u egin a g a t ik galdu egin
du, bai, zoriont a s u n a , bain a ber a u inoiz berr e s k u r a t z e k o gait a s u n a ez du oraindik galdu;
zalant z a rik gab e , hau askoz ere bikain a g o a da nahi m e n a bek at u a ri era nt sit a dauk a n best e hura
baino. Azken hon e n et a justiziari hert siki lotut a jokat u nahi due n aurr eko a r e n art e a n , bion erdi a n
dago penit e n t zi a xum e a r e n bidez goi duint a s u n a berr e s k u r a t z e n due n a .
Gauz a jakina da, Jaungoiko a k ber e onb e r a t a s u n eskuz a b al a ez diola ukat u –nahi a go izan
baitz ez a k e e n hura sortu ez izana– bek at u egit e a z gain beka t u a n bizi nahi a n irmo iraun go zuela
aurr eikusi zuen sorkari ari ere. Zere n bidetik irten den zaldia, des bi d e r a t u ezin den senti m e n et a
mugi m e n d u propiorik gab e k o harria baino hob e a den mod u a n , era bere a n bikain a g o a da nahi m e n
libre et a propioz beka t u egit e n due n sorkari a, nahi m e n librerik eza g a t ik beka t u egit eko gai ere ez
den best e hura baino. Nik, es at e r a k o , ber e gen e r o a n ona den ardo a aup a t u k o nuke, bain a ardo
horrekin mozkort u den a gaitz et si egingo nuke; hal er e, esti m u han di a g o a n edukiko nuke kritikat u
dud a n gizakia, nahiz et a oraindik mozkort ut a ego n, mozkorr al di a em a n dion ardo ona baino.
Horrel a goret si beh a r da gorp ut z e z k o sorkari a ere, izakien esk al a n dagokion perfekzio m ailar e n
ara b e r a ; et a sorkari hau e z abus a t u z egi ar e n pertz e p zi otik urruntz e n diren a k zent s ur a t u egin beh a r
ditugu. Hauek, haler e, ust el et a hordi ego n arre n, nahi a g o izan beh a r ditugu, gore s g a r ri izand a ere
ber e n zalet a s u n a k gal ar a zi ditu e n sorkari ak baino, biziots u a k direlako ez, bain a eur e n nat ur a r e n
bikaint a s u n a g a t i k.
Izan ere, arim a oro edoz ei n gorpu tz baino hob e a g o a da, et a ezein arim a beka t a ri, oso beh e r a
amildut a ere, ez da inoiz gorp ut z bihurt uko, ez et a arim a egit e n due n perfekzioa galduko; ez du,
ber az, inondik ere galduko edoz ei n gorpu t z baino bikain a g o a izat er a era m a n due n perfekzio a,
gorp ut z e t a n bikain e n a argi a izaki. Hortaz, arim a rik mak urr e n a et a atz e n a gorpu tzik bikain e n a ri
hob e ritzi beh a r zaio, et a gert a dait ek e gorp ut z e n bat best e arim a bat e n gorp ut z a ri hob e t si
beh a rr a , bain a inola ere ez arim a ri berari.
Zerga tik ez dugu, ber az, Jaungoiko a goret siko? Zerg a tik ez esk aini berari gore s p e ni k
duine n a k , ber ak sortu baitzitu e n justiziar e n ara u a k et e n gab e bet e ko zituzt e n arim a k ez ezik,
bek at u egit e n aurreiku si zitue n a k ere, et a best e hainb a t , bek at u egit e a z gain eure n bek at u a n
iraun g o zut e n a k ? Hauek ere, best al d e , nahi m e n arrazion al et a librerik ez dauk a t el a k o bek at urik
ezin egin dut e n a k baino noble a g o a k dira. Are gehi a g o : hau e k nobl e a g o a k et a bikain a g o a k dira
edoz ei n gorpu t z e n distirarik mires g a r ri e n a baino, nahiz et a, errore han diz, distira hau egiazko
Jaungoiko gore n a r e n subst a n t zi a t z a t ben e r a t u a izan.
Izaki gorp uz d u n e n mun d u a n , ma s a sider al e tik hasi et a gure ileen kopur ur ai n o, mailaz maila
hain ongi orde n a t u rik dago gauz a guztie n perfekzio a ez en tent elk eri a bailitzat ek e es at e a : «zer da
hau? » edo «zert a r a dat or hau? ». Oro izan bait a dagokio n orde n a n sortu a. Are ergel a g o a litzat ek e
arim a bati buruz hori es at e a , ber e jatorrizko ed ert a s u n a hon d a t u et a edoz el a ko akat s e t a n jausit a
ere, beti egon g o bait a edoz ei n arim a gorp ut z orore n bikaint a s u n e n oso gain e tik.
Era bat ez esti m a t z e n ditu gauz a k arraz oi m e n a k et a best e era oso ezb er di n e z esti m a t z e n ditu
era bilgait a s u n a k . Arrazoi m e n a k egi ar e n argit a n juzgatz e n ditu, horrel a hob e t o mailak a t uk o baititu
beh e k o a k goikoe n pe a n. Erabilgait a s u n a gehi e n e t a n gauz ek esk aint z e n dizkiot e n aba n t ail e t a r a
m akurt z e n da; horrel a gert a t z e n da era bilgait a s u n a k esti m a t u a g o izat e a batz u e t a n arraz oi m e n a k
ap al a g o a del a frogat z e n due n zerb ait. Adibidez, arraz oi m e n a k gorpu tz zeruti arr a k lurreko ak baino
askoz ere ed err a g o t z a t jotze n dituel arik, hara gizko gizakion art e a n nork ez du nahi a g o ortzian
zenb ait izar itzal dait ez e n , ber e saile a n zuh aixkar e n bat edot a behir e n bat ber e azien d a n galdu
baino? Adineko gizakiek ez dut e ezert a r a k o ere kont u a n hartz e n haurr e k gauz ei buruz dituzt e n
iritziak, et a den b or a k zuzen d u k o dituel ako a n uzt e n dituzt e; um e e k, izan ere, biziki mait e dituzt e n
batz u e k salbu, nahi a g o dut e edoz ei n gizakire n heriotz a bere txoriar e n a baino, are nahi a g o gizakia

94. izugarri a bad a , txoria, berriz, polita et a kant ari a. Berdin gert a t z e n zaie arim ar e n aurrer a p e n a r i
esk er jakituriar a iritsi diren gizakiei; topo egit e n dut e gizaki batz u e ki n, zeinak arraz oi m e n e z
gauz ak esti m a t z e n jakin gab e, Jaungoiko a beh e k o sorkari et a n gore st e n baitut e , sorkari hau e k
eur e n gorp ut z e k o senti m e n e n izaer ari hob e t o egokitz e n zaizkiolako; bain a goi izaki bikain a g o e n
art e a n , batz u e k ez dut e Jaungoiko a gore s t e n edot a beh a r baino gutxi a go gore st e n dut e; best e
batz u e k hura zent s u r a t z e k o aus ar di a dauk a t e edot a hark egind a k o a hob e t u nahi harro a, et a best e
batz u e k, azke nik, ez dut e sines t e n hura haien Sortz aile a denik. Bada, best e haiek halako gizakie n
iritziak zuze n d u ezine a n me s p r e t x a t u egit e n dituzt e, edot a pazi en t zi az jasat e n et a tolera tz e n ,
eur ek zuzen ditzat e n art e.
VI. Kapitulu a
Inork ere ezingo du arrazoiz esa n nahiag o duela ez izan
zorigaizt ok o izan baino
Gauz ak horrel a, egiatik urrun bad a g o sorkari e n bek at u a k Sortz aile ari egotzi beh a rr a, hark
aurr eikusit ak o a gert a t z e a ezinb e s t e k o a izan arre n, hori bez ai n urrun zeun d e n zu zeu zera
aldarrikat z e a n , alegi a, ber e sorkari ar e n g a n gert a t z e n den a ez- gert a t z e a ezinezko a izanik nolat a n
ezin zaion berari egotzi. Nik neuk, alder a n t ziz, ez dut ikust e n et a ezinezkot z a t jotzen dut
Jaungoiko ari lepor at z e a sorkari ar e n g a n ezinb e s t e z gert a t u beh a rr e k o a , bek at a ri ar e n nahi m e n
libre a salb at u z gero.
Norbait ek esa n g o balit: zorigaiztoko izan baino nahi a g o dut ez izan. Bereh al a eran t z u n g o
nioke: gez urr e t a n ari zara, zere n orain bert a n zorigaiztoko zare n arre n, hiltzerik nahi ez bad uz u,
izan nahi duzul ako best e rik ez da; hort az, zorigaiztoko izan nahi ez, bain a izan, bai, izan nahi duzu.
Emaizkiozu, eskerr ak Jaungoiko ari zuk nahi izand a k o exist e n t zi a g a t ik, gogoz kontra zare n a izat e a ri
utz diez aioz u n; zere n, zuk nahit ako izat e a r e ki n esk er g aiz t oko baz ar a, arraz oiz aurkituko zara nahi
ez duzu n a izat er a , hots, zorigaiztoko izat er a derrigort ut a . Hortaz, zorigaizt oko izan arre n, nahi
duzun a dauk az ul a k o, Sortz aile a r e n onb er a t a s u n a goratz e n dut; et a zu esk er g aiz t oko izat e a g a t i k
nahi ez duzu n a jasat e n duzul ako Orden a t z ail e a r e n justizia gorat z e n dut.
Eta norb ait ek era nt z u n g o balit: «hil nahi ez bad u t, ez da, hain zuzen ere, nahi a g o dud al ak o
zorigaizt oko izan erab a t ez izan baino; betiko zorigaizt oko izan nahi ez dud al ak o, horrex e g a t i k ez
dut nahi hil». Hona nire era nt z u n a : «Hau zuzen g a b e a bad a, ez zara betiko zorigaizt oko izango;
bain a zuze n a bad a, goret s dez a g u n zu zorigaizt oko izat e a eb at ziko due n a ».
Eta jarraituko balu berak: «nol a jakingo dut, hau bide g a b e a izanik ez naizel a ni zorigaizt oko
izango? », era nt z u n g o nioke: «zure nahi m e n a r e n eskut a n baz a u d e , ez zara zorigaizt oko izango
edot a hal a izango zara zuk zeuk bide g a b e ki jokat uz gero. Aitzitik, zuzenki jokat u nahi et a ezin
bad uz u, ordu a n ez zara zeure buru a r e n jabe; ber az, edo ez zaud e inoren bot er e p e a n edot a inore n
bot er e p e a n zaud e; lehe n e n g o kasu a n , ez zaud e zeur e gogoz kontra edot a ez zaud e zeuk nahi izan
duzul ako ez egot e a ; zu, orde a , nahi gab e ezin zara ez er izan, horret a r a bultz at z e n zaitu e n
indarr e n bat ez bad a g o ; et a ezert ar a et a inori lotut a ez dago e n a bortx at uk o due n indarrik ez dago.
Baina, zeur e boron d a t e z , ez baz a u d e inore n bot er e p e a n , ordu a n arraz oi m e n a k dio zeure buru ar e n
jabe zarel a et a kasu hon e t a n , edo oker jokat uz zorigaiztoko egingo zara gizal e g e z , edot a nahit a
izan gur a duzun a zarel ak o, edoz el a n ere Sortz aile onb e r a ri eskerr ak em a t e k o arraz oirik ez zaizu
falta ».
Eta zeur e buru a r e n jabe ez baz ar a, best e norb ait e n bot er e p e a n zaud el ak o da, et a norb ait
hau zu baino bot er e t s u a g o edot a ahul a g o izan dait ek e . Ahulago a bad a, erru a zure a da et a
zorigaitz a bidezko a , zu baino ahul a g o a gaindi baitz e n e z a k e e n , nahi izan ez gero. Baina ahul a g o a

95. zeu izanik, zu baino indart s u a g o den norb ait e n esku baz e u n d e , arraz oiz ezingo zenuk e inola ere
zuzen g a b e t z a t ep ait u xed a p e n hain zuzen a .
Horrex e g a t i k esa n dizut arraz oi osoz: zu zorigaiztoko izat e a zuze n g a b e a bad a , ez zara
zorigaizt oko izango; bain a zuzen a bad a , goret s dez a g u n zu zorigaiztoko izat e a eba t zi due n a .
VII. Kapitulu a
Izat ea zorigaizto k o e k ere mait e dut e,
izat e goren a g a n di k datorki elak o
Jarraituko balu es a n e z : «zorigaiztoko izand a ere, nahi a g o dut izan, inola ere ez izan baino,
orain existitz e n naiz el ako; bain a izan aurr etik auk er a egit eko mod u rik izan ban u, ordu a n nahi a g o
izango nue n ez izan zorigaiztoko izan baino. Zorigaizt oko izan arre n, ez izat e a ri orain diod a n ikara,
nire zorigaitz ar e n ondorio da, zeinar e n era gi n e z nahi beh a rk o nuke e n a ez dut nahi, nahi a g o beh a r
bainuk e ez izan zorigaiztoko izan baino. Orain aitortz e n dut nahi a g o dud al a izan, zorigaiztoko a
izan arre n, deu s ez izan baino; et a zenb a t et a zorigaizt oko a g o a izan, ordu a n et a arinkiago nahi dut
hori; et a izat e a nahi beh a r ez nuel a zenb a t et a argi a g o ikusi, ordu a n et a zorigaizt oko a g o a naiz».
Nik era nt z u n g o nioke: Kontuz! Zu segur u e n zaud el a ust e duzu n horret a n hutsik egin gab e !
Zoriont s u bazin a, dud a rik gab e, nahi a g o zenuk e izan, ez izan baino; et a orain zorigaiztoko
zarel arik, nahi a g o duzu izan, zorigaitz et a guzti, inola ere ez izan baino; et a ez duzu zorigaizt oko
izan nahi.
Kontu a n har ez az u, bad a, ah al duzun neurri a n, zeine n ond a s u n han di a den izat e a ber a,
zoriont s u e k bez al a zorigaizt oko e k ere hori nahi baitut e. Ongi hau s n a r t z e n bad uz u, ikusiko duzu
izaki gore n a r e n g a n a hurbiltz e n ez zare n hein e a n zarel a zorigaiztoko; et a izakiet a n han di e n a
ikust e n ez duzu n hein e a n ust e duz u hob e del a norb ait ez izat e a zorigaiztoko izat e a baino; et a hala
ere, ikusiko duzu zuk zeuk izan nahi duz ul a izakiet a n han di e n a r e n g a n d i k izat e a hart u duzul ako.
Zorigaitz a albor a t u nahi bad uz u, mait a ezaz u zeur e bait a n zuretz a t nahi izat e a r e n arraz oi a
den hau, zere n zenb a t et a gehi a g o izan nahi, ordu a n et a gehi a g o hurbilduko baitz ar a izakiet a n
han di e n a r e n g a n a ; et a eskerr ak em a n orain zare n a zarel ak o. Izan ere, zoriont s u a k baino apal a g o a
izan arre n, gauz a k baino bikain a g o a zara, hau e k zorion a desirat z e rik ere ez dut e- et a; et a
hau e t a riko asko zorigaiztoko e k ere gore s t e n dituzt e; izat e a g a t i k soilik dira gauz a guzti ak
gore s g a r ri, izat e ber a g a t ik onak direl ako.
Beraz, izat e a zenb a t et a mait e a g o duzu n, are et a gehi a g o desira t u k o duzu betiko bizitza, et a
are et a irrika biziagoz gura izango duz u zeure buru a treb a t z e a zure desirak iraga n k orr a k izan ez
dait ez e n et a gauz a iraga n k o rr e n am o dio a k inpos a t u t a zuze n g a b e a k , ez et a hau e n am o di o a r e n
sut a n gra b a t u a k . Gauz a ten p or al hau e k izan aurr etik ez dira, et a diren e a n ihesi doaz, et a ihes egin
et a gero ez dira izango. Beraz, etorkizu n diren e a n ez dira, et a iraga n diren e a n ere ez.
Nolaz, et e n g a b e eduki dait ezk e izat e n hast e a et a ez izat er a n t z bider a t z e a berdin zaien
gauz ak? Izat e a m ait e due n a k gauz a hau e k esti m a t z e n ditu diren neurria n, et a betikoa den a m ait e
du. Gauz a iraga n k orr e n mait a s u n e a n aldakoi port a t z e n bad a , izaki et er n al a r e n e a n sen d o t u k o da;
gauz a iraga n k orr e t a n ahultz e n bad a , izaki iraunkorr a r e n m ait a s u n e a n ego nkort u k o da, et a irmo
jokat uko du; et a gauz a iheskorr e t a n lotut a, ez izat e a r e n ikaraz irmo iraun ezine a n irrikatz e n zuen
izat e hura ber a lortuko du.
Ez pen a rik izan. Aldera n t ziz, poztu zait ez biziro, zoritx arr ek o izand a ere, nahi a g o duzul ako
existitz e a doh a k a b e ez izat e a g a t i k ez existitz e a baino, hart ar a ez baitzine n deu s izango. Zere n,
izan nahi ar e n hasi er a honi era n s t e n badioz u gero et a gehi a g o izat e a, ber ez izat e gore n a
den a r e n g a n finkat uko zara et a, beh e m ailako izakiek dara m a t z a t e n akat s a k ez dituzu
zeure g a n a t u k o mait al e a r e n indarr ak deus e z t a t u z . Horre n ondorioz, ez izat e a zoritx arr ek o izat e a

96. baino nahi a g o due n a k , izat e a ri utzi ezin diolarik, zoritxarr e k o izan beh a r du derrigor. Baina izat e a
m ait e a g o due n a k zoritxarr ek o izat e a gorrot o baino, m ait e due n a r e n am o di o a g a t i k bat egin ez,
higuin due n a bazt e rt uz doa, et a ber e izat e a ri dagokion perfekzioz ezin hob e izat e n hast e n den e a n ,
zoritxarr e k o izat e a ri utziko dio.
VIII. Kapitulu a
Ez izat ea inork ere ez du nahiago; burua z best e egit e n dut e n e k ere ez
Hala et a guztiz, gai honi buruz nire pent s a e r a azald uko dut, ah al dud a n neurria n. Nire ust ez,
ezein suizidak, edot a best e nolab ai t hiltze a nahi due n a k , heriotz ar e n ondor e n deu s ere izango ez
den sentip e n ziurrik ez dauk a , neurri bat e a n hal a pent s a t z e n bad u ere; hain zuzen, iritziare n
oinarri a arraz oitz e n edot a sine st e n due n a r e n errore a n edo egi a n datz a; senti p e n a , aldiz, usa dio a n
edo nat ur a n oinarritz e n da. Gert a dait ek e , gur e iritzia bat izat e a et a barn e senti p e n a best e bat;
aise sum a t z e n da hau kontu a n hartz e n bad a , gehi e n e t a n ziur gau d e zerb ait egin beh a r dela bain a
guztiz alder a n t zizko a zaigu ats e gi n.
Eta egi atik hurbila go dago batz u e t a n barn e sentip e n a iritzia baino, hau errore tik et a hura
nat ur a tik dat orr e n e a n , adibid ez, gaixo ak plaz er han di a sentitz e n due n e a n ur fresko a ed a t e a n ,
nahiz et a jakin ed at e horrek kalt e egingo diola. Best e batz u e t a n iritzia hurbilago dago egiatik
senti p e n a baino, adibid ez, gaixo ak sen d a gil e a ri sine st e n dion e a n ur hotz ak kalte era gi n go diola,
ed at e a n plaz er sentit u ondor e n hala era gi n dione a n . Batzu e t a n , senti p e n a et a iritzia, biak dau d e
egi an; hala gert a t z e n da on dagi e n a horrel a dela sinet si ez ezik, hart u ere plaz er e z hartz e n
den e a n ; best e batz u e t a n biak dau d e errore a n , hala nola, kalte egit e n digun a k on dagi gul a ust e
dugu n e a n , et a gain er a plaz er sentitz e n dugu horret a n ber e n ber e gi. Iritzi zintzoak, orde a , ohitur a
txarra zuzen t z e n du, et a iritzi faltsu a k sentip e n onak gaiztotz e n ditu. Hain da han di a
arraz oi m e n a r e n ahal m e n a et a aut orit at e a .
Norbait ek ust e due n e a n heriotz ar e n ondor e n ez dela deu s izango et a, haler e, nek e
jasa n e zi n e k bihotz- bihotz ez heriotz a nahi izat er a bultz at z e n bad u t e et a bere buru a z best e egit e a
era b a ki et a hala egit e n bad u, erab a t e k o deu s e z t a t z e a r e n iritzi okerr a dauk a et a ats e d e n desira
nat ur al a r e n sentip e n a . Atsed e n a , orde a , ez da deu s e z a ; alder a n t ziz, mugitz e n den a baino
erre al a g o a da. Egon e zin a k elkarr e n bazt e rt z ail e izat er ai n oko efekt u kontr ario a k era git e n ditu.
Atsed e n a , aldiz, iraunkorr a da, et a ber ak adier a z t e n digu argi et a garbi zer ulertz e n den zera
diogu n e a n : «da ». Beraz, nahi m e n e a n aurkitz e n den heriotz a desirar e n helbur u a ez da hiltzen
den a r e n ez izat e a , ats e d e n e r a iriste a baizik. Horreg a tik, hiltze a desio due n a k , egia orore n kontr a
sinet si arre n existitz e a ri utziko diola, hal er e ber ezko desira nat ur al a ats e d e n a du, hots, erre alit a t e
perfekt u a g o r a iritsi nahi du. Hortaz, ez izat e a inore n gogoko izat e a guztiz ezinezko a den bez al a,
era bere a n da ezinezko a izat e a em a n digun Sortz aile a r e n eskuz al b alt a s u n a r e n aurrez aurr e inor
esk er g aiz t oko izat e a .
IX. Kapitulu a
Arima beka t ari e n zoritxarrak unib ert s o ar e n
perf ek zio a osat z e n du
Norbait ek esa n g o balu: «Ez zen zaila, ez et a nek et s u a Jaungoiko guztia h al d u n a r e n t z a t berak
egind a k o a k orde n a t z e a , halako mold ez non ez ein sorkari ez zat ek e e n zorigaiztoko izat er a iritsiko;

97. hau ez bait a ahal gu z ti d u n a r e n t z a t ezinezko ez et a bere zintzot a s u n a r e n kontrak o ». Nik era nt z u n g o
nioke sorkari e n orde n a gore n e t ik beh e r e n e r a hain zeh az ki m ailak a t u t a dago el a non hitz hau e k
es a n g o lituzke e n a k erak ut siko bailuke ez duel a hura begi onez ikust e n: «Hon e k ez luke horrel a
beh a r »; edot a best e hitzok: «Horrel a beh a rk o luke hon ek ». Zere n izaki gore n a mod uko a izan dadi n
nahi bad u, ber a u da gore n g o a et a ez zaio deus eran t si beh a r, perfekt u a del ako. Beraz, hon el a
mintzo den a k, alegi a: «Hon e k ere har e n antz eko a beh a r luke izan», edo perfekzio a era nt si nahi dio
jada perfekt u a den a ri –eta hau injust u a da et a neurriga b e a – edot a inperfekt u a des a g e r r a r a z i nahi
du, et a hau gaizto a da et a inbidiat s u a .
Eta hiruga rr e n bat ek esa n g o balu: «Hon e k ez zuen izan beh a r », gaizto a litzat ek e et a
inbidiat s u a hau ere; ez baitu nahi existitu dadin beh e r a g o k o a k ere gore st e r a beh a r t z e n due n a .
Ilargiak ez luke el a existitu beh a r esa n g o balu bez al a, zere n, ergelki et a te m a ti ukat u ezik, aitort u
beh a rr e a n bait a g o kriseilu ar e n argi a ber a ere, Ilargiar e n a baino ap al a g o a izanik, ederr a dela ber e
es p arr u a n , gau e k o ilunp e t a n egokia, usa dio arrunt e t a n erabilga rri a et a arraz oi hau e n g a t i k ber e
ere m u r a k o zinez esti m a g a r ri a. Nola aus a r t u k o da, Ilargirik ez lukeel a existitu beh a r es at e r a ,
ondotx o daki en a kriseilu ak sob er a n dau d el a esa t e a g a t i k barr e g a r ri ger a t z e n dela? Eta es at e n ez
bad u Ilargia den mod uk o a izan beh a rr e a n eguzki a bez al ako a beh a r zuke el a izan, ez da
kontur a t z e n horrel a mintzo den a k zera dioel a, alegi a, Ilargi bat e n ordez eguzki bi izan beh a r zirela;
et a he m e n errore a bikoitza da; lehe n a , best e eguzkia nahi izat e a n ber ez perfekt u a k diren ei
perfekzio a eran t si nahi a; et a bigarr e n a , Ilargia existitu ez dadin gura izat e a n ber ez perfekt u a ri
perfekzio a kend u nahi izat e a .
Agian, adibid e hon e n ildotik, esa n g o du ez dela Ilargia g a tik kexat z e n; izan ere, har e n argia
mot el a izan arre n, ezin da es a n miser a bl e a denik. Arimen exist e n t zi a g a t ik bai orde a, kexu da, et a
ez argi falta g a t ik, miseri azko ego er a g a t i k baizik.
Pent s a bez a, Ilargiar e n distira ez bad a zoritx arr a, Eguzkiar e n argia ere ez dela zorion a; zere n
gorp ut z zeruti arr ak izaki, eure n argi az gur e gorpu t z e k o begi ak ukitz en dituzt e n hein e a n gorpu tz a k
baitira. Eta ez ein gorpu t z, gorp ut z izat e a g a t i k, ezin da zoriont s u izan, ez et a zoritx arr ek o; bai
orde a, izan dait ezk e izaki zoriont s u edo zoritx arr ek o e n gorpu t z a k.
Baina izarret a tik hart u t a k o antz ek ot a s u n a k hau iraka st e n digu: gorpu t z e n art eko
ezb er di n t a s u n a k erre p a r a t z e a n oker jokat uko zenuk e , batz uk best e a k baino argits u a g o a k direla
erre p a r a t z e a n , ilune n a k ez ab a t z e n saiat uko bazin a, edot a argit su e n e n par e a n jartz e n; bain a
den a k multzo ar e n perfekzio a n elkartz e n badit u g u, ezb er di nt a s u n a k zenb a t et a anitz a g o a k izan,
ordu a n et a gard e n a g o ikust e n duzu guzti en et a ban a k o e n erre alit a t e a ; et a burutik pas a ere ez
zaizu egit e n perfekzio unib ert s al a ego n dait ek e e ni k izaki perfekt u a k hain perfekt u a k ez diren e ki n
bat er a existitz e n ez badir a. Era bere a n , arim e n art e a n ikusp u n t u hon e t a t ik dau d e n difere n t zi ak
ikust e a kom e ni zaizu, et a azke n e a n jabet u k o zara berai e t a n deitor a t z e n duz un miseri ak ageri a n
jartz e n duel a nolat a n arim a horiek osatz e n dut e n unib ert s o a r e n perfekzio a, hal ab e h a r r e z izan
beh a r baitut e zoritx arr ek o, beka t a ri izan nahi zutel ak o. Eta egi atik hain urrun dago esa t e a
Jaungoiko ak ez zituel a horrel ak o a k egin beh a r, ze arim a doh ak a b e a k baino izaki askoz apal a g o a k
egin a g a t ik ere laudorio ak mer ezi baititu.
Baina esa n d a k o a ulerg ai tz irudituko zaio, agia n, et a objekzio hau egin go dit: «Gure
zoritxarr a k unibert s o a r e n perfekzio a osatz e n bad u, zerb ait e n faltan aurkituko zen perfekzio hau
den ok betiko zoriont s u izango bagi n a . Eta arim a bek at u bidez soilik egit e n bad a doh ak a b e ,
ondorioz gure beka t u a k ere beh a rr e z k o a k dira Jaun-
goikoak egind a k o unib ert s o a r e n perfekzior ako. Nolat a n, ordu a n , zigortz e n ditu justiziaz beka t u a k,
hau e k gab e ber e sorku nt z a ez baz e n osoa et a perfekt u a izango? » Honi eran t z u t e n zaio esa n e z :
«Bek at u a k et a zoritxarr a ez dira unibert s o a r e n perfekziorak o beh a rr e z k o a k. Arimak, bai, arim a k
diren e z, beh a rr e z k o a k dira, et a hau e k nahi izan ez gero bek at u egit e n dut e et a beka t u egin ez gero
doh a k a b e bihurtz e n dira. Bekat u a k bark at u ondor e n , arim e t a n zoritx arr ak iraun g o balu, edot a

98. bek at u egin aurre tik arim ak zoritx arr ek o balira, ordu a n bai, arraz oizko a litzat ek e es at e a
unibert s o a r e n gob e r n u a n orde n a rik ez a et a nah a s m e n d u a dago el a. Best al d e , beka t u a zoritxarr a z
zigort uko ez balitz, ordu a n bai, bide g a b e k e ri a k asal d a t u k o luke orde n a . Bekat urik egit e n ez
dut e n ei zoriont a s u n a z saritz e n zaien e a n perfekt u a da unibert s o a . Eta arim a bek at a ri ak falta ez
direl ako, ez et a hau e n beka t u a r e n ondoriozko zoritxarr a, ezt a ere arim a zintzo ak et a hau e n
egintz a one n ondoriozko zorion a, horre g a t ik da beti perfekt u a unib ert s o a ber e sorkari guztiekin.
Bekat u a k et a hau e n ondorio diren zigorrak ez dira izakiak, izakien ego er a akzide n t al a k baizik;
bek at u a k , nahi izand a k o ego er a k, et a zigorrak, ego e r a pen al ak. Baina be-
katu ar e n kaus a z nahi izand a k o ego er a , nah a s m e n lotsa g a r rizko ego e r a , akzid e n t al a da; et a
ondor e n , ego e r a pen al a dat or, hain zuze n, dagokio n lekua n beka t u a jartz eko, orde n a
unibert s al a r e n bait a n orde n a rik ez a gert a ez dadi n. Horrel a unibert s o a r e n orde n a osatz er a
beh a r t z e n dugu bek at u a , et a ber ak era gi n d a k o orde n a rik ez a dagokio n zigorrak konpo n t z e n du».
XI. Kapitulu a
Justiziari eut si ala ez,
sorkariak beti lagun d u k o du unibert so ar e n apaink e t a n
Jaungoiko a da sorkari guzti en egile a; justizian iraun g o dut e n a k ez ezik, bek at u egin go
dut e n a k ere ber ak egin zitue n. Ez zitue n, bain a, sort u bek at u egin zezat e n , unibert s o a apai n
zez at e n baizik, bek at u egin nahi izat e a n bez al a egin nahi eze a n ere. Zere n sorkari e n art e a n ez
bale u d e orde n a r e n gailurr e a n berorr e n giltzarri gisa diren arim ak, halako mold ez non beka t u egin
nahi a n unibert s o a ahuld u et a nah a s t u k o bailitza n, ordu a n pre mi az ko zerb ait faltako litzaiok e
unibert s o a ri, alegi a, orde n a hau asal d a t u et a arrisku a n jarriko luke e n perfekzio a. Horiek dira arim a
zintzo et a sant u a k et a zeruko et a zerug ai n e k o sorkari ah alt s u et a bikain ak, zeinei Jaungoiko ak
bak arrik agintz e n dien et a unib ert s ok o gaino n t z e k o e k m e n egit e n diet e n. Haien bet e kizu n zuze n
et a era gi nkorrik gab e unib ert s o a ez litzat ek e existituko.
Halab e r, bek at u a egin ala ez egin, unibert s o a r e n orde n a aldat u k o ez luket e n arim arik ez
bale go, ordu a n ere perfekzio han di bat faltako litzaioke mun d u a ri. Hau ek baitira arim a
arrazion al a k eginkizun e z apal a g o a k bain a berdin ak nat ur a z. Hau ek baino ap al a g o a k ugari dira
Jaungoiko ak sortut a k o izakien art e a n , bain a ap al a g o a k izan arre n gore s g a r ri ak dira.
Berorre n ez izat e a k, edot a ber e bek at u a k unibert s or a nah a s m e n d u a ekarriko luke e n nat ur a k
dauk a mun d u a n langintz arik bikain e n a . Ofizio apal a g o a dauk a ez izat e a z soilik, ez ber e bek at u a z ,
unibert s ok o perfekzio a murriztuko lukee n nat ur a k. Lehe n e n g o a ri em a n zaio gauz a guzti ak bere
langintz a propio a n ma n t e n t z e k o bot er e a , orde n a unibert s al e r a k o ezinb e s t e k o a . Baina ongin a hi a n
iraut e n bad u ez da ofizio hau hart u izan a g a t ik; eginkizu n a em a n zionak hala iraun g o zuela aurr ez
ikusi zuel ako em a n baitzion; et a ez ditu izakiak orde n a n ma n t e n t z e n bere aginpid e propio ar e n
indarr ez , gauz a guzti ak ber a g a n d i k, ber a g a n et a ber ar e n indarr e z egin zitue n m ai e s t a t e a ri et a
agind u ei zor dien erres p e t u et a obe di e n t zi a g a t ik baizik.
Bigarr e n a ri, bek at u egin aurre tik, gauz a guzti ak orde n a n ma n t e n t z e k o eginkizun gore n a
em a n zaio, bain a ez ber ari bakarrik, lehe n e n g o a r e ki n bat er a baizik, hare n beka t u a aurr eiku si a
izan zelako. Izaki espiritu al ak elkarr eki n bil dait ezk e pilatz erik sortu gab e et a elkarr e n g a n d i k
ban a n d u murrizket a rik gab e , halako mold ez non goikoak ez due n m es e d e rik irab az t e n bere
eginkizun e a n ap al a g o r e n bat elkartz e n zaion e a n , ez et a inolako era goz p e n i k ber eizt e a n ,
bek at u a r e n kaus a z egit ek o a ab a n d o n a t u z . Izan ere, sorkari espiritu al ak, bakoitz ak bere gorpu t z a
edukit a ere, ez dira elkartz e n gorpu tz e z k o esp a zi o et a multzo bidez; zalet a s u n e n antz ak era gi n d a
elkartz e n dira et a zalet a s u n e n antzik ezak bereizt e n ditu.

99. Bekat u a r e n ondor e n hilkorrak diren beh e mailako gorpu t z e t a n arim a ongi orde n a t u a k bere
gorp ut z a gob e r n a t z e n du, ez era b a t bere nahi er a r a , lege unib ert s al e n ara b e r a baizik. Baina arim a
hau ez da horratik lurreko ak me n d e a n hartz e n ditu e n gorp ut z zeruti arr a baino apal a g o a . Morroi
kond e n a t u a r e n oihal ezko jantzi a jaun ar e n bab e s a due n best e morroi prest u a r e n jantzia baino
askoz ere xum e a g o a da; bain a morroi a bera, gizaki a izat e a g a t i k, jantzirik prezi at u e n a baino hob e a
da.
Arima goikoak Jaungoiko ar e ki n bat egin du et a gorp ut z zeruti arr e a n , aing er u e n ah al m e n a z ,
lurreko gorpu tz a k ere ap ai nt z e n et a gob er n a t z e n ditu, ondo baino hob e t o konpr e ni tz e n due n
Jaungoiko ar e n nahi m e n a k agintz e n dion erar a. Beh ek o arim ak, gorpu tz hilkorrak abaildut a ,
gorp ut z a ber a barn e tik gob er n a t z e k o ere ap e n a s da gauz a; hal er e, ah al due n neurri a n duintz e n
du, et a inguru a n ditu e n best e gorpu tz e t a n ere jardut e n da, ah al due n eran, era gi nkort a s u n askoz
ere mot el a g o z .
XIII. Kapitulu a
Sorkariaren ust elk eriak berak eta beron e n bizioe n laidoak agerian jartze n dut e hare n ontas u n a
Txartu dait ek e e n sorkari oro da ona. Eta sorkari orok ust eltz er a k o a n ont a s u n e t i k galtz e n du
zere n, edo ust eltz e a k ez du berar e n g a n era gi nik, et a hal a bad a ez da ust eltz e n , edot a ust eltz e n
bad a ust elkeri ak kalte egit e n diolako ust eltz e n da, et a kalt e era git e n badio ont a s u n a murrizt e n dio
et a txarra g o bihurtz e n du. Ustelkeri ak ont a s u n guzti a kentz e n badio ezingo da gehi a g o ust el d u, ez
zaiolako ger at z e n ust el dait ek e e n ont a s u nik; ust elk eri ak kuts a t u ezin due n a ez da ust eltz e n. Are
gehi a g o , ust eltz e n ez den nat ur a ust el ezi n a da. Horrela, ust elkeri a dela m e di o, ust el ezi n egind a k o
sorkari bat legok e, et a hau abs ur d orik han di e n a da.
Horreg a tik esa t e n da arraz oi osoz nat ur a oro, nat ur a den hein e a n , ona dela; ust el ezi n a bad a,
ust elkorr a baino hob e a delako, et a ust elkorr a bad a ona da, zalant z a rik gab e , ust eltz e a n ont a s u n a
murrizt e n zaiolako. Natur a oro da edo ust elkor edo ust el ezi n a; ber az, nat ur a oro da ona. Natur a
deritzot subst a n t zi a izen az ez a g u t z e n dugu n a ri. Beraz, subs t a n t zi a oro edo Jaungoiko a da, edo
Jaungoiko a g a n d i k da, ont a s u n oro Jaungoiko a ez bad a Jaungoiko a g a n d i k del ako.
XV. Kapitulu a
Sorkarien akats a k ez dira beti errudu n a k
Inor ez den e z gai Sortz aile ah al gu z ti d u n a r e n arau a k ez ezt a t z e k o, horre g a tik arim ak zor
due n a ordain d u best e erre m e d i o rik ez dauk a. Edo hart ut a k o doh ai n a ongi erabiliz ordaintz e n du
zorra, edot a ongi era bili nahi izan ez due n doh ai n a gal ar a ziz ordain d u k o du. Beraz, justizia egin ez
ordai ntz e n ez bad u, miseri a sufrituz ordain d u k o du, bi hitz hau e t a n entz ut e n bait a zorrar e n
oihartz u n a . Best e nolab ai t es a n d a : «Beh a r due n a egin ez ordai nt z e n ez bad u, pairat u beh a rr e k o a
pairat uz ordain d u k o du».
Bi mut ur hau e k ez ditu ber eizt e n den b or a z k o ez ein bitart e rik, –noizbait egin beh a rr e k o a
egingo ez balu et a best e noizb ait nozitu beh a rr e k o a nozitu, horrel a, orde n a unibert s al a k unet x o
bat ez ere kalterik sufri ez dez a n, dagokio n zigorrar e n orde n a rik gab e bek at u a r e n des or d e n a
egot e n utziz. Egia da orain ezkut u a n dago el a geroko ep aik et a r a k o gord e t a dago e n zigorra; han
azald uko da Jaungoiko ar e n justizia et a zoritxarr ar e n senti p e n ikara g a r ri a. Esna ez dago e n a lo
dago e n mod u a n , era ber e a n egin beh a rr e k o a egit e n ez due n a k den b or a tart erik gab e jasa n

100. beh a rr e k o a jasat e n du; justiziar e n zoriont a s u n a hain da, izan ere, han di a, inor ezin dela han dik
alde n d u zoritxarr e a n jausi gab e.
Hort az, edoz el ak o a k izand a ere nat ur a r e n akat s a k, edo hiltzen diren e k ez dut e exist e n t zi a
iraunkorr a g o rik bere n g a n a t u , et a ordu a n ez dago ber ai e n g a n errurik – diren a baino izaer a
perfekt u a g o a bere n g a n a t u ez ar e n errurik ez dago e n mod u a n–, edot a ez dut e izan nahi, nahi
izanez gero izan zitezk e e n a , et a horret a r a k o em a n zitzaie n izat e a et a, kasu hon e t a n , errefu s a t z e n
dut e n a ongia den e z , errefu s a t z e a k ondorioz erru a dak ar.
XXI. Kapitulua
Zein gaiet a n da errua kalt eg arri
Gauz a iraga n k orr e n saile a n argi dago gero ar e n esp e r a n t z a nahi a g o izan beh a r dugul a
iraga n a r e n azt erk e t a baino; jainkozko liburu e t a n ere iraga n e a n kont a t z e n diren e k sarrit a n
geroko e n irudia edo prom e s a edo froga ezkut a t z e n dut e bere n bait a n. Erre alit at e a n ere, oraingo
bizitzar e n jazoer e n inguru a n , onak nahiz txarrak izan, iraga n a k gutxi ardur a t z e n gaitu; geror a
es p er o dugu n a ri buruz dira arret a et a ah al e gi n guztiak. Nik ez dakit zein barn e senti p e n
nat ur al a r e n era gi n e z , inoiz jazot ak o a k, iraga n e k o a k izat e a g a t ik hain zuzen, egu n g o ego er a
zoriont s u zein zoritxarr ek o a ri begira inoiz gert a t u ez balira bez al a hau s n a r t z e n ditugu.
Zert a n gert a dakid ak e kalte g a r ri existitz e n noiz hasi nintz e n ez jakite a, orain existitz e n
naiz el a bad a kit et a geror a ere existituko naizel a etsirik ban a g o ? Iraga n e k o e i buruz orain iritzia
aldat u bad u t , hai ei begira ez naiz ni erru gaiztor e n bat e n lotsa izango. Sortz aile ar e n errukiar e n
gidaritz a p e a n zer izango naiz e n, hori da nire ardur a et a pent s a m e n d u a orain. Izango naize n a ri
buruz et a epait uk o nau e n a ri buruz sinet si edo pent s a t u k o ban u egi a ez den a , hau izango litzat ek e ,
ben e t a n , edon ol a ere kont u a n hartz ek o huts e gi t e a , gert a ez dakid a n beh a rr e z k o a ez prest a t z e a
edot a nire as m o e n hel m u g a r a ezin iritsi ahal izat e a .
Jantzi bat erost e k o kalt erik ez dit egit e n iraga n negu a ahaz t u izan ak, bain a kalt e egin go
lidak e datorr e n hotz al di ari muzin egit e a k; era bere a n nire arim a ri ez dio kalterik egin go lehe n
sufritut ak o a ah az t e a k, orain ohartz e n bad a et a aintz a t hartz e n , zert ar a k o ego n beh a r due n prest
geror a begira. Halab e r, Errom a r a n t z nabig a t z e n doa n a k, adibid ez, era goz p e n i k ez luke itsasor a t u
zen port u a zein izan zen ah az t e a g a t i k, non et a dago e n lekutik bra nk a nora n t z bider a t u ongi
jakinez gero; et a, alder a n t ziz, zein portut a tik itsasor a t u zen gogor a t z e a k ez dio lagu nt z a rik
esk ainiko, Errom a k o kaia non dago e n jakin ez et a harkaitz a jotzen bad u. Era bere a n , niri ere ezin
dit kalt erik egin bizitzar e n ibilbide a noiz hasi nue n ez jakite ak, ats e d e n izango dud a n hel m u g a non
dago e n jakinez gero. Nire bizitzar e n hast a p e n e t a k o oroitza p e n a k edo sus m o a k ere ez lidake
lagun t z a han dirik esk ainiko, arim ar e n jardu n a r e n xed e bak arr a den Jaungoiko ari buruz oker iritzi
et a errak u n t z a r e n haitz e t a n amilduko bani ntz.
Hitz hau e k entz u n d a ez dez al a inork pent s a trab a k ipini nahi dizkied a nik aditu ei ber e n
ikerlan e a n beti ere Jaungoiko a k inspirat u t a k o Idazt e u n e a n oinarriturik; esa t e r a k o , ea arim a sortz e
bidez best e arim a sortz aile bat e n g a n d i k datorr e n, edot a hart uk o due n gorp ut z a r e ki n bat er a
gauz a t z e n den, edot a par aj e ez ez a g u n e n bat e tik igortz e n ditue n Jaungoiko ak gorp ut z a ani m a t u
et a gob e r n a t z e r a , edot a han dik ote datoz e n eurak bere n kax a helbur u hon e x e ki n; baldin et a
auzire n bat eb at zi gur a arraz oizko ak hipot e si hau e k hau s n a r t u et a ezt a b ai d a t z e a eska tz e n bad u,
edot a auzi inter e s g a r ri a g o rik ez e a n hau e k azt ert u et a ezt a b ai d a n jartz eko astirik bad a u k a t e .
Aldera n t ziz, esa n d a k o a k esa n badit ut, zera g a t ik izan da, alegi a, arim ar e n jatorriari buruzko auzi
hon e n inguru a n inork ere ez dez a n aus a rki e gi zent s ur a t u ber e iritziarekin bat ez dat orr e n a , agia n
ber ar e n a k baino arraz oi funts ez k o a g o et a gizat s u a g o t a n oinarritut a; et a ber eziki norb ait ek honi
buruz ondorio ziurra go et a argi a go rik at er a bad u, ez dez al a horre g a tik pent s a inork geroko

101. ond a s u n e n esp e r a n t z a galdu due nik, ber e exist e n t zi ar e n hast a p e n a k ez jakin edo ez
gogor a t z e a g a t i k.
XXV. Kapitulua
Zerk dara m a sorkari arrazionala ongitik gaitz era?
Baina nahi m e n a ez da deu s egit er a mu gitz e n irudire n bat e k era gi n d a baizik; et a bakoitz ak
nahi due n a onart u ala bazt er tz e k o ahal m e n a dauk a, bain a zirrar a egingo dion irudia auker a t z e k o
gait a s u nik ez dauk a. Beraz, aitort u beh a r da espiritu a goiko edo beh e k o irudiek hunkitz e n dut el a,
halako mold ez non nahi m e n arrazion al a libre bait a batz uk zein best e a k auk er a t z e k o et a,
auk er a r e n merit u a r e n ondorio izango da zoritxarr a edo zorion a.
Ezagu p e n irudi mot a bi ber eizi beh a r dira, bat a aholkul ari ar e n nahi m e n e t i k dator –hala izan
zen de a b r u a r e n a , gizaki ak am or e em a n e z bek at u egin zuen e k o a–, et a best e a arim a r e n arret a r e n
edo gorpu tz a r e n senti m e n e n m e n d e a n dau d e n gauz e t a t ik datorr e n a . Gure espiritu ar e n arret a r e n
m e n d e –Trinitat e alda e zi n a salbu, zeina gure adi m e n a r e n me n d e ez bain a arras gain e tik dago e n–,
hain zuzen espiritu a ber a dago, horre g a t ik jabetz e n gara geur e bizitze a z; espiritu a k gob er n a t z e n
due n gorp ut z a ere arret a horre n m e n d e dago; hon e k, zerb ait burutz ek o beh a r den gorpu t z at al a
mugi ar a z t e n du. Azkenik, gorp ut z a r e n senti m e n e n objekt u dira gorp ut z e z k o gauz a guztiak.
Baina arim a ez bez al a, alda e zi n a den jakituri a gore n a r e n kont e n pl azio a n gure arim a
aldakorr a k bere buru a ikusi et a adi m e n a ri nolab ait aurkez t e k o, perfekzioe n alde a su m a t u beh a r
du, alegi a, Jaungoiko a izan gab e bera ere zerb ait ona dela et a, beraz, Jaungoiko ar e n ondor e n
ats e gi n em a n dez ak e e n zerb ait. Hobet u egit e n da, orde a, Jaungoiko ar e n mait a s u n a g a t i k harekin
konp a r a t u z ber e buru a ahaz t u edot a me s p r e t x a t z e r a iriste n den e a n . Aitzitik, bere buru a ri begira
Jaungoiko ari imitat u gur a m akurr e a n ats e gi n hartz e n bad u, ber e bot er e a n goz at u nahi a n, zenb a t
et a han di a g o izan nahi, ordu a n et a txikiago aurkitz e n da. Horixe dio Eskritur ak: «harrok eri a da
bek at u orore n sorb ur u a ; et a gizaki ar e n harrok e ri ar e n sorb ur u a Jaungoiko a g a n d i k alde n t z e a da »
(Ecl. 10,15).
Dea br u a r e n beka t u a harrok e ri a izan zen; harrok eri ari inbidiarik mak urr e n a gehit u ost e a n
gizakiar e n g a n a hurbildu zen ber a hond a t u zue n harrok e ri a honi kuts a t u nahi a n. Horre g a t ik
gizakiari ez arri zitzaion zigorra hilgarri a ez bain a sen d a bi d e z k o a izan zen; zere n de a br u a k ber e
buru a gizaki ar e n aurre a n harrok eri ar e n ered u aurkez t u baz u e n , Jaunak bere buru a aurk ez t u zuen
ap alt a s u n a r e n ere d u; Jaunar e n g a n d i k agintz e n baitz ai gu betiko bizitza, lan et a oinaz e ikara g a r ri e n
ondor e n Kristok isurit ako odol ak berrer o sit a, bat egin dez a g u n gure Askatz aile ar e ki n hain gart s uki
et a bera g a n a argi hain distirat s u a k era m a n gaitz a n, ez en kont e n pl a zio bikain hon e t a tik ez gaitz al a
ap art a t u beh e k o objekt u e n inolako ikusp e gik; nahiz et a, best al d e , de a br u a r e n betiko kond e n a r e n
et a betiko oinaz e e n ere d u a aski izan beh e k o gauz e n grina edo goikoe n kontrak o edoz ei n suge s ti o
uxatz ek o.
Hain da han di a justiziar e n ed ert a s u n a , hainb e s t e k o a argi et ern al a r e n poz a, hots, egia et a
jakituri a alda e zi n a r e n xarm a, hart a z egu n bakar bat e z goz atz e a zilegi ez balitz ai gu ere, goz a m e n
hon e n truke bizitza hon e t a k o ezin kont a ah al a urte ats e gi n e z bet e a k et a ond a s u n ten p or al ez
oparo a k gutxi es t e a k m er e ziko liguke el a. Horre g a tik zuzen et a sa m u rki zioen Profet ak: «Hob e da
egu n bat zure at ari et a n mila egu n best e edon o n baino » (Sal. 83, 11). Hitz hau e k, hal er e, best e
zentz u bat e a n har zitezk e e n , hau da, milaka egu n a k den b or a r e n aldakort a s u n t z a t et a egu n
bak arr a betikot a s u n alda e zi n tz a t ulert uz.

102. Jaunak hain oparo esk aini dida n argiari esk er, ez dakit zerb ait e t a n hut sik egin ote dizud a n
zure gald er ei eran t z u t e a n . Best erik burur a etortz e n baz aiz u ere, liburu a r e n luzer ak beh a rt z e n
gaitu bukat u t z a t em a t e r a et a elkarrizket a hon e n ondor e n ats e d e n a l di a hartz er a.

104. MAISUA
De magistro
I. Kapitulua
Zertarako da hizku n t z a
Agustin: Zein da gur e hitz egit e a r e n bet e b e h a r r a , zure ust ez?
Adeodato: Irakas t e a edo ikast e a ; oraingoz ez dat orkit best e rik burur a.
Ag.—Zuk es a n d a k o bi hau e t a t ik bat e a n ados nat or zurekin; izan ere, argi dago irakat si nahi
dugul a mintzo gar e n e a n ; bain a ikasi, nola?
Ad.—Agian, gald e t z e n dugu n e a n soilik?
Ag.—Ordu a n ere, nire ust ez, irakat si best e rik ez dugu nahi. Esad a z u best el a: zure solaskid e a ri
gald er a egit e a n ez al diozu iraka st e n zer nahi duzun?
Ad.—Halax e da!
Ag.—Argi dago, beraz, hizkunt z a r e ki n irakat si best e rik ez dugul a nahi.
Ad.—Ez dut hain argi ikust e n; zere n hitz egit e a hitzak jaulkitze a baino ez bad a , ab e s t e a n ere
horixe best e rik ez baitu g u egit e n. Eta sarrit a n bak arrik gau d el a ab e s t e n dugul arik, inongo
ikaslerik gab e , ez dut ust e deu s irakat si nahi izango dugu nik.
Ag.—Bada, nire ust ez, oroitz a p e n bidezko nolab ait e k o iraka sk u n t z a bat, et a ez nolan a hiko a , gure
solas al di hon e t a n agert u k o den e z. Baina, oroitz e a n ikast e n dugul a et a gogor a t z e n due n a k
irakas t e n duel a ust e ez bad uz u, ez naiz zure aurka jarriko, bain a gure art e a n finkat ut a ger a
bedi mintzo ak bi xed e dituel a: zerb ait irakat si edo gogor a ekarri gure bait a n edot a
best e e n g a n ; et a hal a egit e n dugu abe s t e n dugu n e a n ere; ez duzu ust e?
Ad.—Inola ere ez! Arraro a bait a nik neur e oroitz a p e n e r a k o ab e s t e a ; nire goz a m e n e r a k o abe s t e n
dut nik.
Ag.—Ulertz e n dizut. Ez zara, bain a, ohartz e n ab e s t e a n soinu ar e n mod ul azio a k goz ar a z t e n dizula;
et a doinu a hitzei eran t si daki ek e el a k o edot a hitzet a tik alde n d u , horre g a t ik ezb er di n a da hitz
egit e a et a abe s t e a ; txirulekin et a zitarar e ki n ere abe s t u egit e n bait a, et a txoriek abe s t e n
dut e et a guk ere hitzik gab e nolab ait e k o doinu musikal a egit e n dugu, abe s t e a deitz e n ah al
zaion a, ez mintzo a; bad uz u hon e n kontr akorik deu s?
Ad.—Ezertxo ere ez.
Ag.—Beraz, hizker ak, zure ust ez, iraka st e a edo gogor a t z e a best e helbururik ez du?
Ad.—Hala iritziko nioke, bain a otoitz egit er ak o a n hitz egit e n dugul a pent s a t z e a k iritziz aldatz e r a
nara m a ; ez baitu g u sinet siko Jaungoiko ari zerb ait irakas t e n edo gogor a r a z t e n diogul a.
Ag.—Nire ust ez, ez dakizu leku itxiet a n otoitz egit e a agind u zaigul a, hau da, arim ar e n sakon-
sakon e tik; Jaungoiko a k gure nahi a bet e dez a n ez baitiogu deus hitzez gogor ar a zi edo irakat si
beh a r.

105. Mintzo den a k kanpor a azaltz e n du bere nahi ar e n ez au g a r ri a soinu a r e n ebak e r a z ; Jaungoiko a,
berriz, barn e k o gizakia deritzog u n arim a arrazion al a r e n bait a n bilat u beh a r da et a bert a n
otoitz egin, hor eraiki baitu Hark bere ten plu a . Ez al dituzu Apostolu a r e n hitz hau e k irakurri:
Ez al dakizu e Jaungoiko ar e n ten plu zaret el a et a Jaungoiko ar e n Espiritu a zuen g a n bizi dela?
(1 Ko 3, 16) edot a, Kristo zuen bihotz e t a n bizi del a (Ef 3, 16- 17). Profet a r e n hitz hau e t a z ez al
zara ohart u: azt ert u zeu e n barru a k, egin neg a r ohe gain e a n . Eskaini bidezko sakrifizioak et a
izan Jaunar e n g a n ust e on (Sal 4, 5- 6). Non ust e duzu eskai ntz e n dela bidezko sakrifizioa
arim a r e n tenpl u a n et a bihotz ar e n barr e n e a n ez bad a ? Eta sakrifizioa esk aint z e n den lekua n
egin beh a r da otoitz. Horreg a tik otoitz ak ez du mintzo ar e n , hau da, hitz ozen e n pre mi arik, ez
bad a, agi an, ap aiz ek egin ohi dut e n e z , eure n pent s a m e n d u a adier a zi, ez Jaungoiko a ri,
gizon ei baizik, et a nolab ai t e k o bat- etortz e a z oroitz a p e n a z Jaungoiko a g a n a igotz e n dira. Ez
duzu hala ust e?
Ad.—Erab a t ados nator.
Ag.—Maisu gore n a k ikasle ei nola otoitz egin irakas t e a n hitzez baliatz e a k ez al zaitu kezkatz e n ?
Hor irakas t e n digu guri ere nola hitz egin otoitz e a n .
Ad.—Ez nau bat e r e kezkatz e n ; ez baitzizkien hitzak irakat si, hitzen esa n a hi a baizik; arim a r e n
bait a n, ares ti a n esa n bez al a, otoitz egit er ak o a n nori et a zer eska t u gogor a r a zi nahi izan zien.
Ag.—Oso ongi ulert u duzu; et a era bere a n ohart u zarel a ust e dut (norb ait e k kontr ako a defe n dit u
arre n) guk hitzak hau s n a r t z e a n nahiz et a soinurik egin ez– geur e bait a n mintzo gar el a et a
hitz- egit e horre n bidez gogor a t u egit e n dugul a, hitzei itsat sit ak o oroim e n a k gauz a k buelt a-
buelt ak a gogor a ekartz e n ditue n e a n , hitzak baitira gauz a hau e n ez au g a r ri.
Ad.—Ulertu et a onart u egit e n dut.
II. Kapitulua
Hitzen bide z eraku s t e n du gizakiak hitz horien esa n a hi a
Ag.—Beraz, ado s gau d e hon e t a n , alegi a, hitzak zeinu direl a.
Ad.—Bai, ado s.
Ag.—Baina zeinu a izan al dait ek e ez au g a r ri, zer edo zer eza g u t z e r a em a t e n ez bad u?
Ad.—Ezinezko a da.
Ag.—Zenb a t hitz ditu bert s o hon e k: si nihil ex tant a sup eri s plac e t urbe relinqui: («at s e gi n al zaie
jainko ei hiri hain han di hon e t a t ik deu s ez uzte a »).
Ad.—Zortzi hitz.
Ag.—Zortzi zeinu, beraz.
Ad.—Halax e da.
Ag.—Bertso a ulertz e n duzul a ust e dut.
Ad.—Hala ust e dut nik ere.
Ag.—Hitz bakoitz ak zer es a n nahi due n esa d a z u .
Ad.—Badakit «si» hitzak zer esa n nahi due n, bain a esa n a hi hori adier az dez ak e e n best e hitzik ez
dut aurkitz e n.
Ag.—Best erik ez bad a , ba al dakizu non kokat u hitz hon e n es a n a hi a ?
Ad.—«Si» hitzak zalant z a adier a z t e n duel a ust e dut; et a arim a n ez bad a, non kokat u dait ek e
zalantz a?

106. Ag.—Oraingoz ado s. Jarrai dez a g u n .
Ad.—«Nihil» hitzak existitz e n ez den a best e rik ez du adier az t e n .
Ag.—Egia diozu, agia n; bain a are sti a n baiezt a t u duzu n a k era go z t e n dit hori onartz e a : zerb ait
ez a g u t z e r a em a t e k o ez bad a, ez dago el a ez au g a r ririk es a n duzu. Existitz e n ez den a ezin
dait ek e inola ere zerb ait izan. Beraz, bert so hon e n bigarr e n hitza ez da eza u g a r ri bat, ez
duel ako deus eza g u t z e r a em a t e n ; et a oker onart u dugu biok, hitz oro dela eza u g a r ri edot a
ez au g a r ri orok zerb ait ez a g u t z e r a em a t e n duel a.
Ad.—Gehie gi est ut z e n nauz u, bain a ez a g u t z e r a em a t e k o rik ez dauk a g u n e a n ergelk eri a huts a da
ez ein hitz es at e a ; et a nire ust ez, zuk orain nirekin solas e a n ez duzu hitzik ere alferrik esa t e n ;
zure ahotik irtet e n diren hitz guzti ak zerb ait uler dez a d a n eza u g a r ri gisa esk aint z e n
dizkidaz u. Beraz, ez zenuk e bi silab a horiek jaulki beh a r eur ek a z deu s ez a g u t a r a z t e n ez
badi d a z u . Alabain a, es at e a beh a rr e z k o a del a ust e bad uz u, gur e bel arriet a n entz ut e a n zerb ait
irakat si edo gogor ar a z t e n digut el a k o, zinez ohart uko zara zer es a n nahi dud a n , adier a zi ezin
bad u t ere.
Ag.—Zer egin, ordu a n ? Hitz horrek existitz e n ez den erre alit a t e bat baino are a g o arim ar e n
sentip e n bat adi er a z t e n duel a es a n g o dugu, arim a k erre alit a t e a ikusi ez, et a beron e n ez
izat e a aurkitu due n e a n , ala aurkitu duel a ust e due n e a n ?
Ad.—Horixe azald u nahi izan dut.
Ag.—Edozer izand a ere, egin dez a g u n aurr er a abs ur d o gaitz a g o rik gert a ez dakigu n.
Ad.—Zein?
Ag.—«Ezerk» trab a rik egin ez et a geldi ger a t z e a .
Ad.—Xelebr e a izand a ere, ez dakit nola, bain a gert a dait ek e el a ikust e n dut; hob e t o esa n, gert a t u
del a argi ikust e n dut.
Ag.—Jaungoiko a k hal a nahi bad u, dagokion leku a n hob e t o ulert uko dugu des a d o s t a s u n mot a hau;
itzul gait ez e n orain bert s o hart a r a et a saia zaitez, ah al duzu n neurri a n, gaino nt z e k o hitzen
esa n a hi a az altz e n.
Ad.—Hirugarr e n hitza «ex » prep o sizioa da; nire ust ez, horre n ordez «d e » jar dez ak e g u .
Ag.—Nire as m o a ez da hitz oso ez a g u n bat e n ordez gauz a bera esa n nahi due n best e oso ez a g u n
bat aurkitz e a , biek es a n a hi bera izand a ere; bain a de m a g u n hal a dela. Poet ak «ex tant a
urb e » es a n beh a rr e a n «d e tant a » es a n izan balu, et a nik zuri esk at u «d e » horre n es a n a h i a ,
«ex » es a n nahi duel a era nt z u n g o zenid ak e , bi hitz edo ez au g a r ri hau e k gauz a bat ber a
ez a g u t z e r a em a t e n digut el ak o, zure ust ez. Nik jakin nahi dut, orde a, bi zeinu horiek
ez a g u t z e r a em a t e n digut e n gauz a bat- bera hori zer den.
Ad.—Nire ust ez, gauz a bat e tik ber ar e n zati izand a k o zerb ait at er a t z e a bez al a da, nahiz et a gauz a
hori existitu ez, bert so hon e t a n gert a t z e n den mod u a n ; hiria existitu gab e han bizi ah al
baitzit ezk e e n jatorriz bert ak o a k ziren zenb ai t troiar; edot a gauz a hori existituz, Errom a hiriko
merk a t a ri ak Afrikan dau d el a esa t e n dugu n e a n bez al a.
Ag.—Hori horrel a dela onartz ek o et a zure arau horrek agi an izan ditzak e e n hainb a t salbu e s p e n
ban a n- ban a n aipatz e n hasi gab e, aise ohart uk o zara hitz batz uk baliat u dituz ul a best e
batz uk az altz ek o, hots, zeinu batz uk best e batz uk az altz ek o, gauz a oso jakinak best e gauz a
oso jakinak azaltz eko. Nik, orde a , zeinu hau e k ez a g u t z e r a em a t e n dituzt e n gauz a k, ahal
bad uz u, erakut s diez azkid az u n nahi nuke.
III. Kapitulua
Gauzarik erakut s ote daite k e e n zeinur e n bat erabili gab e

107. Ad.—Zuk nahi duzun eran t z u n a em a t e a ezinezko a zait era b a t , et a harriturik uzte n nau zuk hori ez
ulertz e a k edot a ez ulert u a r e n a egit e a k. Baina solas e a n ari gar a, et a era nt z u n a k hitzezko a
izan beh a rko du nahit a e z . Zuk jakin nahi dituzu n gauz ak, orde a , edoz ei n izand a ere, ez dira
inondik ere hitzak, bain a haiei buruz hitzez ari zatz aizkit gald ezk a . Beraz, gald e egid az u zuk
lehe nik hitzik gab e et a ondor e n eran t z u n g o dizut nik era ber e a n .
Ag.—Aitortz e n dut argu dio zuzen a del a zure a; bain a hiru silab a hau e k «p ari e s » (horm a) zer
em a t e n digut e n ez a g u t z e r a gald e t u k o banizu, ez al zenid a n atz a m a r r e z sein al a t u ahal
izango hiru silab az hitz horrek osatz e n due n eza u g a r ri ak adi er az t e n due n gauz a et a hitzik
gab e erak ut si nik ikus nez a n ?
Ad.—Halax e da, bai. Baina hau gorp ut z a k signifikatz e n dituzt e n hitzekin soilik et a gorp ut z horiek
bert a n dau d el a rik bak arrik egin dait ek e.
Ag.—Kolore ari, aka s o, gorp ut z a deitz e n al diogu ala gorp ut z a r e n nolakot a s u n a ?
Ad.—Hala da.
Ag.—Nolat a n, ordu a n , atz a m a r r e z eraku t s dait ek e he m e n ? Gorputz ei eure n nolakot a s u n a k
eran s t e n al dizkiez u, aurr e a n dau d e n e a n hau e k hitzik gab e eraku t si ah al izat eko?
Ad.—Gorputz ak esa t e a n gorpu t z e z ko oro adi er a zi nahi nue n, hau da, gorpu t z e t a n su m a t z e n den
oro.
Ag.—Pent s a , hal er e, ea he m e n ere salbu e s p e n i k ez ote dago e n .
Ad.—Ongi diozu; ez bainu e n es a n beh a r gorp ut z e z k o oro, ikusgai den oro baizik. Aitortz e n dut,
beraz, soinu a, usai n a, zapor e a , gra bit a t e a , bero a et a best e hainb a t , senti m e n e n
esp a rr u k o a k, gorp ut zik gab e sentit u ezin direlako gorpu t z e z ko a k diren a k, ezin direl a
atz a m a r r e z sein al at u .
Ag.—Ez al duzu inoiz ikusi gizaki ak nola ia- ia mintzo diren gorrekin keinuz et a gorrek berai ek era
bert s u a n nolat a n gald e t z e n , eran t z u t e n , irakas t e n et a sein al a t z e n dut e n nahi dut e n a edot a
asko bed e r e n ? Halako e t a n , gauz a ikusga rri ak ez ezik soinu a k, zapor e a k et a best e hainb a t
horrel ako eraku s t e n da hitzik gab e . Eta antz erki e t a n pant o m i m a aktor e e k hitzik gab e istorio
oso ak dantz az et a pant o m i m a z kont a t z e n et a adi er a z t e n dizkigut e .
Ad.—Ez dut horre n kontr akorik deu s, bain a har ako «ex » hark zer signifikatz e n due n, ez nik et a ez
histrioi dantz ari ak ezin dizugu az aldu.
Ag.—Akaso egi a diozu; bain a de m a g u n ah al duel a: ez dut ust e zalant z a rik egingo duzunik, hitz
horrek es a n nahi due n gauz a adier a z t e k o egingo due n keinu a ez del a gauz a izango, zeinu a
baizik. Horre g a tik, aktor e a k ere ez du hitza hitzez adi er aziko, bai orde a , zeinu a best e
ez au g a r ri bat e n bidez; horrel a, «ex » mon o sila b o a k et a keinu ak gauz a bat- bera adier a z
dez a t e n , niri ere holako a eza u g a r ririk gab e erak u s t e a nahi nuke.
Ad.—Nola egin dait ek e, bain a, zuk nahi duzun hori?
Ag.—Horm a k ah al izan zuen mod u a n .
Ad.—Horm a k berak ere, arraz oi m ailak a t u a k eraku s t e n due n e z , ezin du bere buru a eza g u t z e r a
em a n ez au g a r ririk gab e. Izan ere, atz a m a r r a k sein al a t z e a ez da horm a , horm a ikust er a
gar a m a t z a n ez au g a r ri bat baizik. Beraz, ez au g a r ririk gab e erakut s dait ek e e ni k ez dut
ikust e n .
Ag.—Ibiltze a zer den gald e t u k o baniz u et a zu jaiki et a ibiliko bazin a, zer? Niri adier a z t e k o hitza
barik, ez al zenuk e era biliko gauz a bera edot a best e ez au g a r rir e n bat?
Ad.—Hala del a aitort u beh a r dut, et a lotsat u ere egit e n nau gauz a hain nab a r m e n a ez ikusiak; et a
horrek gogor a dakarzkit ber ez et a ez ez au g a r ri bidez erakut s dait ezk e e n best e hainb a t , hal a
nola, jan, ed a n , eserit a edot a zutik ego n, oihu egin et a ezin kont a ah al a best e.

108. Ag.—Esad a z u orain: ibili zabiltzal a ibiltze a zer den gald e t uk o banizu, nola adier a ziko zenid ak e hitz
horre n muin a era b a t ez ez a g u n a balitzaiz u?
Ad.—Apur bat arina g o ibiliko nintz at e k e , horrel a gald er a am ait u ondor e n zerb ait berri antz e m a n g o
zenuk e; et a eraku t si nahi nizun a best e rik ez nuke e n egingo.
Ag.—Ba al dakizu ibiltze a et a bizkortz e a ez direl a berdin ak? Ibili dabilen a ez da et e n g a b e
bizkortz e n et a bizkortz e n den a beti ez dabil; irakurtz e n , idazt e n et a best e gauz a askot a n
bizkortz e a aipat z e n dugu. Hortaz, lehe n egit e n ari zinen a nire gald er a ost e a n arina g o
egit e a n , ibiltze a bizkortz e a best e rik ez dela pent s a t u k o nuke, gauz a berri bak arr a hori izan
del ako; oker nen go k e , beraz.
Ad.—Aitortz e n dut ezin dugul a ezer erak ut si ez au g a r ririk gab e , egit e n dihar d u g u n a z gald e t z e n
zaigu n e a n ; zere n deu s aldat z e n ez bad u g u gald e t z ail e a k pent s a t u k o du ez diogul a erak ut si
nahi et a hura me s p r e t x a t u z lehe n g o a n jarraitz e n dugul a. Baina egin dez ak e g u n zerb ait ez
gald e t z e n badigu inork –ez orde a hori egit e n ari gar el a–, gald er a ost e a n erak ut s diez aiok e g u
berak jakin nahi due n a egin ez , eza u g a r ri bat e z baino hob e t o gauz a berb e r a z . Baina hizket a n
ari naiz el a hitz egit e a zer den gald e t z e n badit, hori adier a z t e k o es a n diez aiok e d a n guzti ak
hizket a beh a rko du izan; irakas t e n jarrait uko dut jakin nahi due n a argi ikus dez a n art e,
eraku s t e k o eska t u dida n e t ik alde n d u gab e et a hura irakas t e k o gauz a beraz apart e best e
inongo ez au g a r ririk baliat u gab e .
IV. Kapitulu a
Zeinu a k behar al ditug u zeinua k eza g u t z er a e m a t e k o?
Ag.—Erantz u n guztiz zuhurr a zure a. Ikus ezaz u, bad a, ea bat etortz e n gar e n hon e t a n , alegi a,
zeinurik gab e erak ut s dait ek e el a gald e t z e n zaigu n e a n egit e n ez dugu n a bain a bere h al a egin
dez ak e g u n a , edot a me n t u r a z eza u g a r ri gisa egit e n dugu n a ; hitz egit e a n zeinu a k egit e n
baititu gu; hortik dat or significar e hitza (zeinu a k egin).
Ad.—Ados gau d e .
Ag.—Zeinu batz u e z gald e t z e n den e a n , zeinu a k zeinu ez erakut s dait ezk e. Zeinu ak ez diren gauz ei
buruz gald e t z e a n , orde a, bi mod u t a n erakut s dait ezk e: gald er a ost e a n gauz ok egin ez –egin
ahal badir a–, edo gauz a k ez a g u t z e r a em a t e k o gai diren eza u g a r ri ak esk ainiz.
Ad.—Halax e da.
Ag.—Hiruko zatiket a hon e t a n azt er dez a g u n lehe nik, ats e gi n baz aiz u, zeinu a zeinu e z eraku s t e n
den e k o a . Baina, hitzak bak arrik ote dira eza u g a r ri?
Ad.—Ez.
Ag.—Iruditz e n zait hitz egit e a n hitzez sein al a t z e n ditugul a hitzak edo best e ez au g a r ri ak, «keinu »
edo «letr a » es at e n dugu n e a n bez al a –bi hitz hau e k ez a g u t z e r a em a t e n dituzt e n gauz a k
ez au g a r ri ak baitira– edo ez au g a r ri ez den best e zerb ait, «harri a » es at e n dugu n e a n kasu; hitz
hau ez au g a r ri a da zerb ait ez a g u t z e r a em a t e n duel ako, bain a ez a g u t z e r a em a t e n due n a ez
da ber e horret a n ez au g a r ri; et a gen e r o hau –hitzez ez a g u t z e r a em a t e a eza u g a r ri ak ez
diren a k– ez da gure solas al di ar e n alorreko a . Hizpidet z a t hart u dugu zeinu ak zeinuz
eraku s t e n diren e k o a et a bi at al ber eizt e n ditugu solas al di horret a n : zeinu berb e r a k edot a
zeinu ezb er di n a k eza u g a r ri bidez iraka st e a edot a gogor a t z e a . Ongi deritzoz u?
Ad.—Bista n dago.
Ag.—Hitzek osatz e n dituzt e n eza u g a r ri ak, zein senti m e ni dagoz kio?
Ad.—Entzu m e n a ri.

109. Ag.—Eta keinu a ?
Ad.—Ikus m e n a ri.
Ag.—Eta idatzit a aurkitz e n ditugu n hitzak? Ala, agia n, hau e k ez dira hitzak? Edot a hitze n zeinu ek,
zeh azki hitz izat eko, ahot s a r e n doinuz zerb ait eza g u t z e r a em a n beh a r du? Ahots a, orde a,
entz u m e n a k bak arrik su m a t z e n du. Horrel a, hitza idazt e a n begi e n t z a t egit e n dugu
ez au g a r ri a, belarri ei dagoki e n a adi m e n e r a irits dadi n.
Ad.—Erab a t ados zurekin.
Ag.—Best e hon e t a n ere bat gatoz el a ust e dut, alegi a, izen a esa t e n dugu n e a n zerb ait em a t e n
dugul a eza g u t z e r a .
Ad.—Egia da.
Ag.—Zer?
Ad.—Izend a t z e n den edoz er, hala nola, Rom ulo, Errom a, bert u t e a , ibaia et a best e hainb a t et a
hainb a t .
Ag.—Aipat u dituz u n lau izen hau e k ez al dut e gauz a r e n bat eza g u t z e r a em a t e n ?
Ad.—Bat baino gehi a g o.
Ag.—Alderik ba alda g o izen hau e k et a ez a g u t z e r a em a t e n dituzt e n gauz e n art e a n ?
Ad.—Bai, et a gal a nt a .
Ag.—Esad a z u, arre n, zein den alde hau.
Ad.—Lehe nik et a behin, izen ak eza u g a r ri ak dira et a gauz a k ez.
Ag.—Atsegin al zaizu signifikag a rri deitz e a eza u g a r ri ak izan gab e eza u g a r ri bidez eza g u t z e r a
em a t e n diren ei, ikus dait ezk e e n a k ikusg arri ak deitz e n ditugu n mod u a n ? Horrel a erraz a g o
mintz a t uk o gar a horiei buruz.
Ad.—Oso ats e gi n zait.
Ag.—Eta ares ti a n aipat u dituzu n lau zeinu ak ezin al dira best e ezein ez au g a r riz ez a g u t z e r a em a n ?
Ad.—Gauz a idatziak ahot s e z adi er a zit ak o eza u g a r ri e n ez au g a r ri direla onart u izan a ah az t u dud al a
ust e duzu ala?
Ag.—Esad a z u, zein da bi eza u g a r ri hau e n art e a n alde a ?
Ad.—Haiek ikusg arri izat e a, hau e k, berriz, entz u n g a r ri; zerga tik ez onart u izen hau, are sti a n
signifika g a r ri onart u bad u g u ?
Ag.—Onartz e n dut, bai, et a ats e gi n han diz gain er a . Baina berriro gald e t z e n dizut: lau eza u g a r ri
hau e k em a n al dait ezk e eza g u t z e r a best e ez au g a r ri entz u n g a r rir e n bat e n bidez,
ikusga rri ekin gert a t z e n den a gogor a t u diguz u n mod u a n .
Ad.—Best e hau ere oraint s u esa n dud al a gogo a n dut; izen ak zerb ait ez a g u t z e r a em a t e n duel a
eran t z u n dut, alegi a, et a ez a g u t z e r a em a t e hon e t a n sartz e n nitue n nik lau izenok; et a berriro
diot hura et a hau e k ahot s e z adier a z t e n diren unetik entz u n g a r ri ak direla.
Ag.—Nola bereizt e n dituz u zeinu entz u n g a r ri a et a ez a g u t z e r a em a n d a k o best e entz u n g a r ri ak,
hau e k ere ez au g a r ri izaki?
Ad.—Izen a deitu dugu n a et a berar e n es a n a hi t z a t sart u ditugu n lau horien art e a n alde hau ikust e n
dut: izen a ez au g a r ri entz u n g a r ri e n zeinu entz u n g a r ri a da; best e zeinu entz u n g a r ri ak ere
ez au g a r ri ak dira, bain a ez ez au g a r ri e n ez au g a r ri, gauz a ikusga rri e n eza u g a r ri baizik, hal a
nola, Romulo, Errom a, ibaia et a ab arr e n a edot a ulerg a rri e n a , adibid ez, bert ut e a r e n a .
Ag.—Ontzat hart u et a bait et si ere egit e n dut zuk esa n d a k o a . Baina ba al dakizu hitza deritzog ul a
zerb ait adier a zi nahi a n ahot s e z agertz e n den orori?

110. Ad.—Badakit.
Ag.—Izen a ere, ber az, hitza da, zerb ait adier a zi nahi a n ahot s e z agert z e n dela erre p a r a t z e n
baitu g u; et a etorri joriko gizaki ak hitz egokiak era biltz e n dituel a diogu n e a n , izen ak ere
erabiltz e n ditu, zalant z a rik gab e ; et a Tere nt zion e a n zerbitz ari ak jaun agur e a ri «hitz onak
nahi ditut » esa n zione a n , hainb a t izen ere es a n a k zitue n.
Ad.—Ados.
Ag.—Onartz e n didaz u, ber az, bi silab a hau e k «ver b u m » (hitza) ahosk a t z e n ditugu n e a n izen bat
ere em a t e n dut el a eza g u t z e r a et a beraz hura hon e n ez au g a r ri del a?
Ad.—Onartz e n dut.
Ag.—Best e honi ere era nt z u n diez aioz u n nahi dut: hitza izen bat e n ez au g a r ri da, izen a ibaiar e n
ez au g a r ri, et a ibaia jada ikus dait ek e e n gauz a bat e n eza u g a r ri; gauz a hau et a ibaiar e n
art e a n , berorr e n ez au g a r ri bez al a sum a t u duzun bereizk et a r e n ara b e r a et a bait a eza u g a r ri
horre n et a eza u g a r ri den izen ar e n art e a n , zert a n bereizt e n dira, zure ust ez, hitza dela es a n
dugu n izen ar e n eza u g a r ri a et a izen a bera, zeinar e n ez au g a r ri hura den?
Ad.—Honet a n ber eizt e n direla ust e dut: izen ak eza g u t z e r a em a t e n due n a hitzak ere em a t e n du
–«izen a » hitza den mod u a n «ibai a » ere hal a bait a- ; bain a izen ak ez digu eza g u t z e r a em a t e n
hitzak eza g u t z e r a em a t e n digun guztia; zere n, ares ti a n propo s a t u duzu n bert so a r e n lehe n
hitza «si» et a gerox e a g o k o «ex » hau, zeinari buruz ezt a b ai d a n arraz oi m e n a k hon ai n o ekarri
gaitu e n , biak dira hitzak, bain a ez izen ak, et a horrel ako a k asko dira. Horreg a tik izen ak oro
hitzak izaki, ez, orde a, hitz guzti ak izen, argi ikust e n dut hitza et a izen ar e n art eko alde a zein
den, hots, inongo eza u g a r ririk ez a g u t z e r a em a t e n ez due n zeinu a et a best e ez au g a r rir e n bat
ez a g u t z e r a em a n dez ak e e n ez au g a r ri a r e n art e a n dago e n a .
Ag.—Onartz e n duzu, ber az, zaldi oro ani m ali a dela, ez orde a , ani m ali a oro zaldi?
Ad.—Nork egin lezak e zalantz arik?
Ag.—Bada, izen a et a hitzar e n art eko difere n t zi a zaldia et a ani m ali ar e n art e a n dago e n alde bera
da. Gogor egit e n ez baz aiz u onartz e a verbu m (aditz a) esa t e a n best e rik ere adi er az
dez ak e g ul a , den b or a t a n deklinat z e n den a, alegi a; hal a nola, idazt e n dut, idatzi nue n,
irakurtz e n dut, irakurri nue n, et a argi dago hau e k ez direla izen ak.
Ad.—Zalantz a era git e n zidan a aipat u duzu, hain zuzen ere.
Ag.—Ez horre g a tik iritziz alda. Mundu guzti ak deitz e n diogu eza u g a r ri zerb ait ez a g u t z e r a em a t e n
due n orori, hau e n art e a n hitzei. Ezaug a r ri militarr ei (domin ei) ere hala deitz e n diegu, et a
guztiz egoki, hitzik aurkitz e n ez bad u g u ere hor. Baina esa n g o baniz u: «zaldi oro ani m ali a
den mod u a n , ez orde a, ani m ali a oro zaldi», era bere a n , hitz oro da ez au g a r ri, ez orde a ,
ez au g a r ri oro hitz, ez zenu e n zalant z a izpirik izango.
Ad.—Ulertz e n dut, et a era b a t onartz e n , alde bera dago el a hitza oro har et a izen bat e n art e a n , nola
ani m ali a et a zaldiar e n art e a n .
Ag.—Ba al dakizu, hal ab e r, ani m al (ani m ali a) es at e a n gauz a bat dela ahot s e z es a n d a k o hiru
silab a d u n hitz hau et a best e zerb ait horrek ez a g u t z e r a em a t e n due n a ?
Ad.—Lehe n ere onart u dizut hori ez au g a r ri et a signifikag a rri orori buruz
Ag.—Ezaug a r ri orok berez den a r e n zerb ait ezb er di n a ez a g u t z e r a em a t e n duel a ust e duzu, ani m al
esa t e a n hiru silab a d u n izen hon ek, adibid e z? Zeinu a k ez ote du, inolaz ere, ber ez den a
ez a g u t z e r a em a t e n ?
Ad.—Ez bad a. Zeinu a es at e a n , diren best e eza u g a r ri guzti ak ez ezik berb e r a ere ez a g u t z e r a
em a t e n baitu; hitza da, izan ere, et a hitzak oro dira ez au g a r ri.

111. Ag.—Eta zer? Ez al da antz eko zerb ait gert a t z e n verb u m bi silab a d u n a esa t e a n ? Zere n, bi
silab a d u n hon ek esa n a h i r e n bat e kin ahot s a r e n artikulazioz adi er a z t e n den oro ez a g u t z e r a
em a t e n bad u, esp e zi e hon e n bait a n bera ere sart u beh a r da.
Ad.—Halax e da.
Ag.—Zer? Ez al du horrek ere ber e izen a? Gen ero guztiet ak o izen ak ez a g u t z e r a em a t e n baititu,
et a ber a gen e r o neutroko izen a da. Perp a u s a r e n zein at al den izen a gald e t u k o baniz u, izen a
del a es at e n ez badid az u, ba al duzu best e era nt z u n zuze nik?
Ad.—Egia diozu.
Ag.—Beraz, badira zeinu batz uk, eza g u t z e r a em a t e n dituzt e n best e hainb a t e n art e a n ber e n
buru ak ere ez a g u t z e r a em a t e n dituzt e n a k.
Ad.—Badira, bai.
Ag.—Multzo hon e t a k o a dela ust e duzu coniunc tio (junt a g a ilu a) esa t e a n osatz e n dugu n lau
silab a d u n hau?
Ad.—Inola ere ez. Ezagu tz e r a em a t e n ditue n a k ez direlako izen ak, hitza bera izen a izan arre n.
VI. Kapitulu a
Beren buruak ezag u t z e r a e m a t e n dituzt e n eza u g arriak
Ag.—Horiek utzit a, esa d a z u orain ea zer deritzoz u n honi: hitz (verb a) oro izen dela et a izen oro hitz
onart u dugu n mod u a n , izen oro ele (voca b ul a) ote da et a ele oro hitz?
Ad.—Silab e n hots des b e r di n a best e alderik ez dut sum a t z e n bi horien art e a n .
Ag.—Nik ere ez dizut oraingoz kontrak orik esa n g o , nahiz et a badire n es a n a hi ezb er di n a k eran s t e n
dizkiet e n a k; ez dugu, bain a, hai en iritzia kontu a n hart uko. Dena den, ohart u zara elkar
ez a g u t z e r a em a t e n dut e n zeinu e t a r a iritsi gar el a, soinuz baino ber eizt e n ez diren
ez au g a r ri ak, et a esal di ar e n gaino n t z e k o at al guztiekin bere n buru a k eza g u t z e r a em a t e n
dituzt el a.
Ad.—Ez dut ulertz e n.
Ag.—Ez duzu, ber az, ulertz e n eleak izen a em a t e n duel a ez a g u t z e r a et a izen ak elea; halako
mold ez non, letre n soinu a salbu, ez dut e n elkarr e n difere n t zi arik, izen a orot ar a hart uz gero
behi ntz a t ; alab ai n a izen a bere horret a n hart ut a, esal di ar e n zortzi at al e t a k o bat dela es a n ohi
dugu, best e zazpiak barn e hartz e n ez ditu el arik.
Ad.—Ulertu dut.
Ag.—Horixe adier a zi nahi izan dut, ele ak et a izen ak elkar eza g u t z e r a em a t e n dut el a es at e a n .
Ad.—Jakin bad a kit, bain a, hala ere, gald e t u egin go dizut: zer adier a zi nahi izan didaz u hitz
hau e ki n, «es al di ar e n gaino nt z e k o at al guztiekin ber e n buru ak adi er a z t e n dituzt el a »?
Ag.—Aurreko arraz oibid e a k ez al digu irakat si es aldi ar e n at al guztiak izen ak edot a eleak direl a
esa n dez ak e g u l a , izen ari et a eleari dagozkion es a n a hi a r e ki n?
Ad.—Bai, bad a
Ag.—Eta gald e t z e n badiz ut izen a bera nola deitz e n duzun, hots, hiru silabokin izen a adi er a z t e n
due n soinu a, ez al da era nt z u n zuze n a : «izen »?
Ad.—Zuz en a da, bai.
Ag.—Eta lau silab e z adi er az t e n dugu n best e zeinu hau «coni un c ti o » era bere a n em a t e n ote da
ez a g u t z e r a ? Izen hau ez baitu g u aurkitz e n zerb ait ez a g u t z e r a em a t e n ditue n hitze n art e a n .

112. Ad.—Onartz e n dut hori ere.
Ag.—Hori da, hain zuzen, azald u dugu n a , izen ak eza g u t z e r a em a t e n ditu e n e n art e a n ber e buru a
ere ez a g u t a r a z t e n duel a esa t e a n ; et a hori zeur e kabuz ulert u beh a r duzu ele ari buruz ere.
Ad.—Erraz a g o ulertz e n dut horrel a. Baina orain gogor a datorkit izen a era orokorr e a n et a
partikul arr e a n aipat z e n del a; elea, berriz, es al di ar e n zortzi at al e n art e a n ez dugu aurkitz e n.
Hau ere, beraz, best e des b e r di nt a s u n t z a t hart u beh a rko dugu, soinu a r e n a z gain.
Ag.—Nolat a n ? Nom e n et a ooooo art e a n soinu ar e n a z apart e best e des b e r di n t a s u ni k bad a g o e l a
ust e duzu? Soinu a k ber eizt e n baititu latina et a greko a ?
Ad.—Ez dut best e difere n t zi arik sum a t z e n .
Ag.—Hart az, iritsi gar a ber e n buru ak bez al a elkar eza g u t z e r a em a t e n dut e n eza u g a r ri e t a r a ; et a
hon ek eza g u t z e r a em a t e n due n a best e hark ere em a t e n du, soinu a n soilik ber eizt e n
direlarik. Laugarr e n kat e g o ri a aurkitu dugu, aurrek o hirurak izen a et a hitzar ekiko ak baitziren.
Ad.—Bai, iritsi gar a.
VII. Kapitulu a
Aurreko kapitulu e n epilogo a
Ag.—Gure solas al di hon e t a n aurkitu ditugu n a k labur bildu iezazkid az u, arre n.
Ad.—Ahal dud a n neurria n egin go dut. Lehenik, aldi bat e z jardu n gar a zerg a tik mintzo gar e n jakin
nahi a n, et a irakas t e k o edot a gogor a t z e k o hitz egit e n dugul a aurkitu dugu; zere n, gald e
egit e n dugu n e a n ere gure helburu a hau da, alegi a, gure gald er a jasotz e n due n a k ikas dez a n
zer entz u n nahi dugu n ber a g a n d i k; ondor e n aurkitu dugu, itxuraz goz a m e n e r a k o egit e n
dugu n ab e s t e a ez del a zeh azki lengo ai a; et a otoitz e a n Jaungoiko a ri deu s irakat si edo
gogor ar a zi barik, gure hitze n era gi n a del a guri edot a best e norb aitz u ei zerb ait gogor ar a z t e a
edo irakas t e a . Gero, nahiko finkat urik utzi ondor e n , hitzak zeinu best e rik ez direl a et a deu s
ez a g u t z e r a em a t e n ez dut e n gauz a k ezin direla zeinu izan, bert so bat aurk ez t u duzu, hitzek
ban a n- ban a n zer em a t e n dut e n ez a g u t z e r a azal nez a n; hon el a zioen bert s o a k: «Si nihil ex
tant a sup e ris plac e t urbe relinq ui ». Ezin gen u e n aurkitu bigarr e n hitzar e n es a n a h i a , hitz
ez a g u n a et a oso erabilia izan arre n. Nire iritzia zen, haler e, solas e a n hitz horri sarri egit e n
diogul a lekua et a ez alferrik, entz ul e a ri zerb ait adier azi nahi a n baizik; adi m e n a r e n
nolab ai t e k o sentip e n a adi er a z t e n duel a hitz horrek, eran t z u n didaz u, bila ari den a r e n ez
izat e a aurkitu due n e a n , edo hala ust e behi ntz a t ; bain a txant x e t a n saih e s t u z- edo arazo a r e n
nik ez dakit zein sakon t a s u n , best e noizbait er a k o utzi duzu soluzioa aurkitz e a , et a ez pent s a
zure pro m e s a ah az t u dud a nik.
Gero, bert s o a r e n hirug arr e n hitza az altz er a nindo a n e a n , behin et a berriro esk at z e n zenid a n
balio berek o hitzak barik, hitzez eza g u t z e r a em a t e n ditugu n gauz ak az al nitza n; et a nik es a n
dud a n e a n hori gure solas e a n ezinezko a zela, gald e gil e ei atz a m a r r e z eraku s t e n zaizkien
gauz e t a r a iritsi gar a. Nire ust ez, horrel ako a k ziren gauz a korpor al guztiak, bain a last er jabet u
gar a ikusg arri ak soilik direl a. Hortik, nik ez dakit nola, gorre n g a n a et a histrioien g a n a pas a
gar a, hau e k keinuz et a hitzik gab e ez a g u t z e r a em a t e n baitut e ikus dait ek e e n a ez ezik guk
hitzez aditz er a em a n dez ak e g u n gehi e n a , ia den a ; ondorioz, keinu ak ere ez au g a r ri direla
aurkitu dugu. Hor hasi gar a azt ertz e n inolako zeinurik gab e nola eraku t s ditzak e g u n haie n
bidez ez a g u t z e r a em a t e n diren gauz a k, atz a m a r r a z sein al at z e a n eraku s t e n baitu g u horm a ,
kolore a et a ezein gauz a ikusga rri. Hem e n oker nen go e n ni hori ezinezko a zela esa t e a n , et a
gure art e a n ado s jarri gine n eraku t s dait ezk e el a zeinurik gab e, gald er a zuze nt z e n zaigu n e a n
egit e n ez ditugu n a k gald er a horiek egind a egin ditzak e g u n a k ; solas a, orde a , ez dela sail

113. hon e t a k o a , zere n, mintzo gar el a solas a zer den gald e t z e n baz ai gu, solas berar e n bidez
az altz e n bait a hura zer den, lehe n ikusi dugu n e z .
Bide horret a tik ekarri dugu gogor a zeinu batz uk best e zeinu batz u e n bidez eraku s t e n direl a,
edot a ez au g a r ri bidez ez au g a r ri ez diren gauz a k, edot a ez au g a r ririk gab e gald er a egin
zaigu n e a n egin ditzak e g u n gauz ak; et a hirurot a tik lehe n a hart u dugu arret a gehi a g o z
hau s n a r t u et a ezt a b ai d a t z e k o. Eztab ai d a hon e t a n argi ger at u da signifikatz e n dut e n e t ik
zeinu batz uk ezin direl a ez a g u t z e r a em a n , adibid ez , coniunctio lau silab a d u n a ; best e batz uk,
orde a , aditz er a em a n dait ezk e, hala nola, «zeinu » esa t e a n hitza ere em a t e n dugu aditz er a
et a «hitz a » es at e a n zeinu a ere em a t e n dugu eza g u t z e r a ; izan ere, «zein u » et a «hitz » aldi
bere a n baitira bi zeinu et a bi hitz. Elkarrekiko zeinu diren sail hon e t a n , batz u e k ez dut el a
balio ber a, best e batz u e k bai et a best e batz u e k berdin- berdi n balio dut el a erakut si da.
Signu m diogu n e a n entz ut e n den soinu a k eza g u t z e r a em a t e n digu edoz e r eza g u t z e r a
em a t e k o balio due n oro; bain a verbu m (hitz) diogu n e a n ez da berdin, baizik ahot s artikulazio
bidez es a n d a k o a soilik. Hortik agertz e n da, zeinu ak (signu m ) hitza (verbu m ), et a hitzak
zeinu a eza g u t z e r a em a t e n dut e n arre n, hots, bi silab a hai ek bi hau e k et a alder a n t ziz,
alab ai n a , zeinu ak ez au g a r ri ak hed a d u r a zab al a g o a duel a hitzak baino; es a n nahi bait a, bi
lehe n silab a haiek gehi a g o em a t e n dut el a ez a g u t z e r a best e bi hau e k baino. Balio
berdi n e k o a k dira, orde a , hitz et a izen esa n a h i orokorre a n hart ut a. Arrazoi m e n a k eraku t si
digu es aldi ar e n at al guztiak izen ak ere badirel a, izenord ai n a k era nt si dakizkiek e el a k o et a
guztiek zerb ait izend a t z e n dut el ak o et a ez ein at ali aditz a gehit uz propo sizioa osatz e n del ako.
Izen a et a hitza balio ber eko a k izan arre n, hitzak diren gauz a guztiak izen ak ere badirel ako,
ez dut e, hal er e, berdi n balio; hala aurkitu dugu gur e ezt a b ai d a n , arraz oi ezb er di n e n g a t i k bati
hitza esa t e n diogul a et a best e a ri izen a. Hitzak, izan ere, belarri a jotzen du, et a izen ak
oroitz a p e n a pizt en du Espiritu a n; ber eizku n t z a hau garbi agert z e n da gur e egu n e r o k o
solas e a n : zein da gauz a hon e n izen a? Esan ohi dugu oroim e n e a n zerb ait gord e nahi
dugu n e a n ; ez dugu gald e t z e n «zein da gauz a hon e n hitza? ». Gero aurkitu ditugu best e hitz
batz uk es a n a h i ber eko a k ez ezik berb e r a k ere badire n a k ; eure n art eko alde bak arr a letre n
soinu a da, hala nola, nom e n et a ooooo . Ahaztu egin zait aipatz e a elkarr ekin zeinu diren sail
horret a n ez dugul a bat bera ere aurkitz e n ber e a k signifikatz e a z gain, bere buru a adi er a z t e n
ez due nik. Haux e baino ez dut gogor a t u. Zuk ikusi orain –jakinar e n gain e a n et a ziurt a s u n e z
zeu aritu baitz ar a solas al di hon e t a n– egoki laburbildu dud a n he m e n az aldu dud a n a .
X. Kapitulu a
Zeinurik gab e irakat si ote daite k e e n ezer.—Ga u z a k ez dira hitze n bidez ikast e n
Ag.—Argi ger at u da, beraz, ez del a deu s iraka st e n zeinurik gab e et a esti m a zio han di a g o a m er e zi
beh a r digula ez a g u t z a k hura aditz er a em a n digut e n zeinu ek baino; nahiz et a eza g u t z e r a
em a n d a k o a ez den beti izango hare n eza u g a r ri ak baino hob e a .
Ad.—Hala em a t e n du.
Ag.—Oroitz en al zara itzulingur uk a nola ibili gar e n hain gauz a esk a s e r a iristeko? Zere n, elkarr ekin
hitzez lehiatz e n gar e n e t ik –eta luzaro a n ari gar a horret a n– hiru hau e k aurkitu nahi a n saiat u
gar a: ea zeinurik gab e ez er irakat s dait ek e e n , ea ez a g u t z e r a em a t e n ditue n gauz ak baino
duin a g o den ez au g a r ririk bad a g o e n , et a ea gauz e n eza g u t z a eza u g a r ri ak baino hob e a g o a
den. Eta orain laug arr e n a da –laburki bed e r e n zuga n dik jakin nahi nuke e n a – ea aurrek o
hirurak aurkitutz a t em a t e n dituz u n, he m e n di k aurrer a dud a izpirik izan ez dez az u n.

114. Ad.—Inguru m a ri e t a n et a zeh ark a ibili ost e a n , egiazko gauz a zeh at z bat er a iritsi ote gar e n jakin
nahi nuke; bain a –nik ez dakit nola–, zure gald er a k arra n g u r a t u egit e n nau et a hura
bai ezt a t z e a era g oz t e n dit. Izan ere, nire ust ez, kontr akorik deu s izan ez baz e n u ez zenid a n
gald er a hori egingo; best al d e , gauz e n nah a s m e n a k berak trab a egit e n dit oro ikust eko et a
ziur era nt z u t e k o , hainb e s t e est alkit a n bildut a zerb ait ezkut a t z e n ez ote zaida n beldur
bain aiz, nire adi m e n a k argit u ezinek o zerb ait, alegi a.
Ag.—Gogo onez entz ut e n dut zure kezka; era horret a n az altz e n didaz u zeur e a ez del a aus a rk e ri a,
et a horix e da, hain zuzen, nar et a s u n a zaintz eko mod urik one n a ; oso zaila bait a erab a t
nare t s u iraut e a , araz orik gab e et a ust e osoz onartz e n genit u e n abur u a k bat- bat e a n
ezt a b ai d a r e n berot a n ahultz e n diren e a n , esku e t a t ik erauziko balizkigut e bez al a. Horreg a tik,
ongi pent s a t u et a ikertut ak o arraz oi e n g a t ik am or e em a t e a bidezko a den mod u a n , era ber e a n
da arriskut s u a ez ez a g u n a ez a g u n t z a t hartz e a . Arrazoiari gorrot o edo ikara izat eko kinka
larrian baika u d e , halako mold ez non egi arik argi e n a ere ez dugu n sines t e n , luze et a irmoki
iraun go zuela ust e gen u e n a k ere lur jotzen baitu maiz.
Ag.—Baina, tira! azt er dez a g u n orain librekia g o ea zure zalantz ak oinarririk bad u e n . Dem a g u n ,
txoriak ehizat z e k o kan a b e r a et a likazko tran p e z deu s ez daki en norb ait e k topo egit e n duel a
me n di a n arm a horiez hornitut a dabile n ehizt ari ar e ki n; hau, orde a , ez da ehiza n ari, ibilian
baizik; et a ehizt ari a ikust e a n , best e a txun dit u egit e n da –hala gert a t z e n bait a horrel ak o e t a n–
et a bere buru ari gald ez k a hast e n da zert a n ari ote den gizon hura arm a bitxi haiez hornit ut a ;
berari begir a ikust e a n , ehizt ari ak kan a b e r a k nola ma n ei a t z e n ditu e n eraku t si nahi dio et a
txoritxo bat hurbil erre p a r a t z e a n kan a b e r a z nah a s t u et a bel atz az harr a p a t z e n du. Nire
gald er a da: begiral e a ri ez al dio jakin nahi zue n a irakat si ehizt ari ak inongo ez au g a r riz baliat u
gab e , gauz a berar e n bidez?
Ad.—Beldur naiz he m e n ez ote dago e n ibiltze a zer den gald e t z e n due n a r e n har ako zer hura. Ez
baitut ikust e n ehizt ari ak ehizar e n jardu n bi d e oso a eraku t si due nik.
Ag.—Aise kend uk o dizut kezka hori. Izan ere, begiral e a hain adi m e n t s u izango balitz non, han
ikusiag a tik ehiz ar e n art e oso az jabet uk o bailitzan, aski litzat ek e adibid e hau zera froga tz e k o,
alegi a, gizaki batz uk eskol at u dait ezk e el a inolako zeinurik erabili gab e zenb ait gait a n –ez
guztiet a n–.
Ad.—Zuk es a n d a k o a ri eran t si diez aiok e t , nire gizon hori oso argia izaki, pau s o gutxi batz u e z ,
ibiltze a zer den erab a t jakiter a era m a n g o nuke el a.
Ag.—Egizu, bad a ; nire aldetik ez dauk az u era go z p e ni k, lagun t z a baizik. Biok, izan ere, ondorio
bat e r a iriste n gar a: zeinu a k era bili gab e zenb ai t gauz a irakat si dait ezk e el a et a faltsu a dela
oraint s u egi azkotz a t hartz e n gen u e n a , alegi a, deu s ezin dait ek e el a zeinurik gab e erak ut si.
Orain, es a n a k esa n d a , gogor a dat ozkigu ez bat et a ez bi, mila gauz a, berez inolako zeinurik
gab e erak ut s dait ezk e e n a k . Zalantz a rik izan ote dait ek e e n gald e t z e n dizut. Zere n, gizakiok
zeinu gab e antz ez t oki guztiet a n antz ez t e n dut e n hainb a t ikuskizun aipat u gab e ere,
erre alit at e a n bert a n ez al ditu Jaungoiko a k et a izadiak berez gur e begi e n aurre a n jartz e n
Eguzkia et a bero n e n izpiak argit a s u n e z gauz a k argiz janzt e n, et a Ilargia et a gaino n t z e k o
izarrak, lurra et a itsas o a k et a ber a u e t a n oparo sortz e n den oro?
Eta arret a z azt ertz e n bad u g u , ez duzu agia n ezer aurkituko bere eza u g a r ri bidez iraka st e n
denik. Ezaug a r ri bat erak u s t e n zaida n e a n , zere n ez au g a r ri den ez bad a kit ezingo dit deus
irakat si; et a jakinez gero, zer irakat si dit eza u g a r ri ak? Ez baitit hitzak niri erak u s t e n hitz
horrek berak ez a g u t z e r a em a t e n due n gauz a, zera irakurtz e n dud a n e a n : et a haie n kofiak ez
ziren hond a t u (Dn 3, 94). Izan ere, izen horrek buruko ap ai n g a rrire n bat es a n nahi bad u,
hitza entz u n e z ikasi ote dut zer den buru a edot a zer den ap ai n g a rri a? Lehe n dik nekizkien nik
horiek, et a ez inork es a n d a , nik neuk ikusita iritsi naiz horiek ez a g u t z e r a . Bi silab a hau e k
capu t (buru) lehe n bizikoz nire belarri ak ukitu zituzt e n e a n ez neki en tutik ere zer es a n nahi

115. zute n, lehe n bizikoz kofia hitza entz u n edo irakurri nue n e a n bez al ax e. Baina buru a sarrit a n
aipat z e n zela ohart u nintz e n e a n aurkitu nue n hitz hon e k adi er az t e n zuel a ikusm e n e z oso
ez a g u n a zitzaid a n zerb ait. Hori aurkitu art e hitz hau niretz a t soinu a best e rik ez zen;
ez au g a r ri zela jakin nue n zein gauz ar e n zeinu zen aurkitu nue n e a n ; et a gauz a hori, esa n
bez al a, ez nue n ikasi ez a g u t z e r a em a n zitzaid al ak o, nero n e k ikusiz baizik. Beraz, ez au g a r ri a
hob e t o ikast e n da gauz a eza g u t u z , ez au g a r ri a ikusiz gauz a ikasi baino.
Hau hob e t o ulertz eko, de m a g u n guk orain lehe n e n g o z entz ut e n dugul a capu t (buru) hitza
et a ez dakigul a hitz hau soinu soila ote den edot a zerb ait aditz er a ere em a t e n due n, et a
buru a zer den gald e t z e n dugu –ez ah az t u, ez a g u t z e r a em a t e n den gauz a ez dela guk jakin
nahi dugu n a , hare n zeinu a baizik; et a hori ez dakigul a, zere n eza u g a r ri den ez bad a ki gu n
bitart e a n–. Gure gald er a ri atz a m a r r a z gauz a sein al a t uz era nt z u t e n baz aio, hura ikusita,
ez a g u t u ez bain a entz u n bak arrik egin gen u e n eza u g a r ri a ikast e n dugu. Eta ez au g a r ri
horret a n bi gauz a dau d el a rik, hots, soinu a et a signifikazio a, ez dugu soinu a aditz e n
ez au g a r ri bidez, hark entz u m e n a ukitze n duel ako baizik, et a signifikazioa sum a t z e n dugu
gauz a signifikat u a ikusi ondor e n . Zere n, atz a m a r r a r e n era gi n a k ezin baitu atz a m a r r a k
eraku s t e n digun a best e rik eza g u t z e r a em a n , et a ez digu ez au g a r ri a az altz e n buru a deitz e n
diogu n gorpu t z at al a baizik. Hart az, atz a m a r r a k ezin dit aditz er a em a n lehe n dik ez a g u n a
nue n zerb ait, ez et a eza u g a r ri a ere, atz a m a r r a k ez duel ako hura sein al at u. Ez zait, bain a,
axola atz a m a r r a k zer sein al a t z e n due n gauz e n eraku s t e berar e n sein al e iruditz e n zaidal ako;
ecc e (hon a he m e n ) deritzog u n adb e r bi o a r e ki n gert a t z e n den bez al a; adb e r bi o a es at e a z gain
atz a m a r r a luzat u ohi dugu, eraku s t e - zeinu bat eki n nahiko izango ez bailitza n. Eta bat ez ere,
–lortuko ote dud a n jakin gab e ere–, biziki saiatz e n naiz jabet u zaitez e n hitzak deritz e g u n
ez au g a r ri e n bidez ez dugul a deu s ikast e n ; esa n dugu n e z , zeinu ak ez baitigu gauz a
ez a g u t a r a z t e n , alder a n t ziz baizik, gauz ar e n eza g u t z a k erak u s t e n digu hitzar e n balioa, hau
da, soinu ak ber e bait a n gord e t z e n due n es a n a h i a .
Eta buru a z es a n dud a n a ap ai n g a r ri ez et a best e hainb a t gauz az esa n dez ak e t ; et a hau e k
ez a g u t u arre n, orain art e ez ditut direl ako kofiak ez a g u t z e n ; norb ait e k keinuz erak ut siko
balizkit edo m arr az t u z edo antz ek o objekt ur e n bat ikusar aziz, ez dut esa n g o ez didal a
irakat si –eta hori aise lortuko nuke gehix e a g o hitz egin nahi izan ez gero–, esa t e n dut haux e
bakarrik, gert uk o gauz a k ez direl a hitzez irakas t e n . Eta begira nago el a ohart a r a z t e n badit
norb ait e k es a n e z : «ho n a he m e n kofiak», ez nekie n zerb ait ikasiko dut, ez esa n diren hitze n
bidez, objekt u a ikust e a g a t i k baizik, horrel a eza g u t u et a gord e baitut gogo a n izen horre n
balioa. Gauz a hori ikast e a n ez diet inoren hitzei fed e em a n , neur e begi ei baizik; hala ere, hitz
horiet a n fidat u naiz arret a jartz eko, alegi a, begir a d a z bilatz eko zer ikusi beh a r nue n.
XI. Kapitulu a
Hitzen kanp o k o soinua z ez baina egiaren barne k o irakasp e n e z
ikast e n dug u
Hone n b e s t e r a i n o balio izan dut e hitzek. Baliaga rrit a s u n han di a aitortz e n diet nik bain a
zerb ait bilatz er a soilik bultz at z e n gaituzt e hitzek; ez dizkigut e gauz a k eraku s t e n eza g u t u
ditza g u n . Ezagu t u nahi dud a n a begi e n edo gorpu t z a r e n best e edoz ei n senti m e n e n aurr e a n
edot a adi m e n e a n jartz e n dida n a k, horrek iraka st e n dit zerb ait. Beraz, hitze n bidez hitzak
baino ez ditugu ikast e n, hob e t o es a n d a , hitze n soinu a et a burru n b a . Izan ere, eza u g a r ri ez
den a ezin bad a hitza izan, hitza entz u n d a ere ez dakit hura hitza izan ote den, zer es a n nahi
due n jakin art e. Beraz, gauz ak eza g u t u z burutz e n dugu hitzen ez a g u t z a ; hitzak entz u n e z ez
dugu hitzik ere ikast e n ; eza g u t z e n ditugu n hitzak ez ditugu ikast e n et a ez a g u t z e n ez
ditugu n a k ezin es a n ikasi ditugul a, hau e n esa n a hi a su m a t u ez bad u g u ; et a pertz e p zio hau ez

116. dat orkigu airer a t u diren ahot s a k entz u n e z , haiek adier a z t e n dituzt e n gauz e n eza g u t z a tik
baizik. Egiazko arraz oi a da et a egia- egi az esa n ohi da hitzak aho sk a t z e n diren e a n guk hai en
esa n a hi a bad a ki g ul a ala ez dakigul a; jakin dakigu n e a n , ikasi ez bain a gogor a t u egit e n dugu;
ez dakigu n e a n , ezin dugu gogor a t u bain a esa n a hi hori bilatz er a bultz atz e n gait u ez jakite a k.
Eta esango bazenu izenaren soinuz bakarrik antze m a t e n ditugun buru apaingarri horiek ikusi
gabe ezin ditugula ezagut u –ez eta izena bera ere, ezin dugula orobat jakin haiek ezagut u gabe- ;
are gehiago, hiru gazteei buruz jakin izan dugun a; fedez eta pietat ez nola gainditu zituzten
errege a eta sugarrak, zer nolako goresp e n ak abestu zizkioten Jaungoikoari, nolako ohoreak
merezi izan zituzten etsaieng a n dik ere, hau guztiau nola ikasi dugu, bada, hitzen bidez ez bada?
Nire erantzun a hau da: hitz haiet an ezagutz era eman zitzaigun oro lehendik genue n ezagun a.
Banekien nik, izan ere, zer diren hiru gazte, zer den labea, zer den sua, zer errege a eta, azkenik,
sugarret atik onik ateratz e a eta hitz haiek aditzera emat e n zuten gainontzekoa. Ananias, Azarias
eta Misahel harako kofia haiek bezain ezezagu n ak zaizkit; eta haiek ezagutz eko ez zidaten
ezertan lagundu izenek, ezin baitzidat e n inolako laguntzarik eskaini. Baina aitortzen dut, jakin ez
baina sinetsi egiten dudala historia horret an irakurtzen den guztia idatzita dagoe n modua n
gertatu zela; eta guk sinest en ditugun idazle haiek ondotxo bereizten zuten alde hori. Honela
baitio profetak: sinest e n ez baduzue ez duzue ulertuko (Is 7, 9); ez zuen hori esango bien artea n
alderik nabarm e n d u ez balu. Beraz, ulertzen dudan oro sinest en dut baina ez dut ulertzen
sinest en dudan oro; ulertzen dudan oro jakin, badakit, baina ezin dut jakin sinest en dudan guztia.
Baina badakit zeinen onuragarria den ezagutz en ez ditudan hainbat ere sinest e a, hala nola, hiru
gazte e n historia. Ondorioz, gauza asko ezagut u ezinik ere badakit haiek sinest e ak zer nolako
onura ekartzen digun.
Hala ere, gur e adi m e n e a n sartz e n diren gauz a asko et a asko ulertz e n ditugu, ez kanpo tik
dat orkigu n ahot s a ri gald e t u z, espiritu a r e n bait a n gailent z e n den egi ari aholku esk at uz baizik;
hitzek, agia n, aholku esk at z e r a bultz at z e n gaituzt e. Baina, esa n zaigu n e z , gizaki ar e n bait a n
dago e n kont s eil ari a, et a iraka st e n digun m ais u a Kristo da, Jaungoiko a r e n Bertut e alda e zi n a
et a betiko Jakituria; et a arim a argitz e n du, beron e n gogo on edo txarrar e n arab e r a , argi a
bere g a n a t z e k o due n gait a s u n a r e n neurrit a n. Eta inoiz tronp a t z e n bad a ez da egiar e n
aholku a g a t i k izango, gorpu tz a r e n begi ek sarri ilusioak izat e a kanp oko argiar e n erru a ez den
mod u a n . Izan ere, argi honi gauz a ikusg arri ei buruz aholku eska tz e n diogu guk ikusi ahal
ditugu n neurri a n eraku t s diez azkigu n .
XII. Kapitulu a
Kristo da barrutik irakast e n digun egia
Argiari aholku eska tz e n diogu hau ei guztiei buruz irizpide a osatz ek o, alegi a, kolore ez et a
gorp ut z a r e n bitart ez geur e g a n a t z e n ditugu n senti p e n e z , mun d u hon e t a k o ele m e n t u e z , sentitz e n
ditugu n gorp ut z e z, et a gure senti m e n e z –gure adim e n a k interpr e t e gisa mat e ri a ez a g u t z e k o
era biltz e n ditu e n senti m e n a k- ; era ber e a n gauz a ulerg arri ei buruz irizpen a osatz ek o, arraz oi a dela
m e di o, barn e egiari kont s ult a t z e n badio gu , nolat a n es a n dez ak e g u belarri ak ukitz en ditue n soinu a
baino ez er gehi a g o ikast e n dugul a hitzen bidez? Izan ere, nab a ritz e n dugu n oro gorp ut z a r e n
senti m e n e z edo adi m e n e z nab a ritz e n dugu; senti m e n e z haut e m a n d a k o a ri sentig a rri deitz e n
diogu, adi m e n e z su m a t u t a k o a ri, berriz, ulerg a rri; edot a , gure idazle e n ildotik, hari har a gizko a
deituko diogu, honi espirituzko a. Lehe n a ri buruz eran t z u t e n dugu gald e t z e n zaigu n e a n , sentitz e n
dugu n a esku m e n e a n dago e n e a n , adibid e z, Ilargi berri ari begir a gau d el a, nolako a den et a non
dago e n gald e t z e n zaigu n e a n . Galdet z e n due n a k , ikust e n ez bad u, hitzei sinet siko die et a sarri ez
du sine st e n ; bain a ikasi, ez du inola ere ikasiko es at e n den a ikust e n ez bad u; horre g a tik, ez du

117. hitzez ikast e n , gauz ez et a senti m e n e z baizik; hitzak berb e r a k baitira ikust e n due n a ri zein ikust e n
ez due n a ri iritsi zaizkion ak.
Orain sentitz e n dugu n a ri buruz ez, bain a noizbait sentit u dugu n a z gald e t z e n baz ai g u, ez
ditugu em a t e n aditz er a gauz ak, haiek oroim e n e a n utzi et a irarritako irudiak baizik. Ez dakit nola
dei diez aiok e g u n honi egi azko a, argi bait a go faltsu a dela, non et a zeh az t e n ez dugu n ez ditugul a
ikust e n edo sentitz e n , inoiz ikusi edo sentit u izand a k o a k kont a t z e n baizik. Horrela, irudi horiek
oroim e n a r e n bait a n dauzk a g u inoiz sentit ut a k o gauz e n doku m e n t u gisa et a horiei erre p a r a t u z ,
adi m e n a r e n as m o a ona bad a, ez dugu gez urrik es at e n mintzo gar e n e a n . Doku m e n t u
egi azt a t z ail e a k dira gure tz a t ; entz ul e a k haiek sentit u et a bert a n ikusi badit u, nire hitzek ez diot e
ezer irakas t e n ; ber e bait a n dar a m a t z a n irudiet a n antz e m a t e n du egia; sentit u ez badit u, orde a,
nork ez du ulertz e n ikasi ez bain a hitzei em a t e n diela fed e?
Buruz, hau da, adi m e n e z et a arraz oi m e n e z sum a t z e n dugu n a z ari gar e n e a n , egi ar e n argit a n
dago el a erre p a r a t z e n dugu n a z mintzo gara; argi horrek argitz e n et a goz a m e n e z bet e t z e n du
barn e gizaki a deritz a n a ; et a ordu a n entz ut e n due n a k ere barn e k o begi soilez ikust e n bad u
eza g u t z e n du nik dioda n a , ez nire hitzet a n oinarriturik, ber ak erre p a r a t z e n duel ak o baizik. Beraz,
egi azko ak ikust e n ditu e n honi ere egia es a n et a ez diot deu s irakas t e n , berak ikast e n baitu, ez nire
hitzez, Jaungoiko a k barn e a n erak u s t e n dizkion gauz e n bidez baizik; geroztik, gauz a hau e t a z gald e
egin ez gero, ber ak era nt z u n zezak e e n . Eta nire esa m ol d e a z zerb ait iraka st e n diod al a pent s a t z e a
ez al da abs ur d o a , ni mintzo aurre tik gald e t u z gero gauz a ber ak az altz ek o gai baz e n? Sarrit a n
gert a t z e n da, haler e, gald e t z e n zaion e a n gauz a r e n bat ukatz e a et a best e gald er a batz u e z hura
aitortz er a beh a rt u t a aurkitz e a ; et a hala gert a t z e n da bere pertz e p zio a r e n ahul ezi a g a tik, ezin
diolako argi ari aholku esk at u gai osoari buruz; at alk a esk a dez a n abisa t z e n zaio multzo a osatz e n
dut e n at al ez gald e t z e n zaion e a n , ezin baitz u e n multzo a osorik ikusi. Galdet z ail e a r e n hitzek
era m a n bad u t e horrai no, ez iraka st e n dut e n hitzek, barn e argia ulertz eko ber e gait a s u n a z
gald e t z e n dut e n hitzek baizik. Nik zuri gald e t uk o banizu bez al a, ea hitzez ezer irakat s dait ek e e n –
et a horret a z dihar d u g u , hain zuze n, he m e n – et a zuk den a bat- bat e a n ikusi ezinik abs ur d o t z a t
hart uk o baz e n u ; horre g a tik, zure indarr e n arab e r a gald e t z e a kom e ni izan zen, Maisu hari barn e tik
entz ut e k o dauk a z u n gait a s u n a r e n arab e r a , gero nik es at e k o: ni mintzo naiz e n e a n egia diod al a
aitortz eko et a horret a z guztiz ziur egot ek o et a eza g u t z e n duzul a bai ezt a t z e k o, nondik jakin duzu
zuk hori guzti a?
Nik irakat sit a dakizula era nt z u n g o duzu, agia n. Eta ordu a n nik: gizon a heg a n ikusi dud al a
es a n g o banizu, egiazkot z a t hart uko al zenuk e nik esa n a , best e hitzok entz ut e a n bez ai n egi azko a,
alegi a, gizaki jakint su a k ergel ak baino hob e a k direla? Ziur ez etz es a n g o duzul a et a hura ez duzul a
sines t e n edot a sinist u arre n ere ez dakizul a; best e hau, orde a, era b a t ziur dakizula. Hortik argi
ulert uko duzu ez duzul a nire hitzet a n deu s ikasi, ez nik baiez t a t u arre n zuk ez zen eki e nik, ez et a
zuk oso ongi zen eki e n a ; bi horiet a z ban a n- ban a n gald e t u z gero, lehe n a ezez a g u n a zitzaizul a zin
egingo zenuk e, bigarr e n a , orde a , eza g u n a . Aurrez ukat ut a k o egia era b a t onart uk o zenuk e ordu a n ,
hura osatz e n dut e n at al ak argiak et a ziurrak direl a jakite a n . Eta esa t e n ari gar e n gauz a hau ei
guzti ei buruz, entz ul e a k ez daki egi azko a k ote diren, edot a faltsu a k direl a kontur a t z e n da, edot a
egi azko ak direla bad a ki. Hiru hau e t a tik lehe n e n g o hipot e si a n , sines t e n du, ust e du ala dud a n
dago; bigarr e n e a n kontr a e s a n e a n erortz e n da et a uko egit e n du; hiruga rr e n e a n baiez t a t u egit e n
du; ber az, ikasi ez du inoiz ere ikast e n. Nire hitzet a n deu s ikasi ez dut el a sinet sit a bait a u d e , bai ni
mintzo ondor e n gauz a ez a g u t z e n ez due n a , bait a gauz a faltsu ak entz u n dituel a bad a ki e n a , edot a
gald e t uz gero es a n d a k o a k era nt z u t e k o gai den a.
XIII. Kapitulu a

118. Hitzak ezin du adierazi guk espiritua n dauka g u n a
Horreg a tik, adi m e n a z su m a t z e n ditugu n gauz e t a n ikusi ezin due n a k alferrik entz u n g o ditu
ikusle a r e n hitzak, halako e t a n sines t e a onur a g a r ri izan ohi bad a ere, ez jakin arre n. Baina ikust eko
gai den oro barru- barrutik da egiar e n ikasle; kanpo tik, berriz, mintzo den a r e n edo hon e n
lengo ai a r e n ep aile, hob e t o. Sarrita n bait aki zer esa n den, esa n due n a k ber ak ere ez dakie n e a n .
Hala nola, epikur e o t a n sines t e n due n a k, arim a hilkorra del a sinet sit a, espiritu ar e n arloet a n
barn e r a t z e k o gai den norb ait e n aurre a n jakintsu e k arim a r e n betikot a s u n a r e n alde esplikatz e n
dituzt e n argu m e n t u a k azaltz e n ditu e n e a n ; entz ul e a k pent s a t u k o du epikur e o a k egi a es at e n diola;
epikur e o a k ber ak, orde a , ez daki es at e n due n a egi a ote den, oso faltsutz a t hart uko du, ziurrenik
ere. Ez daki en a irakas t e n ari del a pent s a t u beh a r al dugu? Jakingo balu erabiliko lituzke e n hitzak
ber ak es at e n baititu.
Hart az hitzek ez dut e jada balio mintz o den a r e n pent s a m e n d u a adi er az t e k o ere, zalant z a n
bait a go hark ba ote daki en es at e n due n a . Gehitu hau ei gez urr a diot e n a k et a iruzur egit e n
dut e n a k, aise ulert uko duzu, eur e n hitzet a n arim a ireki ez ezik est ali egit e n dut el a. Ez baitut
inolako zalant z a rik gizaki zintzo ak, hitza dela me dio, ber e n senti p e n a k azaltz e n biziki saiat uk o
direl a et a lortu ere lortuko luket e den e n aurre a n , gez urti ei ere zilegi ez balitz ai e hitz egit e a.
Sarrit a n nab a rit u dugu geu g a n bez al a best e e n g a n ere, ez direla es at e n pent s a t z e n ditugu n gauz ei
zeh az ki dagoz ki e n hitzak; et a hori, nire ust ez, bi erat a n gert a dait ek e: best e zerb ait e t a n
pent s a t z e n ari den a r e n ezp ai n e k buruz ikasit ako et a sarri ah az t u t a k o hitzak ahosk a t z e n
dituzt e n e a n –eres e rki bat abe s t e a n gert a t z e n zaigu hau maiz–, edot a nahi gab e, mihia trab a t u et a
hitz bat e n ordez best e a es at e n dugu n e a n , he m e n ere hitzak ez baitira entz ut e n arim a n dauzk a g u n
gauz e n ez au g a r ri gisan. Gezurr e t a n ari diren a k ere esa t e n dituzt e n a k pent s a t z e n dituzt e, hal ako
mold ez non egi a diot e n ez dakigul a ere, esa t e n ari diren hura gogo a n dauk a t el a bad a ki g u, harik
et a ares ti a n aipat u t a k o bi horiet a rik bat gert a t z e n ez baz ai e. Eta bat e n bat e k hal a gert a t z e n del a
segur t a t z e n bad u et a biot ariko bat gert a t z e n den e a n , ezkut u a n izan arre n, azald u egit e n dela, hori
entz ut e a k sarri eng ai n a t u ban a u ere, ez diot kontrak orik es a n g o .
Eta he m e n gert a t z e n da best e mod u bat, zinez oso arrun t a et a has e rr e et a ezt a b ai d a
ugarir e n iturri: mintzo den a k pent s a t z e n due n a em a t e n due n e a n eza g u t z e r a bain a –sarrit a n– ber e
buru a ri et a agi an best e norb aiti bakarrik; ez, orde a, solaskid e a ri et a best e batz u ei. Hala es a n
dez ak e norb ait ek et a guk entz u n, ani m ali a batz u e k gizakia gainditz e n dut el a bert u t e z ; bat- bat e a n
halako baiezt a p e n faltsu et a kalte g a r ri a jasa n ezinik suts uki ez ezt a t u k o dugu; et a agi an hark
bert ut e deituko die indar fisikoei, et a izen horrekin berak pent s a t z e n due n a adier a z t e n du, ez du
gez urrik es at e n et a ez dabil oker erre alit at e a n ; et a gogo a n best e zerb ait dar a bil el a, oroim e n e a n
gord e t a k o hitzak ez ditu ezkut a t u et a mihia trab a t u a g a t i k ez du pent s a t z e n zuen a z best e ezer
es a n; ez dio guk bez al a deitz e n pent s a t z e n due n gauz ari et a ados geu n d e k e har e n pent s a m e n d u a
ikust erik izango bag e n u ; es a n d a k o hitzekin et a azalp e n e ki n ezin adier azi izan digun
pent s a m e n d u a . Definizioak zuze nt z e n om e n du oker hau; auzi hon e t a n bert u t e a zer den definitu
izan balu argi ger a t u k o litzat ek e ezt a b ai d a ez dago el a gauz ar e n inguru a n , hitzar e n e a n baizik; hau
horrel a del a onartz e k o, nork aurkitu definitz aile on bat? Halere, asko ezt a b ai d a t u da definitz eko
zientzi ari buruz bain a orain ez da horret a r a k o une aprop o s a et a, gain er a , ez dut nik beti hori
onart u.
Aipat u gab e utziko dut, askot a n luze et a suts uki ezt a b ai d a t z e n dugul a ongi entz u n ez
dugu n a z ondo entz u n izan bag e n u bez al a. Adibidez, are sti a n «mis e rikordi a » hitza es a n dud a n e a n
hizkunt z a puniko a n hitz horrek «piet a t e a » esa n nahi zuel a zenion zuk, hizkuntz a hori
dakit e n e n g a n d i k ikasit a; et a nik kontr a egin dizut, ikasit ako a era b a t ahaz t u bide duzul a es a n e z ;
izan ere, nire ust e t a n , ez baituz u «piet a t e a » esa n, «fed e a » baizik; et a elkarr e n ondo a n geu n d e n
et a bi hitz hau e n soinu a k, hain ezb er di n a k izaki, nek ez egin diez aiok e t e iruzur belarriari. Eta hala
et a guztiz, luzaro pent s a t u dut nik es a n d a k o a r e n ezjakitun zinel a, ez bain eki e n nik zuk zer es a n
zenu e n ; zere n, ongi entz u n izan banizu ez zitzaid a n inola ere abs ur d o a irudituko hitz puniko bat e k

119. ber ak «piet a t e a » et a «mis erikordi a » esa n nahi izat e a . Sarrit a n gert a t z e n da hau, bain a utzi
dez a g u n alde bat e r a , esa n bez al a, inork pent s a ez dez a n nire hitzet a n entz ul e a r e n axol a g a b e k e ri a
kalu m ni a t z e n dud a nik edot a gizakie n gorreri a. Askoz ere larriago a izat e n da, are sti a n esa n bez al a,
hitzak ozen et a argi entz u n et a mintzo diren e n pent s a m e n d u a k ez a g u t u ezina, nahiz et a gure
hizkunt z a z hitz egin, latinez alegi a.
XIV. Kapitulua
Kristok barrutik irakasten du; gizakiak kanpoko hitzez ohartarazt en du
Baina onart u beh a rr e a n nago et a hala egit e n dut, eza g u n a k ditue n hitzak belarrira iritsi
bez ai n pront o entz ul e a k jakin dez ak e e l a hitzek aditz er a em a n dut e n a z pent s a t u duel a mintzo
den a k. Hortik, agia n, ikasiko du ea egia es a n due n? Eta haux e da, hain zuze n, orain bila
gabiltz a n a .
Maisu e n helbur u a ote da eure n pent s a m e n d u propio ak ez a g u t z e r a em a t e a , ala ez, agia n,
best e hau: irakat si nahi dituzt e n diziplinak hitz egin ez hed a t z e a ? Izan al dait ek e inor hain ergelki
kuxkux e r o ez en se m e a eskolar a bidaltz e n due n m ais u a k zer pent s a t z e n due n ikast ek o? Irakat si
beh a rr e k o diziplinak, bert u t e a r e n et a jakituriar e n arau a k, iraka sl e e k hitzez az aldu ondor e n
ikasl e a k deritz e n hai ek sako n e a n haus n a r t z e n dut e ea egi azko ak entz u n dituzt e n, eure n indarr e n
ara b e r a barru- barruko egia hura azt ert uz. Hor ikast e n dut e; et a egia entz u n dut el a onartz e a n ,
eur e n bait a n iraka sl e a k goratz e n dituzt e, doktor e a k barik gizon jakintsu a k goraip a t z e n dituzt el a
jakin gab e , hai ek zer es a n dut e n jakinez gero. Huts egit e n dut e, bain a, gizakiek m ais u ez diren ei
m ais u deitz e a n , gehi e n e t a n ez bait a go bitart e rik mintzo aldiar e n et a ez a g u t z e aldiar e n art e a n ; et a
iraka sl e a r e n oharr e n bidez barn e a n arin ikast e n dut el arik, hare n kanpok o hitzei esk er ikasi dut el a
pent s a t z e n dut e.
Hurren g o bat e a n , Jaungoiko ak hala nahi bad u, ezt a b ai d a t u k o dugu hitze n era bilgarrit a s u n a z ,
ongi pent s a t u z gero, ez bait a nolan a hiko a . Gaur ohart a r a zi dizut dagoki e n a baino garra n t zi
gehi a g o ez em a t e k o haiei, sinet si ez ezik ulertz e n ere has gait ez e n zeine n egiazki idatzit a utzi
digu n jainkozko agint e a k, ez diogul a inori lurre a n m ais u deitu beh a r, guztion Maisu bak arr a
zeru e t a n dago el a k o. Zeru e t a n zer dago e n hark irakat siko digu, et a gizaki en bitart ez et a zeinu e z
kanp otik ohart a r a z t e n digu, sako n e tik ber a g a n a bihurt uz prest a gait ez e n . Bera m ait at z e a et a
eza g u t z e a da guztiek aldarrikatz e n dut e n bizitza zoriont s u a , helbur u gisa bilat u beh a rr e k o a ; oso
gutxik lortze n du, orde a , hura egi az aurkitu ar e n poz a. Eta orain es a d a z u , arre n, zer pent s a t z e n
duzun nire solas al di luze honi buruz. Zere n, esa n d a k o a egia del a onartz e n bad uz u, pas a rt e
bakoitz ari buruz gald e t u z gero baz e n e ki el a esa n g o zenuk e; argi dago, beraz, nore n g a n d i k ikasia
duzun, et a ez, hain zuze n, niga n dik, gald e t u z gero den a k eran t z u n g o baize nizkit. Eta alder a n t ziz,
egi ak direl a onartz e n ez bad uz u, ez dizugu irakat si ez Hark et a ez nik; nik ez, ezin dud al a ko inoiz
irakat si; Hark ere ez, zuk ezin duzul ako oraindik ikasi.
Ad.—Zure hitzet a n ikasi dut hitzek gizakia ikast er a bider a t u best e rik ez dut el a egit e n; edoz ei n
izand a ere mintzo den a r e n pent s a m e n d u a , har e n hitzak ez er gutxi erak u s t e n digu; kanpo tik
hitz egin zuen e a n , Bera gure bait a n bizi dela ohart a r a zi zigun a k, Hark bak arrik irakat s
dez ak e esa t e n den a egia del a; et a orain ber e lagun t z a z , zenb a t et a gehi a g o ikasi, ordu a n et a
bizikiago m ait eko dut Hura. Hala ere, bihotz ez eskert z e n dizut et e nik gab e eskai ni didaz u n
solas al di hau, bat ez ere aurr ez ikusi et a birrind u dizkidaz ul ak o zuri aurka egit eko prest
neuzk a n objekzio guztiak; et a zalant z a guzti ak deu s e z t a t u dizkidaz ul ak o; orakulu sekre t u
hark ere, zuk esa n bez al a, argituko ez lituzke e n zalant z a k.

120. ERLIJIO EGIAZKOA
De vera religione
XI. Kapitulu a
Bizitza, Jaungoiko ar e n g a n di k eta arimare n heriotza, gaizki egit etik
Ez dago bizitzarik Jaungoiko a g a n d i k ez dat orr e nik, Jaungoiko a bait a, zinez, bizitza gore n a ,
bizitze a r e n sorbur u; ez ein izaki bizi ez da ber ez gaizto a, heriotz ar a n t z mak urtz e n den hein e a n
gaiztotz e n da; et a bizitze ar e n heriotz a ust eltz e edo perb e r t si o a baino ez da et a izen hori
(«n e q uiti a ») deu s ez izat etik dat orkio; horre g a tik, gizaki era b a t galdu ei deu s e z a r e n gizakiak
deitz e n diegu. Beraz, deu s e z a r e n bidetik abi atz e n da bizitza, goz a m e n iturri due n
sortz aile ar e n g a n d i k gogozko akat s e z des bi d e r a t u et a Jaungoiko ar e n lege a r e n aurk a gorp ut z e z
goz at u nahi due n e a n , gorpu t z e n gain e tik ipini baitzu e n Jaungoiko ak bizitza; hori da, hain zuzen,
gaizt ak e ri ar e n ez er ez a , ez gorp ut z a deu s e z bihurtz e n delako, hon e k ere ber e at al e n har m o ni a
ezinb e s t e k o a baitu existitz eko. Beraz, har m o ni a orore n oinarri den a gorpu t z a r e n egile a ere bad a.
Badu gorpu tz a k ber e form ar e n nolab ai t e k o ats e d e n a , hura gab e deus ez bailitzat e k e izango.
Beraz, gorpu tz a r e n Sortz aile a bak e orore n et a sort u g a b e k o form e n iturri da, orot a n ed err e n a .
Gorputz e k eure n form a dauk a t e , form a gab e gorp ut z a ez bait a gorp ut z. Eta gorp ut z e n egile ar e n
bila bag a biltz a, guztiet a n ederr e n a den a r e n bila jardu n dez a g u n , Berag a n d i k bait at or ed ert a s u n
oro. Eta nor izango da hau Jaungoiko bak arr a, egia bak arr a, gauz a guzti en osa s u n a , es e n t zi a
lehe n a et a gore n a izan ezik? Den orok ber a g a n du izat e a r e n jatorri; den oro ona bait a izat e a g a t i k.
Beraz, heriotz a ez dator Jaungoiko a g a n d i k. Jaungoiko a ez da heriotz ar e n egile et a ez da
bizidun e n hon d a m e n a r e ki n pozt e n (Jkd. 1, 13). Esentzi a gore n a del ako sortz e n du izat e oro,
horre g a tik deritzo es e n t zi a. Heriotz ak, aldiz, ez izat er a beh a rt z e n du hiltze n den oro. Zere n, hiltzen
diren a k erro- errotik erab a t hilko balira deu s ez izat er a iritsiko lirat ek e, zalant z a rik gab e. Baina
izat e a hond a t z e n zaien hein e a n hiltze n dira; edot a , nolab ai t labur esa n d a , zenb a t et a eska s a g o
izan, ordu a n et a hiltzen a g o dira. Horrel a, edoz ei n gorpu t z ezein bizitza baino gutxi a go da,
es p ezi erik murritz e n a dauk al a rik ere izat e n baitira u bizitze a g a t ik, edoz ei n izaki ani m a t u
gob e r n a t z e n due n a izan, nahiz unib ert s o k o izadi a zuzen t z e n due n a izan. Beraz, gorp ut z a
heriotz ari lotua g o dago et a, ondorioz, ez er e z e tik gert u a g o . Horreg a tik gorp ut z a r e n goz a m e n a r e n
pod e rioz Jaungoiko a ab a n d o n a t z e n due n izaki biziak ezer ez e r a k o joera du, et a haux e da, hain
zuzen ere, m al ezi ar e n ezer ez t a s u n a .
XVIII. Kapitulua
Sorkarie n aldakort as u n ar e n zergatiak
Baina zuk gald e t z e n didaz u: zerg a tik huts egit e n dut e? Aldakorr ak direl ako. Zerga tik dira
aldakor? Izat e gore n a ez dauk a t el a k o. Eta zerga tik ez dauk a t e izat e a r e n perfekzio oso a? Sortz aile a
baino ap al a g o a k direlako. Nork sort u zitue n? Izaki gore n a k. Nor da ber a u? Jaungoiko a, Hirut a s u n

121. alda e zi n a , ber ak jakituri a gore n a z egin baitzitu e n et a ont a s u n bikain ez zaintz e n ditu. Zert ar a k o
egin zitue n? Izan zitez e n. Izat e oro da ona, Izate gore n a Ongi gore n a del ako. Nondik sortu zitue n?
Ezerez e tik. Izate orok hal ab e h a r r e z eduki beh a r baitu, xum eki bed e r e n , esp ezi e edo form a r e n bat,
et a ongirik tipien a izaki ere, ongi a izan e n da et a Jaungoiko a g a n izango du jatorri. Eta esp e zi e
gore n a ongi gore n a del arik, orob a t esp ezi erik tipien a ongi tipien a izango da. Ongi oro, best al d e ,
Jaungoiko a g a n d i k edot a Jaungoiko a ber a da. Beraz, esp e zi erik tipien a ere Jaungoiko a g a n d i k dator.
Espezi e a ri buruz baiez t a t z e n dugu n a form a ri buruz ere es a n dait ek e; laudorio e t a n , izan ere,
berdin antz er a era biltz e n ditugu txit dotor e a et a txit ed err a goraip a m e n a k . Espezi erik et a form arik
gab e k o tik, hots ezer ez e tik, egin zitue n Jaungoiko ak gauz a guzti ak. Form a gab e a deritzog u n a
perfekt u a r e ki n konp a r a t z e n dugu n e a n , baldin et a nolab ait e k o form a rik bad u, murritz a, eska s a ,
hasib erri a izan arre n, ez da ez er ez a et a horre g a tik, zerb ait den hein e a n , Jaungoiko a g a n d i k da.
Horreg a tik, mun d u a form a rik gab e k o nolab ai t ek o m at e ri a tik sort u a izan baz e n ere, mat e ri a
hau ezer ez absol ut u tik egin a zen. Form arik gab e a bain a form a t u a izat eko hasi er a em a n zaion a
Jaungoiko ar e n ongin ai ari esk er form a g a r ri a da. Ongia bait a form a t u a izat e a et a nolab ai t ek o ongi a
form a t u a izat eko gait a s u n a ; beraz, ongi orore n egile ak, form ar e n em ail e a k, berak em a t e n du
form a t u a ah al izat e a. Horrel a, den orok, den hein e a n , et a ez den orok, izan dait ek e e n hein e a n ,
Jaungoiko a g a n d i k dauk a ber e form a edot a ah al bi d e a . Edo best e nolab ai t es a n d a : form a due n
orok, form a due n hein e a n et a form arik gab e k o orok form a g a r ri den hein e a n , Jaungoiko a g a n du
oinarri. Eta ezerk ezin lezak e ber e izaer ar e n osot a s u n a erdi et si ber e gen e r o a n sen d o a ez bad a ; et a
sen d o t a s u n hori ongi orore n egile ak em a t e n du; Jaungoiko a izaki ongi orore n egile, sen d o t a s u n
orore n egile a ere Bera da.
XIX. Kapitulua
Ongi mu g a t u a k dira ongi galkorrak
Horrela, gogo a r e n begi ak ern e dauzk a n a k et a ez gar ai p e n a r e n irrika gaizto a g a t i k lauso edo
itsu, aise ulertz e n du biziatz e n edo hiltze n diren a k onak direl a, bizioa ber a et a heriotz a ere gaitz ak
izan arre n. Ez luket e hau e k gaitzik ekarriko ele m e n t u osas u n g a r rir e n bat kend u k o ez baligut e ;
bizioa ez litzat ek e bizio, gaitzik ez balek a r. Bizioak kalt e egit e n badio osa s u n a ri, et a osa s u n a ona
dela inork ez du zalantz arik, bizioak hond a t z e n ditu e n a k onak dira; et a bizioak hond a t z e n ditue n a k
bak arrik biziatz e n dira; ber az, gauz a biziat u guzti ak onak dira. Eta biziatz e n badira, ongi mug a t u a k
direl ako biziatz e n dira. Ongiak izat e a g a t ik Jaungoiko a g a n d i k dira; ongi mug a t u a k direlako ez dira
Jaungoiko a ber a. Jaungoiko a da, ber az, biziat u edo gaiztot u ezin dait ek e e n ongi bakarr a.
Gainon tz e k o ongi guzti ak Hare n g a n d i k dira et a ber ez galkorr ak, deus ez direlako ber ez. Baina
Jaungoiko ar e n era gi n e z zati bat e n ez dira hond a t z e n et a zati bat e n osas u n a berre sk ur a t z e n dut e
hon d a t u t a k o e k .
XXIII. Kapitulua
Zent z u e n testiga n t z ar e n egiaz k ot a s u n a .
Erroreare n iturburua
Eta gorp ut z e k bere n bat a s u n a era ilune a n islatz e n bad u t e , gez urr a r e n kaus a z ez diegu
sinet si beh a r, zentz u g a b e k e ri a t a n dabiltz a n e n harrok e ri a n eror ez gait ez e n ; aitzitik, azt er dez a g u n
ea hare n antz a g a t ik eng ai n a t z e n dut e n ala hura lortu ezina g a tik, har a gizko begi e n aurre a n
faltsuki ikusar a zi nahi baitigut e , antz a, adi m e n huts ez baino ikus ezin dait ek e e n a . Lortuko balut e,

122. imitatz e n dut e n a izat er a iritsiko lirat ek e, et a horrel a guztiz antz ek o a k lirat ek e , hots, izat ez
berdin ak. Antzekot a s u n ezb er di n a barik, identit a t e osoa esk ainiko luket e. Haler e, begiral e
zorrotz ei ez diet e iruzur egit e n, ez den a r e n itxura em a n nahi due n a bait a iruzurti; et a bere gogoz
kontra, izat ez ez den zerb aitz a t hartz e n bad u t e best e e k , eng ai n a t u egit e n du bain a gez urrik esa n
gab e. Haux e da, hain zuzen, alde a gez urti ar e n et a iruzurti ar e n art e a n : gez urti ak beti nahi du
eng ai n a t u , sine st e n ez zaion e a n ere; iruzurtia, berriz, ezin da iruzurti izan eng ai n a t z e n ez bad u.
Beraz, gorpu tz e n edert a s u n a k ez du gez urrik esa t e n , nahi m e ni k ez dauk al ak o; et a ez du
eng ai n a t z e n ber e izat e a z gain e tik esti m a t u a ez den e a n .
Begiek ber ai ek ere ez digut e iruzur egit e n, jasotz e n dut e n a baino ezin baitiot e helar a zi
arim ari. Eta gorpu t z a r e n best e zentz u m e n e k ere jasot ak o zirrar ak hel ar az t e n badizkigut e , ez dakit
zer gehi a g o eska t u beh a r diegu n . Harrop uz k e ri ak aipatz e n ez badit u g u harrok eri arik ez da izango.
Arraun a uret a n haut si et a uret a tik kanp o ber e osot a s u n e r a itzultz e n del a ust e due n a k ez dauk a
bitart ek a ri txarra; bera da epail e esk a s a . Ikusm e n a k beh a r bez al a jaso du uret a n ikusit ako a ; aire a
et a ura ele m e n t u ezb er di n a k izaki, zuze n a bait a era ezb er di n e a n sum a t z e a uret a n et a aire a n.
Begiak zuzen iragarri du, horrel a ikust ek o egin a bait a; arim ak, orde a, oker jokat u du, ed ert a s u n
gore n a erre p a r a t z e k o adi m e n a sortu baitz e n, ez begi a. Arimak adi m e n a gorpu tz e t a r a zuzen d u
nahi du et a begi ak Jaungoiko a g a n a , et a hara gizko a k ulert u nahi ditu et a espirituzko ak ikusi; et a
hori ezinezko a da.
XXXIV. Kapitulua
Irudikeriei buruz k o epaia
Zuz en d u beh a rr e k o akat s a da hau, zere n goikoa et a beh e k o a bakoitz a dagokion leku a n
kokatz e n ez due n a ez bait a gai izango zeru e t a k o errein ur a k o. Ez ditza g ul a bila goikoak beh e k o
gauz e t a n ; et a ez ipini bihotz a beh e k o e t a n ; hau e n ep ai a em a n beh a rr a dauk a g u , berai ekin
ep ait u a k et a kond e n a t u a k izan nahi ez bad u g u ; alegi a, beh e k o e n ed ert a s u n a r e n merit u a aitort u,
ez dakigu n gert a goita s u n a beh e k o e n art e a n bilatz e a g a t i k, goikoe n ordez beh e k o e ki n gu
gelditz e a . Horrek ez die kalterik egingo beh e k o ei bain a guri bai, kalte larria era gi n g o digu. Eta
Jaungoiko ar e n goi- ardur ak ez du horre g a t ik deso h or e rik nozituko, bide g a b e k o a k justiziaz trat at z e n
ditu el ak o, et a itxura g a b e k o a k orde n a r e n ed ert a s u n a z est altz e n ditu el ak o. Eta gauz a ikusg arri e n
ed ert a s u n a k liluratz e n bag ait u, ed ert a s u n horrek barn e hartz e n due n bat a s u n a g a t i k, era b a t e k o
bat a s u n a lortu ez arre n, uler dez a g u n ahal bad u g u , gure lilura ez duel a izat e a k era gi n, ez izat e a k
baizik. Izan ere, gorp ut z oro egi azko gorp ut z da bain a bat a s u n faltsu a , ez bait a bat a s u n perfekt u a
ez et a ber et z a t nahiko luke e n bat a s u n a r e n baliokid e; bain a hal er e, gorpu tz a ere ez litzat ek e
izango, nolab ai t bat izan gab e. Eta, zinez, nolab ait e k o bat hori ere ez litzat ek e bat izango bat a s u n
perfekt u tik part e hart u gab e .
Oi arim a set a t s u a k ! Esad a z u e nor den egia hau e k hara gizko irudi m e nik gab e ikust e n
ditu e n a . Esad a z u e nork ikust e n due n Bat perfekt u a dela soilik bat a s u n orore n sorbur u a , kontz e p t u
hau bet e t z e n bad u, et a ez bad u. Esad a z u e nor den egia hau e n zinezko begir al e a , ez liskarz al e a ,
edo ikust e n ez ditu e n a k ikust e n ditu el a ust e due n a . Esad a z u e nor den hara gizko inpre sio
senti g arri e n bultz a d a ri aurr e egit eko et a hau e k arim a n era gi n d a k o zauri ak orbaintz ek o gai; giza
ohitur ek et a laus e n g u e k herr e s t a n era m a t e n ez dut e n a ; ohe a n ber e erru e n da m u sentit u et a ber e
es piritu a era b e rritz e n saiatz e n den a , kanp oko itxurak eri e n et a ilusioe n atz etik ibili gab e . Esad a z u e
nor den hon el a pent s a t z e n due n a , alegi a, Errom a bat baino ez bad a g o , diot e n e z , Tiber ibai
ertz e a n Rom ulo izen ek o norb ait ek eraikia, ber az nik neur e irudi m e n e a n itsat sit a dauk a d a n best e

123. Errom a hau faltsu a da; ez da Errom a ber a et a ni ez nago bert a n, han ban e n g o bert a n orain
gert a t z e n ari den a jakingo bainuk e . Eguzki bat baino ez bad a g o , neur e pent s a m e n d u a n
irudikatz e n dud a n eguzkia faltsu a da; hark, izan ere, ber e ibilbide a bet e t z e n du den b o r a et a leku
zeh a t z e t a n zeh ar; best e hau, berriz, nahi dud a n e a n , nahi dud a n lekua n ez artz e n dut. Nire adiskid e
hura bat bad a , irudim e n e a n dar a m a d a n hau faltsu a da, ez bait akit hura non dabile n, best e hau,
orde a, nahi dud a n lekua n kokatz e n dut. Ni neu ere bat naiz et a nire gorpu t z a he m e n dago el a
sentitz e n dut; bain a irudi m e n a k era gi n d a , nahi dud a n lekur a aldatz e n naiz, nahi dud a n a r e ki n
solast a t z e r a . Faltsu ak dira gauz a hau e k et a faltsu a ez du inork ulertz e n .
Ez da, ber az, ulertz ek o a et a sine st e k o a fant a si ar e n jolas hau, egi a adi m e n a r e n objekt u a
delako. Hau ek ote dira irudikeri ak deritz e n a k ? Nolat a n, bad a , bet e da nire arim a ilusioz? Non dago
adi m e n e z su m a t z e n den egi a? Honel a pent s a t z e n due n a ri esa n diez aiok e g u : irudikeria hau e n
faltsuk eri a eraku s t e n dizun argi a egiazko a da. Hari esk er erre p a r a t z e n duz u bat a s u n a , zeinar e n
izpiak edon o n ikust e n dituzu n, et a haler e, bad a kiz u deu s aldakor ez del a hura den a .
XXXIX. Kapitulua
Bizioen ildotik jatorrizko ed ert a s u n e r a
Zerk ez dio, ordu a n , arim ari oroit ar a ziko har ako lehe n Edert a s u n ab a n d o n a t u hura, ber e
bizioek ere horret a r a bultz atz e n dut e n e a n ? Jaungoiko a r e n jakituria era horret a n hed a t z e n bait a
mug a bat e tik best e r a et a bero n e n bidez Egile gore n a k ber e egintz a guzti ak ant ol a t u zitue n
ed ert a s u n a helbur ut z a t hart ut a . Horrel a, ont a s u n horrek ez du gore n e t ik beh e r e n g o m ailar a
inongo ed ert a s u n e n inbidiarik, ber a baitut e jatorri bakarr a , halako mold ez non inor ez bait a egi atik
egotzi a, egiar e n irudi bat e n onart u a izan gab e . Azter ez az u ea zerk liluratz e n gait u e n gorp ut z a r e n
plaz er e a n : onur az kanpo ez duzu deu s aurkituko; izan ere, gorp ut z a r e n aurkak o a k oinaz e a bez al a,
erako a den a k goz a m e n a erak a rt z e n du.
Onar ez az u, bad a, zein den onur a gore n a . Ez zaitez kanp or a n t z barr ei at u; bil zaitez zeur e
bait a n, gizakiar e n barr e n e a n bait a g o egi a; et a izaer a aldakorr e k o a zarel a aurkitz e n bad uz u, zeur e
buru a z har at a g o hed a zait ez, bain a zeur e izat e a r e n gailurr ak gainditz er a k o a n ez ahaz t u arim a
arraz oid u n a baino gora go zabiltzal a. Arrazoi ar e n argia pizten den lekur a n t z bider a t u zure urrat s a k.
Nora joango da, bad a , pent s al a ri zintzo a, egi ar a n t z ez bad o a ? Eta egiak ez du bere buru a
aurkitz e n arraz oike t a bidez; dialektika arrazion al orore n hel m u g a da egia. Onura
gaindi ezi n e z ko t z a t har ezaz u et a berar e ki n ado s bizitze n saiat u. Aitor ez az u zu ez zarel a egi a, ez
bait a bil egia ber e buru a r e n bila, et a zu ikerket a bidez iritsi zinen egiar a, ez lekuz leku ibiliz,
adi m e n a r e n gogoz baizik, barn e gizakia ber e bait a n g o bizta nl e a r e ki n bat etor dadin, ez hara gizko
plaz er m akurr e z, espirituzko goz a m e n gore n e z baizik.
Eta nik esa n d a k o a k onartz e n ez badit uz u et a egia ote diren dud a n baz a u d e , begir a,
gutxie n e z , ea hau ei buruzko zure zalant z a r e n zalant z a rik ez duzun; et a zure zalant z a ben e t a k o a
dela ziurt atz e n bad u z u, ziurt a s u n horre n jatorria bila ezaz u; ez zaitu, inondik ere, argituko eguzki
m at e ri al hon e n argi ak, mun d u hon e t a r a datorr e n gizaki oro argitz e n due n egi azko argi ak baizik
(Jn. 1, 19); gure hara gizko begioi ikusezin zaien argi a, arim a r e n senti m e n e k itxuratz e n dituzt e n
irudi bidezko antz ez p e n fant a s tiko a onartz e n ez due n argi a; irudikeriei hon el a mintzo zaizkien
begi ek antz e m a t e n dut e: ni bilatz e n ari naiz e n a ez zaret e zuek, ez et a zuek antol at z e n era biltz e n
dud a n a ; zuen g a n itsusi aurkitz e n dud a n a bazt e rt u egit e n dut, ed err a, berriz, onart u; gauz ak
ber eizt e n lagu nt z e n dida n argia ed err a g o a da; berar e n t z a t da nire lehe n t a s u n a zuen aurre tik et a
zue n iturburu izan ziren gorp ut z orore n aurr etik.

124. Ondor e n , ikust e n duzun arau a ber a era hon e t a r a ulert u beh a r duzu: norb er a r e n zalantz a
ulertz e n due n orok egi a ulertz e n du et a ulertz e n due n a r e n ziurt a s u n a dauk a; beraz, egi ar e n
ziurt a s u n a dauk a. Egiare n exist e n t zi az dud a egit e n due n a k bere bait a n aurkituko du zalantz a rik
gab e k o egia. Egiazko a den oro egiar e n era gi n e z da egi azko. Edozein mod u t a n zalantz ak egit e n
ditu e n a k ezin du egiar e n zalantz arik izan. Egia hau e k ikust e n diren gun e a n lekurik et a den b or a rik
gab e k o, et a era berek o irudirik gab e k o argia pizte n da. Agian, hau e k nonb ait e tik hond a t u ote
dait ezk e, arraz oitz ail e oro galdu edot a hara gizko gutizien atz etik joan d a ere? Arrazoiket a k ez ditu
hau e k sortu, aurkitu egin ditu. Beraz, aurkitu a k izan aurr etik ere ber e hart a n dau d e et a aurkitz e a n
berritu egit e n gaituzt e .
XL. Kapitulua
Edertas u n sentigarria eta beron e n goza m e n a k eta bek at arie n zigorra
Horrela, eure n zere gi n e n et a helbur u e n ara b e r a den a k unib ert s o a r e n ed ert a s u n e r a k o
antol at z e n ditugul arik, zatika gog aik arri zaigu n a , osot a s u n e a n hart u t a , era b a t ats e gi n zaigu;
eraikun t z a bat azt ertz e n dugu n e a n ere ez diogu alder di bakar bati erre p a r a t u beh a r, edot a gizaki
gal an t e a n ilajeari soilik, edot a hizlari treb e a mirest e a n esku e n mugi m e n d u a ri, edot a ilargi aldi et a n
hiruz p al a u egu n e k o aldart e e i soilik. Gauz a hain txiki hau e k zuze nki ikertu nahi badit u g u ,
osot a s u n e a n hart u beh a r ditugu, at al inperfekt u e k osatz e n baitut e perfekzioa, berdi n ed ert a s u n a
pau s a g u n e a n nahiz mugi m e n d u a n izan. Gure egiazko iritzia, zatiari nahiz oso ari begira, ed err a da
mun d u osoari egokitz e n zaiolako, har e n at al e n bati atxiki gab e, juzgat z e r a k o a n . Gure error e a ,
ost er a , har e n at al e n bati lotze a n, ber ez da itsusi a. Baina m ar go- lane a n kolore beltz a koadro a r e n
osot a s u n e a n ederr a gert a t z e n den bez al a, era ber e a n borrok a oso hau jainkozko Probid e n t zi a
alda e zi n a k begiru n e t s u ant ol a tz e n du, m er e zi m e n d u e n ara b e r a mod u ezb er di n e a n sarituz
gar ait u ei, borrok ari ei, gar aile ei, ikusle ei, bak ez al e et a Jaungoiko bak arr ar e n jarraitz aile ei; et a
hau e t a n guztiet a n soilik bek at u a et a beka t u a r e n zigorra da gaitz a, hots, es e n t zi a gore n e t ik
boron d a t e z k o alde git e a et a mun d u a r e n azke n e t a n beh a rr e z k o pen a t z e a ; best e nolab ait esa n d a ,
justiziatik aska t u et a beka t u a r e n morron t z a p e a n jaust e a .
XLI. Kapitulua
Arima beka t ariare n zigorrea n ere edert a s u n a
Ez gaitz al a inork eng ai n a . Arrazoiz arbui a tz e n den oro hob e a g o den zerb ait e ki n konp a r a t u z
gutxie st e n da. Baina izaer a oro, gore n g o a nahiz beh e r e n g o a , ez er e z a r e ki n konp a r a t u z zuze nki
gore s t e n da. Inor ere ez dago ongi, hala ere, hob e t o egon ah al izanik. Beraz, egi a ber ar e ki n ongi
izan gait ezk e e n e a n , gaizki izango gar a egi ar e n edoz ei n azt ar n a r e ki n; are okerr a g o azt ar n a r e n
azke n mut urr a r e ki n har a gik eri at a n nah a s t e n gar e n e a n . Gaindi ditzag u n , bad a , irrika hon e n
laus e n g u a k edo era go z p e n a k ; gizon e zk o a k bag a r a , me n d e r a dez a g u n em a k u m e hori. Gure
gidaritz a p e a n zintzot uk o da bera, et a konkupi sz e n t zi a barik neurrit a s u n a deituko diogu. Izan ere,
ber ak agind u et a guk jarraitz e n diogu n e a n gutizia et a libido deritzo gu et a gu aus a rk e ri az et a
ergelk eri az janzt e n gara.
Kristori jarrai diez aiog u n bera bait a gur e Buru, geu buru gatz aizkion hura gur e jarrai a n etor
dadin. Agindu hau em a k u m e e i ere em a n daki ek e, ez em a z t e esku bi d e z , bain a arre b a gisa;
Kristore n g a n dugu n esku bi d e a r e n ara b e r a , ez gar a ez gizon, ez em a k u m e ; em ak u m e e k ere bad u t e
gizon ez ko tik zerb ait em e e n goz a m e n a k gaindit u ahal izat eko, Kristori jarraitz ek o et a
konku pisz e n t zi a m e n d e r a t z e k o. Ageria n ger at u da hau alargu n askor e n g a n et a Jaungoiko a r e n

125. birjine n g a n , bai et a sen ar- em az t e e n esku bi d e a k neb a- arre b a gisa zaintz e n dituzt e n ezkon d u
askor e n g a n ere. Zere n, gure buruj a b e t a s u n a berre sk ur a t z e k o aholkat uz et a horret a r a k o lagu nt z a
em a n e z , Jaungoiko a k kontrol at z e k o agintz e n digun at al horrek, gizon e zk o a r e n , hots, gogo a r e n et a
arraz oi m e n a r e n utzikeri a et a fede g a b e z i a g a t i k gizaki a m e n d e r a t z e n bad u, trak et s et a erruk arri
ger at uk o da ber a u et a bizitza hon e t a n ere m er e zi izan e n du, et a geroko a n eskur a t u k o, goiko
Gidari et a Jaunak zuzen t a s u n e z berar e n t z a t haut a t u et a agind u t a k o leku a. Hortaz, ez da zilegi
unibert s ok o sorkari ak inongo zat ark e ri az kuts a t z e a .
XLV. Kapitulua
Atse gi nar e n ezga u z a k Jaungoikoa g a n a bultzat z e n gaitu. Harrokeriaren bizioa
Horreg a tik, gorpu t z goz a m e n hon e n inguru a n ere aholku em a t e n zaigu m es pr e t x a dez a g u n ,
ez gorp ut z a r e n izaer a ber a gaitz a del ako, bain a beh e k o ongie n am o dio a n dorp eki ats e gi n hartz e n
duel ak o, goikoak ber e g a n a t u et a goz atz ek o gait a s u n a em a n zaion e a n . Zaldizko ak zalgurdi p e a n
arras t a k a ber e aus a rk e ri a g a t i k m er e zi due n zigorra jasat e n due n e a n dar a biltz a n tres n ei
lepor at z e n die erru a; eska bez a pre mi a zk o lagun t z a, sorkari e n Jaunak ber e nag u sitz a erak ut s
dez a n ; jausi a n best e itxura bat em a t e n dut e n zaldiei eut si ez e a n heriotz ar a era m a n g o baitut e;
itzul bedi es erl ek ur a, gurdi ar e n jabetz a et a bride n gida hart u et a era m a n bitza ardur a t s u a g o piztia
m e n d e k o et a ma n t s o t u a k; ordu a n ikusiko du zeine n ongi eraikia zego e n gurdi a et a zeine n egoki
elkarlot u a k bera galbid er a zera m a t z a t e n et a hainb a t era g oz t e n zute n at al haiek, bera baitz e n, et a
ez best e inor, last erk e t a r e n ibilbide neurrit su et a egokia galdu zuen a; halat s u , arim a r e n
asko n a hi a k argal d u zue n gorp ut z hau para di s u a n , osas u n a zaintz e n due n me diku a r e n agind u a r e n
kontra fruitu deb e k a t u a eskur a t z e a n .
Ordu a n , hara gi ust elkor hon e n flakezia n, non ezinezko a den bizitza zoriont s u a , zorion er a k o
aholkurik falta ez baz ai gu goitik beh e r a nagu si tz e n zaigu n ed ert a s u n a r e n kaus a z , are gutxi a go
faltako da noblezi ar e n et a bikaint a s u n a r e n gutizian et a harrok eri a orot a n et a mun d u hon e t a k o
han dik eri a hut s al e t a n . Izan ere, zere n atz etik dabil gizaki a horre n b e s t e k o irrikaz, ez bad a , ah al
izanez gero, gauz a guzti ak m e n d e a n edukitz e a r e n atz etik, Jaungoiko ah al g uz tid u n a r e n antz eko
izan nahi m akurr e z? Hare n antz eko balitz, har e n agind u a k bet e et a hare n lagu nt z a z m e n d e r a t u k o
lituzke gaino n t z e k o guztiak; gizaki guzti ak m e n d e a n hart u nahi ditue n a ez litzat ek e lotsa g a r ri
ger at uk o piztia xum e bat e n ikaraz. Beraz, bad u harrok eri ak bat a s u n et a ahal gu z ti d u n t a s u n a r e n
nolab ait e k o gutizia, bain a geriza bailitza n igarotz e n diren aldi bat er a k o gauz e n jabet a s u n e a n .
Garai ezi n a k izan nahi dugu, et a hori bidezko a da; bere irudira egin gaitu e n Jaungoiko ar e n
ondor e n gur e izaer ari dagokion pribilegio a bait a. Baina horret a r a k o har e n agind u a k bet e beh a r
genit u e n , horrel a inork ere ez baikint u e n gaindit uko. Orain, orde a, dorp e t a s u n e z ber e hitzei am or e
em a n geni e n em ak u m e hura ber a erdi mi n e t a n umiliat u a dago et a guk oinaz e t a n dihard u g u
lurre a n, era s a n et a asal d a gaitz ak e t e n gauz a guzti en m e n d e izat e a r e n lotsaz. Inork azpia n har
gaitz a n ez dugu nahi, et a ezin dugu gure am orru a gaindit u. Lotsa g a r ri a g o rik ba al dago ezer?
Gizaki oro gure mod uk o a del a aitortz e n dugu, bizioak eduki arre n ez del a ber a bizioa. Ez al gaitu
egoki a go me n d e r a t z e n gizaki ak bizioak baino? Inbidia bizio mak urr a del a nork jarriko du
zalant z a n ? Halab e h a r r e z tortur a t u et a zap al d uk o baitu inbidiak mun d u hon e t a k o gauz e t a n
m e n d e r a t u a izan nahi ez due n a . Gaitzer di, beraz, gizaki ar e n agind u p e a n bizitze a, et a ez inbidiar e n
edo best e edoz ei n bizioren m e n d e .

126. SINESTEAREN ONURA
De utilitate credendi
V. Kapitulu a
Hiru idazki mot a
Gauz ak horrel a, hiru idazki mot a ezb er di n azald uko dizkizut orain. Gert a dait ek e norb ait e k
idatzit ako liburu a ona izat e a bain a irakurle ak ez antz e m a t e a liburu ak bere bait a n gord e t a due n
ont a s u n hori; edo ez bat a et a ez best e a ; edo liburu a r e n ont a s u n a ulertz e a beh a r baino gehi a g o,
idazle a r e n as m o a r e n kontra. Lehe n e n g o idazki mot a ez dut nik zent s ur a t u k o; hirug arr e n a z ez naiz
ardur a t u k o: ber e errurik gab e, oker interpr e t a t u a izan den idazle a ez da zent s u r a t u beh a r, et a ez
dugu nahi g a b e rik sentit u beh a r idazkire n bat e a n irakurl e a k aurkitz e n badit u idazle ak ber ak
su m a t u gab e k o egiak, horrek ez bait ak a r –nire ust ez– irakurl e e n t z a t kalterik. Idazki mot a bikain
bat bad a g o , ber az, gaitz guztiet a tik erab a t libre a: ber ez onak diren a k et a irakurl e e k beti zentz u on
hon e t a n hartz e n dituzt e n idazkiak.
Alabai n a, he m e n ere bi dim e n t si o dau d e , error e a r e n bazt e rt z e a ez bait a oso a; maiz e nik
horrel a gert a t z e n da, autor e a k liburu a osatz e a n senti p e n onak izan badit u, irakurl e a r e n a k ere
onak izango direla, ez orde a autor e a r e n senti p e n berdin ak; batz u e t a n hob e a k , best e t a n ez hain
jaso ak; hal er e, beti onak. Liburu bat irakurtz e a k gur e g a n pizt en ditu e n pent s a m e n d u a k et a
senti p e n a k liburu a r e n egile ar e n e ki n egokitz e n diren e a n et a gure bizitza hob e t z e r a zuzen t z e n
diren e a n , ordu a n lortze n da era b a t e k o egia et a ez da zirrikiturik ger a t z e n errore a r e n t z a t .
Irakurl e a et a autor e a r e n art eko ado st a s u n hau oso gutxit a n gert a t z e n da, gaiak ilunak
diren e a n ; are gehi a g o , sus m o a izan dez ak e g ul a ust e dut, bain a inoiz ezin dugu ziur jakin; zere n,
zein arraz oit a n oinarrituko naiz hildako bat e n edo ez dago e n norb ait e n pent s a m e n d u a zeh az ki
eza g u t z e k o et a ez a g u t z a horre n jabe naizel a zin egin ahal izat eko, pres e n t e egon d a ere et a nik
ber ari gald ek e t a egin ah al izan, auzi asko era nt z u nik gab e ger a t u k o lirat ek e e n e a n neurribid ez
aritze a g a t i k bed e r e n , et a ez m altz urk eri az? Ezagu t z a hon e t a r a heltz eko ez digu, nire ust ez,
ezert a r a k o balio autor e a nor izan zen jakite ak; hal a ere, zentz uzko a del a deritzot, aut or e a zintzo a
dela sine st e a ri, gizadi ari et a gero a ri zerbitz at z e k o ardur a sentit u zuelako.
Hort az, esa n diez a d a t e l a ma nike o e k zein gen e r o t a n ezartz e n dut e n Eliza katolikoari
lepor at z e n diot e n error e a . Lehe n e n g o a n ezarriko balut e, kalu m ni a itzela litzat ek e , et a defe n t s a
oso erraz a et a laburr a da: aski litzat ek e ber ai ek, gu salatz e a n , guk ulertz e n dugul a pent s a t z e n
dut e n mod u a n ulertz e n dugul a ukatz e a . Errore a bigarr e n gen e r o a n ezartz e n bad u t e , ez da
txikiago a iraina; et a era nt z u n a aurr eko ber a. Errore a hirug arr e n gen e r o a n ezartz e n bad u t e ,
hon e t a n ez dago inolako gaitzik. Arret az hart u et a azt ert u Idazt e u n a k . Zein objekzio jartz e n diot e
Itun Zah a rr a ri? Agian, liburu ak onak izand a ere, oker interpr e t a t z e n direl a? Baina berai ek ez
dituzt e onartz e n . Agian esa n g o dut e, ez direla onak, ez et a ongi interpr e t a t u a k ? Hone n aurka aski
da aurrek o gure era nt z u n a .
Eta aus a rt u k o balira es at e r a zentz u zuzen e a n hart u t a ere ez direl a hob e a k egit e n, hori ez al
da ezt a b ai d a k a dihard uz u n gizaki biziak justifikatz e a et a ezt a b ai d a t u ezin dut e n a k, hots hildako a k,
salatz e a ? Gizon hai ek guzti ak Jaungoiko az goz atz e n zut e n gizaki han ditz a t ditut nik, gauz a hau e k

127. idatziaz ongi ugari egin dut e n gizakiak; et a Itun Zah a rr a sortz e a et a aldarrikat z e a Jaungoiko ar e n
nahi a et a agind u a izan zela ust e dut. Gai hau ongi m e n d e r a t z e n ez dud a n arre n, zailtas u n han dirik
gab e froga t u k o nuke es a n d a k o a , jarrer a zintzoz et a bihurrikeri arik gab e ; hala egin go dut belarri
et a as m o prest u a k aurki ditzad a n e a n et a ah al dud a n e a n ; oraingoz, error e a n jausi ez izan a ez al
dut aski?

128. AITORTZAK
Confessiones
I. LIBURUA
I. Kapitulua
Handi a zara Jauna et a guztiz gore s g a r ri a (Sal. 144, 3); guztiz indart s u a zara et a zure
jakind uri a neurriga b e a (Sal. 146, 5). Eta goret si nahi zaitu zure sorkari duzu n gizontx o hon e k,
hilkor izat e a z gain er a ber e hob e n a r e n aitorr a ber eki n dara m a n hon e k, «harro sk o ei aurr e egit e n
baitiez u ». Halere, goret si nahi zaitu gizaki ak, zure sorku nt z a r e n zatitxo hon ek. Zerorr ek dar a m a z u
horret a r a , zu gozoki gore s t e r a ; izan ere, zuretz a t egin gaituz u et a ezine go n dauk a g u bihotz a
zure g a n ats e d e n izan dez a n art e.
Em a d a z u , Jaun a , jakit e a et a ul ert z e a bi h a u e t a n zer de n leh e n a , zuri d ei e gi t e a al a zu
gor e s t e a ; ed o t a zu ez a g u t z e a leh e n a g o ot e de n zuri dei e gi t e a bai n o . Nork dei t u k o zait u ,
b ai n a , ez a g u n ez e a n ? Eza g u t u ga b e , b a t e n ord e z be s t e dei lez a k e . Eza g u t z e k o d ei t z e n ot e
zait u g u , be s t e l a ? Nola, ord e a , dei e gi n, ha r e n g a n sin e s t e n ez ba d u t e ? Edot a , nol a sin e t si ,
h ar e n en t z u t e r i k ez b a d u t e ? (Erm . 10, 14)
Haren bila dabiltz a n e k goret siko dut e Jauna, bilatz e n due n a k aurkitz e n baitu (Mat. 7, 7) et a
aurkitz e n dut e n e k goret siko.
Bila zaitza d a n , Jauna, dei egin ez et a dei zaitza d a n zu sinet siz, adi er azi a izan baitz at z aizkigu.
Nire sines t e a k deitz e n zaitu, bai; adi er a zl e e n bidez, zure Sem e gizon egin ar e n bitart ez et a
piztar a zi didaz u n sine st e a k.
II. Kapitulua
Eta nola dei dez ak e t , ene Jauna, en e Jaun et a Jaungoiko a? Deiturik ere, nire bait a n dei egin
beh a r baitiot. Zer toki dago, orde a , nireg a n nire Jauna etor dakid a n? , «zeru- lurrak egin ditue n »
(Has. 1, 1) Jauna nireg a n a dadin? Bai al da niga n ez er, Jauna, zu zauk ak e e n i k? Edot a nirekin
bat e a n egin zenitu e n zeru- lurrek barn e izan al zaitzak e t e ? Edot a zu gab e rik ez er ez delako da, den
orok zu eduki ah al izat e a ? Izan, ni ere naizel arik, zert a n ari naiz esk e etor zakizkida n, ez
bainintz a t e k e niga n ez baz e u n d e ?
Oraindik ez ni lurper a et a hal er e han zaud e. «Hilen Egoitz ar a jaitsit a ere, zu bert a n ! » (Sal.
138, 8).

129. Ez nintz at e k e deus ere, Jauna, niga n ez baz e u n d e . Hobeki esa n, ez nintz at e k e zuga n ez
banintz; «zug a n di k baitira gauz a guzti ak, zure bidez et a zuretz a t »? (Erm. 11,36) Halax e da, Jauna,
halax e. Nora dagiz uk e t dei zuri, nera u zuga n ego nik? Edot a nondik zatozkiket? Nora egin dez ak e t
ihes zeru et a lurretik at, niga n a etor zait ez e n, nire Jaun hori? Zerorr ek esa n a bait a: «nik bet e t z e n
ditut zeru- lurrak».
III. Kapitulua
Zeuk bet e t z e n dituzu n e z gero, eduki ah al izango ote zaituzt e zeru- lurrek? Edot a hai ek sob er a
bet erik bes ark a t u ezin zaituzt el ak o? Eta nora zab altz e n duzu zeru- lurrak bet e ondor e n sob er a
duzun hori? Guztia ingur a t z e n duz un horrek ez duzu ez erk eduki zaitz a n pre mi arik, edukiz
bet e t z e n duzu n a ingur a t u z bet e t z e n baituz u. Zut az bet erik dau d e n ontziek ez zaituzt e iraunkor
egit e n, haiek haut sit a ere ez baitz ar a isurtz e n. Gure g a n isurtz e n zare n e a n , ez zara erortz e n, gu
jasotz e n gaituz u; ez zara zu barrei a t z e n , gu biltzen gaituz u.
Guztiak bet e t z e n dituz u n horrek zeur e osot a s u n e z bet e t z e n dituzu. Ala zatika zaduk a t e et a
zure zati berb e r a guztiek bat er a dauk a t e , osorik ezin bes a rk a t u zaituzt el ak o? Ala bakoitz ak bere a
hartz e n du, han di ek han di a, txikiek txikiago a ? Hortaz, ba al da zuga n zati han di a g o rik ala
txikiagorik? Edot a non a hi zaud e guzti a, ez erk erab a t eduki ezin zaitu el arik?
IV. Kapitulu a
Zer da, bad a , nire Jaungoiko a? Zer dut otoitz e n Jaungoiko Jauna baizik? Ba al da jaunik Jauna
best e rik? Edo, nor Jainko gure Jaungoiko a izan ezik? (Sal. 17, 32) Goren a , one n a , ah alt s u e n a ,
guzti ah al t s u e n a , urrikalts u e n a et a zuze n e n a , ezkut uk o e n a et a ageriko e n a , ederr e n a et a
bizkorre n a , egonk orr a et a eduki ezin a, alda e zi n a et a oro aldat z e n duzun a ; inoiz ez berri, inoiz ez
zah ar, guzti a berritz e n duzu n a ; harro p u t z a k ohark a b e a n zah artz e n dituzu; beti jardu n e a n , beti
geldi; biltzen et a beh a rrik ez, sost e n g u a em a t e n et a bet e t z e n et a bab e s t e n ; sort ar a z t e n , elikatz e n
et a hob e t z e n ; ezer e n pre mi a rik ez et a bila.
Maitas u n e a n grinarik ez, jeloskor et a lasai, urrikian minik gab e , has e rr e a n bar e, lana
aldatz e n duzu buru bi d e rik aldat u gab e ; aurkitz e n duzun a hartz e n duzu inoiz deu s galdu gab e;
inoiz ere ez beh a r t s u et a irab azi az ats e gi n; inoiz ere ez zikoitz et a mozkin a eska tz e n duz u. Gainez
esk aint z e n dizugu zordu n izan zaitza g u n ; et a nork du ezer zure ez denik? Inori zorrik gab e zorrak
kitatz e n, deu s galdu gab e zorrak barka t z e n .
Zer ari naiz es at e n , ene Jaungoiko, ene bizi, en e ats e gi n gur e n, edot a zert a n dihard u ari
den a k zut az ari den e a n ? Adi, orde a, zut az isil dau d e n e i , mut u berriket a ri ak dira et a.
V. Kapitulu a
Nork ni zuga n ats e d e n a r a z i? Nork erak arriko zaitu nire bihotz er a , txun dit ut a utzi dez az u n,
nire hut s e gi n a k ah a n t zirik, on bak arr a zaitud a n hori lazta n d u zaitz a d a n ? Zer zaitut? Urrikal zakid a
mintzo nadin. Zer nauz u ni, mait a zaitza d a n agintz e k o? Eta hala egit e n ez bad u t , has e rr e zaitut
et a zorigaitz han di eki n m e h a t x u egit e n didaz u? Txikia al da zu ez m ait at z e a r e n zorigaitz a? Ai ene!

130. Esad a z u zure errukiz, nire Jaun et a Jaungoiko, zer zare n zu niretz a t . Esaiozu nire arim a ri: Neu
nauz u salb a t z ail e (Sal. 34, 3). Esad az u entz ut e k o eran. Horra nire bihotz ar e n belarri ak zure
aurr e a n ; ireki itzazu et a esaioz u nire arim ari: «Ni nauz u osa s u n ». Mintzo horre n atz etik last erk a
hasiko naiz et a atz e m a n g o zaitut. Ez niri ezkut a zure aurp e gi hori! Hori ikus- nahi ez hil nadin ez
hiltzeko!
Arimako etx e hau est u a dut bert a r a zu etor zaitez e n ; zab al ez az u. Erortz e a r dago; altx a
ezaz u. Badut e he m e n zure begi ek zert a n minb er a t u rik, bad a kit et a aitortz e n dut; bain a nork
garbit uko du? Edot a zuri izan ezik, nori dei egin beh a r diot? Aska naz az u, Jauna, ohark a b e k o
erru e t a t ik et a best e r e nik ez egotzi zure mira b e a ri (Sal. 16, 13). Sinest e n dut; horre g a tik ari naiz
(Sal. 115, 1). Bad akiz u, Jauna: ez al dizkizut aitort u nire gaizt ak e ri ak et a zuk bark at u nire
bihotz ar e n m akurk eri a? Ez naiz zurekin auzit a n hasiko, Egia zare n horrekin; et a nik ez dut neur e
buru a zuritu nahi, gaizt ak e ri a berez gez urt a ez dadi n. Ez noa zurekin auzit ar a , zere n erru ak
kontu a n badit uz u, Jauna, nork iraun bizirik? (Sal. 129, 3)
VI. Kapitulu a
Hala ere, haut s et a erra u t s best e rik ez naize n arre n, ene Jaun horri mintz a t z e r a aus a r t z e n
naiz (Has. 18, 27), zure errukiari mintzo bain a t z ai o, ez gizaki isekari ari. Zu ere, agia n, irriz ari
zatz aizkit, bain a berriro niga n a itzuli et a nitaz erruki izango zara.
Eta zer da, bad a, adier a zi nahi dizud a n a , Jauna, hau baizik, alegi a, ez dakid al a nondik etorri
naiz e n hon a, bizitza hilkor edot a herio bizigarri hon e t a r a ? Ez dakit. Zure erruki ar e n plaz er e k hart u
om e n nindut e n , har a gizko nire gur a s o e k es a n d a dakit, aita g a n d i k am a r e n g a n noizbait sort ar a zi
om e n ninduz u n; hai ek esa n a da, ni neu ez bain aiz oroitz e n. Bularrar e n ats e gi n e k ber e n g a n a t u
nindut e n ; ez am a k, ez inud e e k ez zute n ber e n bularrik bet e t z e n ; hai en bidez zuk em a t e n zenid a n
haur janari a, zeuk erab a ki bez al a, et a gauz e n funts e a n zeuk ezarrit ako ab er a s t a s u n e n ara b e r a .
Zuk em a t e n zenid a n, hal ab e r, zuk em a n d a k o a baino gehi a g o nik ez nahi izat e a , et a hazi
nindut e n e i em a t e n zenie n zuk em a n a berai ek niri em a n nahi a: bihotz onez em a n nahi izat e n
zidat e n zuga n dik oparo zute n a . On zitzai en niri hai en g a n d i k on zitzaid a n a , hai en g a n di k ez bain a
haie n bidez zen a; zuga n dik baitira, Jauna, ond a s u n a k oro et a nire Jaungoiko a g a n d i k nire osas u n
guzti a.
Honet a z gero ohart u nintz e n, barn e tik et a kanp otik em a t e n dizkidaz u n e t a n oihuk a entz ut e n
bainizu n. Artea n edo skitz e n et a ats e gi n e t a n plaz er hartz e n et a nire gorpu t z e k o mine t a n , berriz,
neg a r egit e n best e rik ez neki en.
Gero hasi nintz e n irri egit e n ere, lehe nik am e t s e t a n , gero esn a . Inork es a n d a dakit hori et a
sinet si egin nue n, best e haurr ak ere horrel a ikust e n baititug u; neur e rik ez dut oroitze n. Emeki-
em e ki ohart u nintz e n non nen g o e n ; nire nahi a agert u nahi izat e n nien bet e ah al zute n ei; bain a
ezin adier a zi, gogo a k barn e a n bainitu e n et a hai ek nitaz land a; haie n zentz u m e n e k ezin su m a
zez ak e t e n nire barn e k o rik. Gorputz ari era gi n e z et a oihuka nolab ait adier azi nahi izat e n nizkien
nire gogo a k, bain a gutxit a n lortze n nue n; ez baitzut e n gogo a k et a keinu ak elkarr e n antzik. Kasu
egit e n ez zidat e n e a n , batz u e t a n ez ulert u a g a t ik et a best e e t a n nire kalter a k o zelako, has e rr e bizia
erak u s t e n nien zerbitz ari ei me n d e k o ez nituel ako et a etx ek o ei kasurik egit e n ez zidat el a k o, et a
neg a r r e z hast e n nintz e n m e n d e k u gisan. Geroztik ikusi ditud a n haurr ak halakox e a k direl a ohart u
naiz, et a ni ere halako a nintz el a hob eki irakat si didat e ez- ikasi hau e k hazi nindu t e n ikasi haiek
baino.
Baina nire haurtz a r o a asp al di hil zen, et a hon a he m e n ni, oraindik ere bizirik. Zu, orde a,
betid a nik bizi zara, ez bait a zuga n deus hiltzen, me n d e e n hasi er a baino lehe n, lehe n a bera baino
ere lehe n a g o baitz ar a; sort ar a zi dituz u n guzti en Jaun et a Jaungoiko zara, zuga n bait a u d e gauz a

131. eze g o n k o r guztie n iturbur u a k, zuga n baitirau t e aldakor diren guzti en jatorri alda e zi n e k, zuga n bizi
baitira aldi bat e k o et a arraz oi g a b e k o orore n arraz oi betiko ak; erre g u k a nat orkizu: doh ak a b e
hon e n t z a t errukits u zare n horrek es a d a z u , ene Jaungoiko, esa d a z u ea nire haurtz a r o a neur e
iraga n e k o best e adin bat e n ondor e n g o a izan ote zen ala, agia n, am a r e n sab el e a n bizi izan nue n a ?
Hart az ere zerb ait es a n zidat e n , et a nero n e k ere em ak u m e haur d u n a k ikusi ditut.
Adin hau baino lehe n zer nintz e n, en e Jaungoiko gozo a? Ba al nintz e n nonb ait edo norb ait?
Hau es a n diez a d a k e e n i k ez baitut, ez aitarik, ez am a rik, ez inoren esk ar m e n t u rik, ez en e oroitz erik.
Irri era git e n al dizut gald e hau e ki n, ala dakid a n t x o hon e t a z nik zu gore st e a et a aitortz e a nahi
duzu?
Aitortz e n zaitut, zeru- lurren Jauna, et a gore s t e n zaitut oroit ez naiz e n nire sorrer a g a t i k et a
haurtz ar o a g a t i k; gizaki ari em a n baitiozu inoren e tik norb er a r e n a su m a t z e a et a em az t e ñ o e n es a n ei
ere hon e t a n kasu egit e a . Artea n bani ntz e n et a bizi ere bizi nintz e n et a nire barn e senti p e n a k
adier a z t e k o keinu a k bilatz e n nitu e n haurtz a r o a r e n azke n alde a n t s u .
Nondik etor dait ek e hal ako izaki bizidun a, zuga n dik izan ezik? Ba al da inor ber e buru ar e n
egile? Best el a, zein jatorritik datorkigu izan et a bizi, zuga n dik izan ezik? «Izan » et a «bizi» ez baitira
zuga n bat et a best e , m aila gore n e a n «izat e a » et a «bizitz e a » bat ber a baitira zure bait a n. Goren a
zara, aldak u n t z a rik gab e a ; ez zaizu igarotz e n egu n g o egu nik et a, haler e, egu n a zuga n igarotz e n
da, zuga n baitira guztiak: ez bailuket e iraga n bi d e rik zuk ez baz e n e u z k a . Zure urte a k am ai g a b e a k
direl ako (Sal. 101, 28), zure urt e a k egu n g o egu n a dira beti. Zure gaurko egu n horret a n zenb a t
egu n gur e a k et a gura s o e n a k igaro dira, et a hortik hart u dut e neurri a et a nolab ai t izan dira; et a
hainb a t igaroko dira oraindik ere et a hart uk o dut e neurri a et a nolab ai t izat e a . Zu, berriz, beti bat
ber a zara; biharko a k et a hurre n g o a k bez al a atzoko ak et a atz er a g o k o a k egu n egingo dituzu, egu n
egin baitituz u jada.
Eta zer axola zait niri norb ait e k hau ulertz e n ez bad u? Poztu bedi bera ere zera es a n a z : zer
da hau? Poztu bedi, hala ere, et a nahi a g o bez a azt ert u gab e zu aurkitz e a , azt ert uz ez aurkitz e a
baino.
IV. LIBURUA
IV. Kapitulu a
Sort erria n irakas t e n hasi nintz e n e k o urt e haiet a n adiskid e bat egin nue n ikasla g u n e t a n
izugarri m ait e; adinkid e a nue n et a art e a n biok gazt e sasoi lorat u berrit a n. Elkarrekin hazi gine n,
biok eskola- lagun et a josta- lagun. Haler e, ordu a n ez nue n geror a izan gine n bez ai n adiskid e, ez
et a gero ere ben e t a k o lagun; ez bait a egi azko adiskid e g o rik zuk zuri elkart u e n g a n itsast e n duzun a
best e rik, Berak em a n d a k o Espiritu Sant u a r e n bitart ez isuri baitigu Jaungoiko ak ber e mait a s u n a
geur e bihotz et a r a (Erm. 5 5).
Adiskide g o hura sa m u rr e gi a zen, ikasgrin a ber ak piztu a. Nik okerrar a zi nue n ber e egiazko
sines t e tik –ez baitzu e n ber e adol e sz e n t zi a n sakon errot u a– gez urr e zk o sine sk e ri a galga rri et a r a .
Horre g a tik egit e n zidan neg a r gure am ak. Gazt e hark nire gez urr ei jarraitz e n zien et a nire arim a
hura gab e ezin inola ere ego n.
Baina zuga n dik ihesi gindo a z e n o n ondotik zu zeun d e n , Jaungoiko me n d e k a t z ail e et a aldi
ber e a n urrikaltsu hori; zuga n a harrigarriro ekartz e n gaituz u n horrek zuga n a era m a n zenid a n

132. mun d u hon e t a tik lagun a , har e n adiskid a n t z a z urt e b e t e ere goz at u gab e, art e a n nire bizitzako
ats e gi nik ats e gi n e n a nue n lagun a .
Nork azald uko Jaunar e n egintz a han di ak, (Sal. 105, 2) norb e r a g a n sum a t u a k bakarrik izanik
ere? Zer egin zenu e n ordu a n, Jauna? Bai azt er g ai tz ak Jaunar e n erab a ki ak et a sum a e zi n a k har e n
bide a k! (Erm. 11, 33) Sukarr e z kord e g a b e egon zen luzaro, herio- izerdi hotz et a n . Etsi zute n e a n ,
ber a ohart u gab e bat aio a em a n ziote n; ez zitzaid a n axol a, ust e bainu e n niga n dik hart ut a k o a
itsat si a g o izango zuel a har e n arim ak, ohark a b e a n gorp ut z e a n egin ziote n a baino.
Oso best e r a gert a t u zen, orde a; berpizt u baitz e n et a oner a t u , et a ber ar e ki n hitz egin ah al
izan nue n une a n –bera hasi ordukox e, ez bainion alde egit e n et a elkarr e n g a n a erorie gi
baike u n d e n – ad arr a jotzen hasi nintz aion kord e g a b e hart u zuen bat ai o a z, bera ere hasiko
zelako a n ; bai baitz eki e n bat ai a t u a izan zela. Hura, orde a , ets ai am orr a t u bihurt u zitzaid a n et a bat-
bat ek o ask at a s u n harrigarriz nag u siro agind u zidan horrel ak orik ez esa t e k o, ber e adiskid e izan
nahi ban u e n . Nik, berriz, harri et a zur, nire ahal e gi n guztiak best e bat e r a k o utzi nitu e n, bera
susp e r t z e a r e ki n gai hart az noizb ait astiro jardu n ah al izango gen u el a k o a n . Hura, orde a, egu n
gutxire n buru a n , ni han ez nintz el a, sukarr a k berriro hart urik hil egin zen, zoro hon e n g a n d i k
era uzirik, zure g a n ene zain egot e k o, nire poz er ak o.
Min horrek bihotz a goibel d u zidan. Noran a hi begira, herioa best e rik ez nue n ikust e n. Aberria
oinaz e zitzaid a n et a sort e t x e a zorigaitz izugarri. Harekin jardu n nue n a hura gab e tortur arik
krud el e n a bihurt u zitzaid a n . Ene begi ak orot a n hare n bila, et a hura inon ere ez. Gauz a guztiek
nazk a era git e n zidat e n , ez baitz e go e n haiet a n . Ezin es a n zidat e n «et orriko duk», bizi zen e a n et a
kanp otik zebilen e a n bez al a. Biziki kezkat u rik nen g o e n et a ene arim a ri gald e egit e n nion: Zerg a tik
zaud e hain goibel? Zerga tik hain urduri? (Sal. 41, 12) Eta ez zekien zer eran t z u n. Eta nik esa t e n
ban u e n : «fida zaitez Jaungoiko a n », arim ak ez zidan kasurik egit e n, et a arraz oiz, galdut a k o
adiskid e kutun hura egizko a g o a baitz e n et a hob e a g o a , inolaz ere, itxaro n nez ak e e n am e s t u t a k o
jainko bat baino. Negarr a soilik zitzaid a n ats e gi n, lagu n a k utzit ako hut s u n e a nolab ait bet e t z e n
baitzu e n , arim a r e n poz er a k o.
X. Kapitulu a
Jaungoiko indart s u a , era b e rri gaitz az u, erak ut si guri aurp e gi argia, salb a gait ez e n (Sal. 79, 4)
Giza gogo a nora n a hi doal a, zuga n izan ezik best e edon o n min a aurkituko du, nahiz et a zuga n dik
edot a ber a g a n d i k kanpok o ed ert a s u n e i itsat si, deu s bailirat ek e horiek zuga n ez bal eu d e . Jaiotze n
dira et a hiltzen; jaiotz e a n izat e n hast e n dira, heldut a s u n e r a irist eko hazt e n dira et a heldurik
zah art u et a hil egit e n dira; den a k zah ar tz e n ez badira ere den a k hiltzen dira. Beraz, sortz e tik
izat er a doaz el a, izat eko zenb a t et a azkarr a g o haziz, ordu a n et a azkarr a g o joango dira ez izat er a;
halakox e a da eur e n izaer a. Horre n b e s t e em a n diez u, aldi bere a n oro bat ez diren gauz e n zati
baitira; joan ez et a joand a k o a k ordezk a t z e r a etorriz dagit e izadia, har e n zati baitira.
Gure mintzo a ere horrel a da, zeinu aho st u n e n bidez; mintzo ala hitza galduz ez bado a
hurre n g o a ri leku egin ez , ez litzat ek e hizket a osoa izango.
Horien bidez goret s zaitzal a nire arim ak, den guzti ar e n Jaungoiko Egilea, bain a ez dakiel a
gorp ut z a r e n zentz u e n bidez itsat si m ait a s u n a r e n likista s u n e a n . Zihoaz e n tokira doaz, ez izat er a,
et a nahikari likitsez urratz e n dut e arim a, ber ak ere izat e a nahi baitu et a m ait e ditue n e t a n ats e d e n
hart u. Horiet a n, orde a, ez du lekurik aurkitz e n, ez baitirau t e ; ihesi doaz. Nor doaki e atz etik hara gi
irritsez? Nork atz e m a n bert a n dau d el a ere?

133. Hara gi ar e n sen a ast u n a da, har a gizko a delako; hori du izaer a. Egina den hart ar a k o balio du;
ez du balio, orde a, dagoki e n hasi er a tik dagoki e n buka e r a r a gert a kizu n a k bide a n geldiar az t e k o.
Sort ar azi zitue n zure Hitze a n entz ut e n dut e: «he m e n d i k et a hon ai no ».
XII. Kapitulu a
Gorputz ak mait e badit uz u, goret s ez az u haiet a n Jaungoiko a, et a bihurt u ezaz u mait a s u n hori
Egilea g a n a , ats e gi n dituz u n e t a n hura ats ek a b e t u ez dez az u n.
Arimak m ait e badit uz u, Jaungoiko a g a n mait e itzaz u, hau e k ere aldakor baitira et a har e n g a n
dut e egon a r ri a; best el a joan et a galdu litezke. Haren g a n m ait a bitez; har itzazu ah al dituz u n
guzti ak et a es ai ez u: «ha u m ait a dez a g u n , hau mait a!, berak egin ak dira hau e k et a ez dago urrun ».
Egin et a ez zue n alde egin; bain a ber a g a n d i k et a ber a g a n dira. Hona non dago e n , egia dast a t z e n
den leku a n. Bihotz barre n e a n da, bain a bihotz ak alde egin dio. Itzul zait ezt e , bek at a riok, zeuon
bihotz e t a r a (Is. 46, 8) et a egin zintu e n a ri atxikirik bizi. Zaud e t e har eki n et a ego nkor iraun g o
duzu e; izan ats e d e n har e n g a n et a lasai ego n g o zaret e. Nora zoazt e m ald az m ald a? Nora? Maite
duzu e n ona hare n g a n d i k da. Haren a den e z , on et a leun da, bain a sa mi n d u egingo da, hura utzit a,
bide g a b e mait e bad uz u e harg a n dik den a. Zert a n zabiltzat e oraindik ere bide gaitz et a
nek et s u e t a n ? Atsed e n a ez dago zuek bila zabiltzat e n leku a n. Saia zait ezt e bilatz ek o a r e n bila,
bain a bila zabiltz at e n a ez dago zuen bila- tokian. Bizi doh a t s u a bila ari zaret e herio lurre a n; ez
dago han. Nola, orde a , doh a t s u bizi, bizitzarik ere ez bad a ?
Jaitsi zitzaigu n hon a gure egi azko Bizia et a gure heriotz a era m a n zuen et a ber e bizi
ugari ar e n ugariz hil zuen. Ostot s oihu egin zuen, har e n g a n a bihur gait ez e n , gug a n a etorri
aitzineko leku sekr et u hart ar a, gizadi ar e ki n ezkon d u zen lehe n biziko sab el garbi hart a r a ,
[Birjinar e n g a n d i k o] hara gi hilkorra betiko hil ez zedin.
Eta han dik, sen arr a ezkon g el a tik bez al a irten zen, atlet a gisa, bere last erk e t a egit er a pozik
(Sal. 18, 6). Bera n d u gab e, last erk a etorri zen, hitzez, egit ez, bizitzaz, heriotz az, jaitsier a z, igoer az ,
ber a g a n a itzul gait ez e n oihuka. Begiet a tik alde egin zigun, bihotz er a itzulirik aurki dez a g u n . Alde
egin baz u e n ere, he m e n dago. Gurekin luzaro ego n nahi ez bain a ezin gint u e n utzi. Inoiz utzi ez
zue n tokira itzuli zen, mun d u hon e t a n baitz e g o e n et a mun d u a hare n bidez egin a zen (Jn. 1, 10),
et a beka t a ri a k salb at z e r a etorri zen mun d u r a (1. Tim. 1, 15) Nire arim ak hari aitortz e n dio, et a
ber ak osa s u n em a n dio har e n aurk a beka t u egin zuel ako (Sal. 40, 5).
Gizakien se m e- alab a k, noiz art e bihotz nagi? Bizia zue n g a n a jaitsi ondor e n ere ez duzu e igo
et a bizi nahi? Nora igo zaret e, bain a, goian egonik aho a k zeru a ukitzer ai n o? Jaitsi zait ezt e,
Jaungoiko a g a n a igotz eko, har e n aurka igo nahi ez erori baitzine t e n . Esaizkiez u hau e k neg a r- ibar
hon e t a n neg a r egin dez at e n , et a era m ai t z a z u horrel a zurekin Jaungoiko a g a n a : mait a s u n beroz
sut urik mintz o baz ar a, Jaungoiko ar e n Espirituz esa t e n dizkiez u.
VII. LIBURUA
I. Kapitulua

134. Hila zen dago e n e k o nire adol e sz e n t zi a gaizto et a zakarr a: gizontz e n ari nintz e n, adin ez
zah arr a g o et a harrok e ri az dorp e a g o . Ezin irudika nez ak e e n begi hau e k ikust e n zut e n a z kanpo
inolako subst a n t zi a mot arik.
Ez zintud a n antz e m a t e n , en e Jaungoiko, giza gorpu t z e z jantzit a; jakituriari buruz zerb ait
entz ut e n hasi nintz e n e tik ihes egit e n nion aburu honi, et a Eliza Ama Katolikoar e n fed e a n hori
aurkitz e a k poz a em a t e n zidan; bain a zer best e rik izan zintezk e e n ezin nue n burur a t u. Eta gizon
izan arre n, et a zer nolako gizon a !, zu Jaungoiko gore n a , bakarr a et a egi azko a as m a t z e n
ah al e gi nt z e n nintz e n barru- barrutik; et a bihotz- bihotz ez sines t e n zintud a n ust el ezi n a , haut si ezin a,
alda e zi n a ; nik nola et a nondik ez nekiel a, argi ikust e n bainu e n , haler e, et a zalantz arik gab e , ust el
dait ek e e n a esk a s a g o a dela ust el ezin a baino, et a hau sk orr a baino zinez hob e a dela haut si ezin a,
et a aldak e t a rik jasat e n ez due n a aldakorr a baino hob e a g o a del a, inondik ere.
Nire bihotz ak marru bizi egit e n zuen en e irudip e n guztie n aurka, et a uka bilka uxat u nahi
nitu e n adi m e n e t i k inguru a n zebilzkida n zabork eri a haiek guzti ak. Baina uxat u bez ai n last er berriro
saldo a n zetozkid a n oldark a begi ak lainotz er a ; giza gorp ut z antz er a iruditu ez ban e z a ust el ezin,
haut si ezi n, alda e zi n hura –nahi a g o bainu e n ust el g a rri, hau skor et a aldakor baino– esp a zio e t a n
zeh ar sak a b a n a t z e n den gorp ut z antz ek o zerb ait irudikatz e r a beh a rt z e n nindu e n irudi m e n a k ,
mun d u barn e r a isuria edo mun d u z land a infinitu a n hed a t u a ; esp a zio horiek kend u z gero deu s ez
zirela ust e bainu e n , huts a baino are a g o , ez et a huts u n e a ber a ere (izan ere, lekutik gorp ut z a
kend u z gero lekua lurrez, urez, haiz ez erab a t hut sik ger at z e n bait a), bain a azke n finea n hut s u n e a ,
ezd e u s zab al d u a bailitzan.
Beraz, bihotz a ast u n d u t a , nero n e t a z ere argit a s u n han dirik gab e , esp a zi or e n bat e a n
hed a t u rik edo isuririk edo pilat urik edo puzt urik ez zego e n a edot a era horiet ak o form a r e n bat
hart u ezin zuen a deus ez zela ust e nue n. Ene begi ek hartz e n ditue n antz e t a t ik en e espiritu ak
irudipe n a k hartz e n zitue n; et a irudi haiek as m a t z e k o gait a s u n a ez nue n ikust e n halako a zenik; et a
zerb ait han di a ez balitz, ezin izango zituzke e n haiek as m a t u .
Hala zu ere, nire biziare n bizi, bazt e r g a b e k o esp azio e t a n hed a t u a , han di irudikatz e n
zintud a n , mun d u itzel hau barre n e z barr e n hartz e n zenu el a, et a mun d u z kanpok o a lau haiz e e t a r a ,
mug a gab e hartz e n zenu el a; lurrak, zeru ak, diren a k oro zu zinduk a t el a et a zuga n bukat z e n zirela;
zu, aldiz, inon ere bukatz e n ez. Haize ar e n gorpu tz a k eguzki- argia era g oz t e n ez due n mod u a n ,
han dik iragait e n bait a barn e r a t u z , zulat u edo haut si gab e guztia bet ez , halax e ust e zintud a n zeru
et a haize et a itsaso ez ezik lurra ere et a ber e gorp ut z han di zein txiki eras a t e n zenu el a bert a n
egot ek o, egin zenit u e n a k oro zure arn a s isilez, barn e et a land a gidatz e n . Era horret a n su m a t z e n
nue n best e rik ezin pent s a nez ak e e l a k o; faltsu a zen, hal er e. Era horret a n balitz, lur zatirik
han di e n a k zure zatirik han di e n a edukiko luke et a txikien a k txikien a; zut az horrel a bet erik bal eu d e ,
txoriak baino elefa n t e a k gehi a g o edukiko zintuzk e, hau han di a g o a bait a hura baino et a tart e
gehi a g o bet e t z e n du. Honel a zatika, mun d u- zati han di e t a n zure zati han di ak leud e k e et a txikiet a n
txikiak. Ez da, bain a, horrel a. Artea n oraindik ez zenu e n argit u nire ilunp e a (Sal. 17, 29).
III. Kapitulua
Nik, haler e, gure jaun et a egiazko Jaungoiko a, kuts a e zi n, iraunkor, inondik ere alda e zi n
zintud al arik, –zuk egin baitituz u gure gorpu t z a k, ez arim ak bak arrik, izaki guzti ak et a oro– gaitz a
non dik etor ziteke e n ez nue n argi et a garbi ulertz e n . Nondik nahi zetorr el a, gaitz ar e n iturburu a
aurkitu beh a rr a ikust e n nue n; Jaungoiko alda e zi n a ez bain ez a k e e n aldakor sinet si, nera u bihur ez
nen di n aurkitu nahi a n nen bile n hura, [gaitz ar e n iturbur u a] .

135. Horrela, bilatu beh a rr a ikust e n nue n, et a ma nike o a k gez urr e t a n ari zirela jakinik, ihes egit e n
nien gogotik; ikust e n bainitu e n gaitz a nondik zetork e e n jakin nahi ez, mal ezi az bet e rik zeud el a;
ust e baitzut e n zure subst a n t zi ak gaitz a jasat e a erraz a g o a zela eur e n a k oker jokatz e a baino.
Entzut e n nue n a ulertz e n saiatz e n nintz e n, alegi a, guk gaitz a egit e a gure haut a m e n libretik
zetorr el a, et a jasat e a zure burubi d e zuzen e tik, bain a ezin nue n argi ikusi. Eta horrel a, neur e buru a
leize barn e tik urrun d u nahi ez, berriro amiltz e n nintz e n; behin et a berriro urruntz e ah al e gi n e t a n
saiat u ala, are et a sako n a g o jaust e n nintz e n amild e gi a n.
Zure argit ar a n t z erak ar tz e n nindu e n bizi izat e a bez ai n argi nahi m e n a ban u el a ikust e a k.
Beraz, zerb ait nahi edo nahi ez nue n e a n oso ziur nen go e n nera u nintz el a horre n jabe et a ez best e
inor, hura nahi ala nahi ez nue n a et a nire hob e n a r e n iturria hart a n zego el a ohartz e n nintz e n.
Gogoz kontra egit e n nue n a , aldiz, egin baino gehi a g o jasa n egit e n nuel a ikust e n nue n, et a hori
neur e erru a ez bain a zigorra zela iruditz e n zitzaid a n , et a ber e h al a aitortz e n nue n zuk, zuzen zare n
horrek, ez ninduz ul a oker zigorkatz e n .
Baina berriro nioen: nork egin nau? Ez ote nire Jaungoiko ak, on baino ont a s u n bera den a k?
Nondik da, beraz, nik gaitz a nahi et a ona ez nahi izat e a ? Agian, zigor mer ezi a neur e g a n a t z e k o ?
Nork ez arri zidan txert a t u rik erro mikatz hau, Jaungoiko ezti- eztiak egin a bain aiz erab a t ? Dea br u a k
egin ban a u , nondik da dea b r u a ? Aingeru a bere nahik ari gaiztoz aing er u on izat etik dea b r u bihurt u
baz e n , non dik zue n hark ere de a b r u bihur zedin nahikari gaizto hori, egilerik hob e r e n a k egind a k o
aing er u a izanik oso- osorik?
Burut a p e n hau e k behi n et a berriro depri mitz e n et a itotze n nindut e n ; bain a ez nintz e n
amiltz e n zutaz inor oroitze n ez den error e a r e n infern u hond or ai n o, non inork ere ez zaitu e n
aitortz e n , gizon a k gaizki egin baino erraz a g o a del a ust e baitut e zuk gaizkia jasat e a .
V. Kapitulu a
Gaitzar e n iturri bila nen bile n et a gaizki ari nintz e n et a nire bilaket a horret a n ez nue n ikust e n
gaizkia. Sorkariak oro nire arim a r e n aitzin er a nekart z a n ; haut e m a n dait ezk e e n a k , hots, lurra,
itsaso a , haiz e a, izarrak, zuhaitz ak et a ani m ali a hilkorrak; et a ikust e n ez ditugu n a k, hots, zeru-
sab ai a, ainge r u a k oro, espirituzko izakiak oro; hau e k, orde a , gorp ut z e z k o a k bailirian tokika
ezarririk, neur e irudipe n e a n . Hauekin guztiekin ore- opil mod uko han di bat egin nue n zure sorkari
hori, bert a n gorp ut z mot a ezb er di n a k ber eiziz, egiazko gorpu t z a k bat e tik et a neron e k espiritutz a t
irudikatz e n nitue n a k best e tik.
Eta han di egin nue n, ez, hal er e, zen bez ai n han di, nolako a zen ez bain ez a k e e n jakin, ats e gi n
zitzaid a n tam ai n a k o a baizik, orot a tik mu g a t u a noski. Zu, orde a , hura era b a t ingur a t uz et a
barn e r a t u z , bain a edon o r a n t z mu g a rik gab e; itsas o a nondik nahi et a nora n a hi ber a bakarrik
mug a g a b e bailitzan et a barn e a n belaki han di bat, orot a tik itsas o neurrig a b e a k hart u a bez al a,
mug a t u a orde a.
Horrela irudikatz e n nue n nik zure kreazio mu g a t u a , zut az mu g a g a b e zare n horret a z bet e a ,
et a es at e n nue n: Horra Jaungoiko a et a Jaungoiko ak egind a k o a k . Jaungoiko a ona et a horiek baino
askoz et a askoz hob e a ; hal er e, on horrek den a k onak egin ditu. Ikus nola ingur a t z e n et a bet e t z e n
ditu e n. Non da, ber az, gaitz a? Nondik itzuri da mun d u r a ? Non du erro et a non hazi? Izan, ere, ez al
da? Ez den a z zer beldur et a zert a n kezka gait ezk e ? Beldur alferra bad a , beldur hau gaitz da, noski,
bihotz a alferrik zirikatz e n et a oinaz e t z e n baitu. Are gaitz a g o a , zert a n beldur izat erik ez et a beldur
gar el ako. Beraz, edo beldur dugu n a gaitz da edo beldurr a ber a da gaitz.
Beraz, nondik dat or gaitz a, Jaungoiko onak oro egin baitu on? Onik han di e n et a gore n a k egin
ditu hau e k ez hain onak, bain a sortz aile a et a sorkari ak, den a k dira onak; nondik dator gaitz a?

136. Agian, lehe n gai bez al a era bilit ako mat e ri ak bazu e n gaiztorik, et a hura biribildu et a
antol at z e r a k o a n zerb ait utzi al zuen hart a n on bihurt u ezina? Baina zer del a et a horrel akorik?
Ahalguztidu n a zen, guztia bihurt u et a aldat u ahal izat eko gaiztorik ezer utzi gab e ; ala ez zen
ah al g uz tid u n a ? Azkenik, ah al oro due n horrek hart a tik zerb ait egin nahi ukanik, zerga tik ez zue n
m at e ri a erab a t deu s e z t a t u ? Edo hare n gogoz kontra izan al ziteke e n ? Eta betid a niko a baz e n,
zerg a tik hain luzaro antzin a g o k o aldie n aldiet a n horrel a izat e n utzi et a hain gero a g o hart a z zerb ait
egin nahi? Edot a bat- bat e a n zerb ait egin nahirik, hura ez izat e a egin zezak e e n , et a ber a bakarrik
ger at u, on egiazko, oso, gore n et a mug a g a b e . Bera ona izanik, onik ez egit e a egoki ez baz e n , gai
gaizto hura kend u rik et a ezez t a t u rik, ez al zezak e e n on hark gai ona egin, hart a tik oro
sort ar a z t e k o? Ez litzat ek e ahal gu z ti d u n, onik egit ek o gauz a ez balitz, inork egind a k o gai az baliat u
beh a rrik gab e .
Horrela ari nintz e n erruk arri neur e buru ar e ki n, herio ikarar e n kezkaz et a egia atz e m a n
ezar e n min- minez bet e rik; haler e, tinki neuk a n bihotz e a n zure Kristore n, gure Jaun Salba tz ail e a r e n
Elizako sines t e a , askot a n ilun, bai, et a doktrin ar e n ara u e kiko zalant z a n; alab ai n a , utzi ordez,
gogo a gero et a hart az jabet u a g o a neuk a n .
X. Kapitulu a
Eta han dik neur e g a n a itzultz eko ohart a r a zit a, neur e bait a n sart u nintz e n zure lagu nt z a r e ki n;
et a hala egin ahal izan nue n lagu n gert a t u zintz aizkid al ak o. Sartu nintz e n et a en e arim a k o begi az,
nolan a hi ko a izand a ere, en e arim a k o begi bero n e n gain e a n , neur e adi m e n a r e n gain e a n argi
alda e zi n a ikusi nue n; ez arrun t a et a edo n or e n begi- bist ako a , ez et a han dix e a g o izan arre n
bero n e n kidet s u k o a , askoz ere argi a go a et a distirat s u a g o a izanik, ber e han dit a s u n e a n oro bet e z.
Ez zen hon e n mod uk o a argi hura; hau e t a t ik guzti et a tik era b a t best el ak o a zen.
Ez zego e n en e adi m e n a r e n gain e tik, olioa ur gain e a n edo zeru a lurrez goitik bez al a; ni baino
gora go zego e n hark egin nindu el ak o, et a ni beh e r a g o , ber ak egin a naizel ak o. Egia eza g u t z e n
due n a k argi hau ez a g u t z e n du et a ber a u eza g u t z e n due n a k betikot a s u n a ez a g u t z e n du.
Maitas u n a k eza g u t z e n du.
Oi betiko egia, egi azko mait a s u n a et a betikot a s u n kutun a ! Zu zaitut Jaungoiko, zuri ari
natz aiz u has p e r e n k a gau et a egu n. Lehe nik eza g u t u zintud a n e k o , zuk hart u ninduz u n ikust ek o a
baz el a ikus nez a n , nik neuk ikust eko mod u a n ego n ez arre n. Dirdai egin zenid a n begi ahul et a r a ,
niga n bortizki errain ut uz , et a dar- dar jarri nintz e n mait ez et a ikaraz: zuga n dik urrun nen g o el a ikusi
nue n, best el ak o t a s u n a r e n esku al d e a n , zure mintzo a han dik goitik entz u n g o ban u bez al a:
«Han di e n janari naiz; hazi zait ez et a jango nauz u. Ez nauz u, orde a , ni aldat uk o zure barn e a n ,
zeure gorpu tz a r e n janari bainintz e n; zu aldat uk o zara niga n. »
Hart a n ez a g u t u nue n erru ak zigort uz zentz a r a zi zenu el a gizakia et a sitsak jantzia bez al a
haut s bihurt u nire arim a (Sal. 38, 12). Eta es a n nue n: «Egia ez al da ez er? Ez bait a g o hed a t u rik
toki mug a t u e t a n , ez mu g a g a b e e t a n . ». Eta urrun dik era nt z u t e n zenid a n: «Bai! Naizen a naiz», et a
nork ber e bihotz e a n entz ut e n due n mod ur a entz u n nue n inolako zalantz arik gab e; aise a g o dud a
nez ak e bizi naiz el a, egi arik ez dela baino, «har e n egintz e t a n ageri den egi a » (Erm.1, 20), alegi a.
XI. Kapitulu a
So egin nien zutaz azpiko ei et a era b a t zirenik ez nue n ikusi, ez et a erab a t ez zirenik ere;
izan, noski, zuga n dik baitira; ez dira, orde a, ez baitira zu zare n a . Aldaket a rik gab e dirau e n a bait a

137. egi az, izan. Nire zorion a, berriz, Jaungoiko ar e n ondo a n egot e a da (Sal. 72, 28). Haren g a n ez
ban a g o , niga n ere ez bain a g o k e . Hark, orde a, ber a aldat u gab e , den- den a era b e rritz e n du (Jakd. 7,
27); et a Jauna zaitut, ene Jaun, zure g a n baizik ez baitut zorionik (Sal. 15, 2).
XII. Kapitulu a
Ustelkorr ak on direla ere garbi ikusi nue n; guztiz onak balira ezin ust el d uk o bailirat ek e , ez
et a onak ez balira ere. Guztiz onak balira ust el ezin ak izango lirat ek e , et a bat er e on ez balira ez
luket e ust eltz ek orik. Ustel a kalt e da, izan ere, et a ona murrizt u ez balez a ez luke ust eltz e a k
kalterik. Beraz, edo ust eltz e a k ez du kalterik, et a hau ezinezko a da, edot a ust eltz e n den orok
zerb ait on galtz e n du, et a hau egi a osoa da. On guztia gal balez a t e ez lirat ek e deu s ere izango.
Izan baldin bad ait e z k e et a ust eld u ezin, hob e a k dira, ust el ezin iraun go dut el ak o. Baina nolat a n
es a n g o dugu bad a , on guzti a galduz hob e a k egin direla? Zer zoroa g o rik? Beraz, on guztiaz
gab e t z e n badir a, huts a dira. Beraz, diren bitart e a n on dira. Beraz, diren a k oro dira on; et a jatorria
non due n bila nen bile n gaitz hura ez da subs t a n t zi a, hala balitz on bailitzat e k e ; edo subst a n t zi a
ust el ezin a da, on zinez han di a, edo subst a n t zi a ust elkorr a, zeina ona ez balitz ezin ust el d uko
bailitzat e k e .
Horrela ikusi nue n et a argi agert u zitzaid a n zu zinela on orore n egile et a zuk egin ezik
inolako subst a n t zi arik ez del a. Eta guzti ak ez baitituz u egin berdin, harg a tik dira den a k, bakoitz a
on del ako, et a oro bat hart urik, guztiz on; egin zuen guztia oso ona zela ikusi baitzu e n Jaungoiko a k
(Has. 1, 31).
XIII. Kapitulu a
Zuretz a t ez dago inolako gaitzik, ez et a zuk sortut a k o izadiar e n t z a t , oro har; hart az land a ez
bait a ezer zuk ezarrit ako lege a haut si dez ak e e n i k. Haren zatiet a n , orde a, badir a ust ez zenb ai t
gaizto, best e e i ez dagoz ki el ako; et a ber a u e k best e zenb ai ti ongi dagozki e et a eure n g a n onak dira.
Euren art e a n egoki ez datoz e n a k bad a g o z ki e azpiko gauz ei, lurra deritzog u n a ri, zeinak zeru
hod eit s u et a haiz et s u a baitu ber ari dagokio n a .
Ez bez at nik es a n: «na hi a g o nuke horiek existituko ez balira!», zere n horiek soilik ikusiko
banit u ere hob e a k desirat uk o bainit uzk e; bain a horien g a t ik, best e gab e ere, goret si beh a r
zintuzk et , erak u s t e n baitz ait uz t e lurre a n «her e n s u g e et a leize, su et a kazka b a r, elur et a laino, et a
zure es a n e t a r a dau d e n haiz er a u n si e k; me n di et a muino e k, frut arb ol a et a zedro guztiek; bas a b e r e
et a etx a b e r e , narra s ti et a heg a z ti ek. Munduko erre g e et a herri ek, buruz a gi et a gob er n a ri guztiek,
mutil et a nesk a t x a , agur e et a haur, den e k gore s t e n baitut e zure izen a » (Sal. 148, 7- 12).
Zeru e t a t ik ere gore s t e n baitz ait uz t e, gure Jaungoiko, «gor e t s dez a t el a zure izen a zeru
goien e tik zure ainge r u guztiek, zure gud a ri guzti ek; goret s zaitz at el a Eguzki et a Ilargi, izar
argitsu e k, zeru zab al ek et a zeru gain eko urek! (Sal. 1, 4). Ez nue n hob erik opa, guzti ak
gog a m e n e a n nitu el ak o, gain ek o a k hob e a k zirela azpiko ak baino ust e izan arre n, gain ek o soilak
baino guzti ak hob e a k zirela zuzen a g o neritzon.
XV. Kapitulua

138. So egin nien best e e i et a izat e a zuri zor dizut el a ikusi nue n, et a mu g a d u n oro zure g a n direl a,
ez tokian bez al a, bain a best el a: guzti ak bait a u zk a z u egi ar e n esku m e n e a n , et a guzti ak diren
hein e a n dira egiazko a k; et a ez den a bad el a ust e izat e a, hori da gez urr a, ez best e rik.
Ikusi ere, ikusi nue n bakoitz a bere tokian egon ez ezik bere aldia n ere egoki datorr el a, et a zu,
betiko bakarr a , ez zinela lane a n hasi aldien aldiaz geroz; aldiak oro, iraga n a k et a iragait e k o a k, ez
lihoazk e et a ez letozke zuk jardu n e a n iraun go ez baz e n u .
XVII. Kapitulua
Harritz e n nintz e n zera u mait e zintud al a k o, ez zure ordezko m a m u rik; ez nue n bain a ats e d e n
zu goz at u z, ene Jaungoiko; aldiz, zure ed ert a s u n a k nind ek a r r e n et a ber e h al a nire zam a k
zure g a n d ik urrunt z e n nindu e n et a gauz a hau e t a r a amiltz e n nintz e n has p e r e n e z ; ohitur a lizuna zen
nire zam a. Baina oroim e n e a n zintud a n , et a zalantz a izpirik gab e sines t e n nue n ban u el a nori atxiki,
atxikim e n d u horret a r a k o neu gai ez bani ntz e n ere, gure gorp ut z galkorra arim ar e n t z a t zam a bait a,
et a lurrezko etxol a hon ek ber ez kezkati den espiritu a nek ar a z t e n du (Jkd. 9, 15). Ziur- ziur nen g o e n ,
mun d u a mun d u den e tik, ber ez ikusezin a den a , hau da, Jaungoiko ar e n betier ek o ahal m e n a et a
Jaungoikot a s u n a ikusga rri gert a t z e n zaiola hare n egintz a k azt ertz e n ditue n a ri (Erm. 1, 20).
Aztertz e n ari nintz e n zeruko nahiz lurreko ed ert a s u n a k non dik onirizt e n nitue n et a zerk
era git e n ote nindu e n gauz a aldakorr ei buruz arin et a tinko ep ai a em a t e r a zera nioe n e a n , alegi a:
«hon e k hon el a izan beh a r du; best e horrek ez»; et a horrel a epaitz er a k o a n non dik epaitz e n ote
nue n azt ertz e n ari nintz el a, egi a betiko et a alda e zi n a aurkitu nue n ene adi m e n aldakor hon e n
gain e tik.
Honel a m ailak a igoz nent orr e n , gorpu tz e t a tik hasi et a gorp ut z a r e n bitart ez sentitz e n due n
arim ar a; he m e n di k arim ar e n barn e k o indarr e r a , gorp ut z- leiho e n bidez baitu arim a k kanp oko e n
berri, et a hon ai n o piztiak ere iritsi dait ezk e. Hem e n dik arraz oi m e n e r a , m aila hon e t a n bait a go
gorp ut z a r e n senti m e n e t a t i k dat oz e n a k ep aitz eko ah al m e n a . Ahalm e n hau ere niga n aldakor
aurkiturik, adi m e n e r a igo zen et a ohiko burur a p e n a k elkarr e n kontrak o irudip e n a k haiz at uz
gaindit u; hal a aurkitu zuen zein argik argizt at z e n zuen arim a, oihuk at z e r a k o a n , inongo zalant z a rik
gab e, alda e zi n a alda b e r a ri hob e t si beh a r zitzaiol a, et a hart a tik at er a t z e n zuen alda e zi n a r e n
eza g u t z a . Hau nolab ai t eza g u n izan ez balu, inola ere ez lioke hain ziur aldakorr a ri hob e t siko.
Honel a iritsi nintz e n den hare n g a n a begi- kolpe bizkor bat ez .
VIII. LIBURUA
V. Kapitulu a
Baina Sinpliziano zure zerbitz ari ak Bitorinori buruzko hau e k es a n zizkida n e a n , ni ere best e
horre n b e s t e egit er a ani m a t u nintz e n; horret a r a k o kont a t u baitzida n. Eta ondor e n gehit u zuen
Juliano agint ari ar e n egu n e t a n krista u ei deb e k a t u zitzai el a literat u r a et a orat ori a iraka st e a , et a
ber ak lege hau onart uz, nahi a g o izan zuel a mintzo ar e n eskol a utzi zure Hitza ab a n d o n a t u baino,
haurt x o ei ere argi et a garbi mintz ar a z t e n dien a (Jkd. 10, 21); et a aus a rt a baino gehi a g o zoriont s u a

139. neritzon, zuga n ats e d e n izat eko egokier a aurkitu baitzu e n; haux e zen, izan ere, nire irrika bizia, ez
inoren burdin az lotut a, neur e burdin az k o boron d a t e a baizik.
Nire nahi a ets ai ar e n esku e t a n zego e n et a har eki n egind a k o kat e a z lotut a ninduk a n . Nahi
gaizto ak dakar grina, et a grinar e n morroi izat e a k ohitur a dakar, et a ohitur ari ez oldart uz,
eginb e h a r r a sortz e n da; kat e a esa n dut, kat e- begi ak bat a best e a ri lotuz morro nt z a gogorr e a n
bainind uk a n . Zu, egi azko poz bakarr a , doh ai nik zerbitz a tz e k o et a goz at z e k o neuk a n gogo
hasib erri a ez zen oraindik gai lehe n g o zah arr a, urte e n pod erioz indart u a , gar aitz ek o. Horrel a, nire
bi nahi m e n e k , bat a zah arr a et a har a gizko a , best e a espirituzko a et a berria, elkarr ekin borrok a n et a
elkarre n g a n d i k alde egin ez arim a hon d a t z e n zidat e n .
Horren b e s t e z , neur e eskar m e n t u z , iritsi nintz e n ulertz er a inoiz irakurrit ako hura, alegi a, giza
grinak espiritu a r e n aurkak o a k direla et a espiritu a giza grine n aurk ako a (Ga. 5, 17). Ni biet a n
nen go e n , bain a hob e s t e n nitu e n e t a n are a g o gaitz e s t e n nitu e n e t a n baino. Haue t a n , alegi a, ez
nintz e n ni, bortx az jasat e n bainu e n gehi e n e t a n nahit a egin ordez.
Hala et a guztiz, nire aurkak o ohitur a bizkorra g o t u gogotik egit e n zitzaid a n , nahit a etorria
bainintz e n nahi ez nue n e r a . Eta nork zuen kontr ako a es at e k o esku bi d e , bek at u a r e n ondoriozko
zigorra izanik, beraz, zuzen a ?
Ez neuk a n neur e buru a zuritz erik ere, egia ongi atz e m a n ez nuel ako aitz aki a n ez zintud al a
zerbitz at z e n mun d u a utzirik; egi a horret a n tinko bain e n g o e n . Nik, ost er a , oraindik lurrari itsat sirik,
ez zintud a n zerbitz at u nahi; et a era go z p e n a k gainditz eko beldur nintz e n, hai en sar e e t a n ger a t z e k o
bez ai n b e s t e .
Munduko zam a k, hon el a, gozoki me n d e a n hartz e n nindu e n , am e t s e k hartz e n gaitu e n eran;
et a zurekiko burut a p e n a k , esn a t u nahi dut e n e n ahal e gi n a k bez al a ziren, berriro murgiltz e n baitira,
loak gar ait urik; et a beti lo egot e a inork ere nahi ez due n e z , et a zentz u d u n guzti en iritziz esn a egon
hob e del arik, hal er e, gorpu t z a oso hart urik dago e n e a n , loa uxatz e a kost at z e n zaio et a luzap e n e t a n
dabil esn a t z e k o ordu a izanik ere; halax e, ziur nen g o e n hob e zela zure mait a s u n a ri ekite a nire
grinari am or e em a t e a baino; hark, orde a, ats e d e n em a t e n zidan et a m e n d e a n hartz e n , hon e k,
berriz, lilurat u et a lotu egit e n nindu e n .
Ez nue n zer era nt z u nik zure hitz horiei: Esna zait ez, lo zaud e n hori, jaiki hilen art etik et a
Kristok argit uko zaitu (Ef. 5, 14); et a edon o n dik zuk egia zeniola jabet u rik et a ust e oso a zure egia n
nuel arik, ez neuk a n eran t z u t e k o rik hitz bald ar et a nagit s u hau e k baizik: «Bere h al a ... ber e h al a x e ...
Zaud e pixka bat! ». Baina «b er e h al a » horrek ez zuen mu g a rik et a «pixka bat » hori luzat uz zihoa n.
Gizon barn e k oi izaki, alferrik zitzaid a n ats e gi n zure lege a , neur e gorpu tz e a n best e lege bat
ikust e n bainu e n , nire adi m e n a r e n lege a ri borrok a egit e n ziona; et a nireg a n ari zen bek at u a r e n
lege horrek preso hart u t a ninduk a n (Erm. 7, 22). Bekat u a r e n lege hori ohitur ar e n indarr a da, hark
erak a rt z e n et a lotze n baitu arim a gogoz kontra ere, nahit a hart ar a lerrat u izan a g a t ik. Ene
zoritxarr a ! Nork ask at uk o nau heriotz ar a nar a m a n nire izaer a hon e t a t ik?Jaun g oiko a k Jesukrist o
gur e Jaunar e n bitart e z! Eskerr ak berari! (Erm. 7, 24)
IX. Kapitulu a
Nondik zetorr e n, bain a, mun s t r o hau? Eta zerga tik horrel a? Argi naz a zure erruki ak et a gald e
biez ai e t e , eran t z u t e k o gai badir a, giza min e n leize ezkut u ei et a Adan e n se m e e n sa mi n
ilunp e t s u e n e i . Nondik mun s t r o hau? Eta zerga tik horrel a?
Arimak gorpu tz a ri agind u, et a bere h a l a me n egit e n dio hon ek. Arimak berak bere buru ari
agind u, et a kontra egit e n dio. Arimak esku a mu gitz eko agintz e n du, et a hain erraz egit e n du eze n

140. agind u et a egin, ozta- ozta bereiz bait ait ezk e . Eta arim a arim a da et a esku a gorp ut z. Agintz e n du
arim ak, arim ak nahi dez a n , et a bat ber a izanik ez du egit e n. Nondik mun s t r o hau? Eta zerga tik
horrel a?
Nahi izat eko agintz e n du, noski, nahi ez balu ez bailez ak e agind u, et a agind u rik ez du egit e n.
Ez du guztiz nahi; ber az, ez du guztiz agintz e n ; nahi neurria n agintz e n baitu et a nahi ez due n
neurria n ez du egit e n agind u hori; nahi m e n a k agintz e n baitu nahi m e n a izan dadin, bera, ez best e .
Ez du, ber az, guztiz agintz e n , et a ez da agertz e n agind u t a k o rik. Agindu a era b a t e k o a balitz, agind u
beh a rrik ere ez luke, egin a bailitzat e k e .
Ez dago, ber az, mun s t r orik, aldez nahi et a aldez nahi ez izat e a; arim ar e n gaitz a da,
ohitur ar e n zam a p e a n egi ak ez baitu guztiz zutiar az t e n . Hort az, bi nahi m e n dira, bat a ez oso a, et a
honi falta zaion a best e a k dauk a.
X. Kapitulu a
«Itzali bitez zure aurp e gi tik», en e Jaungoiko, «hitzont zi ak et a adi m e n liluratz ail e a k itzaltz e n
diren bez al a », zera diot e n a k, deliber a m e n d u a n bi nahi m e n sum a t u rik, bi nat ur a ere badit u g ul a,
gogo a r e n bi izaer a, bat a ona et a best e a gaizto a.
Egiaz, beraiek dira gaiztoak horrelako gaiztakeriak uste izatea n, eta beraiek izan daitezke onak,
egiazkoak sinetsi eta egiari egokituko balitzaizkio, zure apostoluak esan ahal izan diezaien: garai
bate a n ilunpet a n bizi zineten; orain, aldiz, argitan bizi zarete, Jaunarekin bat eginik (Ef. 5, 8). Horiek,
berriz, Jaunaga n ez baina beraienga n argi izan nahirik, arimaren natura Jaungoikoare n ar ekin bat
delakoan, ilunpe beltzago a n gertat u dira, zugandik urruna go joan baitira harrokeria izugarriz; zu
baitzara egiazko argia, mundura etorriz gizaki guztiak argitzen dituena (Jn. 1, 9) Adi zer diozuen eta
lotsa zaitezte, hari begira argi- argi egongo baitzaret e eta ez zaizue aurpe gi a lotsaz gorrituko (Sal. 33,
6).
Aspalditik era b a ki a nue n e z , Jaunar e n morroi izat eko deliber a m e n d u a n ari nintz el a, ni nintz e n
nahi nue n a et a ni neroni nahi ez nue n a ere. Neu nintz e n. Ez nue n guztiz nahi; ez et a erab a t ez
nahi ere; horre g a t ik ari nintz e n borroka n nero n e ki n et a neur e buru a urratz e n nue n; et a urratz e a
neur e gogoz kontr a gert a t z e n bazitz ai d a n ere, ez zen ageri best e arim a bat e n izaer a, neur e a r e n
oinaz e a baizik. Eta horre g a t ik, egit e n zue n a ez nintz e n ni, nireg a n ari zen bek at u a baizik (Erm. 7,
17), beka t u libre a g o bat e n zigorra bailitzan, Adan e n se m e izat e a r e n ondorio.
Elkarre n kontra dau d e n nahi m e n a k bez ai n b e s t e badira kontr ako izaer ak bi baino gehi a g o
izango dira. Norbait ek haut a nahi bal ez a hai en biltzarr er a joan ala antz erki a ikust er a , last er hasiko
zaizkio: «horr a bi izaer a; bat a k, onak, har a n t z dara m a , et a best e a k, gaizto ak, hon a n t z a dak ar.
Nondik, best el a, elkarr e n kontr ako bi nahi m e n horien ezb ai a? »
Nire ustez, biak dira gaiztoak, haienga n a daram a n a eta antzerkira dakarren a; haien ustet a n,
ordea, beraien ga n a daram a n a da on bakarra.
Eta zer gert a t z e n da, gut ariko norb ait deliber a t z e n hasi et a bi nahi m e n izaer ak erkat uz,
antz erkira ala gur e batz arr e r a joan zalant z a k badit u? Galder a honi eran t z u t e k o , ez al dut e hau e k
ere eure n zalant z a k izango? Zere n, edo nahi ez dut e n a aitort u beh a r dut e, hau da, ona del a gure
batz arr e r a dara m a n nahi a, bert a k o funtzioe n part ai d e zintzo diraut e n a k bez al a, edot a bi izaer a
gaizto bait et siko dituzt e et a bi espiritu gaizto gizon ber e a n ; et a haiek diot e n a ez da egi a izango,
hots, bat a ona et a best e a gaizto a dela; edot a egiar a bihurt u et a ez dut e ukat uko norb ait
deliber a t z e n ari den e a n arim a bak arr a dela, zenb ait nahi m e n e n era gi n p e a n .

141. Beraz, gizon bakarr e a n bi nahi m e n elkarr e n aurk a ikust e a n ez bez at e es a n bi arim a aurk ari
direl a, bat a ona et a best e a gaizto a, elkarr e n aurkak o bi subst a n t zi a et a printzipio e n liskarre tik
datoz e n a k. Zuk gaitz e s t e n dituz u, Jaungoiko egi ati, zuk argu di o a k em a t e n et a konb e n t zitz e n ;
hon el a t s u , bi nahi m e n gaizto diren e a n , adibid ez, zalantz ak ditu e n e a n gizas e m e a nola hil, pozoiaz
ala ezp a t a z ; edot a land a hau edo best e a indarr ez hart u, biak ezine a n ; lizunk eri a n dirua xahut u ala
diru gos ez dirua gord e; zirkura joan ala antz erkira, biak egu n bere a n gert a t u z; hirug arr e n kasu a
era nt siko dut: inore n etx e a eba s t e a , ahal bale di; et a laug arr e n kasu a : auk er a izan ez gero,
adult erio egit e a; hau e k den a k une bere a n gert a t u z gero et a den a k era ber e a n desirat u a k izan,
ezin bait ait ez k e bat e r a egin; lau nahi er a hau e k, et a gehi a g o ere gert a dait ezk e hainb e s t e izaki
gur e gur ari ak, zatitu egit e n dut e arim a; et a ezin es a n, hala ere, hainb a t et a hainb a t subst a n t zi a
des b e r di n dau d el a.
Orob at gert a t z e n da nahi er a onekin ere. Galdet u k o bani e ona ote den Apost olu a r e n
irakurke t a z goz at z e a , edot a salm o soil bat e z, edo Ebanj elioar e n azalp e n a z , den a k direl a onak
era nt z u n g o didat e . Baina den a k era et a aldi ber e a n goz a g a rri badir a, ez al da egi a nahi izat e
des b e r di n hau e k gizakiar e n bihotz a zatiba n a t z e n dut el a, lehe nik zein haut a t u deliber a t z e n ari den
bitart e a n ?
Hala et a guztiz, den a k dira onak et a elkarr e n lehian ari dira, askot a r a zatikat u a zego e n a ,
nahi m e n oso bat egit e n due n auk er a lortu art e. Gauz a ber a gert a t z e n da betikot a s u n a goiald e a r e n
ats e gi n e r a k o dugu n e a n et a aldi bat e r a k o ond a s u n e n desirak beh e a l d e a ri bortizki erak a rt z e n
dione a n ; arim a bat ber a bait a, nahi m e n hau edo hura irrikatz e n ez nahi m e n osoz; horre g a t ik
urratz e n da sa mi n e z bere bait a n, egi ak bat a lehe n e s t e r a dar a m a l a k o et a ohitur ak best e a ez uzt er a
bultz atz e n diolako.
XI. Kapitulu a
Gaitz et a oinaz e horiekin nen bil e n, neur e buru a ohi et a nahi baino zorrozkia go salat uz, nire
lokarria n kat e a t u t a , itzulika et a indark a, era b a t et e n art e preso ninduk a n soka- mut ur ahul hura,
bain a lotut a haler e. Zu ari zintz aizkid a n oraino, Jauna, nire barn e a n beldur- lotsar e n zart ailu gogor
urrikaltsuz, am or e em a n ez nez a n et a azke n hari ahul hura et e n gab e ger a ez zedin, berritz e a r e ki n
ni hert sikia go lotuko bainind u e n .
Eta neur e art e a n es at e n nue n: «Oraint x e ! Oraintx e! » et a hitzetik ekintz ar a pas a t z e n nintz e n.
Ia- ia egit e n nue n, bain a egin ez. Ez nintz e n, orde a , lehe n g o a n erortz e n; egit e a r nen go el a arn a s
hartz e n nue n et a berriro ekite n nion et a gero et a hurbilago nen g o e n , ukitze ar et a eskur a t z e a r;
bain a iritsi ez, et a ezin eskur a et a ezin eduki, herioa n hil et a bizitzan bizi era b a kitz e n ez nuel a;
gaitz zah arr a g o a k indar gehi a g o zuen nire bait a n ohitur a berri hob e a k baino; et a best e gizon bihur
nint ek e e n une hura hurbilago t z e n zen hein e a n ikara ere han di a g o a egit e n zen niga n. Eta atz er a
egit e n ez banin d u e n ere, ez et a helbur u tik alde n t z e n , ezb ai nen go e n .
Berriket e n berriket e k et a hut s alk eri e n huts alk e ri ek ninduk a t e n , asp al diko nire lagun
zah arr ek, et a har a gizko soinekotik tiraka esa t e n zidat e n mar m a r k a : »Uzt e n al gaituk? Hem e n di k
aurr er a ez gaituk hirekin izango sekul ako; et a he m e n d i k aurrer a ez zaik zilegi ez hau, ez hura,
sekul ako! »
Eta zertzuk ziren, en e Jaungoiko, «ha u et a hura » hitzek iradokitz e n zizkidat e n a k ! Haiza
ditzal a zure errukiak zerbitz ari hon e n arim a tik! Zer nolako likiskeriak iradokitz e n zizkidat e n ! Zer
nolako lotsa g a b e k e ri a k! Entzut e n nitu e n, ez erdit ar ai n o ez et a gutxi a go rik ere, ez aurr ez aurr e nire
kontra zetoz el a; bain a atz etik xuxu- mux uk a , ihesi et a disim ulu a n atxim urk a bez al a, itzul nen di n.

142. Horrek atz er a t z e n nindu e n hai en g a n d i k alde n t z e r a , deitu a nintz e n lekur a bihurtz ek o, ohitur a
bortitz ak hau es at e n baitzid a n : »Hau e k gab e biziko haizel a ust e duk ala? »
Baina hau oso txep elki zioen jada. Aurpe gi a itzuli orduko ni pas a t z e k o beldur nintz e n
lekura n t z , han agert z e n zitzaid a n kastit at e a r e n duint a s u n garbi a, nare a , ez pozkario txarr e a n ,
one ski ferek a t z e n , zalantz arik gab e etor nen di n baizik, errukizko beso a k, ered u onez gain ez k a,
niga n a luzat uz, ni onartz e k o et a bes a rk a t z e k o.
Hainb e s t e mutiko et a nesk a t o, hainb e s t e gazt e et a adin guztiet ak o, alargu n agur g a rri et a
birjina urt et s u, et a guzti et a n kastit at e bera, ez agor, zu sen a r zaituzt el a poz arr e n mun d u r a t u t a k o
haur ugarir e n am a em a n k o r baizik.
Eta irri egit e n zidan ador e em a n nahi a n, hau es a n e z bez al a: «hori ek et a haiek egin zute n a
hik ez al dez ak e k? Ala, horiek et a haiek ber e n indarr ez ah al ditek et a ez Jaungoiko Jaunar e n
lagun t z a z ? Haien Jaungoiko Jaunak era m a n nau ber ai e n g a n a . Zutik egon ezin bah aiz, zerga tik nahi
duk eur e oinarri izan? Jaurtiki hadi beldur gab e bera g a n a ; ez hau jaust e n utziko. Jaurtiki hadi lasai,
hart u et a sen d a t u k o hau ».
Eta lotsa- lotsa nintz e n; oraindik ere entz ut e n bainit u e n berriket a haie n m ar m a ri o a k, et a
zalant z a n nen g o e n .
Eta berriro, entz u n g o ban u bez al a: »Bihur hadi gor gorp ut z at al e n eskakizu n lizun
lurtarr e n t z a t , mot el d u dait ez e n . » Atsegin e z mintz o zaizkik, bain a Jaungoiko hire Jaunar e n legez
kanp o.
Liskar hau nera bil e n en e bihotz e a n , neroni nire kontr a. Baina Alipio, beti neuk a n albo a n , isil-
isilik, nire urdurit a s u n biziare n em ai tz a r e n zain.
XII. Kapitulu a
Gogo e t a sako n a k nire miseri a guztia barn e- barn e tik at er a et a en e bihotz- begi e n aitzine a n
bildu zidal arik, ekaitz izugarri a sortu zitzaid a n , neg a r m alko e t a n lehert a r a ziz. Eta euri era u n t si a
ber e trum oi et a guzti libratz ek o Alipioga n dik alde egin nue n; neg a r egit ek o bakart a s u n a
egoki a go a zela iruditz e n zitzaid a n , et a ber a g a n d i k ah alik et a urruti e n joan nintz e n, era g oz p e n
baitzitz aid a n hare n pres e n t zi a. Nola nen go e n ohart u zen. Zer edo zer es a n bainu e n jaikitzer a k o a n ,
en e mintzo a neg a r r a k hart u a zego el a adier aziz.
Eserit a geu n d e n tokian ger a t u zen hura, harri et a zur; et a ni pikond o bat e n pea n etz a n, ez
dakit nola, et a malko ei at ak a zab al d uz, nire begi ak iturbur u bilakat u ziren, zure gogoko opari; et a
hitz hau e k ez bazire n ere, hon el a t s u k o esa n a h i e z mintz o nintz aizu n: noiz art e, Jauna?
Amaiga b e k o a ote zure has e rr e a ? Ez izan gogo a n iraga n e k o gure erru ak (Sal. 78, 5). Oraindik ere
haie n gatibu sentitz e n nintz e n. Oihu erruk arri ak at er a t z e n nitue n: »noiz art e, noiz art e bihar et a
bihar? Zerga tik ez orain? Zerga tik ez da oraintx e bert a n en e lizunkeri e n azke n a ? ».
Hau ek esa n et a bihotz sa mi n biziz neg a r egit e n nue n; et a hara non, auzo etx e tik lelo bat dut
entz ut e n behin et a berriro, ez dakit mutiko ala nesk a t o r e n a : »Hart u et a irakur! Hartu et a irakur! ».
Bere h al a aurp e gi a aldat uz , adi- adi jarri nintz e n gogor a t z e n ea horrel ako lelorik ba ote zen
en e haurtz a r ok o jolas e t a n , bain a ez nue n gogor a t u behin ere hal akorik entz u nik. Negar iturria
urrituz, jaiki nintz e n ust ez et a Jaungoiko a k ez zidal a best e rik agintz e n, hots, liburu a ireki et a
lehe nik antz e m a t e n nue n at al a irakur nez al a.
Entzun a bainu e n , Antoniok ust ek a b e a n esku a rt e a n eb a nj elioa zab al d u et a irakurriz, ber ari
es a n a bez al a hart u zuel a irakurtz e n zuen hau: zoaz, saldu zeur e ond a s u n a k et a em a n beh a r t s u ei ,

143. zeure aber a s t a s u n a zeru a n izan dez az u n; gero, zatoz et a jarrait u niri (Mat. 19, 21); et a hitz hau e k
bihurt ar a zi zut el a bere h al a zuga n a .
Halax e, last erk a itzuli nintz e n Alipio zego e n lekura, han utzi bainu e n apo st ol u a r e n liburu a,
han dik alde egit er a k o a n . Hartu nue n, zab al d u et a isilik irakurri nue n begi e n aurr e a n lehe nik
gert a t u zitzaid a n kapitulu a: Ez jan- ed a n e a n et a hordikeri a n, ez lizunk eri a et a neurriga b e k e ri a n , ez
has err e et a norge hi a g o k e ri a n . Bizi zaitez t e Jesukrist o Jaunari itsat si ak et a ez ibili giza grinak bet e
nahi a n (Erm. 13, 13).
Ez nue n gehi a g o irakurri, ez et a beh a r ere; bere h al a , pas ar t e horre n azke n hitzekin
segur t a s u n a r e n argi ak bet e zuen ene bihotz a et a ezb ai guztie n lainoek ihes egin zut e n.
Ordu a n , atz a m a r r a edo best e zerb ait orri tart e a n ipini et a itxi nue n liburu a, et a aurp e gi
nar ez, gert a t u a Alpiniori adier a zi nion; ber ari zer gert a t z e n ari zitzaion, nik ez bain eki e n, hon el a
agert u zidan Alipiok; nik irakurrit ako a eraku s t e k o eska t u zidan; eraku t si nion et a nik baino
aurr er a x e a g o jarraitu zue n irakurtz e n ; nik ez nekien nola jarraitz e n zuen pas a rt e a k . Eta jarrai a hau
zen: Egiezu e harr er a ona sines m e n heldu g a b e k o e i (Ib. 14, 1) Hitz horiek bere t z a t hart u zitue n et a
hala adier a zi zidan. Aholku hart az bizkort urik, ber e lehe n g o ohitur e n ara b e r a , nireak baino askoz
hob e a k baitzitu e n , as m o et a era b a ki ber ar e ki n bat etorri zen, bat er e kezka larririk et a ezb airik
gab e.
Handik am a r e n g a n a joan gine n et a gert a t u a azald u genio n. Haren poz a! Pozez jauzika,
gar ai p e n a aldarrikatz e n zue n et a zu one st e n zintu e n, guk esk a nahiz pent s a dez ak e g u n baino
askoz hob eki egit ek o ah al m e n a duzun hori (Ef. 3, 20), et e n g a b e , neg a r intziri urrikarriz hark
niretz a t esk at u baino askoz gehi a g o em a n zeniola ikust e n baitzu e n .
Erab a t bihurt u ninduz u n zuga n a et a ez nue n ez em a z t e rik desirat z e n , ez mun d u hon e t a n
inolako esp e r a n t z a rik jartz e n. Hainb a t urt e lehe n a g o zuk erak ut sit a k o sinis lege a n bain e n g o e n ; et a
horrel a, har e n neg a r r a dant z a bihurt u zenion (Sal. 29, 12), berak nahi baino em a n k orr a g o , et a nire
har a gizko birlob e n g a n d i k itxaro zez ak e e n baino m ait eki a g o et a garbikia go.
IX. LIBURUA
X. Kapitulu a
Bizitza hon e t a tik irtet eko egu n a hurbil zuel a, –zuk baz e n e ki e n egu n a , guk ez–, art e a n
geu n d e n etx e barn e k o bara t z e r a leihotik begira gert a t u gine n, zure bidezidor ezkut u e t a n zeh ar
zeuk era m a n d a , am a et a biok Ostia Tiberina n , jend e a r e n g a n d i k urrun, ibilbide luze nek et s u a r e n
ost e a n , itsas oz bidai ari ekiteko indarr a k hartz e n.
Bakarrik geu n d e n gozo- gozo hitz egit e n; atz e a n geldit ut a k o a z ahaz t urik, aurrer a k o a z
ardur a t u rik (Flp. 3, 13), zu zeu zare n egi ar e n aitzine a n , sant u e n betiko bizitza nolako a izan
dait ek e e n ari gine n, inork ikusi et a entz u n ez due n a , gizakiari inoiz burur a t u ez zaion a (1 Ko. 2, 9),
alegi a. Gure bihotz- aho a irrikaz zab altz e n gen u e n zuga n dago e n bizi iturriar e n ur jauziet ar a (Sal.
35, 13); han dik gur e neurrira bustit a, horre n b e s t e k o gauz a nolab ai t su m a t u k o ote gen u e n .
Ondorio hon e t a r a iritsi ginel arik, hots, hara gizko zentz u e n edo n ol ak o ats e gi n a , han di e n a et a
gorp ut z argit a s u nik distirat s u e n a z jantzia izand a ere, bizi doh a t s u har eki n alder a t z e k o ez ezik
aipatz e k o ere ez del a duin; beti Bera den a r e n g a n a k o m ait a s u n sut su a g o z jaiki et a m ailaz m aila
gogor a ekarri genit u e n gorp ut z e z k o izakiak oro, zeru a bera ere, han dik isurtz e n baitigut e eguzki-
ilargi- izarrek eur e n argia lurrer a.

144. Eta oraindik gora go igo gine n, hau s n a r t u z et a hitzez zuk egind a k o a k mirest e n ; gure
arim e t a r a iritsi gine n et a are a g o , Israel egiar e n janari az betiko elikatz e n duzun ugarit a s u n ahitu
ezineko hart ar a; Jakinduri a da han g o bizitza, gauz a guzti ak beron e n bidez egin baitzire n (Jn. 1, 3),
izan diren a k et a izango diren a k. Bera, berriz, ez du inork egin; betiko a da orain et a halax e izango
da beti, ber a g a n ez bait a baz e nik edo izangorik; izat e a baino ez, betiko a delako; izand a k o a et a
izango den a ez da betiko a.
Hart az mintz o ginel a et a hura irrika, apur bat atz e m a n gen u e n bihotz ar e n oldar osoz; et a
has p e r e n k a , gure espiritu a r e n lehe n em aitz ak han lotut a utziz, aho a r e n hots e r a itzuli gine n, gur e
hitza han bait a hast e n et a bukat z e n . Zer, orde a, zure Hitza den gure Jaunar eki n konp ar a t u z ?
Berag a n bait a g o beti, zah art u gab e et a oro berrituz.
Eta gure art e a n esa t e n gen u e n : norb aiti isilduko balitzaio har a gi a r e n burru n b a d a ; isilduko
balira itsaso- lehor- aire e n irudipe n a k; ortzia isilduko balitz, et a arim ak ber ak ere ber e buru az
pent s a t u gab e gain ez egingo balu; am e t s a k et a irudip e n e z k o agerk ari ak oro isilduko balira; et a
isilduko balitz zern a hi mihi, zantz u, et a igaro bid e a n egit e n den oro, entz ut e n dien ari hau es at e n
baitiot e: «Ez gar a geu egin; betiko dirau e n a k egin gaitu » (Sal. 99, 3); et a hau esa n ondor e n
isilduko balira, egin zitue n a r e n g a n a bel arriak ern e, et a bera bak arrik mintzo balitzaigu, ez haie n
bidez bain a ber e- berez, hare n hitza entz u n dez a g u n , ez giza mihiz, ez ainge r u mintz oz, ez hod ei
hots ez , ez igarkizun mist eriot s u e t a n , bain a horiek gab e horiet a n mait e dugu n Hura ber a entz u n g o
bag e n u , orain gogo a r e n argi az betiko Jakinduri a, gauz a guztie n gain e tik dirau e n a , ukitz en dugu n
mod ur a ; ego e r a hon e k luze iraun g o balu et a askoz ere mot a esk a s a g o k o ikuskari guztiak itzali, et a
so gagozkion hura argi- zizta hon e t a z atzi barn e k o poz ez... guk has p e r e n k a nahi dugu n betiko bizia
ez al da argiun e hon e n antz ek o? Ez al da hau har ako «sar zaitez zure Jaunar e n poz e a n » ? (Mat. 25,
21). Noiz bain a? Ez al da izango den ok piztuko gar e n e a n , izat ez den ok aldat u a k (1 Ko. 15, 51)
izango ez bag a r a ere?
Honel a ari nintz e n, hitz zeh a t z horiekin ber eki n ez bad a ere. Baina zuk bad a kiz u egu n hart a n
horrel ak o e z ari ginel a, et a mintzo ahal a mun d u a gero et a kaskarr a g o a iruditz e n zitzaigu n bere
zorabid e guztiekin, bad a kiz u zuk, Jauna, am ak nola es a n zidan: «Se m e , niri dagoki d a n e z , ez dut
jada ats e gi nik mun d u hon e t a n . Hem e n zer egin et a zert ar a k o egon ez dakit, he m e n g o itxarop e n a
galdurik baitut. Gauz a bat e n g a t i k nahi nue n luzex e a g o bizi, alegi a, hil baino lehe n a g o zu krist a u
katoliko ikust e a g a t i k. Hori baino gehi a g o em a n dit Jaungoiko ak, zu, mun d u k o ats e gi n a k arbui at uz ,
har e n morroi ikust e a . Zert a n ari naiz, ber az, ni he m e n ? »
XI. Kapitulu a
Ez dut ongi gogor a t z e n zer era nt z u n nion; bain a han dik bost egu n e r a , gutxi gora b e h e r a ,
sukarr a k jota oher a t u zen. Gaitz al di a n, behi n zorabi a t u et a korde a galdu zuen. Hara joan gine n
lagun t z e r a , bain a ber e h al a etorri zen bere oner a, et a han geu n d e n oi so egin zigun, an ai ari et a niri,
et a zerb ait e n bila bez al a gald e t u zigun: «Non nintz e n? » Gero, gu trist e et a izuturik ikust e a n ,
«he m e n lur em a n g o diozu e zuen am ari », es a n zigun. Ni isilik, malko ei eut si ezinik; anai ak zerb ait
es a n zuen, hob e zuke el a, non b ai t, urruti gab e sort erri a n hil. Hau entz u nik, aurp e gi a larritu et a
zorrozki so egin zion hala mintzo zelako, et a gero niri begir a esa n zuen: «Har a zer dioen! »
Ondor e n, bioi: «Jar ez az u e gorpu t z hau non a hi; ez zait ezt e hon e t a z kezka. Gauz a bat bak arrik
esk at z e n dizuet, non a hi zaud e t el a ere, Jaunar e n aurr e a n oroit zaitez t el a nitaz ». Ahal zuen mod u a n
hitz hau e k adier azi ondor e n isildu egin zen et a gaitz a larriago t u z , hilzoria iritsi zitzaion.
Ni, orde a, Jaun ikusezin a, zure zintzo e n bihotz et a r a isurtz e n dituzu n doh ai n a k et a han dik
datoz e n ondorio harrigarri ak gogo a n nitu el a, poztu egin nintz e n et a esk err a k em a t e n nizkizun;
ondotx o bain eki e n zeine n arret a biziz ari izan zen beti ber e hilobia prest a t z e n sen arr a r e n gorpu

145. ondo a n . Bihotz bat eginik bizi izan baitziren, (jainkozko ak aski sum a t z e n ez ditue n giza arim ari
dagokio n bez al a) zorion hura ere nahi zuen oraindik, et a jend e a r e n oroitz a p e n e a n utzi, itsas oz
har ai n di erro m e s ibilita ere, bi ezkonl a g u n e n gorp uz ki ak lur berak est altz e n zituel a.
Nik neuk ere ez nekie n kezka huts al hau noiz hasi zitzaion bihotz e tik alde egit e n, zure
onb e r a t a s u n a g a t i k; et a ikara g a r ri poztu nintz e n horrel a agert u zitzaid a n e a n , nahiz et a leihoko
elkarrizket a hart a n «zert a n ari naiz he m e n ? » es a n zidan e a n , sort erri a n hil-gogo han dirik ez zue n
agert u.
Gero esa n zidat e n , Ostian, ni han ez nen go el a, gure am a en e lagu n batz u e ki n bizi hon e n
arbuio a z et a heriotz ar e n onur az lagunkiro mintzo zelarik, den a k txun dit ut a zeud el a em a k u m e hari
Zuk em a n d a k o kem e n a z . Bere herritik hain urrun gorpu t z a utzi beh a rr a k beldurtz e n ez al zuen
gald e gi n ziote n e a n , «Jaun goiko a r e n t z a t ez dago deu s urrun –erantz u n zien– . Ez naiz beldur azke n
egu n e a n ni piztu- lekua ah a n t ziko zaionik».
Horrela, gaitz a hasi et a bed e r a t zi egu n e r a , berro g ei t a ha m a s e i urte zituel a, nik hogeit a
ha m a hi r u, arim a jainkozko et a zintzo hura gorp ut z e tik at er a zen.
XII. Kapitulu a
Begiak ixten ari nintz aio n; goib el izugarri a zetorkid a n bihotz er a et a neg a r bihurt urik
begi et a r a ; nire arim ar e n agind u zorrotz pe a n en e begi ek bere h al a irenst e n zut e n iturri hura
agortz er ai n o; borroka jasa n g a i t z a zen niretz a t. Azken arn a s a em a n zue n e a n , Adeod a t o haurr a k
neg a r r a ri ekin zion marruk a et a guk agind u t a isildu zen. Era horret a n nire haur- neg a r- gur a ere,
gazt e ahot s e z , bihotz ar e n mintzo ak gal ar a z t e n zue n isil zedin. Ez zitzaigu n, izan ere, egoki
iruditz e n hilet a hura neg a r intziriz osp a t z e a , neg a r r a , gehi e n e t a n , erruk arri hil diren ei et a deus e z
bihurt u diren ei egit e n baitz ai e. Hura, orde a , ez zen erruk arri hil, ez et a erab a t hil ere. Haren
ohitur e n testi ga n t z a k et a ben e t a k o fed e a k sines t a r a z t e n zigun hori inolako zalant z a rik gab e.
Zer nue n nik halako min latza barn e a n , elkarr eki n gozo et a m ait aro bizitzeko ohitur a et e n
berri ar e n zauri a ez baz e n ? Pozez bet e t z e n nindu e n hare n testig a n t z a k, azke n gaitz e a n ene arret a
ikusirik zintzo a deitz e n zidal ako; et a sa m u rkiro gorai p a t z e n zue n sekul a ez zuel a nire ahotik hitz
gogorrik edo lotsa g a b e rik entz u n. Hala ere, guztion Egilea zare n Jaungoiko a, zer zen nik izan nion
erres p e t u a hark niri zidan begir a p e n a r e ki n alder a t u t a ? Beraz, poz han di hura gab e gelditz e a k
zauritz e n zidan arim a, et a bizia urratz e n , har e n a r e ki n bat egin a bainu e n .
Haurr ak neg a r egit e a ri utzi ziolarik, Evodiok Salm o e n liburu a hart u et a bat kant a t z e n hasi
zen; etx eko guzti ek eran t z u t e n genio n: Maitas u n a et a justizia nahi ditut kant a t u zuretz a t , Jauna
(Sal. 100, 1). Gert at u a jakite a n, anitz anai a et a em a k u m e elizkoi bildu ziren, et a horret a z ardur a t u
ohi ziren e k hilet a antol at u bitart e a n , egoki nerizkion tokian bak arrik utzi nahi ez nindut e n e ki n
jardu n e a n ari nintz e n gun e latz hark burur a zekarr e n a z , et a egiar e n uken d u z eztitz e n nue n Zuk
zen eki e n zauri hura; haiek ez zekite n et a adi- adi zeud e n en e jardu n a ri, nik minik sentit uko ez ban u
bez al a.
Baina nik zure belarri et a n , haiet ak o inork entz u n gab e , xuxurl atz e n nue n nire gehi e gizko
senti b e r a t a s u n a et a goib el jarioari eust e n nion; aldi bat ez am or e em a t e n zuen, bain a berriro ber e
oldarr ez zetorr e n , ez m alko isurket a r ai n o, ez aurp e gi a aldatz e r ai n o; nik ban e ki e n, orde a, neur e
bihotz ar e n est u a s u n a . Aldian aldika gizakiari ber ez et a izadi legez datozkion gert a beh a r horiek ni
horrel a era git e a txit gogaik arri zitzaid a n e z , min berriz sa mi nt z e n nindu e n en e minak et a bi
goib el al dik tortur a t z e n nindut e n .
Gorpu a era m a n zute n e a n , joan- etorria malkorik gab e egin gen u e n . Hilobi ondo a n utzi et a
gorp u a ri lur em a n aurre tik har e n alde gure salb azio a r e n opari a esk aint z e r a k o a n egin ohi zaizkizun

146. otoitz haiet a n ere ez nue n neg a rrik egin; hal er e, egu n oso a igaro nue n barrutik oso goib elt s u et a
nah a s al di hart a n ah al bez al a egit e n nizun otoitz, ene mina sen d a zen ez a n ; bain a zuk ez zenu e n
sen d a t z e n , nire ust ez, nik gogo a n hau ongi har nez a n, alegi a, ikaskizun bak ar harekin ere edoz ei n
ohitur ak zer nolako era gi n a due n gez urr e zk o hitzik irenst e n ez due n a r e n bihotz e a n ere.
Bainu a hartz e a k on egin go zidal a pent s a t u nue n, entz u n a bainu e n bainu hitza (latin ez
baln e u m ) grekozko ooooo o o o -etik (bot a) zetorr el a, bainu a k arim a tik trist ezi a uxatz e n om e n
zuel ako. Aitortu beh a r diot, orde a, zure erruki ari, um e z u rt z e n aita zare n hori! (Sal. 67, 6), bain at u
ondor e n lehe n bez al a gera t u nintz el a. Goibel al di sa mi n hark ez zue n izerdi tant a rik ere bot a nire
bihotz e a n .
Gero lo ger at u nintz e n et a esn a t z e a n ene sa mi n a arind u a aurkitu nue n, et a ez gutxi ere; et a
ohe a n bak arrik nen go e n e z , zure Anbrosior e n egi azko bert s o haiek etorri zitzaizkid a n gogor a:
Zeru- lurre n Irazaile
Mundu a n agintz e n duzu n a ,
Argi ed er hont a n duzu
Apainki jantzi egu n a .
Gorputz nek e e n sorga rri
Egin duzu gau iluna;
Barn e kezkak uxatz ek o
Sortu duzu lo bigun a .
Gero, ezari a n- ez aria n, lehe n g o bihotz al di ak hart u nindu e n , zure zerbitz ari a oroituz; hare n
zurekiko jardu n jainkoti arr a et a gur ekiko sa m u rt a s u n saind u a bat- bat e a n galdu a k bainitu e n ;
ats e gi n e z egin nue n neg a r zure aitzine a n , har e n g a t ik et a hart az , nigatik et a nitaz. Eta atxikirik
neuzk a n malko ak libre utzi nitu e n, isur zitez el a nahi adin a, et a bihotz p e a n est alit a gord e nitu e n;
haiet a n hart u zuen ats e d e n nire bihotz ak, zure belarri ak baitz e u d e n han, ez nire neg a rr a
han dik eri az har zez ak e e n edoz ei n gizon e n a k.
Eta orain, Jauna, lerro hau e t a n aitortz e n dizut: irakur bez a nahi due n a k et a uler bez a
nahi er a r a . Nik am a ri, bitart e hart a n en e begi e n t z a t hilda zego e n am a ri, ordu zatiño bat ek o
neg a r r a egin e a n hob e nik aurki bal ez a –berak nigatik urt e e t a n egin zuen neg a r zure begi e n t z a t bizi
nen di n– ez diez a d al a irri egin; aitzitik, mait a s u n han di a bad u, nire bek at u e n g a t i k egin diez az ul a
neg a r zuri, Kristo zure ar e n an ai a gar e n guztion Aitari.
X. LIBURUA
VI. Kapitulu a
Dudarik gab e , Jauna, jabe naiz mait e zaitud al a. Bihotz a zauritu didaz u zure hitzaz et a m ait e
zaitut. Zeru- lurrek et a han dau d e n e k oro nondi n a hi es at e n didat e zu m ait at z e k o et a et e n g a b e ari
dira guzti ei es at e n , aitzaki arik ez dez at e n . Baina zu, me s e d e egin nahi dioda n a ri egit e n diot
m es e d e , et a gupid a izan nahi diod a n a ri izat e n gupid a (Erm. 9, 15). Best el a, zeru- lurrek gorre n t z a t
ab e s t u k o lituzket e zure gore s p e n a k .
Zer dut, orde a, m ait e, m ait e zaitud a n e a n ? Ez gorp ut z ed er, ez aldi eder, ez begiok hain mait e
dut e n argi zuria, ez lelo guztie n doinu leun ak, ez lore, gant z uki et a lurrine n usai n gozo a, ez m a n a ,
ez ezti, ez hara gi at al lazta n g a r ri ak; ez dut hau m ait e ene Jaungoiko a mait e dud a n e a n . Haler e, argi

147. antz ek o zerb ait mait e dut, mintzo edo usain edo janari, edo lazta n antz eko zerb ait m ait e dut, en e
Jaungoiko a, argi, mintzo, usain, janari lazta n barn e k oi a mait e dud a n e a n ; bert a n arim a ri argi dagio
tokian kabitz e n ez den hark, mintz a t z e n zaio den b or a k ez dar a m a n ahot s a ; bet e t z e n du haize a k
barr ei at z e n ez due n usain bat e k; dast a t z e r a em a t e n zaio janez ahitz e n ez den jakia; honi itsat siz,
ez dago, gero, as e b e t e t e a alde n t z e k o beldurrik. Hau dut mait e, nire Jaungoiko a mait a t z e a n .
Eta hau zer da? Galde gi n nion lurrari et a era nt z u n zidan: «Ez naiz ni»; et a bert a n dau d e n
guzti ek era nt z u n ber a em a n zidat e n . Galde gi n nien itsaso a ri, amilde gi ei et a arim a bizia dut e n
narr az ti ei, et a era nt z u n zidat e n: «Ez gaituz u zure jainko. Gure gain e tik bilat u beh a rk o duzu ».
Haizekirri iheskorr ei egin nien gald e, et a heg a z ti eki n bat e r a aire zab al oso ak eran t z u n: «Gez urr a
dio Anaxi m e n e s e k ; ez nauz u jainko!» Zeru, eguzki, ilargi et a izarrei gald e et a: «Ez gar a zu bila
zabiltz a n jainko a! », era nt z u n zidat e n.
Esan nien nitaz land a dau d e n guzti ei: «Esa d a z u e zuek zerb ait nire Jaungoiko a z, zuek ez
baz ar e t e ; es a d a z u e hart az zerb ait ». Eta oihu han diz mintz a t u ziren: «Hark egin gaitu ». Nire
gald er a hai ei so egit e a izan da et a eran t z u n a berai e n ed ert a s u n a .
Itzuli nintz e n neur e g a n a et a neur e buru ari gald e gi n nion: «Nor haiz hi?», et a eran t z u n:
«Gizon a ». Gorputz- arim ak neur e g a n dauzk a t , bat a barn e a n , best e a land a. Bi hau e t a rik non dik
bilat u beh a r nue n nik en e Jaungoiko a, gorpuzki et a n lurretik zerur ai n o saiat u bainintz e n bilatz e n,
nire begi- errai nu a k urrun d u ahal a gald ez k a bidalirik? Hobeki, noski, ene bait a n; hon a bait at oz
berri ekin gorp ut z- mez ul ari guztiak, zeru- lurren et a bert a n dau d e n guztie n eran t z u n e n buru et a
ep aile bailitzan, en e barn e a ri esa n e z : «Ez gar a Jaungoiko » et a «Ber ak egin gaitu ». Barnek o
gizakiak eza g u t z e n ditu gauz a hau e k, kanpok o a r e n lagu nt z a z . Nik barn e- gizaki hon e k eza g u n ditut
horiek; nik, neuk- Arimak, nire gorp ut z a r e n zentz u m e n e n bidez.
Mundu zab al ari gald e gi n nion ene Jaungoiko az et a eran t z u n zidan: «Ez naiz ni; hark egin a
bain aiz ».
Zentz u d u n guztiei ez al zaie ageri ed ert a s u n hau? Zerga tik ez zaie den ei berdi n mintzo?
Handi et a txiki, ani m ali ek ikust e n dut e, bain a ezin gald e gi n, ez baitut e zentz u berri e m a il e e n
gain arraz oi ar e n irizpide a nagu si. Gizakiak, aldiz, gald e gi n dez ak e, Jaungoiko ikusezin a ikusga rri
gert a t z e n baitz aio hare n egintz a k azt ert z e n ditu e n a ri (Erm. 1, 20); bain a m ait a s u n a k haien m e n d e
uzt e n ditu et a m e n d e a n dau d el a rik ezin iritzirik em a n . Galde gil e ei ez bain a iritzi em ail e ei
era nt z u t e n baitiet e . Ez dut e mintzorik aldat z e n , hots, edert a s u n i k, bat ak ikusi soilik egit e n bad u
et a best e a k ikusi et a gald e t u , bakoitz ari ber e erar a agert z ek o; bain a bientz a t era berdi n e a n
agert u z mut u da bat a r e n t z a t et a best e a ri mintz o zaio; hob e ki es a n , guzti ei mintzo zaie bain a
har e n mintzo a kanpo tik hart u et a barn e a n egi ar e kin alder a t z e n dut e n e k ulertz e n dut e. Egiak
es at e n baitit niri: «Zer u- lur et a gorp uzki oro ez dituz u Jaungoiko». Haien izaer a k gauz a ber a dio,
argi ikust e n baitut e mukulu a txikiago a del a zatian osoa n baino. Hobe a zaitut, arim a, zuk
biziar az t e n baituz u gorpu tz hon e n han di er a, bizia em a n e z , inongo gorp ut z a k ezin em a n g o dion a
best e ezein gorpu tzi. Zure Jaungoiko a, orde a, zure biziar e n bizi ere bad uz u.
VIII. Kapitulu a
Gailend uk o dut nire izat e a r e n gait a s u n hau et a mailak a igoko naiz egin nindu e n a g a n a .
Eta ban a t o r oroim e n a r e n zab al di et a jaure gi han di e t a r a , bert a n bait a u d e ezin kont a ahal a
errai nur e n gord ailu a k, zentz u m e n e k ekarri ak. Hor dago gord erik burur a kizu n oro, edo gehit uz edo
gutxit uz edot a zentz u m e n bidez hart u a nolab ai t aldat u z; bai et a han gord e et a inoren
oroim e n a r e n kargu utzi dugu n edoz er, aha n t zi ak irent si et a ehortzi ez bad u.

148. Han nago e n e a n gogo dud a n a ekarr ar a zi nahi dut et a gauz a batz uk bere h al a dat ozkit; best e
batz uk behi n et a berriro esk at u ost e a n , gord ailu ezkut u a g o t a n baileu d e n ; best e batz uk tru milka
et a bultz ak a dat oz et a best e r e n bila gabiltz al a, «ez al gar a gu? » es ak a agert z e n zaizkizu pare a n .
Bihotz ar e n esku az uxatz e n ditut nik oroim e n aurr etik, nahi dud a n a lausot a tik argi dadiño et a
ezkut u tik begi- bist ar a agert u.
Zenb ait erraz et a txukun ant ol a t u rik, eska t u bez al a dat ozkit et a lehe n g o e k oraingo a ri tokia
egit e n diot e, et a toki egin ez gord e ohi dira, berriro nahi dud a n e a n at er a t z e k o. Hau gert a t z e n da
zerb ait buruz es at e n dud a n e a n .
Han dau d e oro sailka et a bereiz gord e rik, bakoitz a ber e at etik sart ut a: argi, m ar go et a
gorp ut z itxurak begi e n bidez; soinu mot a oro bel arriz; usai n oro sud ur zuloz; dast a g a r ri oro ahoz;
et a gorpu tz oso ar e n senti m e n e t ik gogor et a bigun, hotz et a bero, leun et a latz, ast u n et a arin den
oro, gorp ut z a r e n bait a n nahiz land a. Behar den e a n gogor a t z e k o et a berrizt a tz e k o, oroim e n a r e n
kolko han di ak et a beron e n sab el ezkut u izugarri ak hartz e n ditu hau e k guzti ak. Bakoitz a ber e at etik
sartz e n dira et a han gelditz e n.
Ez dira, bain a, gauz a k ber ak sartz e n , zentz u m e n e k haut e m a n d a k o e n irudiak baizik; et a gert u
dau d e oroim e n e r a ekarri nahi ditu e n a r e n t z a t . Nork esa n, orde a, nola erat u diren irudiok, zein
zentz u m e n e k haut e m a n et a barn e a n gord e ditue n ageri a n egon arre n? Zere n, ilunp e a n et a isil
nago e n e a n ere, gogo bad u t , at er a t z e n baititut mar go a k oroim e n e r a et a ber eizt e n ditut zuria et a
beltz a et a best e edoz ei n kolore, (soinu ek bert a n nah a si et a inolako trab arik egin gab e begiz
auk er a t u t a k o a oroitze a ri, han bereiz kokat urik bez al a bait a u d e ). Hauei ere, nahi izan ez gero, dei
egin diez ai ek e t et a ber e h al a ditut nirekin, et a mihia geldi et a ezt arri a isil, nahi dud a n a dut
kant a t z e n ; haler e, han dau d e n m ar go hai en errain u a k ez dira tart e a n sartz e n , ez dut e trab a rik
egit e n belarriet a tik sart ut a k o altxorra berrizt a tz e a n .
Orob at , best e zentz u m e n e n bidez sart u et a bildu dud a n oro; nahi er a r a oroit naiz hai et a z, et a
lili zurien usain a ber eizt e n dut biolet e tik bat e r e usn a t u gab e; et a ezti leun a nahi a g o dut latz a
baino, oroitz e hut s e z , dast a t u edot a ukitu beh a rrik gab e.
Barn ez ari naiz horrel a, nire oroim e n a r e n gel a neurriga b e a n . Hem e n gert u ditut zeru- lur
itsaso a k, hai et a n haut e m a n ditud a n guztiekin, ah a n t zi ditud a n a k salbu. Hem e n aurkitz e n naiz
ner a u et a nitaz oroitz e n naiz, zer, noiz, non, nola egin dud a n et a egit er a k o a n zein ego e r a t a n
nen go e n . Hem e n dau d e nik esp e ri m e n t a t u edot a sinet sit a k o e t a t ik gogo a n ditud a n a k . Gordailu
hon e t a t ik irtet e n dira gauz e n antz ek ot a s u n a k et a aldi ber e a n elkarre n hain ezb er di n a k, batz u e t a n
es p eri m e n t a t u a k , best e t a n esp e ri e n t zi e n pod e rioz sinet si ak; et a hau e k lehe n g o e ki n alder a t u z
geror a k o ekintz ak, gert akiz u n a k et a esp e r a n t z a k era git e n dituzt e niga n, et a hau e k oro berriro
aurr e a n bez al a haus n a r t z e n ditut: «Hau et a hori egin go dut » diot neur e art e a n , hainb e s t e gauz e n
irudiz gain ezk a dauk a d a n arim a ko sab el han di hon e t a n ; et a hau edo hori gert a t z e n da. «Oi, hau
edo hura gert a bale di!». «Libra gaitz al a Jaungoiko ak hon e t a tik edo best e tik!». Horrel a ari naiz
neur e art e a n , et a es at e a n gauz a horien guztie n irudiak gert u datozkit oroim e n a r e n gord ailu
ber etik; ez bain ez a k e haiei buruz deu s esa n han ez baleu d e .
Handi a da oroim e n a r e n indarr a, han di a ben e t a n , ene Jaungoiko, at er p e zab al, am ai g a b e a ;
nor iritsi da sako n e r ai n o? Hau arim ak o indarr a dut, nire izaer ari dagokio n a , et a nero n e k ere ezin
dut ulert u naize n osoa. Beraz, arim a bere izat e a eduki ahal izat eko est u e gi a da. Non dagok e
ber a g a n kokatz e n ez den ber e hori? Agian bera g a n d i k kanpo et a ez ber a g a n ? Nola bad a ezin
eduki?
Guztiz harritz e n nau hon e k et a erab a t txunditz e n. Hor dabiltz a gizakiak me n di gar ai ak, itsas
uhin erraldoi ak, ibaie n korront e zab al ak, oze a n o a r e n han dit a s u n a et a izarre n itzuliak mirest e r a
joan ak et a ber e n buru ari ez diot e arret a rik egit e n, et a ez dira harritz e n nik haiek aipat z e a n ez
ditud al a begiz ikust e n; et a ezin aipat u ere oroim e n e a n ikusi ez banit u, ez me n di, ez uhin, ez ibai,
ez izar, begi ez ikusiak, et a oze a n o a , sinet si a soilik, nire oroim e n barn e a n kanpo a n bez al a ikusirik,

149. halako tart e ikara g a rri e t a n . Ez nitu e n, orde a , ikusiz irent si begiz ikust e a n , et a ez dau d e niga n
haie n irudiak baizik; et a bad a kit gorp ut z a r e n zein zentz u m e n bidez ezarri zaizkida n hai et a riko
bakoitz a.
IX. Kapitulu a
Baina ez dira horiek bak arrik nire oroim e n a r e n ahal m e n mu g a g a b e a k gord e ditzak e t e n a k .
Hortx e dau d e , leku a ez den urrun e k o barn e t e gi mod uko a n art e liber al e t a n ikasit ako a k et a oraindik
ah az t u g a b e a k ; ez haie n irudip e n a k, haiek berai ek baizik. Gram a tik a zer den, treb e zi a dialektiko a
zer den, zenb a t gald er a mot a diren bad a kit; et a hau e t a z dakid a n oro oroim e n e a n dauk a t , ez
irudiak gord e et a gauz a k kanp o a n utzirik bez al a; ez et a hots egin et a pas a ondor e n , belarri et a n
itsat sit ako mintzo a r e n zantz u a bez al a, hortik gogor a t z e n dugul arik hotsik gab e ere, berriro
entz u n g o bag e n u bez al a; ez et a igaro et a aire a n galdu ondor e n usai m e n a era git e n due n kutsu a
bez al a, han dik igortz e n baitu irudia oroim e n e r a et a oroitza p e n e z erre pik at z e n dugu guk; ez et a
janari a bez al a, sab el e a n zapor erik sentit u ez arre n, oroim e n e a n nolab ait dast a dez ak e g u n a ; ez et a
gorp ut z a z ukitze a n sum a t z e n dugu n a , urrun ego n d a ere, oroituz iduri ohi baitu g u . Izan ere, gauz a
hau e k ez dira oroim e n e a n sartz e n , bain a bera u e n irudi soilak azkar- azkar harra p a t z e n ditugu et a
gel a antz ek o gun e mires g a r ri et a n gord e t z e n , et a harrigarriro irtet e n dira oroitz a p e n e r a
dak artz a g u n e a n .
X. Kapitulu a
Alabai n a, gald er a mot ak hiru direl a entz ut e n dud a n e a n , «ba d e n , zer den, nolako a den », hitz
hau e n mintzo islak gord e t z e n ditut, et a bad a kit soinu egin ez aire a n joan a k direl a et a jada nik ez
direl a. Mintzo horiekin adier a zit ak o a k, orde a, gorpu tz a r e n ezein zentz u m e n e k ez ditu inoiz ukitu
et a ez ditut ikusi nire gogo a n izan ezik, et a oroim e n e a n haie n irudiak ez bain a hai ek ber ai ek gord e
ditut. Nigan non dik sart u diren es a n bez at e eur ek, ah al bad u t e . Ene gorpu tz- at e guzti ak miatz e n
ditut et a ez dut sum a t z e n nondik sart u diren. Begiek diot e: «Margo d u n badir a, guk iragarri
ditugu ». Belarriek diot e: «Soinurik bad u t e , guk sum a r a zi ditugu ». Sudurr ak dio: «Usainik bad u t e ,
he m e n di k pas a dira ». Dast a m e n a k ere hon el a dio: «Za p or e rik ez bad u, ez niri gald e t u ». Ukime n a k,
berriz: «Gorpu t z e z ko a ez bad a , nik ez dut ukitu; ukitu ez bad u t , ez dut har e n berririk em a n ».
Nondik et a nora sart u ziren hau e k nire oroim e n e a n ? Ez dakit nola; ikasi nitu e n e a n ez
bainizkion inori sinet si, bain a neuk eza g u t u nitu e n et a egiatz a t onart u nue n et a oroim e n a ri
gom e n d a t u nizkion gord ailutz a n bez al a, nahi nue n e a n at er a t z e k o. Beraz, nik ikasi baino lehe n ere
han zeud e n ; bain a ez oroim e n e a n . Hortaz, aurk ez t u zizkidat e n e a n , non et a zerg a tik ez a g u t u
nitu e n ? Eta nolat a n esa n nue n: «Hala da! Egia da!», lehe n dik ere nire oroim e n e a n zeud el a k o ez
bad a ? Hain zeud e n , orde a, urrun et a gord e zoko sako n e t a n , norb ait ek iragarriz at er a ez balira, ez
bainit u e n ziurre nik sekul a n pent s a m e n d u r a itzuliko.
XI. Kapitulu a
Horrela aurkitz e n dugu gauz a hau e k ikast e a , –zentz u m e n bidezko irudirik gab e , berez diren
bez al a, geur e bait a n sum a t z e n ditugu n mod u a n–, lehe n dik oroim e n e a n han- he m e n k a barr ei at u rik
zeud e n gauz ak pent s a m e n d u r a ekartz e a baino ez del a et a arret a z zaintz e a oroim e n e a n

150. eskur a g a r ri izan dait ez e n ; era horret a n , lehe n aba n d o n a t u rik et a sak a b a n a t u rik ezkut u a n
zeud e n a k deitu et a aise geur e g a n a ditza g u n . Zen b a t hon el ak o dauzk a ene oroim e n a k , lehe n
aurkitut ak o a k et a, es a n bez al a, eskur a bez al a erak arri ak! Eta ikasi ditugul a et a eza g u t z e n ditugul a
es a n ohi dugu. Gauz a hau e k aldika gogor a t z e a ri uzt e n badiog u berriro mur giltz e n dira et a zoko
ezkut u e t a r a ihes egit e n dut e et a berriak bailiran hantx e gogor a t u beh a r dira berriro –ez baitut e
best e tokirik– et a atz er a bildu beh a r ditugu ikasi ak izan dait ez e n , hots, nolab ai t barrei a t u a bildu:
hortik dator cogit ar e ; cogo hitza cogito hitzar ekiko, ago agito- rekiko edot a facio factito- rekiko
bez al a bait a latinez. Hitz hau, orde a, ber et z a t hart u du gog a m e n a k et a jada ez da es at e n cogit ar e
elkartz e n den a (colligitur) adier a z t e k o, hau da, edon o n biltze n den a ri buruz (cogit ur), gogo a n
biltze n den a ri baizik.
XV. Kapitulua
Baina irudi bidez ala gab e , nork es a n erraz?
Hain zuzen ere, aipatz e n dut harri a, aipatz e n Eguzkia, et a gauz a hau e k nire zentz u m e n e n
aurr e a n egon ez arre n, haie n irudiak gert u dauzk a t gogo a n .
Aipatz e n dut gorp ut z- min a inongo minik ez dud a n e a n ; bain a minar e n irudia gogo a n ez ban u,
ez nekike zert az ari naiz e n, et a jardu n e a n ez nintz a t e k e gai mina ats e gi n e tik ber eizt ek o.
Gorputz ar e n osas u n a aipatz e n dut gorp ut z sasoi one a n nago e n e a n , hots, gauz a bera
dauk a d a n e a n ; bain a har e n irudia gogo a n ez ban u, ez nez ak e gogor a inola ere izen horre n
es a n a h i a ; gaixo ek ere, osas u n a aipatz e a n , ez lekiket e zer esa t e n den osa s u n a r e n irudia gogo a n ez
bale uk a t e , gauz a ber a gorpu tz e tik urrun ego nik ere.
Aipatz e n ditut zenb a t z e k o zenb a ki ak, et a gogo a n dauzk a t , hai en irudiak ez bain a zenb a ki ak
ber ak.
Aipatz e n dut Eguzkiar e n irudia et a gogo a n dauk a t ; ez Eguzkiar e n irudiar e n irudia;
Eguzkiar e n irudia ber a dauk a t gert u oroitu hala.
Aipatz e n dut gog a m e n a , et a bad a kit zer dud a n aipatz e n . Eta non jabet u horret a z
gog a m e n e a n bert a n ez bad a ? Hau ere, berez ez bain a irudiz al dago ber e aitzin e a n ?
XVII. Kapitulua
Handi a da et a izugarri a, ene Jaungoiko, oroim e n a r e n indarr a: sakon a et a mu g a rik gab e
anitz a. Eta hau arim a da, et a hau neu naiz. Zer naiz, beraz, ene Jaungoiko? Zein izaer a mot a naiz?
Era askot ak o bizi anitz a, zinez neurriga b e a . Hona he m e n ni en e oroim e n a r e n land a, leize et a ezin
kont a ahalko hartz ulo e t a n , ezin kont a ahal a mot a gauz ez neurrig a b e ki bet e a k; nahiz irudiz,
gorp ut z guztie n a k bez al a; nahiz pres e n t zi az, art e e n a k bez al a; nahiz ez dakit zein ez a g u e r a z edo
auk er a z , arim ar e n grine n a k bez al a, zeinak arim a k nozitu ez arre n oroim e n a k bait a u zk a ,
oroim e n e a n dago e n oro arim a n dago el a k o. Hauek guztia u e n g a t i k hara t- hon a t nabil et a jirabirak a
heg a n dagit et a ah al bez ai n barr e n a sartz e n naiz hel m u g a rik inon aurkitz e n ez bad u t ere. Hain da
bizkorra oroim e n a ! Halako a da bizi- indarr a heriotz ar a k o bizi den gizon a r e n g a n !
Zer egin go dut, ber az, en e Jaungoiko, en e egiazko bizia? Gain-
dituko al dut oroim e n a deritzon nire indar hau ere? Gaindituko al dut zuga n a , argi gozo zare n
horre n g a n a igotz eko? Zer esa t e n didaz u? Hona ni, en e arim a tik zuga n a igoz, nitaz gaindi
baitz a u d e ; gaindit uko dut oroim e n deritzon indar hau ere, zuga n a i n o irits dait ek e e n bidetik

151. irist eko; zuri itsat siko natz aiz u, itsas ah al baz aitz ak e t . Piztiek et a heg a z ti ek ere bad u t e oroim e n a ,
best el a ez lirat ek e itzuliko ber e n gord el ek u et a habi et a r a ; ez luket e best e hainb a t ohiko gauz a
egingo et a ez litezke horiet ar a ohituko oroim e n e z izan ezik. Gaindituko dut oroim e n a ere lau
hank ak o e t a t i k ber eizi nindu e n a r e n g a n a et a zeruko heg a z ti ak baino jakints u a g o egin
nindu e n a r e n g a n a iristeko. Oroim e n a ere gaindit uko dut aurki zaitza d a n , bain a non aurkituko
zaitut, egi az ona et a ats e d e n segur u a zaitu gu n hori? Nire oroim e n e t ik kanpo aurkitz e n baz ait ut ez
naiz zut az oroit; et a nola zu aurkitu gogor a t z e n ez baz ait u t?
XIX. Kapitulua
Eta zer gert a t z e n da oroim e n a k berak zerb ait galtz e n due n e a n , hal a gert a t z e n bait a ah a n t zi a
oroitu nahi a n har e n bila dihar d u g u n e a n ? Non bilatuko dugu oroim e n e a n bert a n izan ezik? Eta bat
best e r e n ordez gogor a baz ai gu, arbui at u egit e n dugu bila gabiltz a n a aurkitu art e. Eta aurkitz e n
dugu n e a n esa n ohi dugu: «Haux e da!»; ez gen u k e hori esa n g o eza g u n a ez balitz ai gu, ez et a
eza g u t u ere oroit ez bagin e n . Segur aski aha n t zi a gen u e n . Edot a, agi a n, osorik galdu gab e zego e n
zatitik gain er a k o a bilatz e n gen u e n ? Oroim e n a ez baitz e bile n gauz ak bet e- bet e a n iraultz e n, ohi
due n legez, et a ohitur a et e n d a , erre nk a bez al a eska t z e n zue n falta zitzaion hura: hal a, gizon
eza g u n bat ikust e n edo hart a z pent s a t z e n dugu n e a n , hare n izen ah a n t zi a gogor a t u nahi izanez
gero, best e edoz ei n izen ek ez gaitu har e n g a n a era m a t e n , izen horrek ez dak arki gul ak o pert so n a
hura gogor a; beraz, bat a best e a r e n ondor e n, den a k bazt e rt uk o ditugu; ohikoa et a zeh az ki
eza g u n a lortu art e ez dugu ats e d e n i k.
Eta nondik aurkez t u zait hau, oroim e n e t ik ez bad a ? Inork aipat u t a gogor a t z e n dugu n e a n ,
han dik dat or. Ez baitu gu berri bez al a onartz e n; oroituz baie st e n dugu aipat u zaigu n a del a.
Oroim e n e t ik era b a t galdu a balitz, aipat u rik ere ez gen u k e gogor a t u k o.
Ezin esa n, beraz, era b a t ah az t u dugul a, aha n t zi izan a, bed e r e n , gogo a n dugu n bitart e a n .
Beraz, osorik aha n t zi dugu n a galduz gero, ezingo gen uk e inola ere aurkitu.
XXVI. Kapitulua
Non aurkitu zaitut, ber az, zu ez a g u t z e k o ? Ezagu t u baino lehe n a g o ez baitzint u d a n
oroim e n e a n ; ez a g u t z e k o, non aurkitu zaitut nire gain e tik zeug a n izan ezik? Ez da tokirik et a atz er a
et a aurrer a gabiltz a et a inon tokirik ez. Zu Egia! Nona hi gailentz e n zara aholku bila dat ozkizun
guzti en aurre a n et a aldi ber e a n eran t z u t e n diezu aholku ezb er di n e n bila datozkizu n guzti ei. Garbi
era nt z u t e n diezu, guzti ek garbi entz ut e n ez badiz ut e ere. Nahi dut e n a gald e t z e n dizut e, bain a ez
dut e beti nahi dut e n a entz ut e n . Zure zerbitz aririk one n a ez da ber e nahi er a r a zuri entz ut e a esp e r o
due n a , zuri entz u n a nahi due n a baizik.
XXVII. Kapitulua
Bera n d u mait e izan zaitut, ed ert a s u n hain zah ar et a hain berri, bai, oso bera n d u mait e izan
zaitut! Barn e a n zintud a n , ni, berriz, kanp otik nen bil e n zure bila; et a ni, itxura g a b e hau, zuk
egind a k o ed ert a s u n e t a n oldark a sartz e n nintz e n zure bila. Nirekin zinen et a ez nintz e n zurekin.
Zuga n izan ezik, inon ere ez lirat ek e e n haiek zuga n dik urrun ninduk a t e n . Dei egin didaz u, dei et a

152. oihu, et a nire gorreri a haut si; argi et a distira egin ez uxat u duzu nire itsu m e n a ; zure usain gozo a
zab al d u duzu et a arn a s t u dut, et a zure irrikaz nabil ordutik; dast a t u zaitut et a gos e- egarri naiz;
ukitu nauz u et a zure bak e a k sug arr e t a n nauk a.
XXVIII. Kapitulua
Ni osorik zurekin bat egin nadin e a n , ez dut gehi a g o oinaz e rik et a lanik izango, et a nire bizia
zut az era b a t bet erik biziko da. Baina orain, zutaz bet e t z e n duzu n a arintz e n baituz u, zut az bet erik
ez nago el a k o ast u n nakio neur e buru a ri.
Borroka n ari zaizkit poz neg a r g a r ri ak neg a r pozga rri ekin, et a ez dakit nor irten go den gar aile.
Ai ene, Jauna! Erruki zakizkit! Ai ene! Nire min gaizto ek poz onekin dut e borrok a, et a ez dakit nor
irten g o den garail e. Ai en e, Jauna! Erruki zakizkit! Ai en e!
Ez dut nire zauririk ezkut a t z e n ; sen d a gil e zara, ni gaixo; zu urrikaltsu, ni erruk arri. Ez al da
borroka gizakiar e n bizitza lurre a n ? (Jb. 7, 1) Nork mait e ditu nek e- lanak? Guk haiek jasat e a nahi
duzu, ez m ait at z e a . Jasankizu nik ez du inork nahi, jasat e a mait e bad u ere. Jasat e a k pozt e n bad u
ere jasat e k orik ez a nahi a g o du.
Zori txarre a n ona nahi dut, one a n txarr a dut beldur. Bi hau e n tart e a n zer dago giza bizian
tent a zio ez denik?
Erne mila et a bi mila bider gizart ek o zorion ei! Ezbe h a r r a r e n beldurr a g a t ik et a poz ar e n
ust elkeri a g a t ik! Kontuz mila et a bi mila bider mun d u k o zoritxarr a ri! Oner a nahi a baitu et a txarr a
gogorr a del ako, iraunkort a s u n a galar azi lezak e. Giza bizia ez al da lurre a n et e n g a b e k o tent a zio a ?
XXIX. Kapitulua
Itxarop e n guztia nik zure erruki txit han di a n dut. Emaz u agintz e n duzu n a et a agind u ezaz u
nahi duzun a . Neurrits u izat eko agintz e n diguz u; et a norb ait e k dio: Baina Jaungoiko ak em a n barik
ez nuel a neurrit a s u n a neur e g a n a t u k o jakinik, doh ai n hori nore n g a n d i k zetorr e n jakite a ber a baz e n
neurrit a s u n a r e n adier az g a r ri... (Jak. 8, 21).
Neurrit a s u n horrek, izan ere, biltze n gaitu et a bat er a t z e n , askot ar a sak a b a n a t u baikin e n.
Gutxiago m ait e baitz ait u zurekin zerb ait m ait e due n a k ez bad u hura zuga tik m ait e.
Oi, beti sut a n et a inoiz itzaltz e n ez zare n mait a s u n a ! Ene Jaungoiko, m ait a s u n a , sut u naz az u !
Neurrit a s u n a agintz e n duzu? Emaz u agintz e n duzu n a et a agind u nahi duzun a !
XXXVII. Kapitulua
Egun e r o zirikatz e n gaituzt e tent al di hau e k, Jauna, ats e d e ni k gab e . Giza mihia da gure
egu n e r o k o labe a . Honet a n ere neurri a agintz e n diguz u: em a z u agintz e n duzu n a et a agind u nahi
duzun a .
Ezagu n a k dituz u zuga n a k o nire bihotz ar e n intziriak et a nire begi e n errek a k. Ez diot aise
igartz e n izurri hon e t a tik noraino nago e n garbi, et a beldur naiz, nire begi ek ez, bai orde a zure e k
dakizkite n hob e n ezkut u e z . Best e edoz ei n tent al di mot a n bad u t neur e buru a azt ert z e k o ahal m e n a ;

153. hon e t a n ia bat e r e ez. Atsegin lizun etik et a gehi e gizko ikusmi n e tik ondotx o dakit nola iritsi naize n
en e barr e n a me n d e r a t z e r a , nahit a edo hala b e h a r r e z gauz a horiek gab e ger at z e a n . Neure buru a ri
egit e n baitiot ordu a n gald er a , ea noiz zaida n gog aik arri a g o, noiz era m a n g a r ri a g o hai ek ez
edukitz e a .
Abera st a s u n e i dagoki e n e z , –hiru grina horien, nahiz biren, nahiz guzti en zerbitzuko direl a–
arim a ezin ohart u baledi gutxie st e n ditue n haiek edukit a, utzi ditzak e froga egit eko. Baina
gore s p e n a ri dagokion e z , gab e egot e k o et a horrel a zer dez ak e g u n froga tz e k o, gaizki bizi beh a r al
dugu et a hain gaiztoki et a bas a ti eze n ez a g u n gaitu e n orok higuin gaitz ak e e n era n? Zorak e ri a
han di a g o rik esa n edo as m a ah al ote liteke!
Baina gore s p e n a bizitza onar e n et a egintz a one n lagu n izan ohi et a beh a r den e z, ez hare n
lagun g o a , ez bizier a ona, ez ditugu bazt er utzi beh a r. Baina zerb ait gab e egot e a aise ala nekez
era m a n dez ak e d a n ezin jakingo dut hura gab e egon ez nadi n art e.
Zer aitortz e n dizut, Jauna, tent al di mot a hon e t a n ? Gores p e n a k ats e gi n ditud al a, alegi a. Baina
egi a are a g o dut ats e gi n gore s p e n a k baino. Auker a n jarriko balidat e zer dud a n nahi a g o: zoro
am orr a t u a izan, guzti et a n hut s egin et a gizaki guztie n gore s p e n a jaso, edo zuhur et a egi an oso
tinko ego nik gizon guzti en irainak jaso, bad a kit zer haut a .
Ez nuke nahi, orde a , inore n ahotik dat orkid a n edoz ei n gora p e n e z neur e poz a gehitz erik.
Aitortz e n dut, orde a, laudorio ak gehit u ez ezik irainak gutxit u ere egit e n duel a. Eta ahulkeri a
hon e k asal d a t z e n nau e n e a n , nire buru a zuritu nahi a datorkit; zuk dakizu, Jauna, nolako a, et a
kolokan uzte n nau. Zuk agind u diguz u, izan ere, ez neurrit a s u n a soilik, hots, zert a n me n d e r a t u
beh a r dugu n gauz e n zalet a s u n a , orob a t zuze nt a s u n a ere, hots, nora bider a t u m ait a s u n hori; et a
zu ez ezik lagu n hurko a ere mait a t z e a nahi duzu n e z , sarrit a n pozt e n nau, ust ez, lagu n hurko ar e n
onur ak edot a esp e r a n t z a k , ongi ulert u due n a r e n laudorio a ats e gi n dud a n e a n ; orob a t , har e n
gaitz ez nahi g a b e t z e n naiz ont a s u n ezjakin ari irainka ari zaizkion e a n .
Nirega n a k o laudorio ek ere pen a t z e n naut e inoiz, nahi g a b e zaida n a gorai p a t z e n dut e n e a n
edo nire doh ai n esk a s edo kaskarr a k beh a r baino gehi a g o esti m a t z e n diren e a n .
Nondik dakit, orde a, zerg a tik horrel a era git e n nau e n ; nire gore sl e a niga n dik okertz e a nahi ez
dud al ak o, ez har e n et ekin a k era git e n nau el ak o, bain a niri niga n ats e gi n zaizkida n on horiek
gozo a g o zaizkidal ak o best e inori ere ats e gi n zaizkion e a n ? Ez naut e , nolab ait, ni gore s t e n nitaz
dauk a d a n aburu a gore st e n ez dut e n e a n ; nire gogoko ez diren a k goraip a t z e n baitituzt e, edo
gehi e gi aup a t z e n hain gogoko ez zaizkida n a k . Beraz, hon e t a n ere zalant z a k ote ditut nirekiko?
Izan ere, zuga n ikust e n dut, Egia, best e e k ni gore st e a n ner a u g a t i k ez bain a hurko ar e n onak
ni era git e a kom e ni litzat ek e el a . Eta hala ote den ez dakit; hon e t a n nik neur e buru a baino
eza g u n a g o nauz u zuk. Arren, en e Jaungoiko, ner a u ez a g u t a r a zi naz az u, niga n aurkitz e n ditud a n
zauri ak aitor diez azki e d a n nire alde otoitz egin dez ak e t e n an ai ei. Arret a t s u a g o azt ert uko naiz
berriro.
Hurko ar e n et ekin ak era git e n ban a u nire gore s p e n e t a n , zerg a tik hunkitz e n nau gutxia g o nire
ordez best e norb ait bide g a b e z iraintz e n dut e n e a n ? Zerga tik mintz e n nau are a g o niri zuzen d u t a k o
irainak, best e ri zitalkeri a berb e r a z nire aurre a n egoz t e n diot e n laidoak baino? Hau ere ez ote
dakit? Azkenik neur e buru a lilurat u nahi al dut et a egi arik ez es a n zure aurre a n , bihotz ez et a ahoz?
Uxa ez az u, Jauna, niga n dik zorak eri a hau! Ez dadila nire aho a izan, neur e buru a gantz u t u k o
due n gaizto e n olioa (Sal. 140, 5).
XI. LIBURUA

154. IV. Kapitulu a
Badira, noski, zeru- lurrak, et a oihuka ari dira egin ak direla, mut a t z e n baitira et a
itxural d a t z e n . Egina izan gab e, existitz e n den orok ezingo du lehe n dik ez zeuk a n zerb ait izan,
horret a n bait at z a mut a t z e a et a itxurald a t z e a . Oihuka ari dira, hala b e r, ez direl a berez egin ak:
«Norb ait e k egin ak gar el ak o gar a, izan ere; beraz, izan baino lehe n ez gine n, gerok ger a u egit ek o ».
Eta horrel a diot e n e n ahot s a ebid e n t zi a ber a da. Zuk, Jaun eder horrek, egin ak dira, eder baitira; on
horrek egin ak, on baitira; zare n horrek egin ak, baitira izan ere. Ez dira, bain a, egin ditue n hura
bez ai n ed er, ez hain on, ez hain «izan ». Zure alde a n ez dira eder, ez on, ez «izan ». Badaki gu hau,
zuri esk err a k, et a gur e jakite a zure a r e n alde a n ezjakint a s u n a da.
V. Kapitulu a
Nola egin zenitu e n , beraz, zeru- lurrak et a zer nolako tres n e ri a era bili zenu e n ekintz a han di
hon e t a n ? Ez, noski, gizaki artisa u a k bez al a, gorp uz kitik gorpu t z a, arim ar e n nahi er a r a , ber e bait a n
daku s a n ered u a nolab ai t ezarriz, (et a non dik lezak e hau, zuk egin zenu el ak o izan ezik?) eite a
em a n diola lehe n dik zen ari et a izat e a zue n a ri, hots, lurrari, harri ari, zurari edo hon el ak o edoz eri.
Eta nondik lirat ek e hau e k zuk sortu izan ezik? Artisau a ri zuk em a n zenion gorpu t z a; zuk
arim a, gorpu t z a r e n agint ari; zuk gai a ere, zerb ait egit eko; zuk art e gi nt z a r a k o as m a m e n a , agerira
zer at er a barn e a n ikus dez a n; zuk gorp ut z a r e n zentz u a , adier azl e gisa, egit e n due n a bere barn e tik
ekaira at er a dez a n, et a era bere a n zer egin due n barn e a ri iragarri diez aion, hon e k aurre a n dauk a n
egi ari barn e z barn e gald e t z e k o mod u a n ongi egin a den ala ez.
Zu gore st e n zaituzt e orok, guztie n egile zare n hori! Baina nola egit e n dituz u? Nola egin
dituzu, Jauna, zeru- lurrak? Ez, noski, zeru a n, ez lurre a n ez dituzu egin zeru- lurrak, ez aire a n ez
uret a n , hau e k ere zeru- lurret a n bait a u d e . Izadi osoa ere ez duz u egin izadi osoa n, ez baitz e n non
eginik, «izat e a » egin zedin baino lehe n. Esku a n ere ez zen e u k a n ez er, zeru- lurrak hart a tik egit ek o;
non dik edukiko zenu e n zuk egin gab e k o ezer, zeuk han dik zerb ait egit eko? Zu zarel ak o izan ezik,
ba al du izat erik zerb ait ek? Zuk esa n d a egin ziren, zure hitzez egin zenitu e n den a k.
VI. Kapitulu a
Nola es a n zenu e n , orde a ? Hodeitik «ha u da nire se m e a , nire mait e a » (Mat. 3, 17) esa n
zenu e n bez al a ote? Mintzo hura egin a et a iraga n a da, hasi et a bukat u a . Silab ak soinuk a iraga n
ziren, bigarr e n a lehe n a r e n ondotik, hirug arr e n a bigarr e n a r e n atz etik et a horrel a hurre n e z hurre n,
azke n a best e e n ondotik et a azke n a r e n hurre n isiltas u n a .Argi et a garbi nab a ri da hortik, best e
sorkari aldikor bat e n mu gi m e n d u a k era gi n a zela mintzo hura, zure nahi betiko ari me n egin ez. Eta
zure hitz aldirako eginok, ageriko belarriek iragarri zizkiot e n adi m e n zuhurr a ri, hon e n barr e n g o
belarri a zure betiko hitzer a bait a g o adi. Alderat u zitue n hon ek aldia n hots a zut e n hitzok zure hitz
betikor isilarekin et a hon el a es a n zuen: «Best e rik da, oso best e rik»; hau e k nitaz oso azpitik dau d e ,
izan ere ez dira, ihesi baito az, gure Jaungoiko ar e n hitzak, orde a, betiko dirau (Is. 40, 8).
Bera, mintzo ozen, iraga n k orr e z esa n baz e n u , esa n, zeru- lurrak egin zitez el a, et a horrel a
zeru- lurrak egin, zeru- lur horiek baino lehe n baz e n sorkari gorp uz d u n e n bat, zeinar e n den b or a z
neurt u t a k o higialdi et a tik mintz o hura aldia n zeh ar iragait e rik baz e g o e n . Baina zeru- lurrak baino
lehe n ez zen gorp ut zik; et a baldin et a baz e n, aldi gab e k o mintzoz zuk egin a beh a r zuen, aldiko
mintzo a sort ar a ziz, zeru- lurrak egin zitez el a es at e k o . Edoz ei n izand a ere, mintz o har e n sorb ur u a

155. zuk egin a ez baz e n , ez zen deus izango. Beraz, hitz hau e k m a mi tz e k o gorp ut z a gauz a zedin, zein
hitzez agind u zenu e n ?
VII. Kapitulu a
Beraz, «Jaun goiko, zure aurr e a n Jaungoiko » duzun Hitza ulertz er a deitz e n gaituz u, betid a nik
es at e n den a , et a hart a n guzti ak betid a nik betid ai n o esa t e n dira. Esat e n ari zen a ez da bukatz e n ,
et a best e rik esa t e n da, guztiak es a n ah al izat eko, den a k bat e a n et a betid ai n o. Best el a aldia et a
alda e r a litzat ek e et a ez egi azko betikot a s u ni k, ez egiazko hilezkort a s u ni k.
Ulertu dut hau, Jauna, et a eskerr ak zuri; ikasi dut, aitortz e n dizut, ene Jauna; et a ikasi du
nirekin et a ones t e n zaitu zinezko egi ari esk er g ai tz ez zaion a k. Badaki gu, Jauna, bad a ki g u, zen a ez
den, edo ez zen a den, hein e a n hil et a jaio egit e n del a. Ez da, beraz, zure Hitze a n deu s iraga n k o rrik
ez ordezk a t z ail erik, egi az hilezkor et a betiko bait a. Horre g a tik betikot a s u n e a n kide duz un Hitz
horret a n , bat e a n et a betiko esa t e n duzu zuk es a n oro, et a gert a t z e n da egit eko diozun oro. Esan ez
best e z ez duzu egit e n; haler e, ez dira gert a t z e n behin et a betiko zuk es a n a k oro.
VIII. Kapitulu a
Zerga tik hau, arre n, ene Jaungoiko? Nolab ait bad a kit, bain a nola esa n ez dakit, hon el a izan
ezik: hasi er a et a buka e r a due n edoz er, noiz hast e n da et a noiz bukatz e n ? Inongo hast e rik et a
bukatz e rik ez due n betiko arraz oi m e n e a n , hasi et a bukatz e n dela ikast e n dugu n e a n . Zure Hitza
ber a da hori, hasi er a tik ari baitz ai gu mintz at z e n (Jo. 8, 25). Honel a mintz at u zen Ebanj elioa n
gorp ut z e z , et a hon el a mintzo zitzaie n ageri a n giza bel arriei, sinet s zez at e n et a barn e a n bila
zez at e n et a betiko Egian aurki zezat e n , han iraka st e n baitie ikasle guztiei Iraka sl e zintzo bak arr ak.
Han entz ut e n dut, Jauna, zure mintz o a niri es at e n irakas t e n digu n a mintzo zaigul a; irakas t e n
ez digu n a , berriz, mintzo bad a ere, ez zaigu guri mintzo. Nork iraka st e n digu, orde a, dirau e n Egiak
ezik? Sorkari aldakorr a ari zaigu n e a n ere Egia iraunkorr er a gar a m a t z a , han ikast e n baitu g u
ben e t a n , aurr ez aurre egon e a n entz ut e n diogul arik, et a sen a rr a ri entz ut e a z pozik (Jo. 8, 25)
gar e n e k o tokira itzular aziz. Eta abia p u n t u da; iraun ez bal ez a guk hut s egit e a n , ez gen uk e nora
itzuli. Baina hut s egin e tik itzultz e n gar e n e a n , ez a g u t u z itzultze n gar a, noski; et a ez a g u n ah al
izat eko iraka st e n digu ber ak, Hasier a bait a et a mintzo zaigu.
XI. Kapitulu a
Hau diot e n e k ez zaituzt e ulertz e n zu, Jaungoiko a r e n Jakinduri a, adi m e n e n argi a; ez dut e
ulertz e n zuk zuga n egin ak nola gert a t z e n diren, et a betier ek o a k jakin nahi a n ah al e gi nt z e n dira;
bain a haie n bihotz a iraga n e k o et a geroko gauz e n mu gi m e n d u e n jirabira n heg al d a t z e n da et a
oraindik hut sik dago. Nork geldi ar a zi et a finkat u hura unet x o bat ez ger a dadi n, beti egon e a n
dirau e n argi a atz e m a t e k o et a behi n ere ezin dirauk e e n aldiar ekin alder a t z e k o, et a ezin
konp a r a t u z k o a dela ikust eko? Ikus bez a aldi luzea ez dela egit e n zirkin iraga n k or askoz baizik, et a
hau e k ez dait ezk e el a aldi ber e a n zab al d u; beti er a n , aldiz, ez dela ez er iragait e n; guztia dela orain;
den a orain izat e a ez da gert a t z e n best e ezein den b or a t a n ; ikus bez a, lehe n al di oro gero ak
bultz atz e n duel a et a gero a lehe n a ri darr aikiola et a lehe n- gero a k beti orain den hark egit e n et a

156. higiar az t e n dituel a. Nork eduki giza- bihotz a ego n e a n , betikot a s u n a k gerokorik et a lehe n g o rik
gab e, lehe n- gero a k egon e a n nola erab a kitz e n ditue n ikust eko? Nire esku a k, agia n, egin al dez ak e,
edot a nire aho a r e n esku a k mintz a t uz , horrel ako gauz a han dirik?
XIII. Kapitulu a
Norbait e n irudi m e n heg al ari a, asp al di bat ek o aldiet a n heg a n egin ez zu Jaungoiko
guzti ah al d u n , oroe gil e, guzti en jabe, zeru- lur ed err e n egile zare n horrek lan han di hori egin baino
lehe n ezin kont a ah al a m e n d e igarotz e n utzi zenitu el a- et a harritu bal edi, atz ar bedi et a ikus bez a
gez urr ak harritz e n duel a. Izan ere, nola igaro zitezke e n ezin kont a ah al a me n d e zuk egin gab e a k ,
zu baitz ar a m e n d e guztie n egile et a ant ol atz ail e? Edot a zein aldi ziteke e n zuk egin ezik? Edot a
nola iraga n , behin ere izan ez bazire n? Hortaz, aldi guztie n egile zarel arik, zeru- lurrok egin baino
lehe n aldirik izan baz e n , zerg a tik esa n lan- opor zeun d el a ? Zuk egin baitz e n u e n aldia ber a, et a
aldirik ezin iraga n, aldiak egin baino lehe n.
Zeru- lurren aurr etik aldirik ez baz e n, zerga tik gald e art e a n zert a n ari zinen? Aldirik ezin izan
behinol arik ez e a n .
Ez zara zu den b or a z aldie n aurr etiko a; best el a ez zinat ek e aldi guzti en aurr eko. Baina aurre a
hart u diezu lehe n al di guztiei beti aurre a n dauk a z u n beti er ar e n han dit a s u n a z ; et a gero al di guztiak
gainditz e n dituzu, haiek gero a n baitira et a gert a t u bez ai n last er iraga n a . Zu, orde a , beti bera zara
et a zure urte a k am ai g a b e a k (Sal. 101, 28). Zure urte e k joan- etorririk ez dut e, gure ok, berriz, joan-
etorrika ari dira, guzti ak gert a dait ez e n . Zure urt e a k oro bat e a n dau d e , egon dau d el a k o;
datoz e n e k ez dituzt e joan d a k o a k bazt er tz e n , ez baitira iraga t e n ; gur eok, aldiz, oro ez diren e a n
izango dira oro. Zure mila urt e egu n bat bez al a (2P. 3, 8), zure egu n a egu n e r o gaurko a baino ez
da, zure gaur horrek ez bait ak a r biharkorik, et a ez dator atzokotik. Zure gaur hori betid a nik
betid ai n oko a da. Horreg a tik ern e zenu e n zeure betikid e a et a esa n zenion: gaur nik ern e zaitut
(Sal. 2, 7). Aldiak oro zuk egin ak dira et a aldi oro baino lehe n zara; aldirik gab e k o aldirik ez da
inoiz izan.
XIII. Kapitulu a
Deus egin gab e inoiz ez zara izan, den b or a bera zuk egin a bait a. Ez da aldirik betikide
zaizunik, zuk beti bera iraut e n duzul ako; et a aldiak hala balira u ez zen aldi izango. Zer da, ber az,
aldia? Nork adi er azi labur, et a erraz? Nork bere g a n a t u aldia pent s a m e n d u r a , gero hart az
mintz at z e k o? Eta hala et a guztiz, zer arrun t a g o et a eza g u n a g o gur e jardu n e a n den b or a baino? Eta
ulertz e n dugu hart az hitz egit e a n et a ulertz e n best e k den b or a z es a n d a k o a entz ut e a n . Zer da,
ber az, den b or a ? Inork gald e ez, et a bad a kit; inork gald e gi n d a adier a z t e n ez dakit. Zalantz a rik
gab e diot, hal er e, hau dakid al a, alegi a, igarorik ez balitz ez litzat ek e lehe n aldirik, et a gert akiz u nik
ez balitz ez gero al dirik, et a deu s existituko ez balitz ez orain al dirik. Bi aldi haiek, hots, lehe n a et a
gero a, nola izan dait ezk e, lehe n a ez bait a jada et a gero a ez oraindik? Orain al di a, berriz, beti orain
balitz, ez litzat ek e lehe n e r a igaroko; aldi ez bain a beti er a (betid ai n o) litzat ek e. Orain ak aldi izat eko
lehe n al dir a igaro beh a r bad u, nola es a n dez ak e g u bad el a, ber e izaer a ez izat er a irist e a bad a? Ez
bait ez a k e g u egi az aldia del a es a n ez izat er a doal ako baizik.

157. XV. Kapitulua
Halere, «aldi luzea » esa t e n dugu et a «aldi laburr a », lehe n al di a z edot a gero al di az
dihard u g u n e a n soilik. Lehen al di luze a, adibid e z, duel a ehu n urteko a ; gero al di luze a he m e n di k
ehu n urter ak o a ; lehe n al di laburr a, adibid e z, duel a ha m a r egu n, et a gero al di laburr a ha m a r egu n
barru. Baina nola izan dait ek e luze edo labur, izan ere ez den a? Iraga n a ez bait a jada, et a gero a ez
da oraindik. Lehen a z ari gar el a, ez dugu es a n beh a r «luz e da», «luz e izan da» baizik; et a gero az
«luz e izango da».
Nire Jaun, nire argi! Hem e n ere zure Egiak ez al dio iseka egin go gizakiari? Izan ere, lehe n al di
luzea igaro ondor e n zen luze ala aurrez, igarotz e n ari zela? Luze zitek e e n e a n zen luze; igaro hal a,
berriz, ez zen ez er; beraz, ezer ez zen a luze ezin izan. Ez es a n, beraz: «Irag a n a aldi luze a zen », ez
baitu g u aurkituko zer izan zen luze, igaro den a existitz e n ez del ako, iraga n a izat e a g a t i k, hain
zuzen. Esat eko t a n , hau es a n: «Orain al di zen e a n luze izan zen aldi hura », art e a n , orain al di zela,
izan baitz e n luze; oraindik ez zen igaro ez izat er a et a horre g a tik izan zitek e e n luze; igaro ondor e n ,
orde a, ez izan et a ez luze.
Ikus dez a g u n bad a, en e arim a, orain al di a luze ote ditek e e n , zuk une a k sum a t u et a neurt u
baititz ak ez u. Zer era nt z u t e n didaz u? Oraingo ehu n urt eok aldi luze ote dira? Ikus lehe nik ehu n
urt eko orain al dirik ba ote dait ek e e n ; lehe n urt e a n bag a u d e , hura da orain, gaino n t z e k o lauro g eit a
he m e r e t zi a k etorkizun dira, ber az ez dira; bigarr e n urte a n bag a u d e , dago e n e k o bat iraga n a da,
best e a orain al di, gaino n t z e k o a k etorkizu n. Horrela, ehu n urteko a r e n edoz ei n tart e hart urik, hare n
aurr eko a k «leh e n a » dira et a hurre n g o a k «ger o a ». Beraz, ehu n urte a k ezin ditezk e orain al di a n
izan.
Ikus orain ea aurt e n g o urt e a orain al di ote den. Lehen e n g o hilab e t e a n bag a u d e bera u da
orain, gaino nt z e k o a k etorkizun; bigarr e n e a n bag a u d e , lehe n a iraga n e r a igaro da et a
gaino n t z e k o a k ez dira oraindik.
Beraz, aurt e n g o urt e a ere ez da osorik orain al di; et a osorik ez bad a orain al di, ez da orain go
urt e a; urt e a k ha m a b i hilab e t e baititu, et a hau e t a tik edoz ei n hilab e t e orain al di den e a n
gaino n t z e k o a k iraga n a k edo etorkizun dira.
Baina oraingo hilab e t e a ere ez da orain al di, egu n k a baizik; lehe n a bad a orain, gaino nt z e k o a k
etorkizu n; azke n a bad a , gaino n t z e k o a k iraga n a k ; tart ek or e n bat bad a , lehe n- gero e n art e a n dago.
Hona, ber az, orain al di a –gure ust ez luze dei gen e z a k e e n bakarr a– ozt a- ozt a egu n bat er a
laburt u a . Azter dez a g u n bera u ere. Egun oso a ere ez bait a orain al di. Gau- egu n e t a n hogeit a lau
ordu ditu egu n a k; lehe n ordu a k, gaino n t z e k o a k gero a ditu, azke n ordu ak, iraga n a ; et a tart ek o
edoz ei n e k aurre- ondor e n g o a k lehe n- gero a k ditu. Ordu a ber a ere une iheskorr ez osot ut a dago;
heg a n joan den a iraga n a da, gera t z e n zaion a etorkizun.
Inola zati ez ditek e e n unet x orik txikien a as m a t u ah al bad u g u , haux e da, soilik, orain al di.
Baina hau bera u ere hain azkar doa gerotik lehe n e r a , ez bait a istant bat ere gelditz e n; geldi
bale di, zati liteke lehe n- gero e t a n . Orain ak, berriz, ez du tart erik.
Non da, bad a , luze deritzog u n aldi hori? Geroa, agi a n? Ezin dugu luze a del a esa n, ez bait a
izan ere, luze izat eko. Luze izango dela badio gu , noiz izango da, orde a ? Ordu a n ere oraindik
etorkizu n bad a , ezin luze izan ez bait a luze- gairik. Oraino ez den gero a izat e n hasi bal edi et a luze-
gai izat eko oraingo bihurt uk o balitz et a horrel a luze gert a t u , orain al di ak garbi azald u digu
lehe n t x e a g o ber a ez dait ek e e l a luze izan.
XVI. Kapitulua

158. Hala ere, Jauna, aldien tart e a k sentitz e n ditugu et a elkarr eki n konp ar a t z e n , et a batz uk
best e a k baino luze- laburr a g o a k direla esa t e n dugu. Neurt u ere egit e n ditugu, halako aldi zenb a t
luzea g o ala laburr a g o den halakor e n alde a n ; et a hau hura baino bi aldiz edo hiru aldiz luzea g o
dela baiezt a t z e n dugu; hau, berriz, baku n a edot a best e hau hura adin ak o. Doan aldia, sum a hal a
neurtz e n dugu; bain a iraga n a , jada ez den a, edo gero a, oraindik ez den a, nork neurt u? Ausart uk o
al da inor es at e r a ez den a neurt u dez ak e e l a ?
Iragait e a n , den b or a sentit u et a neur dait ek e; iraga n d a k o a n ezin da, ez bait a existitz e n.
XXIV. Kapitulua
Inork esa t e n bad u den b or a gorp ut z a r e n mugi m e n d u a dela, bai es t e k o agintz e n al didaz u? Ez,
noski. Ezin dela gorpu tzik mugit u den b or a r e n bait a n ez bad a entz u n dut; hala diozu zuk.
Gorputz a r e n mugitz e hori den b o r a denik ez dut entz u n, ez baituz u zuk esa n. Zere n gorpu tz a
mugitz e n den e a n mugitz e a r e n den b o r a neurtz e n dut, hasi den e tik gelditu art e. Hast e n ikusi ez
bad u t et a iraun badira u et a bukatz e n ikusi ez, ezin dut neurt u, ikust e n hasi naiz e n e tik ikust e a ri
utzi dioda n art e baizik. Luzaro ikust e n bad u t aldi luze a dela diot soilik, ez zenb a t e k o aldia; zenb a t
diogu n e a n , best e zerb ait e kiko diogu, hon el a: «Hau, best e hura hain a » edot a «hur a halako bi» et a
antz ek o a k.
Baina lekue n art eko alde a k mark a t u bag e ni tz a, mu gitz e n den gorp ut z a edot a har e n zatiak
non dik et a nora dabiltz a n, ard a t z e a n bez al a jirabirak a dabiltz al a, esa n gen e z a k e zenb a t iraun
due n gorpu t z a r e n nahiz zatie n mugi m e n d u a k toki bat e tik best e r a . Beraz, mugi m e n d u a bat et a
iraup e n a r e n neurria best e bat izanik, nork ez du ikust e n biet a n zeini deitu zeh a t z a g o den b or a ?
Gorputz a inoiz arina g o edo geldo a g o mugitz e n del arik et a inoiz geldi ego n, mugi m e n d u a ez ezik
ego n a ere aldit a n neurtz e n dugu et a hau es at e n : «Geldi egon adin a mu git u da» edot a «m u git u
baino bi edo hiru aldiz gehi a g o ego n da geldi» et a esa n ohi den e z , et a berdin gert a t z e n , gure
neur g ai a ulert u edo tax ut u dez a n best e edoz e r e ki n, gutxi gora b e h e r a . Ez da, ber az, den b or a
gorp ut z a r e n mu gi m e n d u a .
XII. LIBURUA
XV. Kapitulua
Agian, es a n dez ak e z u e gez urr a del a niri Egiak ozenki barn e- belarrira Egilear e n egiazko
betikot a s u n a z diost a n a , hots, hare n subst a n t zi a ez dela inola ere aldat z e n aldiet a n , et a hare n
gogo a ez dago el a berar e n subs t a n t zi a tik kanpo? Horra zerg a tik ez due n nahi orain hau, gero hura;
nahi ditu e n a k den a k bat e r a et a aldi ber e a n et a beti nahi ditu, ez behi n et a berriro, ezt a hau e k
orain et a haiek gero; ez et a lehe n nahi ez zuen a gero nahi edot a orain nahi lehe n nahi izan ez
due n a . Gogo hau aldakor litzat ek e , et a aldakor den oro ez da betiko, et a gure Jaungoiko a betiko a
da.
Halab e r [gez urr a del a esa n g o didaz u e] Egiak barn e- belarrira diost a n a , hots, etorkizun
diren e n itxaro a ikuskizun bilakat z e n dela dat oz e n e a n ; et a ikuskizun a oroitz a p e n haiek igarotz e a n ?

159. Zere n aldat u z dabilen as m o oro aldakor bait a et a aldakor denik ez da betiko; gure Jaungoiko a,
aldiz, betiko a da.
Hau ek bilduz et a elkart uz hau aurkitz e n dut: en e Jaungoiko a k, Jaungoiko betiko ak, ez zuela
egin sorkaririk as m o berriz, et a hare n jakind uri a ez dago el a iraga n a r e n m e n d e .
Zer diozut e orain, kontr a e s a l e o k? Gezurr a al da nik esa n d a k o a ?
– Ez! –diote.
– Ordu a n zer? Gezurr a al da, eite d u n izaer a oro edot a izaer a egin g a r ri oro onik gore n a den
harg a n dik baizik ez dela, gore n ki delako, hain zuze n?
– Ez dugu ukatz e n hori ere! –diot e.
– Zer, beraz? Ukatz e n al duzu e bad el a sorkari bikain bat, m ait a s u n hain garbiz, egi a den et a
egi azko Jaungoiko betikoari atxikia, betikide ez zaiola ere, ez aldi aldat z e a k , ez best e aldart e k
harg a n dik aska t z e n et a alde n t z e n ez due n a ; aldiz har e n kont e n pl azio txit egiazko a n ats e d e n
due n a (zu, Jauna, zuk agind u ahal a mait e zaitu e n a ri agert z e n baitz at z aizkio et a aski zaio, et a
horre g a tik ez dela saih e s t e n zuga n dik, ez et a ber a g a n a n t z begir at z e k o ere)?
Hau da Jaungoiko a r e n etx e a , ez lurreko a, ez eraikin zeruti arr ez gauz a t u a , espirituzko a baizik,
zure betikot a s u n a r e n part ai d e, ez bait a sekul a n hond a t z e n ; betid a nik betid ai n o ez arri zenu el a k o,
balioa inoiz galduko ez due n lege a em a n e z (Sal. 148, 6). Ez da, haler e, zure betikide, ez bait a
hasi er a gab e ; egin a bait a.
Hura baino lehe n a g o den b or a rik aurkitz e n ez bad u g u ere, jakinduri a bait a den e t a n lehe n a ,
ez diot, gur e Jaungoiko, Aitare n betikide et a berdin a den Jakinduri a hura; hark egin ak baititu
diren a k oro et a hasi er a hart a n egin zenitu e n zeru- lurrak; baizik et a best e jakind uri a sort ar a zi a,
hots, adim e n d u n izadi hura, argi ari so egin ez argi den a, jakinduri a bait eritz a, egin a izanik ere;
bain a argi egit e n due n argitik islara dago e n alde bera dago jakind uri a sortz ail e a et a sortu a r e n
art e a n ; orob a t , justizia justifikatz ailetik, justifikazioz egind a k o r a ; guri ere «zur e justizia» deitz e n
baitigut e, zure mira b e e t a k o bat ek dioen e a n : «h ar e n g a n Jaungoiko a r e n justizia izan gait ez e n »;
horre g a tik oro baino lehe n a g o sort ut a k o jakinduri a existitz e n da, zeina egin a izanik ere, zure hiri
garbi ar e n gogo arraz oi d u n et a adi m e n t s u a bait a, han goiko zeru e t a n libre et a betiko dago e n hiria
(Gal. 4, 26) diot, guk am a t z a t dugu n a . Eta zer nolako zeru e t a n ? Zu gore s t e n zaituzt e n zeru e n
zeru e t a n , zeru hau ere Jaunar e n t z a t bait a. Hura baino lehe n den b or a rik aurkitz e n ez bad u g u ,
aldie n aurre tik bait a, oro baino lehe n egin a; hal er e, hori baino lehe n a g o da Sortz aile a r e n berar e n
betikot a s u n a , harg a n dik baitu hasi er a egin a den a k, ez den b or a z , ez baitz e n aldirik oraino, bain a
bai sortz ez.
Izat e a hain du zuga n dik, gure Jaungoiko, eze n zutaz era b a t best e rik bait a, et a ez zera u. Hura
baino lehe n ez, bain a hart a n ere ez dugu den b or a rik aurkitz e n, gai bait a zure aurp e gi a ri so egit eko
behin ere alde egin gab e; horre g a tik ez du aldart e rik; berez, orde a , aldakor da et a hotzitu et a
ilund u ziteke e n , zuga n dik argi et a su hart uko ez balitu, m ait a s u n han diz zuri atxikirik, betiko
egu e r di bailitza n.
Ai zu, etx e argitsu et a eder! Maite dut, Jauna, zu bizi zare n tenpl u a, zure aintz ar e n egoitz a
(Sal. 25, 8), egile et a jabe a r e n etx e a. Izan zait ez nire ibilbide a r e n has p e r e n , et a egin zintu e n a ri
es at e n diot ni neu ere eduki naz al a zuga n , ni ere hark egin a bain aiz; ardi galdu a r e n antz o
des bi d e r a t u nintz e n (Sal. 118, 176) et a nire artz ain a r e n , zure egitur a t z ail e a r e n lepo a n zuga n a
era m a n g o nau el a esp e r o dut.
Zer es at e n didaz u e , zuekin ari bainintz e n nire kontra e s a l e o k, sines t e n baituz u e , haler e,
Moises Jaungoiko ar e n zerbitz ari zintzo izan zela et a hare n liburu ak Espiritu Sant u a r e n orakulu? Ez
al da hau Jaungoiko a r e n Etxe a, ez Jaungoiko a r e n betikide bain a bere neurri a n zeru e t a n betikorra?

160. Alferrik bait a hor aroe n aldak e t a k bilatz e a ez baituz u e aurkituko; iraut e et a aldart e guztie n
gain e tik dago, beti Jaungoiko ari atxikitz e a on zaiola (Sal. 72, 28).
– Hala da, bai –diote–.
– Beraz, ene bihotz ak Jaungoiko a ri har e n gore s p e n - hots a barrutik entz ut e a n egind a k o
oihue t a n , azke nik zein dela gez ur, diozut e? Materia inongo form arik gab e a , form a rik eze a n
orde n a rik ere ez zeuk a n a , onart u nuel ak o ote? Orde n a rik ez den tokian ezin aldie n jarraip e nik
izan. Hala ere, ia- ia deus e z , ezd e u s hut s a ez zelarik, guztiar e n egile ar e n g a n d i k ber a g a n d i k
bait at or nolab ai t den edoz e r.
– Hau ere ez dugu ukatz e n –diot e–.
XXVIII. Kapitulua
Best e batz u e n t z a t , berriz, hitz hau e k habi a ez bain a bara t z e itxi dira; bert a n fruitu ezkut u a k
ikust e n dituzt e et a heg a n dagit e poz ez et a txorrotxioka hai ek bilat uz et a bilduz.
Ikust e n dut e, bad a , Jaungoiko betikor, zure hitz hau e k irakur edo entz ut e a n , aldiar e n lehe n-
gero guzti en alde a n zure egon a r rizko iraut e a gailentz e n dela; hal er e, ez dela aldia n eginiko
sorkaririk zuk ez eginik. Zure nahi a zera u izanik, inola aldat u gab e a , nahi a ez ert a n aldat u gab e
egin zenit u el a oro. Ez dut e zure antzik, zu guzti en eite a izanik. Huts etik at er a t a k o antz a eza dut e,
itxura g a b e a , gero zure antz er a tank er a t z e k o a , zu bak arr ar e n g a n a itzuliz, bakoitz a gai den
neurrira, gauz a bakoitz ari ber e eran em a n zaion er a. Eta horrel a iritsi ziren izat er a oso ed er, nahiz
zure ondo a n ego n, nahiz –mailak a urrunx e a g o aldiz et a tokiz aldaku n t z a ed err ak egin ez edo
era s a n e z . Gauz a hau e k ikust e n dituzt e et a zure egiar e n argiar eki n pozt e n dira, he m e n dez ak e t e n
neurri apal e a n .
Eta haiet a riko bat e k ust e oso a ipintz e n du hitz hon e t a n : «Hasi er a n Jaungoiko a k egin
zitue n... », et a jakind uri ari begir a, hasi er a tik ari baitz ai gu mintz at z e n (Jn. 8, 25).
Best e bat e k, hitz beroi et a r a begira t u z, hasi er a gauz e n sortz e gisa ulertz e n du et a hon el a
hartz e n : «Hasi er a n egin zitue n », hots, «leh e nik egin zitue n ». Eta «ha si er a n » jakinduri a n zeru-
lurrak egin zituel a ulertz e n dut e n e n art e a n , bat a k zeru- lur ber ak zeru- lurren sort u g ai a deritz al a
ust e du; best e a k sorkari eited u n , bereizi ak; best e a k eited u n et a espiritu al bat, zeru deritzon a,
best e a gorpuz d u n a , form a g a b e a , lur deritzon a .
Zeru- lur izen ez gai oraino form a g a b e a ulertz e n dut e n e k , hart a tik zeru- lurrak egin zitez e n,
hau e k ere ez dut e era bere a n ulertz e n; bat ak, sorkari ulerg a rri et a senti g arri a non bukat uk o zen,
best e a k hau soilki: nondik irten go ote zen gorpu tz e z k o eraikin senti g a rri hau, bere kolko han di a n
sorkari ageriko a k gert u zeuzk a n a . Hem e n zeru- lurrak sorkari antol at u et a tank er a t u a k direl a ust e
dut e n e k ere ez dut e berdin ulertz e n: bat ak ikusezin a et a ikuskari a , best e a k ikuskari a soilik,
hon e t a n bait ak u s a g u zeru argits u a et a lur iluna, berto n dau d e n e ki n.
XIII. LIBURUA
IX. Kapitulu a

161. Aita nahiz Sem e a ez al ziren uren gain e a n era m a n a k ? Tokian ulertz e n bad a , gorpu t z a
bailitza n, Espiritu Sant urik ere ez. Baina aldakor orore n gain dago e n Jaungoikot a s u n a alda e zi n a
den e z , bai Aita, bai Sem e a , bai Espiritu Sant u a , hirurak, ure n gain e a n era m a n a k izan ziren.
Zerg a tik es a n zen hori zure Espirituaz bak arrik? Zerga tik bere t a z soilik es a n zen, tokian bailego n ,
ez bait a toki, et a hart a z zure Dohai n del a bak arrik esa n bait a? Atsed e n dugu zure Dohain e a n ;
hart a n goz at z e n zaitu gu. Gure tokia, gure ats e d e n . Maite ak hara gar a m a t z a et a zure Espiritu onak
gur e ap alt a s u n a eraikitz e n du heriotz ar e n at etik. Zure gogo one a n dauk a g u bak e a . Gorputz a k
ber e ast u n e a n bere tokira du joera. Pisua ez da beh e r a k o bakarrik, ber e tokirako baizik. Suak joera
gora, harri ak beh e r a . Bere n pisu e n era gi n e z ber e n tokiran tz dut e joera. Ur azpira isurit ako olioa ur
azal er a at er a t z e n da; olio gain e a n isurit ako ura oliope a n murgiltz e n da; bere n pisu ak era gi n d a ,
ber e n tokira doaz.
Eragaitz diren gauzak urduri daude; era onez dute atsed e n. Nire pisua, nire maita- grina; noran a hi
joan, hark naroa. Zure dohainez goaz, gora eta gora igoaz; sutzen gara eta bagoaz. «Igotzen ditugu
igoerak bihotzea n eta gradue n kanta kantatz e n dugu». Zure suz, zure su onez suturik goaz, gorantz
baikoaz, Jerusale m eko bakera. Hura bai poza nirea, esan zidaten e a n: «Goaz en jaunare n etxera!» (Sal.
121, 1). Han ezarriko gaitu gogo onak, bertan betiko egote a besterik desira ez dezagu n.

163. IKUSTEN EZ DIREN GAUZEI
BURUZKO FEDEA
De fide rerum quae non videntur
Guretz a t , krist a u o n t z a t , ikust e n ez dugu n a sines t e a ez da aus ark e ri a gaitz e s g a r ri a, fede
laud a g a r ri a baizik
I. Kapitulua
Gizarte bizitzan ere gauza asko sines t e n dira ikusi gab e. Adiskid e ar e n boron d a t e ona ez da ikust e n
baina sinet si egit e n da. Nolabait e k o fed erik gab e ezin dugu lagun leialaren
maitas u n a ziurtat u
Batzu e n ust ez, erlijio krist a u a k mer ezi a g o du burla atxikim e n d u a baino, gure begi e n aurr e a n
ikus dez ak e g u n a aurkez t u beh a rr e a n , ikust e n ez dugu n a sines t e a agintz e n digulako. Ikusi gab e
sines t e a ri uko egin ez zuhurki jokatz e n dut el a ust e dut e n a k gez urt a t z e k o, he m e n froga tz e n diegu
sarrit a n gauz a asko sinet si beh a rr a dago el a ikusi gab e ; haler e, sine st e n ditugu n jainkozko egi ak
ezin erak ut siko dizkiegu eur e n gorpu t z e z ko begi e n aurr e a n .
Lehe nik, zentz u g a b e horiei, zeinak gorp ut z a r e n begi e n hain m e n d e k o diren eze n ber e n
buru a k limurtz er a irist en baitira ikust e n ez dut e n a ez dut el a sinet si beh a r, zentz u g a b e horiei
ohart a r a ziko diegu ber ai ek ere gorp ut z a r e n senti m e n horiekin antz e m a n ezin diren gauz a asko
sines t e n et a eza g u t z e n dituzt el a. Ezin kont a ah al a dira gure arim a n –bera u ere izat ez ikusezin a–
dau d e n a k . Esat er a k o: ba al da ez er xum e a g o rik, gard e n a g o rik, ziurra go rik zerb ait sine st e a , edo
sines t e n dugul a ala ez dugul a sines t e n jakite a baino, nahiz et a ekintz a hau e k gorpu t z a r e n
ikusm e n e t ik oso urrun gert a t u ? Zein arraz oi dago gorpu t z a r e n begi ez ikust e n ez dugu n a sines t e a ri
uko egit eko, inongo zalant z a rik gab e ikust e n bad u g u sines t e n dugul a ala ez dugul a sines t e n , et a
ekintz a hau e k ezin dira gorpu t z a r e n senti m e n e z erre p a r a t u ?
Baina hon el a diot e horiek: arim a n dago e n a arim a ber ar e n barn e –ahal m e n a z eza g u t
dez ak e g u , gorp ut z a r e n begi e n pre mi arik gab e; bain a sine st e k o agintz e n diguz u e n a ez duz u e
kanp or a at er a t z e n gorpu tz a r e n begi ez ikus dez a g u n , et a gure arim a r e n bait a n ere ez dago,
adi m e n a z ikusi ah al izat eko. Honel ako a k esa t e n dizkigut e, jada nik begi e n aurre a n due n a sine st e a
inori agind u k o balitzaio bez al a. Ikust e n ez ditugu n gauz a iraga n k or batz uk sinet si beh a rr a dago,
sines t e n ditugu n betiko ak ikust eko gai izan gait ez e n . Eta zuk, ikust e n duzun a baino sinet si nahi ez
duzun horrek, entz u n une bat ez: bert a n dau d e n objekt u pres e n t e a k gorp ut z a r e n begi ez ikust e n
dituzu; zure pent s a m e n d u a k et a ongin a hi sentip e n a k arim a r e n begi ez. Esad az u orain, m es e d e z :
nola ikust e n duzu zure lagu n kutu n a r e n mait a s u n a ? Ezin bait a m ait a s u n a gorpu t z a r e n begi ez
ikusi. Arimar e n begi ez ikust e n ote duzu, agia n, inoren arim a n gert a t z e n den a? Eta ikust e n ez
bad uz u, nola eran t z u n lagu n a r e n ongin a hizko sentip e n e i, ikusi ezin duzu n a sines t e n ez bad uz u?
Agian era nt z u n g o didaz u lagun a r e n ongin a hi a egintz a t a n ikust e n duzul a. Ikusi, bai, lagu n a r e n
egintz a k ikusiko dituz u et a har e n hitzak entz u n g o ; bain a har e n mait a s u n a ri esk aini beh a r diozu
zuk sines t e a , et a m ait a s u n a ezin da ikusi, ez et a entz u n, ez del ako begi et a n sartz e n den kolore a
edo irudia, ez et a bel arriet a n sartz e n den soinu a edo ab e s ti a, ez et a kontzie nt zi ari az altz e n zaion
barn e senti p e n a ere. Ikusi edot a entz u n ezin duzu n a , kontzi en t zi ar e n testig a n t z a z eza g u t u ezin
duzun a sinet si beh a rr a dauk a z u , bizitza n isolat u t a ger a t u nahi ez bad uz u adiskid a n t z a r e n
kontsol a m e n d u rik gab e ; edot a best el a, zure lagu n kutun a r e n mait a s u n a dagokion ordainik gab e
ger at uk o da.
Kanpor a begir a gorpu t z a r e n begi ez et a barn e r a begir a arim a r e n begi ez ikusit ako a soilik
sines t e k o zure as m o hori non dago? Zure m ait a s u n a k inore n mait a s u n a sine st e r a era m a t e n zaitu;
et a ikusm e n a et a adi m e n a iristen ez zaizkizun e t a r a zure fede a iriste n da. Gorputz ar e n begi ez

164. lagun a r e n aurp e gi a ikust e n duzu, arim ar e n begi ez zure leialt a s u n a ; bain a lagu n a r e n leialt as u n a
ezin m ait eko duz u har e n g a n ikust e n ez duz un a sines t e r a zara m a t z a n fede a ere ez bad a u k a z u ;
gizakiak, haler e, eng ai n a dez ak e gez urr e zk o m ait a s u n a z edo ber e gogo txarr ak ezkut a t u z . Eta
gaitzik egin nahi izan gab e ere, ongin a hi itxurak egingo ditu zuga n dik onur ar e n bat lortzeko.
Baina zuk diozun e z , lagun a r e n bihotz a ikusi ezine a n ere, bera g a n sines t e n duzu zure
zoritxarr e a n hura frogat u zenu el a k o, et a ordu a n egi azt a t u zenu e n har e n leialta s u n a , arrisku gun e
larriet a n ab a n d o n a t u ez zintu el ak o. Hortaz, gur e zoritxarr a desirat u beh a rk o ote dugu lagun e n
m ait a s u n a egiaz t a t z e k o ? Inork ere ezin dast a t u k o luke adiskid et a s u n a r e n gozo a aurrez
ezb e h a r r a r e n sa mi n a dast a t u gab e ; et a ez luke inork egi azko am o di o a r e n plaz er a goz at uk o aurr ez
larrimin ar e n et a oinaz e a r e n tortur a sufritu gab e. Lagun zintzo ak izat e a r e n zorion a desira g a r ri
baino kezka g a r ri a g o a litzat ek e , norb er e zorigaitzik gab e lortu ezineko a izango balitz. Hala et a
guztiz, egia da oparot a s u n e a n ere lagu n onak izan ditzak e g ul a , hau e n mait a s u n a larrialdia n
aise a g o frogat z e n bad a ere.
II. Kapitulua
Gizartetik fed e a desa g er t z e n bada, nahas t e ikaragarria etorriko da
Hain zuzen, sinet siko ez baz e n u ez zinat ek e adiskid a n t z a froga tz e k o arrisku a n jarriko. Beraz,
froga egin orduko sinistu duzu. Zinez, ikust e n ez dugu n a sinet si beh a r ez bad u g u , nolat a n sines t e n
dugu lagu n e n leialt as u n e a n aurr ez frogat u gab e ? Eta ezb e h a r r e a n frogat z e r a iriste n gar e n e a n ,
ordu a n ere ikusi baino sinet si egit e n dugu. Fede a ez den e a n hainb e s t e k o a –eta ez arraz oirik gab e–
sines t e n dugu n a fede a r e n begi ez ikusi ust e dugul a. Ikusi ezin dugul ak o sinet si beh a r dugu.
Nork ez du ikust e n gizart e tik fed e a des a g e r t u z gero etorriko litzaiguk e e n nah a s m e n d u
han di a, asal d ur a ikara g a rri a? Maitas u n a ikusezin a izaki, nola m ait eko dut e elkar gizaki ek, inork ere
sines t e n ez bad u ikust e n ez due n a ? Elkarre n art eko m ait a s u n e a n oinarritz e n den adiskid a n t z a ere
des a g e r t u egin go da. Zer nolako am o dio adi er az p e n a egingo dio gizaki ak gizaki ari, hark em a n
diez aiok e el a sine st e n ez bad u? Adiskida n t z a des e gi n e z gero, ezin iraun g o dut e arim a n
ezkont z a r e n loturek, ez ahai d e g o a r e n edot a kidego a r e n lokarriek, hau e t a n ere lagu n a r t e k o
elkarlot ur a bait a g o . Horrel a, sen arr a k ez du em a z t e a m ait eko, ez et a hon ek sen a rr a , ikusi
ezina g a tik sines t e a esk aint z e n ez badiot e elkarr e n mait a s u n a ri. Ez dut e se m e - alab a rik eduki nahi
izango, elkarri em a n beh a rr a onartz e n ez dut e n e a n . Eta jaio et a hazt e n badira, hau e k ere ez
dituzt e gura s o a k m ait at uk o; izan ere, m ait a s u n a ikusezin a delarik, eur e n g a n a k o am o dio
sug arr e t a n dau d e n gura s o e n bihotz ak ikust erik ez dut e izango, ikust e n ez den a sine st e a
aus ark e ri a gaitz e s g a r ri a bad a , et a ez fed e laud a g a r ri a. Eta zer es a n, gaino n t z e k o harre m a n e i
buruz, neb a- arre b a k, aita- am a gi n a rr e b a k et a suhi- errai n a k, et a hainb a t ahai d e et a kider e n art eko
elkarlot ur a ri buruz, gura s o et a se m e- alab e n m ait a s u n a bera ere, elkar mait e ez dut e n e a n ,
zalant z a n bad a g o et a as m o a sus m o p e a n ? Eta m ait e ez bad u t e elkar, ez da obligaziorik ez a g a t ik;
ez dut e inoren m ait a s u n e a n sine st e n , ikust e n ez dut el ak o. Maite ak gar el a ez sines t e a mait a s u n a
ikust e n ez dugul ako, et a mait a s u n a ri m ait a s u n e z ez ordaintz e a , elkarri zor diogul a pent s a t z e n ez
dugul ako, irudim e n t s u a barik ardur a gog aik arri a da.
Ikust e n ez dugu n a sine st e n ez bad u g u , best e e n boron d a t e ona onartz e n ez bad u g u gure
begira d a harai n o iritsi ezin del ako, gizakion art eko harr e m a n a k nah a si egit e n dira gizart e bizitza
ezinezko a bihurtz e r ai n o. Ez ditut he m e n aipat u k o, ikust e n ez dugu n a sine st e n dugul ako kritikatz e n
gaituzt e n aurkari ek, eur ek ere, jend e a r e n esa m e s e n era gi n e z et a histori an ikasia g a t ik sines t e n
dut e n hainb a t et a hainb a t ekintz a, edot a inoiz ego n ez diren hainb a t leku. Ez dez at el a es a n: ikusi
ez dugul ako ez dugu sine st e n . Honel a mintz o diren a k beh a r t u rik dau d e aitortz er a gura s o a k
nortz uk dituzt e n ez dakit el a ziurt as u n e z . Garai hart ak o inolako oroitz a p e ni k ez gord e t z e a n ,

165. ezb airik gab e sinet si baitziet e n hori bai ezt a t u ziet e n ei, iraga n e k o egintz a izat e a g a t ik froga t u ezin
baz ut e n ere. Hala ez balitz, ikust e n ez dugu n a sine st e a r e n aus a rk e ri a saih e s t u nahi a n gura s o e kiko
desl ei alt a s u n e z k o bek at u a n jausiko ginat e k e .

166. ONGIAREN IZAERA MANIKEOEN AURKA
De natura boni contra manicheos
I. Kapitulua
Jaungoiko a da ongi goren a eta aldae zi n a; beraga n di k datoz gaino nt z e k o ongi espiritual eta
korporal guztiak
Jaungoiko a da ongi gore n et a am ai g a b e a ; berar e n gain e tik ez dago best e rik. Ongi alda e zi n a
da et a, horre g a tik, zinez betikoa et a zinez hilezkorra. Berak egin ak dira gaino nt z e k o ongi
nat ur al a k, ez orde a, har e n izaer a ber eko a k. Bera bakarrik izan dait ek e due n izaer a ber eko; berak
egind a k o gaino n t z e k o gauz a guzti ak ez dira hare n ezp al berek o a k. Eta alda e zi n a ber a bakarrik
delarik, hark ezer e z e tik egind a k o guzti ak dira aldakorr a k. Hain da ahal gu z ti d u n a ez en ezer ez e tik,
hots, izat erik ez due n e tik, sor baititz ak e gauz a han di ak et a txikiak, zeruko a k et a lurreko a k,
es piritu al a k et a korpor al ak.
Eta best al d e , zuze n a ere bad el a k o, bera g a n d i k sort u a den a et a ezer ez e tik sortu a k ez zitue n
berdin ak egin. Horreg a tik, ongi guzti ek, han di ek zein txikiek, izadiko ezein mailat ak o a k izand a ere,
Jaungoiko a dut e sorbur u.
Eta nat ur a oro, bere horret a n hart u t a , ona da beti; egi azko Jaungoiko gore n e t ik soilik etor
dait ek e; izan ere, ongi guztiek, bikaint a s u n e a n ongi Gore n e r a hurbiltz e n diren a k et a
sinpl et a s u n e a n urrunt z e n zaizkion ak, den e k dut e jatorria Ongi gore n e a n .
Beraz, espiritu oro aldakorr a da et a gorp ut z oro Jaungoiko a-
gan dik dator, et a espiritu a k et a mat e ri ak osatz e n dut e sort ut a k o izadi oso a. Ondorioz, nat ur a oro
da espiritu ala gorpu t z. Espiritu alda e zi n a Jaungoiko a da. Espiritu aldakorr a sortut a k o nat ur a da,
gorp ut z a baino bikain a g o a , hal er e. Gorputz a ez da espiritu a, nahiz et a haize a ri ere irudizko
adier a n espiritu a deitz e n diogu n, gur et z a t ikusezin a izan arre n, har e n era gi n a , et a ez nolan a hiko a,
sentitz e n dugul ak o.
III. Kapitulua
Era, ed ert a s u n a eta orden a Jaungoiko a k eginda k o gauz e t a n
aurkitz e n diren ongi orokorrak dira
Katoliko et a krist a u gar e n o k Jaungoiko a gurtz e n dugu, ber a g a n baitut e jatorria ongi guztiek,
han di ek zein txikiek; ber a g a n d i k dira erak e t a oro, han di a n zein txikian; ber a g a n d i k ed ert a s u n oro,
han di zein txiki; ber a g a n d i k orde n a oro, han di zein txiki.
Gauz a guztiak zenb a t et a erako a g o , ed err a g o et a orde n a t u a g o izan, ordu a n et a hob e a g o a k
dira; et a erakot a s u n a , edert a s u n a et a orde n a falta zaien hein e a n , ont a s u n a murriztuz doaki e. Hiru
hau e k, ber az, era, edert a s u n a et a orde n a – et a hau e k barn e a n hartz e n dituzt e n best e hainb a t

167. isilpe a n utziko ditut– hiru hau e k, hots, era, ed ert a s u n a et a orde n a Jaungoiko ak sort ut a k o izaki
es piritu al zein korpor al guzti et a n aurkitz e n ditugu n ongi orokor gisako a k dira.
Hort az, Jaungoiko a sorkari ar e n era, ed ert a s u n et a orde n a orore n gain e tik dago; ez leku edo
es p azio gar ai a g o a n , izugarrizko ahal m e n ber eziz baizik, ber a g a n d i k bait a erak e t a oro, ed ert a s u n
oro, orde n a oro. Hiru hau e k goi maila n dau d e n leku a n, ont a s u n han di ak aurkituko ditugu; maila
ap al e a n dau d e n leku a n, ongi apal ak aurkituko ditugu; hau e k ez dau d e n e a n , ongirik ere ez dago.
Era bere a n , hiru hau e k han di ak diren e a n , nat ur a k ere han di ak dira; txikiak diren e a n , nat ur a k ere
txikiak; ez dau d e n e a n , nat ur a rik ere ez dago.
Beraz, nat ur a oro da ona.
IV. Kapitulu a
Eraren, edert a s u n ar e n eta orde n ar e n hond a m e n a da gaizkia
Horreg a tik, gaizkia zer den azt ert u beh a r dugu, hare n jatorriaz gald e t z e n hasi aurre tik. Eta
gaizkia, era, ed ert a s u n et a orde n a nat ur al a r e n korrupzio a edo hond a m e n a best e rik ez da.
Natur a gaizto a hon d a t u t a dago e n a da; hond a t u t a ez dago e n a ona bait a. Hala ere, hond a t u t a
ego n arre n, nat ur a izat e a g a t i k ona da, hond a t u t a egot e a g a t i k, berriz, gaizto a.
VI. Kapitulu a
Natur a hond a e z i n a Ongi Gore n a da; hond a g a r ri a, berriz, nolab ait e k o ongi a
Hond a m e n a k era, edert a s u n et a orde n a oro erauz t e n bad u gauz a hond a g a r ri e t a n , nat ur ak ez
du han iraun g o.
Horreg a tik, hon d a t u ezinek o nat ur a oro ongi gore n a da, Jaungoiko a den bez al a.
Eta aitzitik, nat ur a hon d a g a r ri orok bad u onetik zerb ait; dauk a n ont a s u n a murrizt e a edo
deu s e z t a t z e a bait a hura hon d a t z e k o mod u bakarr a .
VII. Kapitulu a
Espiritu arrazion al e n hond a t z e a gogozko a da ala pen al a
Izaki prest u e n e i , hau da, espiritu arrazion al ei Jaungoiko a k em a n zien ezin hond a t z e a eur ek
nahi ez bad u t e , alegi a, Jaungoiko Jaunar e n es a n e t a r a mak urt uz gero har e n ed ert a s u n
hon d a e z i n a r e ki n bat egingo dut e; bain a m e n d e k o t a s u n hori onartz e n ez bad u t e , bek at u e t a n
hon d a t u k o dira nahit ar a et a zigorrak jas a n g o dituzt e nahi gab e.
Hain ont a s u n han di a da Jaungoiko a, bera g a n d i k alde n t z e n ez den a r e n onur a izat eko mod u a n
beti. Era ber e a n , Jaungoiko ak egind a k o gauz e t a n ongi hain bikain a da nat ur a arrazion al a,
Jaungoiko ak izan ezik ez duel a ez ein ont a s u n e k hura zoriont s u egingo. Bekat ari ak zigorre n bidez
itzuliko dira orde n a r a . Zigorr a da, orde n a hau hai en nat ur a ri egokitz e n ez zaiolako; bain a, aldi
ber e a n , justizia deritzo, kulpari dagokiol ako.
VIII. Kapitulu a

168. Beh e mailako izakie n hon d a m e n e t i k eta heriotzatik dator unib ert s o ar e n ed ert as u n a
Gainer ak o gauz a guztiak ezer ez e tik egin ak dira, et a zinez espiritu arrazion al a baino
ap al a g o a k direl arik, ezin dira zoriont s u izan ez et a zoritxarr e k o. Baina orde n a n et a ed ert a s u n e a n
onak direl ako et a Jaungoiko a g a n d i k, hots, Ongi Gore n e tik izat e a et a ont a s u n a hart u zut e n e z ,
esk a s a izand a ere ont a s u n a , halako mold ez izan dira orde n a t u a k non ahul a g o a k indart s u a g o e n
m e n d e a n jartz e n diren, bigu n a g o a k gogorr a g o e n me n d e a n , m ak al a g o a k ahalt s u a g o e n m e n d e a n
et a era ber e a n lurreko a k bat dat oz zeruko e ki n goikoari me n egin ez.
Agertz e n et a des a g e r t z e n diren izakiet a n aldi bat e k o nolab ait e k o ed ert a s u n a nab a ritz e n da;
horrel a, hiltzen diren e k edot a izat e a ri uzte n diot e n e k ez dut e itxuraz aldat z e n edo nah a s t e n izaki
unibert s al a r e n neurri a, edert a s u n a et a orde n a . Hitzaldi dotor e et a ongi mold a t u a n bez al a
gert a t z e n da he m e n , gauz a t u z et a urrun d u z doaz e n silab e n et a hots e n joan- etorri ak osatz e n du
ed ert a s u n a .
IX. Kapitulu a
Natura beka t aria orden a zuz e n er a erakart z e k o ezarri zen zigorra
Nolako et a zenb a t e k o zigorra zor zaion erru bakoitz ari Jaungoiko a r e n ep ai a da, ez gizakion a.
Bekat ari da m u t u e i mer ezi dut e n zigorra bark at z e n zaien e a n Jaungoiko a r e n am ai g a b e k o
ont a s u n a ri esker da. Baina mer ezit ak o zigorra ezartz e a n ez dago Haren g a n injustiziarik edo
zitalkeriarik; izan ere, nat ur a hob e t o orde n a t z e n da zigor zuzen a r e n oinaz e t a n beka t u a r e n zigorrik
gab e k o bozkariot a n baino.
Hala et a guztiz ere, nat ur a edoz ei n ego e r a t a n ona da beti, era, edert a s u n a et a orde n a
zaintz e n ditue n bitart e a n ; hiru hau e k erab a t des e gi n et a am ai tz e n badir a, on izat e a ri utziko dio
ordu a n nat ur a rik ere existituko ez delako.
X. Kapitulu a
Naturak galkorrak dira ez er e z e t i k eginak direlako
Natur a guztiak dira galkorrak (edo hond a k o rr a k) et a Jaungoi-
koak egin ak ez balira ez ziren inola nat ur a ere izango; bain a Berag a n di k sortu ak balira ez ziren
galkorrak izango, Jaungoiko a r e n izaer a k o izan e n baitzire n. Hart az, edoz ei n era, ed ert a s u n et a
orde n a k o izand a , Jaungoiko a k sortu a k direlako dauzk a t e ont a s u n horiek, et a ez dira alda e zi n a k
ezer ez e tik egin ak direl ako. Ausardi a sakrilego a litzat ek e Jaungoiko a ez er e z a r e n par eko jartz e a ,
Jaungoiko a g a n d i k sort u den a et a ezer ez e tik egin a berdintz e a , alegi a.
XII. Kapitulu a
Jaungoiko a g a n di k datoz ongi guztiak
Honaino es a n d a k o gauz a hain argi et a egiazko e t a n hau s n a r t u nahi izan ez gero, Jaungoiko a k
egin ez due n best e nat ur a bat e n exist e n t zi a onartz e n dut e n e k ez lituzket e hainb e s t e birao bot ak o,
gaitz gore n a ri hainb a t ont a s u n egotziz et a Jaungoiko ari hainb a t gaitz.

169. Errua zuzen t z e k o, lehe n ere es a n dud a n e z , nahiko a litzat ek e eurak kontu a n erortz e a –eta
hori aitortz er a beh a r t z e n ditu egiak– ongi a Jaungoiko ak, et a ez best e inork, sort u a beh a r duel a
izan. Ongi han di ak sorb ur u bat e tik et a txikiak best e bat e tik etortz e a abs ur d o a da; batz uk zein
best e a k jatorri berek o a k dira, ongi gore n a den Jaungoiko a g a n d i k datoz.
XIII. Kapitulu a
Ongi guztiak, handiak eta txikiak, Jaungoiko a g a n di k dira
Aipa ditza g u n ban a n- ban a n ah al ditugu n ongi guztiak, duint a s u n e z , Jaungoiko a eure n egile
dela onart u t a , et a ikus dez a g u n ea horiez kanp o best e nat ur a rik ger a t z e n den.
Bizitza oro, handi zein txiki; ahalm e n oro, handi zein txiki; osasun oro, handi zein txiki; oroimen
oro, handi zein txiki; indar oro, handi zein txiki; adim en oro, handi zein txiki; lasaitasu n oro, handi zein
txiki; oparotas u n oro, handi zein txiki; sentim en oro, handi zein txiki; argi oro, handi zein txiki;
gozotasun oro, handi zein txiki; neurritasu n oro, handi zein txiki; edertas u n oro, handi zein txiki; bake
oro, handi zein txiki; eta hauen antzeko beste ongirik balego, batik bat gauza espiritual eta korporal
guztiet an aurkitzen direnak, proportzio oro, edert asu n oro, ordena oro, handi zein txiki, Jaungoiko
Jaunaga n dik soilik izan daiteke.
Eta inork oker erabiliko balitu ongi hau e k, Jaungoiko ar e n epai ak ezarrit ako zigorra jasa n g o
du. Eta ongi hau e t a t ik bat ber a ere existituko ez balitz, ez litzat ek e inongo nat ur a rik ere izango.
XVII. Kapitulua
Natura bere horreta n hartuz gero, ez dago natura txarrik
Natur a den aldetik ez dago nat ur a txarrik; ber e bait a n due n ont a s u n a galtz e n due n hein e a n
gaiztotz e n da nat ur a . Bere bait a n g o ongi hori murrizt uz erab a t des a g e r t u k o balitz, ez ongirik et a
ez nat ur a rik ger a t u k o litzat ek e; ez m a nik e o e k antz ez t e n dut e n nat ur a bakarrik, zeinet a n hainb e s t e
ont a s u n aurkitz e n dituzt e non hai en itsu m e n set a ti ak harritu egit e n gaitu e n ; edo n ork irudika
lezak e e n nat ur a oro deus e z t a t u k o litzat ek e.
XVIII. Kapitulua
Antzinak o e k «hyle n » deitz e n ziot e n formarik gab e k o mat eria
ez da gaitza
Ezin es a n, hal ab e r, gaitz a denik antzin a k o e k hylen zeritzot e n mat e ri a. Ez naiz ari ma nike o a k
harrok e ri a ergel e z et a zert az dihar d u e n jakin gab e hylen deritzon mat e ri az, ber e ust ez gorp ut z e n
eratz ail e a litzat ek e e n a ; horre g a tik, arraz oiz es a n ohi da best e jainko bat e n exist e n t zi a as m a t z e n
duel a, Jaungoiko a k bakarrik mold a et a sor baititz ak e gorp ut z a k. Eta proportzio a, ed ert a s u n a et a
orde n a haie n bait a n finkatz e n hasi art e ez dira sortuko gorpu t z a k; et a nolakot a s u n hau e k ezin dira
onak izan, ez et a soilik izan ere Jaungoiko a g a n d i k ez badir a. Manikeo e k ere hori aitortz e n dut el a
ust e dut.
Nik, orde a , hylen deritzot era b a t form a rik gab e a den et a nolakot a s u nik gab e k o m at e ri a mot a
bati; m at e ri a horret a tik eratz e n dira guk geur e senti m e n e z nab a ritz e n ditugu n nolakot a s u n
guzti ak, antzin ak o e k ziote n e z . Horre g a t ik oiha n a ri grekoz oooo es at e n zaio, egile e n esku e t a n
mold at z e k o gai delako, ez ber ak zerb ait egin dez a n , bera g a n d i k zerb ait era gi n dadin baizik. Ez da

170. es a n beh a r, ber az, delako hyle hori gaitz a denik, gur e senti m e n e k inola ere sum a e zi n a bait a et a
form arik ez a g a t ik pent s a t u ere ia ezin dait ek e e n a .
Formak hartzeko gaitasu n a dauka mat eria horrek; zeren artistak emat e n dion forma berega n a t u
ezin izango balu ez genioke mat eria deituko. Gainera, forma zerbait ona bada (horregatik deritzegu
formaz gailentzen direnei dotoreak, edert asu n e a n nabar m e n tz e n direnei ederrak deritzegun bezala),
zalantzarik gabe formaz jantzi ahal izateko gaitasu n a bera ere ongia da. Era berean, jakituria ongia
delarik, ez du inork zalantzan jarriko ongia denik jakituriarako gai izatea. Eta ongi oro Jaungoikoag a n dik
datorren ez, ezingo du inork zalantzan jarri mat eria hau ere, zerbait izatekot a n, Jaungoikoaren sorkari
beharko duela izan.
XIX. Kapitulua
Jaungoiko ari soilik dago kio ben e t a n izat e a
Horrela, bere biziko et a jainkozko eran es a n zion Jaungoiko a k bere zerbitz ari ari: Naizen a naiz.
Beraz, hon el a es a n g o diez u isra el d a rr ei: «Naiz e n a naiz» deritz a n a k bidali nau zuen g a n a (Ir. 3, 14).
Zinez da ber a, alda e zi n a del ako.
Edozein aldak u n t z a k ez izat e a era git e n dio lehe n dik zen ari. Beraz, zinez izat eko, alda e zi n a
beh a r da izan. Gainon tz e k o a k hark egin ak dira et a bera g a n d i k hart u dut e izat e a , bakoitz ak ber e
neurria n.
Goren g o Izakiar e n kontr ako a , beraz, ez- izat e a soilik izan dait ek e . Horreg a tik ber a g a n d i k
delako on den oro, ber a g a n d i k da nat ur alki den oro, nat ur alki den oro ona delako. Natur a ona
bait a et a on den oro Jaungoiko a g a n d i k da, ondorioz, nat ur a oro Jaungoiko a g a n d i k dator.
XX. Kapitulua
Oinaz e a nat ura onet a n bakarrik
Oinaz e a ber a ere, arim a k o a zein gorp ut z e k o a , gaitz e n iturbur ut z a t hartz e n da et a nat ur a
onet a n bakarrik existi dait ek e . Oinaz e a ri aurk a egit e n dion bakoitz e a n , zen ak ez izat e a ri uko
egit e n dio, zerb ait ona zelako. Baina prob e t x u g a r ri a da oinaz e a , nat ur a hob e a izat er a bultz atz e n
due n e a n ; okerr a g o r a dar a m a n e a n , berriz, alferr ek o a .
Gogo ak ahal m e n han di a g o a ri aurr e egit e a n oinaz e a era git e n du arim a n , et a senti m e n a k
gorp ut z ah alt s u a g o a ri aurr e egit e a n oinaz e a era git e n du gorp ut z e a n . Badira, orde a, oinaz e rik
gab e k o gaitz okerr a g o a k ; okerr a g o a da, izan ere, zitalkeri a g a tik poz hartz e a hon d a m e n a r e n da m u
izat e a baino. Poz hori ont a s u n kask arr a g o a k eskur a t z e tik bak arrik datork e; zitalkeri a, berriz,
hob e a g o a k bert a n beh e r a uzt e a da.
Era bere a n , gorpu t z e a n hob e a da zauri oinaz e t s u a , oinaz e rik gab e k o ust eltz e a baino,
korrupzio a deritz a n a , alegi a. Jaunar e n gorp u hilak ez zue n hon d a m e n hori ikusi, hots, ust eltz e a
pairat u, profet a k iragarri zuen e z: zure fed e d u n a ez duzu hilobian galtz e n utziko (Sal. 15,1 0).
Zere n, nork ukat uko du iltzat u a izan zela et a lantz az zauritu a?
Eta korrupzio hitzaz izend a t z e n dugu n gorpu t z a r e n ust eltz e a ere, barn e a n zer sunt sit u a
ger at z e n zaion bitart e a n ongia murrizt uz doa n hein e a n gehitz e n da. Hau deu s e z t e a n ez ongirik ez
nat ur a rik ez litzat ek e ger a t u k o, ust eltz e a k zer ust eld urik ez legok e el a k o. Horrela, korrupziorik ere
ez, izaki ust el g a rririk ez dago el a k o.

171. XXVI. Kapitulua
Ezere z e ti k eginak dira sorkariak
Jaungoiko a k egind a k o guztiak bera g a n d i k ez bain a jainkozko Hitzar e n bitart e z sort u
zituel ako, lehe n dik egin ak ziren gauz ez ez bain a inola ere existitz e n ez ziren e tik egin zitue n, hau
da, ez er e z e tik. Horreg a tik dio Apost olu a k: izat erik ez dut e n a k izat er a deitz e n ditu (Erm. 4, 17). Eta
argi a go oraindik idatzit a dago Makab e o e n liburu a n: Ene se m e , otoi, begir a zeru- lurret ar a et a ikus
horiet a n dago e n guztia. Jakin ezaz u Jaungoiko ak hori guztia ez er ez e tik egin duel a et a gizon-
em a k u m e o k ere era bere a n egin gaitu el a (2 M. 7, 28). Eta Salm o e t a n ere idatzit a dago: Hark
agind u t a sort u zen den a (Sal. 148, 5).
Argi dago ez zituel a hau e k ber a g a n d i k egin, hitzar e n et a agind u a r e n pod erioz baizik.
Berag a n d i k egin ez zue n a , ez er e z e tik egin a da, ez baitz e g o e n non dik egin; hala dio Apostolu ak:
Hare n era gi n e z dira gauz a guzti ak, ber ar e n bidez et a ber ar e n t z a t (Erm. 11, 36).

173. KRISTAU DOKTRINA
De doctrina christiana
I. LIBURUA
II. Kapitulua
Zer den «gau z a », zer «zein u »
Gauz ek et a zeinu e k osatz e n dut e edoz ei n ikasku n t z a; gauz ak, orde a, zeinu bidez iraka st e n
dira. Beraz, gauz a k deitz e n diet nik zerb ait adier a z t e k o era biltz e n ez diren ei, adibid ez, makila,
harri a, aber e a et a horrel ak o a k. Ez naiz ari Moises e k ur mingo t s a k gez at z e k o erabili om e n zuen
m akilaz; ez et a Jakob ek burukot z a t hart u zuen harri az; ez et a Abrah a n e k ber e se m e a r e n ordez
oparitz at eskai ni zue n ab er e a z . Hau ek gauz a izat e a z gain best e gauz a batz u e n ager bi d e ere
badir a. Badira best e zeinu batz uk ere, zerb ait adier az t e k o soilik era biltz e n ditugu n a k, adibid ez,
hitzak. Inork ere ez ditu hitzak era biltz e n zerb ait adier az t e k o ez bad a . Horra, beraz, zeri deitz e n
dioda n zeinu: zerb ait ez a g u t z e r a em a t e k o era biltz e n ditugu n gauz ei. Horre g a tik, zeinu oro gauz a
ere bad a ; zerb ait ez den a deu s ez bait a; et a gauz a oro ez da zeinu. Gauz ak et a zeinu ak
ber eizt e a n , gauz ei buruz ari gar e n e a n halako mold ez mintzo gar a eze n, batz uk best e zerb ait
adier a z t e k o era biltz e n badir a ere, dualt a s u n horrek ez baitio trab arik jartz e n guk helbur u
hart ut a k o a ri, alegi a, lehe nik gauz ei buruz et a ondor e n zeinu ei buruz jardut e a . Gogo a n har
dez a g u n , bad a, gauz ak berez orain diren horret a n hart u beh a r ditugul a gogo a n , ez berez ko
izat e a z ap art e signifika dez ak e t e n a .
III. Kapitulu a
Gauz e n zatike t a
Gauz a batz uk goz atz ek o dira, best e a k erabiltz eko et a bat e n batz uk goz at z e k o zein
era biltz eko. Gozatz e k o diren e k zorion eko egit e n gaituzt e . Erabiltzeko diren gauz ak lagun g a r ri
zaizkigu gar a m a t z a t e zoriont s u egit e n gaituzt e n a k lortzeko et a haiei itsat si ahal izat eko. Eta guk,
era bili et a goz at u egit e n dugu n o k, bien art e a n dihard u g u ; bain a era biltz eko diren a k goz at u nahi
izanez gero, gur e bizibid e a nah a s t u egit e n dugu, okert u ere batz u e t a n , et a beh e k o gauz e n
zalet a s u n a k mug a t u t a , geur e g a n a t u et a goz at u beh a r genit u e n hai et a tik atz er a t u edo urrun d u
egit e n gara.
IV. Kapitulu a
Zer den gozat z e a eta zer erabiltz e a
Goz a t z e a da ga u z a b a ti be r a r e n a m o d i o a g a t i k at xikitz e a . Era biltz e a , be rriz, m ai t e
du g u n a er di e s t e k o ap r o p o s a iza n dai t e k e e n zer b a i t e t a z bali a t z e a , m ai t a t z e a m e r e z i b a d u .
Zile gi zk o a ez d e n er a b il e r a ri ab u s u a dei t u be h a r zaio e d o ge hi e gi k e ri a . Erro m e s a k b a gi n a ,
zorio n t s u izat e k o a b e r ri m i n e z , erro m e s a l d i a r e n zoritx a r r a ri a m a i e r a e m a n et a ab e r ri r a

174. itzult z e k o irrika t a n e g o n g o gin a t e k e ; bai n a horr e t a r a k o ezi n b e s t e k o a ge n u k e ibilgail u a
leh o rr e r a k o na hi z its a s o r a k o , ha r t a z b ali a t u z ab e r ri r a iritsi et a zorio n t s u bizi ah a l izat e k o . Eta
itzul e r a bid e a n ont zi a n ibilal di a at s e g i n e gi t e n ba z a i g u et a er a b il t z e k o a k zire n a k goz a t z e n
h a s t e n ba g a r a , ez du g u tx a n g o a azk a r a m a i t z e r i k n a hi iza n g o ; et a oke rr e k o er o s o t a s u n a k
zorio n t s u e gi n be h a r gint u e n a b e r ri a ar b ui a t z e r a er a m a n g o gint u z k e . Era be r e a n , bizitz a
hilkor ho n e t a n Jaun a r e n g a d i k er b e s t e r a t u t a ga u d e l a (2Kor. 5, 6), zorio n t s u izat e k o a b e r ri r a
itzuli n a hi iza n e z ger o , m u n d u h a u goz a t u ba rik er a b ili e gi n be h a r du g u , sork a ri e n bit a r t e z
Jaun g o i k o a r e n ikus e z i n a k ikus g a r ri ge r t a da kizki g u n (Erm . 1, 20), hot s , m u n d u ho n e t a k o
ga u z a kor p o r a l e n bid e z b e ti k o a k et a es pi rit u a l a k lor ditz a g u n .
VII. Kapitulu a
Den e k ezag u t z e n dut e Jaungoiko a deu s hob e a g orik ez dago el a k o a n
Zeruko et a lurreko gauz ak jainkotz a t hart u et a gurtz e n dituzt e n e k ere jainko e n
Jaungoiko a g a n pent s a t z e n dut e n e a n , hob e a g o rik et a sublim e a g o rik deus pent s a ez dait ek e e n
zerb ait dela aitortz e n dut e. Gizakiak, orde a, ond a s u n ezb er di n e n pod erioz mu gitz e n dira, batz uk
gorp ut z a r e n senti m e n a k era git e n ditu, best e a k arim ar e n adi m e n a k . Gorputz ar e n sentip e n p e a n
bizi diren e n t z a t jainko e n Jaungoiko a zeru a bera da edo zeru a n gehi e n nab a r m e n t z e n den a , edot a
mun d u a bera. Baina mun d u tik kanp o Jaungoiko a bilatz e n saiatz e n badir a, ordu a n zerb ait argits u a
irudikatz e n dut e, et a bera u infinitu a edo bikain e n a dirudi e n form a dauk a n a ; hau guztia sus m o
hut s e a n oinarrit ut a pent s a t z e n dut e; edot a giza itxuraz ere janzt e n dut e, gizakia orore n gain e tik
jartz e n dut e n e k . Jainkoe n Jaungoiko bakarr a ez bain a jainko berdi n a k ugari, ezin kont a ah al a direla
sines t e n dut e n e k , bakoitz ak bere arim a n irudikatz e n ditu, norb er a k bikain e n a k ust e ditu e n gorp ut z
nolakot a s u n e z jantzit a. Adime n a r e n bidez Jaungoiko a zer den jakin nahi dut e n e k ikust e n diren
gauz a korpor al guztie n gain e tik Hura jartz e n dut e, et a espiritu al ulerg a rri guzti en gain e tik, hau e k
aldakorr a k badira. Norge hi a g o k a ari dira Jaungoiko a nork gora g o ipiniko. Inork ere ezin irudika
dez ak e Jaungoiko a baino bikain a g o rik deu s. Beraz, den a k bat dat oz hon e t a n , alegi a, Jaungoiko a
gaino n t z e k o gauz a guzti en gain e tik dago el a .
XXII. Kapitulua
Jaungoikoa z bakarrik gozat u beh ar da
Diren gauz a guztie n art e a n goz at z e k o a k dira soilik lehe n aipat u ditugu n betiko ak et a
alda e zi n a k; gaino n t z e k o a k era bili egin beh a r ditugu hau e n goz a m e n e r a iritsi ahal izat eko. Gu geu
ere, gauz ak era bili et a goz atz e n ditugu n o k, nolab ait e k o gauz a k gar a. Zinez gauz a han di a da
gizakia, Jaungoiko a r e n irudi et a antz er a egin a, ez gorpu t z hilkorrari dagokio n e a n , bai orde a piztien
gain e tik jartz e n gaitu e n arim a arraz oi d u n a r e n bikaint a s u n e z . Hem e n sortz e n da arazo han di a, ea
gizakiak ber e buru a goz at u ala era bili egin beh a r due n; ala goz at u et a erabili, biak. Elkar mait e
dez a g u n agind u a em a n zaigu. Baina gald er a da, ea gizakiak gizaki a ber ar e n kaus a z mait a t u beh a r
due n ala best e zerb ait e n g a t i k. Gizakia gizaki berar e n kaus a z m ait at z e a hart az goz atz e a da; best e
zerb ait e n g a t ik m ait e bad u g u era bili egit e n dugu gizaki a. Nire ust ez, best e zerb ait e n g a t i k m ait at u
beh a r dugu gizakia; izan ere, zerb ait ber ez m ait at z e a n datz a bizitza doh a t s u a , zeina oraindik ere
gauz a t u ez arre n, hare n esp er a n t z a k pozt e n baikait u bizitza hon e t a n . Madarikat u a , –dio Liburu
Sant u a k– konfiantz a gizaki a g a n due n a . (Jr. 17, 5)

175. Are gehi a g o , ondo pent s a t u z gero, ber e buru az ere ez du gizakiak goz at u beh a r; inork ere ez
baitu bere buru a ber ez m ait at u beh a r, goz atz ek o a due n har e n kaus a z baizik. Perfekt u a da gizakia
ber e bizitza oso a bizitze alda e zi n e r a n t z zuze nt z e n due n e a n et a gogo bet ez hari atxikitze n
zaion e a n . Bere buru a berez m ait e bad u ez da Jaungoi-
koag a n a bider a t z e n ; ber e bait ar a bilduz alda e zi n e tik urrun d u egit e n da. Beraz, ber e buru a z
goz at z e n du bain a era ez- perfekt u a n ; izan ere, gizakia hob e a da ongi alda e zi n a ri era b a t atxiki et a
har eki n bat egit e n due n e a n , har e n g a n d i k urrun d u et a bere bait a n biltzen den e a n baino. Ordu a n,
zeure buru a ere mait e beh a r ez bad uz u berez, zure m ait a s u n a r e n helburu zuzen a den a r e n kaus a z
baizik, inortxok ere ez dauk a has e rr e t z e k o arraz oirik bera Jaungoiko ar e n kaus a z mait e izat e a g a t i k.
Jaungoiko ak ber ak ezarri a da m ait a s u n a r e n arau hau: m ait at u lagu n hurko a zeuo n buru a bez al a,
bain a, Jaungoiko a bihotz- bihotz ez, gogo osoz et a adi m e n guztiaz (Lb. 19, 18; Dt. 6, 5; Mt. 22, 37);
horrel a zure pent s a m e n d u a k , zure bizitza et a gogo oso a har e n g a n a zuze n d u k o dituz u, eskai ntz e n
dizkiozun doh ai n a k em a n zizkizun a r e n g a n a , alegi a. Berak dioe n e a n bihotz- bihotz ez, gogo osoz et a
adi m e n guzti az, gur e bizitzar e n at al guztiak beh a r t z e n ditu agind u hau bet e t z e r a , gaino nt z e k o
goz a m e n a k utzit a; et a Jaungoiko az ap art e arim a ri best e m ait a g a r ririk aurkez t e n baz ai o,
m ait a s u n a r e n indarr a bere g a n a t z e n due n Ongiar e n g a n a zuzen d u beh a r dugu. Lagun hurko a
zuzenki mait e due n a k bera u Jaungoiko a bihotz- bihotz ez, gogo osoz et a adi m e n guztiaz m ait at z e r a
era m a n beh a rko du; horrel a ber e buru a bez al a m ait at u z, ber e mait a s u n oso a et a lagun
hurko ar e n a Jaungoiko a r e n m ait a s u n e r a n t z bider a t z e n du et a m ait a s u n hon e k ez du errek a s t o e t a n
zeh ar bere em a ri a galtz e n utziko.
XXVII. Kapitulua
Maitasu n ar e n orde n a
Gauz ak ber e balioa n esti m a t z e n ditue n a zuze n et a zintzo bizi da. Honek m ait a s u n orde n a t u a
dauk a, mait a t u beh a r ez den a ez baitu mait a t z e n et a m ait at u beh a r den a ri ez dio m ait a s u n a
ukatz e n ; ez du mait e a g o izango gutxia g o m ait e beh a r den a , ez et a berdin mait a t u k o mait a s u n
gehi a g o ala gutxi a go eska tz e n due n a ; et a azke nik, ez du gutxi a go ala gehi a g o m ait at u k o berdi n
m ait at u beh a rr e k o a . Ezein beka t a ri ez da mait a t u a izan beh a r beka t a ri gisa. Gizaki orori, gizaki
den neurri a n, m ait a s u n a zor zaio Jaungoiko a g a t i k, et a Jaungoiko ari Jaungoiko berb e r a g a t i k. Eta
Jaungoiko a gizaki oro baino m ait e a g o a izan beh a r bad a , nork bere buru a baino gehi a g o m ait e
beh a r dugu bakoitz ak Jaungoiko a. Halab er, geur e gorp ut z a baino m ait e a g o izan beh a r dugu best e
edoz ei n gizaki; Jaungoiko a g a t i k mait a t z e k o a k baitira gauz a guzti ak et a best e edoz ei n gizakik
gur ekin goz a dez ak e Jaungoiko a z, gure gorp ut z a k ez bez al a; gorpu t z a k arim a beh a r baitu bizitzeko
et a arim a k era m a n g o gait u Jaungoiko az goz at z e r a .
XXXII. Kapitulua
Nola erabiltz e n du Jaungoikoa k gizakia
Jaungoiko a k ez gaitu gu era biltz e n guk gauz ak era biltz e n ditugu n mod u a n . Jaungoiko a r e n
ont a s u n a z goz at z e a r e ki n lotzen dugu guk erabiltz e hori; Jaungoiko ak, orde a, gu era biltz e a n
Jaungoiko berar e n ont a s u n a r e n era gi n e z era biltz e n gaitu. Jaungoiko a ona del ako existitz e n gara
gu, et a existitz e n gar e n neurri a n gar a onak. Are gehi a g o, Jaungoiko a zuzen a del ako gu ez gara
gaizto ak zigorrik jaso gab e ; et a gaizto ak gare n neurri ber e a n izat etik ere murrizt u egit e n gara.
Guztiz alda e zi n a den a k soilik dauk a izat e lehe n a et a gore n a ; egi a- egiat a n zera esa n ah al izan
zue n a k: Naizen a naiz. Beraz, hon el a esa n g o diezu: naiz e n a naiz deritz a n a k bidali nau zue n g a n a

176. (Ir. 3, 14). Hortaz, diren gauz a guzti ak ezin izango lirat ek e ber a g a n d i k ez balira; et a izat e a hart u
zut e n neurria n dira onak. Jaungoiko ak era biltz e n ba gaitu, beraz, ez gaitu ber e me s e d e t a n
era biltz e n, gure prob e t x u r a k o baizik, ber e ont a s u n a k era gi n d a . Gu norb ait e n erruki gar e n e a n et a
lagun t z e n diogu n e a n hare n m es e d e t a n ari gar a; bain a, nola gert a t z e n den ez bad a kit ere, gure tz a t
ere m es e d e bihurtz e n da, ez baitu Jaungoiko a k saririk gab e utziko beh a r t s u a r e n alde egind a k o a .
Eta haux e da saririk one n a , Jaungoiko a z goz atz e a , ber az goz atz e n gar e n guztiok elkarr e n
goz a m e n a izango baitu g u Jaungoiko ber ar e n g a n .

177. «HASIERA» HITZEZ HITZ
De Genesi ad litteram
IV. LIBURUA
XII. Kapitulu a
Jaungoikoar e n ats e d e n a eta et e n g a b e k o jardun a bat erat z e k o
best e arrazoi bat
Uler dait ek e, hala b e r, kreazio lanar e n ondor e n ats e d e n hart u zuel a Jaungoiko a k, han dik
aurr er a ez zuel ako sorkari gen e r o berririk egin; et a harr ezk er o orain art e et a aurrer a n t z e a n ordu a n
kreat u t a k o a k gob e r n a t z e n dihar d u , zazpig arr e n egu n e a n ere, bere ahal m e n e z et e n g a b e ant ol a t u z
zeru- lurrak et a berak egind a k o guzti ak, hal a ez balitz ber e h al a utziko bailioket e izat e a ri. Izan ere,
Kreatz aile a r e n ahal m e n a et a Guztiah al d u n a r e n et a oro sost e n g a t z e n due n a r e n doh ai n a da sorkari
guzti en exist e n t zi ar e n iturburu a , et a gob er n a t u a k izat eko sortu a k izan ziren sorkari et a tik doh ai n
hau inoiz alde n d u k o balitz, hau e n form a k une horret a n t x e des a g e r t u k o lirat ek e, et a ez er ez e r a
itzuliko litzat ek e izadi osoa. Jaungoiko ar e n port a e r a ez da arkitekt o a r e n a ; etx e a eraiki ondor e n
arkitekt o a erretira t u arre n, hare n lanar e n et a pres e n t zi a r e n pre mi arik gab e eraiku nt z a k zutik
dirau. Jaungoiko a k ber e bab e s a erretir at uk o balio, mun d u a k ez luke begi e n itxi- ireki bat ere
iraun g o.
Beraz, Jaungoiko a k dioen e a n : nire Aitak orain art e dihar d u , hare n ekintz ar e n nolab ai t e k o
jarrai a adier a z t e n digu et a barn e hartz e n du unibert s o oso a et a bero n e n gob er n u a . Best e era
bat er a uler ziteke e n es a n balu: et a orain lane a n dihard u, bere lanar e n jarraip e nik ulert u beh a rrik
ez bailegok e. Baina best e zerb ait ulertz er a beh a r t z e n gaitu orain art e esa t e n digun e a n , alegi a,
gauz a guztiak krea t u zitue n e tik ez diola lan egit e a ri utzi. Halab e r, ber e Jakituriari buruz
idatzit ako a , hots, mun d u a r e n mut ur bat e tik best e r ai n o hed a t z e n da indart s u et a leunkiro
gob e r n a t z e n du den- den a (Jkd. 8, 1); et a Jakituria honi buruz idatzit a dago, bait a ere, mugi m e n d u
oro baino bizkorra g o a dela (Ibid. 7, 24); argi agertz e n da begir al e zuze n e n aurr e a n mugi m e n d u
par e g a b e , adi er a z e zi n et a, uler bale di, ego nkor hon e k Jakituriak prest a t u riko gauz ei lagu nt z a
esk aint z e n diela leunkiro; horre g a tik, Berak ekintz ari utziko balio, gauz ak ber e h al a hilko lirat ek e.
Apostolu ak at e n a s t a r r ei Jaungoiko a predik at z e a n zioen a ere, hots, har e n g a n bizi baikar a et a
har e n g a n mu gitz e n et a izan ere har e n g a n baikar a (Eg. 17, 28), giza arraz oi m e n a k ah al due n
neurria n sako nki haus n a r t u z gero, hau sine st e r a et a aitortz er a gar a m a t z a , alegi a, Jaungoiko ak
et e n g a b e dihard u el a berak sort ut a k o e t a n . Ez gau d e , bain a, bera g a n San Joanek dioe n mod u a n ,
Sem e a ri ere bizia ber e bait a n edukitz e a em a n dio (Jn. 5, 26); berar e n izat e des b e r di n e k o a k izaki,
ber a g a n gau d e ber ak hala egot e a era git e n duel ako; et a haux e da, hain zuze n, berar e n lana,
gauz a guzti ak ber e bait a n ma n t e n t z e ekintz a, et a mun d u a r e n mut ur bat e tik best e r ai n o indart s u
hed a t z e n den Jakituriar e n a , et a gauz a guzti ak leunki orde n a t z e n ditu e n a ; et a orde n a m e n d u honi
esk er, Hare n g a n bizi gar a, mugitz e n gar a et a izan ere Haren g a n gar a. Eta horre n ondorio, ber e
jardu n a gauz e t a t ik alde n d u k o balu, ez ginat e k e biziko, ez mu git uko, ez izango ere. Argi dago,
ber az, egu n bat e z ere ez diola Jaungoiko a k utzi ber ak egind a k o gauz a k jagot e a ri, une bat ez ere
gal ez zitzat e n eure n mugi m e n d u nat ur al a k, hau e n era gi n e z baitih ar d u t e et a hazt e n dira, eur e n
izaer a r e n ara b e r a , et a bakoitz ak ber ezko a due n gen e r o a n dirau; izan ere, gauz a guztiak leunki
orde n a t z e n ditu e n Jaungoiko a r e n Jakituriar e n mugi m e n d u a erretir at uk o balitz haien g a n d i k,

178. izat e a ri utziko lioket e zeh aro. Hortaz, Jaungoiko a k gauz a guztiak egin et a gero ats e d e n hart u zuel a
irakurtz e a n , aurr er a n t z e a n ez zuela gehi a g o nat ur a rik sortu ulert u beh a r dugu; ez zion, bain a, utzi
ber ak sort ut a k o a k zaintz e a ri et a gob er n a t z e a ri. Egia da, ber az, Jaungoiko ak zazpig arr e n egu n e a n
ats e d e n hart u zuela, bai et a orain art e ekintz a n dihar d u el a ere.

179. V. LIBURUA
XIV. Kapitulua
Nola ulertu behar den San Joanek esa n d a k o hura: «egin d a k o guztia»
Ezin da eba nj elio ar e n txat al a hon el a irakurri: «ber a g a n egind a k o oro bizia da». Bereizt e n
baitu g u lehe nik, «ber a g a n egind a k o a » et a ondor e n , «bizia da». Izan ere, zer ez da bera g a n egin a,
hainb a t sorkari aipat z e a n , mun d u k o a k barn e, salm o a k ere hon el a baitio: Den ak jakinduri az egin
dituzu (Sal. 103, 24), et a Apostolu a k: Berar e n bidez sortu zitue n Jaungoiko ak zeru- lurret a n diren
gauz a guztiak, ageri diren a k et a ez diren a k (Kol. 1, 16). Ondorioz, horrel a ber eizit a, lurra ber a et a
bert a n dago e n oro bizia da. Eta nork ez du ikust e n , gauz a guzti ak bizi direl a esa t e a abs ur d o a
bad a , are et a abs ur d o a g o a dela hau e k bizia direl a es at e a ; batik bat kont u a n hartz e n bad u g u
eb a nj el ari ak bereizt e n duel a zein bizitza mot az ari den, zera gehitz e n due n e a n : Bizia zen gizakie n
argi a (Jo. 5, 26)? Zeh az t u egin beh a r da, ber az, egin den guztia es at e a n ondorio gisa jarrai
dez a g u n , Bera g a n bizia da; esa n nahi bait a, ez bere bait a n, hots, bere izat e a n , zeinar e n bidez egin
baitz e n kreazio a et a sorkari ar e n izat e a ; Berag a n da bizia, hark egind a k o a k egin aurr etik eza g u n a k
baitzitu e n . Horreg a tik ez dauk a bizia Bera g a n , hark egind a k o krea t u r a k bere bait a n due n mod u a n ;
Berag a n dauk a, Bera del ako gizakie n bizia et a argi a, Jaungoiko a r e n Jakituria bera, Hitza ber a,
Jaungoiko Aitare n Sem e bakarr a . Horrel a, Berag a n egin ak bizia dauk a, esa n a dago e n mod u a n :
Aitak bizia ber e bait a n dauk a n bez al a, Sem e a ri ere bizia ber e bait a n edukitz e a em a n dio (Jo. 5, 26)
Ezin dugu aipat u gab e utzi kodiz e garbi e n e t a n idatzit a dago e n a : egin zen a, Berag a n zen
bizia. Halako mold ez non bizia zen dioe n e a n uler dadi n harak o best e pas ar t e a r e n antz er a , hots,
hasi er a n baz e n Hitza et a Hitza Jaungoiko a r e ki n zego e n , et a Hitza Jaungoiko zen (Jo. 1, 1). Beraz,
egind a k o guzti a aurrez bizia zen Bera g a n , et a ez nolan a hi ko bizia; piztiak ere bizi direla es a n ohi
dugu, bain a ezin dut e Jakituriar e n part ai d e t z a goz at u; haler e, bizia gizakie n argi a zen. Arima
arraz oid u n a k, nolan a hi ere, hare n graziaz garbit u a k, hon el ak o ikuskizun e r a irits dait ezk e, et a ez
dago hau baino ikuskizun bikain a g o rik ez et a zoriont s u a g o rik.
XV. Kapitulua
Jaungoiko a g a n zer nolako bizia dauk at e n diren guzti e k
Baina Ebanj elioko pas ar t e a irakurri et a hon el a ulertz e n bad u g u : egin a den oro, bizia da
Berag a n ; hark egind a k o guztiak Berag a n bizia dauk al a ulert u beh a rr a bai es t e n da; et a bizi
horret a n gauz a guzti ak ikusi zitue n, egit er a k o a n ; et a ikusi bez al a egin zitue n. Ez zitue n bera g a n d i k
at ikusi, ber a g a n baizik, et a halax e azt ert u zitue n ber ak egind a k o guztiak. Bere ikusp e n a ez da
Aitare n a r e n ezb er di n a, bat et a bera baizik, bion subst a n t zi a ere bat et a ber a den mod u a n . Joben
liburu a n ere gauz a guztiak egin zitue n Jakituria ber a aipatz e n da: Baina non aurkitu jakinduri a?
Non du bere egoitz a adi m e n a k ? Gizakiak ez daki hart ar a dar a m a n bide a et a ez da aurkitz e n
mun d u a n (Jb. 28, 12), et a gerox e a g o : Hari buruz zer edo zer entz u n dugu, bai. Jaungoiko ak
bak arrik daki jakinduri ar e n bide a, hark du hare n egoitz ar e n berri, ortziar e n mug e t a r ai n o iriste n
bait a har e n begir a d a , zerup e k o guzti a ikust at z e n du. Haize ari indarr a ara ut u et a urei neurria
finkat u zien e a n , euri ari lege a jarri zione a n et a tximist a ri et a trum oi ari bere n ibilbide a, ordu a n ikusi
et a balor at u zuen, ordu a n arak a t u et a finkat u (Jb. 28, 22- 27). Hau eki n et a antz ek o best e hainb a t
testig a n t z a r e ki n froga tz e n da gauz a hau e k guztiak egin ak izan aurr etik Egileak eza g u t z e n zituel a;
et a egiazko a g o a k , betiko ak et a alda e zi n a k ziren hein e a n Egilear e n ez a g u m e n e a n . Edonor e n t z a t

180. aski beh a r luke eza g u t z e a k edot a irmoki sine st e a k Jaungoiko a k egin ditu el a gauz a guzti ak (egin
aurr etik Berag a n zeud el a ulertz eko); nire ust ez, izan ere, gizakirik inozo e n a k ere ezin pent s a
zez ak e e n Jaungoiko a k eza g u t z e n ez zue n ez er egin go zuenik. Beraz, egin aurr etik ez a g u n a k
bazitu e n , zalantz arik gab e egin aurre tik Bera g a n ziren, betid a nik et a era alda e zi n e a n bizi diren et a
(Bera g a n ) bizia diren mod u a n ez a g u n a k . Eta sorkari ak, bakoitz a bere gen e r o a n den mod u ber e a n
izan dira egin ak.
XVI. Kapitulua
Sorkariak baino errazkiag o antz e m a t e n dug u
Jaungoiko a adi m e n a z
Ordu a n , betid a niko izat e alda e zi n a k, Jaungoiko ak, Bera g a n baldin bad u existitz e a , Moisesi
es a n zitzaion e z : Ni naiz e n a naiz (Irt. 3, 14), izat e horrek Berak egind a k o e n oso des b e r di n a beh a rko
du izan, zere n Berar e n izat e a bait a jatorriz egiazko a et a bak arr a, beti era ber e a n dirau el ak o et a
aldat u ez ezik inondik ere alda e zi n a delako. Berak egind a k o e t a t i k deu s ez da Bera den mod u a n ,
bain a eduki, hasi er a tik dauzk a den a k Bera den mod u a n . Izan ere, ez zitue n egingo egin aurr etik
eza g u t u ez balitu, et a ez zitue n ez a g u t u k o ikusi ez balitu, ez et a ikusiko ere eduki ez balitu, et a
egin gab e k o a k ez zitue n edukiko Bera egin a ez den mod u a n ez bale uzk a. Eta nik es a n arre n
subst a n t zi a hau adi er az e zi n a del a et a gizaki ak gizakiari ezin azald uzko a , ez bad a den b or a et a
es p azio a bet e t z e n dut e n hitzak baliat uz, Bera den b or a et a leku orore n aurre tik delarik, hala et a
guztiz, Berak egind a k o gauz a asko baino gert u a g o dago gug a n di k gure Egilea; zere n har e n g a n bizi
baikar a et a har e n g a n mugitz e n , et a izan ere har e n g a n baikar a (Eg. 17, 28). Eta gauz a hau e t a riko
asko et a asko gure adi m e n e t i k urrun dau d e , izat e des b e r di n a g a t i k, gorpu t z e z ko a k direlako. Gure
adi m e n a k ezin ditu Jaungoiko a g a n ikusi egin ak izan ziren arraz oi kaus al e t a n , horrel a zenb a t ,
norai noko a k et a nolako ak diren jakiteko, ez baititu gu gorp ut z a r e n senti m e n e z sum a t z e n .
Egia da, ez dau d e gorp ut z a r e n zentz u e n irism e n e a n , gure begir a m e n e t i k et a ukim e n e t ik
urrun dau d el a k o, best e batz u e k tart e a n edo aurk a jartz e n baitira; horre g a tik izan ohi da han di a g o a
ber ai e n g a n a iristeko era biltz e n dugu n ah al e gi n a , hai en Egilear e n g a n a iristeko a baino, nahiz et a
askoz bikain a g o a izan Hone n g a n a iriste a at alik tipien e a n adi m e n zintzo ak bert a n aurkitz e n due n
zoriont a s u n oparo a g a t ik, unibert s o osoa ulertz e a baino. Hori dela et a, arraz oiz egit e n die agirika
Jakinduri ar e n liburu ak mun d u hon e t a k o azt ertz aile ei, es a n e z : Zere n et a mun d u a r e n barn e egitur a
eza g u t z e k o bez ai n jakint su izan badir a, nola ez dut e mun d u a r e n Jauna lehe n a g o aurkitu? (Jkd. 13,
9). Lurrar e n oinarri ak ez dira gur e begi e n t z a t ez a g u n a k , bain a gur e arim e t a tik gert u dago lurra
finkat u zue n a .
XXIII. Kapitulua
Nola egin ditue n Jaungoiko a k gauz a guztiak aldi bere a n,
eta nolata n orain artelan e a n dihardu e n
Gu, orde a , bide horiet a tik dabiltz a n e n zitalkeria n eror ez gait ez e n , Probid e n t zi ak ber ak gida
gaitz al a Eskritur a Sant u a r e n ildotik. Eta Jaungoiko a r e n ekintz ei buruz ari gar el a, saia gait ez e n
azt ert z e n , Berar e n lagun t z a z, gauz a guztiak bat e r a kreat u ondor e n ats e d e n a nola hart u zuen, et a
nola dihar d u e n orain art el a n e a n aldien jarrai a n esp ezi e a k era git e n . Errep a r a dez a g u n edoz ei n
zuhaitz e n ed ert a s u n a , enborr e a n , adarr e t a n , host o e t a n et a fruitu et a n ; orain bet e- bet e a n ikust e n
dugu n form a ez da bat- bat e a n gar a t u, guk eza g u t z e n dugu n orde n a m e n d u a ri jarraiki baizik:
lurre a n lehe n hazia itsat si, et a sustr ai e t a t ik gar at u z joan dira at al guzti ak; hazitik dat orkio

181. ern a m u i n a ; ber az, haziar e n bait a n zeud e n lehe nik gauz a hau e k den a k, ez gorpu t z e z ko multzo a r e n
ta m ai n a n , bai, orde a, doh ai n et a ah al m e n kaus al ez hornitut a, oraingo gal an t a s u n hau
hez et a s u n a r e n et a lurrar e n em a n k o rt a s u n a ri esker gara t u bait a. Baina bihi xum e horrek due n
gauz arik bikain e n a et a mires g a r ri e n a indar edo doh ai n kaus al hori da; hon eki n bat egit e n dut e
hez et a s u n a k et a lurrak, eraikun t z a r a k o mat e ri al a bailiran, et a zuh aitz lerde n bilakatz e n da,
ad arr ak hed a t u z , host o ei form a et a berd e t a s u n a em a n e z , fruitu ak um ot uz et a erat uz et a, azke nik,
at al guztiei ant ol ak e t a egoki a esk ainiz. Zer em a t e n du, izan ere, zuh aitz ak, hazi hart a tik altxor
ezkut u gisa ez datorr e nik? Nahiz et a hazia best e zuh aitz bat e tik etorri, zuhaitz hau hazi bat e tik
barik best e zuh aitz bat e tik bad a t o r ere, et a hon ek jatorria hazi bat e a n izan; zuh aitz a, izan ere,
batz u e t a n zuh aitz etik etor dait ek e, kimu a best e zuhaitz bati era uzi et a land a t z e n den e a n . Hortaz,
hazia zuhaitz e tik dat or et a zuhaitz a hazitik, edot a zuh aitz a zuh aitz etik; inoiz ere ez, orde a , hazia
hazitik, tart e a n zuh aitz bat ez bad a g o ; zuh aitz a, orde a , best e zuh aitz e tik etor dait ek e , bitart ek o
hazirik gab e. Beraz, aldizkako segid e n pod e rioz, bat a best e tik dator et a biak lurretik; bain a lurra ez
dator haiet a tik, lurra bait a lehe nik, haziar e n et a zuhaitz ar e n am a lurra. Animal ei buruz zalant z a k
izan ditzak e g u , haziak ani m ali e n g a n d i k dat oz e n edot a, alder a n t ziz, ani m ali ak haziet a tik; den a
den, edoz ei n delarik lehe n a , hau e k ere lurra dut el a sorgu n e , dud a rik ez dago.
Baina aroe n joan- etorri an zuh aitz a mold a t uk o zut e n gauz a guzti ak hazi hart a n t x e et a mod u
ikusezin e a n zeud el a rik, pent s a t u beh a r da, Jaungoiko a k gauz a guztiak bat er a kreat z e a n , egu n a
egin zen e a n , mun d u a k ere bert a n et a ber ar e ki n sort ut a k o guzti ak zeuzkal a; ez zeru a bakarrik,
gaur ere mugi m e n d u zirkularr e a n ant ol a t u t a diraut e n Eguzki, Ilargi et a izarrekin; edot a lurra et a
leize ak, nolab ai t e k o mugi m e n d u aldakorr e n me n d e , beh e k o mun d u a osatz e n dut e n a k; bait a urak
et a lurrak pot e n t zi alki et a kaus alki sort ut a k o izakiak ere, geror a Jaungoiko a k orain art e dihar d u e n
ekintz a n guk ez a g u t z e n ditugu n mod u a n az altz e n zaizkigun a k.
VI. LIBURUA
X. Kapitulu a
Modu ezb er di n e t a n diren gauza k
Era bat e a n dau d e izakiak Jaungoiko a r e n Hitzar e n bait a n, non ez diren egin ak, betiko ak
baizik. Best e era bat e a n dau d e mun d u k o osa g ai e t a n ; he m e n bat e r a sort ut a k o gauz a guzti ak
geror a k o izaki gisa bait a u d e . Best e nolab ait, elkarr ekin sort ut a k o kaus e n ara b e r a , bat er a ez bain a
bakoitz a bere sasoi a n agert z e n diren izakiet a n; hau e n art e a n aurkitz e n da Adan, lur- haut s e z
mold at u a et a Jaungoiko ar e n bizi- arn a s e z bizkort u a, bai et a belarr a ere. Best e era bat e r a hazi et a n ,
hau e t a n berriro ere erre pik a t u egit e n baitira Jaungoiko ak lehe nik sort ut a k o kaus e n ara b e r a
existitu ziren gauz e t a n jatorria dut e n funts e z ko kaus a k, hal a nola lurretik sortut a k o bel arr a et a
belarr ak em a n d a k o hazi a. Gauz a hau e t a n guztiet a n izaki egin ak bere gar ai a n izango zitue n
jarraibid e a k et a neurriak hart u zituzt e n et a gero agert u ziren tank e r a et a form a nab a r m e n e t a n ,
izat e a r e n bait a n kaus alki ezkut u a n dau d e n arraz oi ikusezin e t a t ik gauz a t u a k; horrel a agert u zen
belarr a lurrar e n gain e a n et a egin a izan zen gizakia arim a biziaz, et a horrel a sort u a k izan ziren
gaino n t z e k o izakiak, ani m ali ak et a land ar e a k , gaur art e dihar d u e n Jaungoiko a r e n ekintz ar e n
era gi n e z . Baina izaki hau e k, berriro bez al a, ber e n bait a n eur e n buru a k dar a m a t z a t e era
ikusezin e a n , eure n kaus e n iturbur utik at er a t a k o nolab ait e k o indar sortz ail e ezkut u a n ; hor zeud e n
txert a t u t a mun d u a sortu zen e a n , egu n a egin zen e a n , bere gen e r o a ri dagokio n form a zeh at z e a n
agert u aurr etik.

182. VII. LIBURUA
V. Kapitulu a
Ezerez e ti k egina izan ote zen arima
Arrazoiz egin dait ek e gald er a hau: inondik ere existitz e n ez zen e tik egin a izan al zen, hots,
ezer ez e tik, edo lehe n dik Berak espiritu alki egind a k o subs t a n t zi ar e n bat e tik, nahiz et a arim a
oraindik izat er a iritsi ez ? Jaungoiko a k gauz a guztiak bat er a kreat u ondor e n , orain ezer ez e tik ez
duel a deusik egit e n sine st e n dugu n o k (et a horre g a tik sines t e n dugu, hain zuze n, am ait ut a k o
egintz a guztiet a tik ats e d e n hart u zuel a, burut u zitez e n hasi zitue n a k, alegi a, halako mold ez non
geror a egind a k o a k hau e t a t ik egin ak diren), ez dakit nolat a n uler dez ak e g u n Berak oraindik ere
arim ak ez er e z e tik egit e n ditu el a. Edo agia n es a n beh a rko ote da lehe n sei egu n e t a k o lanet a n egin
zuel a egu n ezkut u hura? Hau baldin bad a sinet si beh a rr e k o a , egu n hori litzat ek e izaer a espiritu al
et a intelekt u al a , alegi a, aing er u z ko bat a s u n a r e n a , et a, best al d e , mun d u a , hau da, zeru- lurrak.
Horrel a, aurre ti az ziren izat e horiet a n geroko best e izakien arraz oi ak kreat u zitue n, ez haien izat e
ber eko a k, hala balitz, han egin ak izan bazire n geror a existitz eko, ez ziren inoiz etorkizu n izango.
Eta hori horrel a bad a , gauz a kreat u e t a n ez zen oraindik giza arim a r e n izat a s u nik existitz e n;
Jaungoiko ak gizakiari bizi- arn a s a em a n zione a n , ordu a n t x e bakarrik hasi zen existitz e n.
Baina auzi a ez zen hor eb at zi. Galdet u beh a rr a dago: arim a deritzon izat e hura, lehe n ez
zen a, ez er ez e tik sortu al zuen, bere hat s a bailitza n, azpiko subst a n t zi ar e n bat e tik ez bain a
era b a t e k o hut s e tik egin a, Jaungoiko ak arn a s a egin nahi izan zuen e a n ? Eta hat s hau egin ote zen
gizakiar e n arim a? Edot a lehe n dik espirituzko zerb ait ba ote zego e n , arim ar e n izat a s u n a ez baz e n
ere, et a he m e n d i k sort u arim a izango zen Jaungoiko a r e n hat s a; Jaungoiko a k lokatz edo lur-
haut s e tik mold a t u aurr etik gizon a r e n gorp ut z a r e n izat a s u nik ez zego e n mod u a n . Lur- haut s a edo
lokatz a ez zen giza hara gi a bain a oraindik ez zen a era gi n g o zuen zerb ait zen.

183. TRINITATEA
De Trinitate
III. LIBURUA
VIII. Kapitulu a
Jaungoiko a k eta ez best e inork sortuak dira den a k, baita arte ma gik o e z eraldat z e n direnak ere
Ez dez a g u n pent s a ageriko gauz e n m at e ri a espiritu gaizkile e n nahi er a r a dago e nik,
Jaungoiko ar e n e r a baizik, beron e k em a t e n baitu ah al m e n hau, bere tronu espiritu al et a gore n e tik
Aldaezin a den a k deritzon neurria n. Urak, suak, lurrak m e a t oki e t a r a zigort ut a k o gaizkileei ere
zerbitz u egit e n die, nahi dut e n a egit e n uzte n diet e n neurri a n.
Ainger u gaizto ei ezin zaie inondik ere sortz ail e deitu, berai e n izen e a n m a go e k sug e a k et a
igelak sort ar a ziko balituzt e ere Jaungoiko a r e n zerbitz ari ari aurr e egin ez; ez baitira haiek ainge r u e n
sorkari. Gai kosmiko e t a n ezkut a t u rik dau d e ageriko bizitza korpor al e r a jaiotz e n diren gauz a
guzti en hazi gisako a k. Gure ikus m e n a k haut e m a n ditzak e batz uk fruitu et a n et a ani m ali et a n ; best e
batz uk ezkut u a n dau d e , haien hazie n hazi baitira; et a horrel a, Sortz aile a r e n agind u e t a r a urak
arrai n a k et a heg a z ti ak sortu zitue n, et a lurrak lehe n e n g o kimu ak esp e zi ek a et a lehe n e n g o
ani m ali ak gen e r o k a . Ahalm e n em a n k o r hon e k ez du ber e em a n k or t a s u n a agortz e n lehe n izakiak
sortz e a r e ki n; inguru a n baldintz a egokirik eza izan ohi da gar a p e n zeh a t z a era g oz t e n due n a .
Lur bigun e r a aldat u t a arbol a mar d ul bilakatz e n den haziar e n antz ek o dugu kimu ttipi hori.
Kimu horre n hazi a esp ezi e berek o bihi are txikiago a da, bain a oraindik guk ikusi ah al izat eko
adin ak o a . Bihi hon e n gait a s u n sortz aile a ezin dugu geur e begi ez ikusi, bain a arraz oi m e n a z sus m a
dez ak e g u ; zere n ele m e n t u horien bait a n indar ezkut u hori ez bale go, ez ziren lurre a n ern ek o
bert a n erein ez diren hainb a t et a hainb a t ; ez et a itsaso e t a n et a lurre a n hainb a t izaki aurr ez ar-
em e e n elkartz e barik sortuko; gero, orde a, hazi et a elkarg a n a t u z ugald uk o dira, eur ak gur a s o e n
inolako elkarg a n a t z e rik gab e sortu ak izan arre n. Erleek inongo elkartz e rik gab e ern ar a z t e n dituzt e
lurre a n sak a b a n a t u rik dau d e n haziak, ahor a bilduz. Hazi ikusezin guztie n sortz aile a ber a da gauz a
guzti en Egilea; et a jaiotz e a z gure begi e n aurr er a jalgitze n den orok hartz e n du bizia, mugitz e a ,
han ditz e egoki a et a form e n bereizk et a hazi mist eriot s u e n era gi n e tik, jatorrizko sorku nt z a n
ezarrit ako lege e n ara b e r a .
Eta gura s o ei giza sortz aile ak deitz e n ez diegu n mod u a n , ez et a nek az a ri ei uzte n sortz aile,
Jaungoiko ar e n gait a s u n ezkut u a k horiek sortz ek o gizakiar e n bitart e k ot z a erabiltz e n due n arre n,
era bere a n ezin ditugu aing er u a k, zintzo ak zein gaizto ak, sortz ailetz a t hart u, nahiz et a eur e n
gorp ut z e n sotiltas u n a r e n era gi n e z et a eur e n zentz u m e n zorrotz ei esker guk eza g u t z e n ez ditugu n
jatorrizko arraz oi ezkut u horiek eza g u t z e n dituzt e n et a osa g a r ri e n sasoizko baldintz a k prest a t z e n
lagun d u , izakien ern et z e a r e n et a hazku n t z a r e n me s e d e t a n .
Baina aing er u zintzo ek ere ezin dut e hori egin Jaungoiko a k agind u gab e; ez et a gaizto e k
bide g a b e ki egin, Jaunar e n bai m e n zuzenik gab e. Gaizkilear e n m al ezi ak gaizto a egit e n du berar e n
nahi a; ber e g a n a t z e n due n txarr er a k o gait a s u n a , orde a , zuzen a da bere edot a inore n zigortz at ,
gaizto e n kond e n a zi or ak o edo zintzo e n gore s p e n e r a k o .
Paulo apos t ol u a k ber eizi egit e n ditu Jaungoiko a r e n barn e ekintz a sortz aile et a eratz ail e a et a
sorkari e n ageriko egintz ak; nekaz a ri e n adibid e a baliat uz, hon el a dio: Land at u , nik egin nue n;

184. urezt a t u Apolok; bain a hazi, Jaungoiko ak haziar a zi zue n (1. Kor. 3, 6) Horrel a, bizitzan Jaungoiko ak
bak arrik mold a dez ak e gogo a ber e ohiko graziar e n bitart e z; bain a kanpo tik gizakiek ere pre dika
dez ak e t e Ebanj elio a, et a ez soilik zintzo ek egiaz, bait a gaizto ek ere noizbe hi nk a ; era ber e a n
ageriko gauz e n sorkun tz a Jaungoiko a r e n barn e ekintz a da, et a oro sortu ondor e n , nekaz a ri ak
soro a n bez al a, ber e nahi er a r a era biltz e n ditu ageriko a k, zintzo ak et a gaizto ak, gizakiak, ainge r u a k
et a aber e a k , bizi- indarr a k et a gurari ak goga r a ban a t u z .
Ezin dut, beraz, es a n ma gi azk o indarr ez erak a rrit ak o aing er u gaizto ak izan direl a sug e e n et a
igelen sortz aile ak; et a ezin dugu, ezt a ere es a n, gizaki gaizto a k uzte n sortz ail e direnik, nahiz et a
haie n era gi n e z hazt e n ikusi.
Jakobek ere ez zitue n kolore ak sortu ber e art al d e e t a n , ask et a n ziriak begi aurr e a n ezarri
zizkien e a n am ei ah ari ek est altz ek o ordu a n. Ardiak ere ez dira eure n bildots e n kolore ugari e n egile,
ziri m arr a d u n a k begizt a t z e a n sortz e n ziren kolore des b e r di n e n fant a si a k gord e zituzt el ako eur e n
arim e t a n ; hau, orde a , ezin gert a zat ek e e n gorp ut z a espiritu a k jota ez bale go, enbrioi ego er a n
arku m e sa m u rr a ri kolore a trans m i tit u ah al izat eko. Eta elkar era git e n dut e n e a n bez al a, arim ak
gorp ut z e a n edot a alder a n t zizko a izand a ere era gi n a , beti gert a t z e n da izadiar e n arau e n arab e r a ,
Jaungoiko ar e n betiko jakituri an era alda e zi n e a n bait a u d e ez arrit a lehe n dik ara u ok; et a jakituria
hori ezin du gord e inongo esp a zi orik; et a alda e zi n a delarik, gauz a galkor guzti ak orde n a t z e n ditu,
hark sortu a izan ezik hau e t a rik deu s ez bailitzat ek e existituko.
IV. LIBURUA
I. Kapitulua
Gure gaitzare n eza g u t z a k hob e a g o t z e n gaitu. Haragi egin den Hitzak argitz e n ditu gure ilunp e a k
Poz alda e zi n e tik albor a t u a k ego n arre n, ez gau d e era b a t har e n ere m u tik ap art e ; horre g a t ik
gabiltz a gauz a aldakor et a behi n- behin ek o hau e t a n betikot a s u n a r e n , egiar e n et a zorion ar e n bila,
ez baitu inork heriotz a, errore a , arra n g u r a nahi. Horreg a tik igortz e n dizkigu Jaungoiko ak bere
agerk u n d e a k , gure dest e rr u k o pre mi a k as et z e k o; ohart a r a zi nahi baitigu he m e n ez dago el a bila
gabiltz a n hori; jatorrizko abi ap u n t u r a itzuli beh a r dugul a horien bila; gauz a horiek ez baike nit uzk e
he m e n bilat uko han dik ez bag e n t o z .
Lehe nik et a behin konb e n t zit u beh a r gintu e n zeine n mait e gaitu e n Jaungoiko ak, etsip e n a k
era g o t zi ez gaitz a n hare n g a n a igotz e n. Maite izan gintu e n e a n nolako a k gine n ohart ar a zi beh a r
zigun, gure merit u e n harrok e ri a g a t ik Jaungoiko a g a n d i k are gehi a g o alde n d u ez gint ez e n et a gur e
ust ez ko sen d o t a s u n e a n ahul du. Horreg a tik ari da Jaungoiko a era horret a n gur e bait a n ber e
indarr ez aurrer a bultz a et a ap alt a s u n a r e n mak al e a n sasoi dadi n karitat e a r e n bert ut e a . Horixe
adier a z t e n digu Salm o a k hon el a dioe n e a n : Euria ugari bot a zenu e n , oi Jaungoiko, zeur e lurrald e
et a jabe go a bere ahul e a n indarb e r rit u (Sal. 67, 10). Euri oparo a da har e n grazi a, ez gur e m eritu e k
lortua, baizik et a, hitzak ber ak dioen e z , doh ai nik em a n a ; et a berak em a n zigun, ez duin ginel ak o,
hala nahi izan zuel ako baizik. Egia hau ez a g u t u ondor e n ez dugu geur e buru a n konfiant z a ipiniko,
et a haux e da, hain zuze n, mak altz e a . Jaunak indartz e n gaitu; Paulo apos t ol u a ri hon el a es a n
zionak, alegi a: Nahiko a duz u nire lagun t z a, nire indarr a ahul ezi a n agertz e n bait a bet e- bet e a n (2.
Kor. 12, 9). Gizakiari erak ut si beh a r zitzaion zenb a t m ait e izan gintu e n Jaungoiko ak et a nolako ak
gine n m ait e gintu e n e a n : zenb a t mait e gint u e n , etsip e n a k jo ez gaitz a n; art e a n nolako ak gine n,
harrok e ri ak jo ez gaitz a n...

185. V. LIBURUA
II. Kapitulua
Jaungoiko a, ese n t zi a soil, aldae zi n a
Zalantz a rik gab e , subst a n t zi a da Jaungoiko a, edo hob e t o es a n d a , es e n t zi a, greziarr ek ousía
deitz e n dut e n a . Jakituria jakin aditz etik (sapi e n ti a – sap e r e ) dator; zientzia (scienti a), berriz,
latinezko scire aditz e tik et a es e n t zi a (edo izat a s u n a ) izan- etik. Eta nor da zeh az ki a go «izan »,
Moises zerbitz ari ari hon el a mintzo zitzaion hura baino: naiz e n a naiz. Beraz, hon el a es a n g o diez u
isra el d a rr ei: »naiz e n a » deritz a n a k bidali nau zuen g a n a (Irt. 3, 14).
Gainont z ek o subst a n t zi a edo es e n t zi ek akzid e n t e a k ber e g a n a t z e n dituzt e, et a edoz ei n
aldak u n t z a , han di a zein txikia izan, hai en bitart e z ere gert a t z e n da; Jaungoiko a g a n , orde a, ez da
halakorik gert a t z e n ; ber az, subst a n t zi a edo es e n t zi a alda e zi n bakarr a dago et a hau Jaungoiko a da,
zeinari egiat a s u n gore n a z dagokio n izat e a, et a hortik dator ese n t zi a hitza. Aldatz e n den orok ez du
izat e a ber e horret a n gord e t z e n ; et a aldakor den oro, aldat u ezik ere, lehe n zen a ez izat er a irits
dait ek e . Horre n b e s t e z , aldatz e n ez den a ri ez ezik, aldat u ezin den a ri deritzo eskru p ul urik gab e et a
egi az Izat as u n a .
IV. Kapitulu a
Akzide n t e a k beti egiazt at z e n du zerbait e n aldaku n t z ar e n bat
Zerb ait e k aldaku n t z a r e n pod erioz lortu edot a gal dez ak e e n orori deitu ohi zaio akzide n t e .
Badira akzide n t e batz uk ban a e z i n a k deritz e n a k , grekoz ooooo o o o o , hala nola bele lum ar e n kolore
beltz a; galtz e n du, hal a ere, lum a horrek kolore a, ez lum a del arik, beti lum a ez delako baizik.
Materi a ber ez da aldakorr a, et a anim ali ak edo lum ak bere izat e a ri uzt e n dion e a n , gorp ut z osoa lur
bihurtz e n da et a kolore a ere galdu egit e n du.
Akzident e bereiz g a r ri ak gal dez ak e ber e exist e n t zi a, ez alde b a n a t u z , bai, orde a, aldak u n t z a z .
Adibidez, gizakiar e n ilajear e n belzt ur a, dau d e n bitart e a n ileak urdintz ek o posibilitat e a dago el a k o;
horre g a tik deitz e n zaio horri akzid e n t e ber eiz g a rri a. Baina arret a z erre p a r a t z e n badiog u ikusiko
dugu ez dela ber eizke t a z gert a t z e n , buru a urdintz e n hast e n den e a n zerb ait e k han dik alde egin go
balu bez al a, et a urdin a etortz e a n kolore beltz a nora b ai t erretir at uk o bailitza n: kolore ar e n
nolakot a s u n a da soilik han bihurtz e n et a aldatz e n den a .
IX. Kapitulu a
Giza lengo aiare n pobre zia eta des e g o ki t a s u n a
Baina gur e egu n e r o k o mintzo a n ese n t zi a et a subst a n t zi a hitzak nah a s t e n et a zentz u ber e a n
era biltz e n ditugul ako, ese n t zi a bat et a hiru subs t a n t zi a esa t e r a ez gara aus a rt z e n , et a es e n t zi a
edo subst a n t zi a bat es at e n dugu, et a hiru pert so n a . Horrel a esa n zut e n sine s g a r ri zaizkigu n
hainb a t latind arr e k gai hau e k azt ert u zituzt e n e a n ; ez zut e n eur e n hizker a n espr e s a bi d e
egoki a go rik aurkitu, hitzik gab e ulertz e n zut e n a hitzez adier a z t e r a k o a n . Hain zuzen, Aita ez delarik
Sem e a , et a Sem e a ez delarik Aita, et a Espiritu Sant u a , Jaungoiko a r e n Dohain a deritzo gu n a , ez
delarik ez Aita et a ez Sem e a , zinez dira hiru. Horreg a tik aipatz e n da plural e a n : Aita et a biok bat
gar a (Jn. 10, 30). Sab elia n o e k hal a nahi izan arre n, ez zuen «b at da» esa n, bat gar a baizik.

186. Alabain a, hiru horiek zer diren gald e t z e n zaigu n e a n , gure lengo ai a r e n pobr ezi a larria aitort u
beh a rr a dauk a g u . «Hiru pert s o n a » es at e n dugu zerb ait es at e a r r e n , ez Hirut a s u n a zer den
azaltz eko.
VIII. LIBURUA
III. Kapitulua
Nola jakin Jaungoiko a ond a s u n gore n a dela. Zintzoa da arim a Jaungoiko a g a n a
bihurtz e n den e a n soilik
Begira berriro, ah al bad uz u. Ona baino ez duzu m ait e, ona bait a lurra bere me n di e n
gailurre a n et a muino e n izarian et a land a zab al e n leun e a n ; ona bar at z e ats e gi n, em a n k orr a ; ona
etx e a egokiro egitur a t u a , eroso a et a argit su a ; onak aber e a k ber e n gorpu t z bizidun e ki n; ona aire
ep el, sano a; ona janari gozo, osas u n g a r ri a, ona osa s u n a oinaz e rik et a nekerik gab e a ; ona lerro
berdin ek o giza aurp e gi a , kolore biziez et a irribarr e leun ez argitu a; ona adiskid e a r e n gogo a
har m o ni a r e n gozot a s u n a z et a mait a s u n a r e n zintzot a s u n a z ; ona gizon zuhurr a; onak
ab er a s t a s u n a k em a t e n dut e n errazt a s u n a r e ki n; ona zeru a bere Eguzkiaz, bere Ilargiaz et a bere
izarrez; onak aing er u a k eur e n obe di e n t zi a sant u a r e ki n; et a ona giza lengo ai a, entz ut e n due n a ri
m ait eki iraka s t e n et a zuhurki ohart a r a z t e n ; et a ona poesi a, zenb a ki e t a n har m o ni a t s u et a
es ak u n e t a n sako n.
Eta gehi a g o zer? Ona hau et a ona hura; kend u hau et a hura mu g a t z ail e a k, et a begir aioz u,
ah al bad uz u, On huts a ri, et a Jaungoiko a ikusiko duz u, ez best e on bat e n at al ona, on guztie n Ona
baizik. Eta aipat u ditud a n on horiet a n guztiet a n edot a ikus et a pent s a ditzak e g u n best e
hainb a t e t a n ezin esa n dez ak e g u , zuze n jokat uz, bat a best e a baino hob e a denik, gure bait a n
itsat sit a ez bad a u k a g u ongiar e n ber ar e n nozioa, bero n e n arab e r a gauz a bat ona del a era b a kitz ek o
et a best e a r e n aurr e a n hob e s t e k o .
Jaungoiko a mait a t u beh a r da, bain a ez on hau edo hura m ait e ditugu n mod ur a ; Ongia bera
m ait e den bez al a. Bila dez a g u n arim a r e n ona, ez juzga tz e r a k o a n gain e tik heg a n dabile n a ,
m ait a s u n a ri atxiki zaion ona baizik. Arima ez da ona, ez et a aing er u a ere, ez et a zeru a ere; Ongia
da soilik ona.
Horrela, agia n, erraz a g o ulert uko da zer esa n nahi dud a n. Arima on bati buruz entz ut e a n ,
adibid ez , hitz bi agertz e n dira, et a hitz hau e t a tik bi gauz a ulertz e n ditut: arim a dela et a ona dela.
Arimak ez du deu s egin arim a izat eko; izan ere ez baitz e n ber e izat e a n era gi n ahal izat eko; bain a
arim a ona izan dadi n nahi m e n a r e n ekintz a positibo a ezinb e s t e k o a da. Eta ez arim a ber ez ona ez
delako; nolat a n , best el a, es a n g o gen uk e , egi az esa n ere, arim a hob e a dela gorpu t z a baino? Baina
oraindik ez da ona arim a, hob e a izat eko nahi m e n a r e n era gi nt z a falta baz ai o; et a era git e a ri ezetz a
em a t e n badio, errud u n juzga tz e n dugu, et a arraz oiz esa t e n da ez dela arim a ona. Ordu a n , ongi
jokatz e n due n a g a n d i k bereizt e n da et a hura gore s g a r ri baz e n, horrel a port at z e n ez den a
gaitz e s g a r ri izan beh a r. Baina ona izat e n saiatz e n den e a n , ez du ber e helburu a erdiet siko, bera ez
den best e hel m u g a r e n bat e r a zuzen t z e n ez badit u egin a h al a k. Eta nora zuzen d u k o da arim a k ber e
hob e nahi a n m ait e, irrika et a bere g a n a t u nahi due n Ongira n t z ez bad a ? Eta berriro onetik
urruntz e a n gaiztotz e n bad a , albor a utzi due n onak ber a g a n ez badir a u, inoiz onbid e r a t u nahi
izango balu ere ez luke nora bihurt urik izango.
Beraz, ez litzat ek e on aldakorrik existituko, on alda e zi nik ez bal e go. On hon e n edo har e n
goraip a m e n a k entz ut e n dituz u n e a n , best e une bat e a n agi an ez hain onak zirat ek e e n arre n,
onar e n part ai d e diren ongi hai ek gab e antz e m a n ahal bad uz u onar e n ond a s u n iturri den Ongia;

187. ordu a n, aldi bere a n on honi edo hari buruz entz ut e n duzu n e a n Ongia uler dez ak e z u ; ongi part ai d e
haiek alde bat er a utzit a Ongia ber e hart a n begizt a t z e k o gai baz ar a, Jaungoiko a antz e m a n g o duzu.
Eta m ait a s u n e z ber ari lotzen baz at z aizkio, une hart a n t x e zoriont s u zinat e k e .
Hau lotsa! Onak direl ako gauz ak mait a t u et a berai ei atxiki, et a gauz ok on egit e n ditu e n
Ongia ez mait a t z e a ! Berdin arim a, ontz a t hartz e n dugu arim a izat e a g a t ik; ez, orde a, Ongi
alda e zi n a r e n g a n a bihurt uz arim a ona izan aurr etik; arim a, diot, gorp ut z e z k o argi a baino are
ats e gi n a g o izand a, ondo pent s a t u z gero, arim a hori ez zaigu ber e izat ez ats e gi n, sortu a izan zen
art e a g a t ik baizik. Egina gore st e n dugu, jatorrian miret si izan dugu n a . Egia et a Ongi soila haux e;
ona best e rik ez et a, hart az , on gore n a dugu hori. Best e on bat e n g a n d i k o ona den e a n bak arrik
gehit u ah al a murritz dait ek e ona.
Arima ona izat eko, arim a izat e a em a t e n dion Ongiar e n g a n a bihurtz e n da. Eta ordu a n
nahi m e n a egokitz e n zaio izaer a ri, arim a ongi a n hob e t u dadi n, et a nahi m e n a r e n konb e rt si oz
m ait at u da ongi hura; on orore n sorbur u den ongi a, nahi m e n a r e n des bi d e r a t z e a z ere gal ezin
dait ek e e n ongi a. Ongi gore n e tik alde n d u z , arim a k ona izat e a ri uzte n dio, ez arim a izat e a ri; et a hau
ber ez da ona, gorpu tz a baino hob e a ; nahi m e n a k , beraz, nahi m e n e z lortze n den a gal dez ak e.
Izate a em a n zion Haren g a n a k o konb e rt si o irrika due n arim ak aurr e n a existitu beh a rr a zuen; izan
aurr etik ez bait a g o izang ur a rik. Hau da gure ongi a, et a hon e n argit a n ikust e n dugu zerb ait ek
existitu beh a r zue n e n t z ala due n e n t z , ezinb e s t e k o t z a t ulertz e n baitu g u; et a best e zerb ait, orde a ,
ezinezkotz a t , izat eko pre mi a ez bad u behintz a t , guk ulert u ez arre n nola dait ek e e n . Beraz, Ongi
hori ez dago gut ariko bakoitz ar e n g a n d i k urruti: Haren g a n bizi baikar a et a har e n g a n mu gitz e n, et a
izan ere har e n g a n baikar a (Eg. 17, 27- 28).
IX. LIBURUA
III. Kapitulua
Hirutasu n ar e n irudia bere burua eza g u t z e n eta maitat z e n
due n gizakiare n arima n. Arima k bere z ezag u t z e n du bere burua.
Aurrez ez a g u n a ez bad u, ezin du arim ak ber e buru a mait e; nolat a n m ait eko du, bad a,
eza g u t z e n ez due n a ? Ezagut z a orokor edo ber ezi bat ez best e e n esp e ri e n t zi a tik dakien a norb e r a ri
aplikat uz, arim a k ber e buru a m ait e duel a es at e a tent elk eri a litzat ek e. Nolat a n eza g u t u k o du
arim ak best e arim a bat, bere buru a ere eza g u n ez duel arik? Bere buru a ez bain a best e arim a k
eza g u t z e n ditu el a esa n dez ak e norb ait ek, gorp ut z e k o begi ak best e e n begi ak ikust e n ditue n
mod ur a , norb e r a r e n a k ez, orde a . Gorputz ek o begi ez gorpu tz a k ikust e n ditugu, hai ek igortz e n
dituzt e n izpiek begizt a t z e n dugu n a ukitzen dut el ako; ezin ditugu, bain a, izpiok errefr akzioz
abia p u n t u r a itzular azi, ispilu bidez izan ezik. Auzi oso sotila et a guztiz iluna izango da hau, harik
et a argi froga dadin art e erre alit a t e a pent s a t z e n dugu n mod uk o a ote den ala ez.
Irradi azioz edo best e zerb ait ez ikust ek o ahal m e n a nolan a hi izand a ere, ezingo dugu
ikusm e n e z ikusi ah al m e n hori; arim a z azt ert u beh a r dugu et a agi an arim a z hura ulertz er a iritsi
gait ezk e. Arimak gorp ut z a r e n zentz u m e n e n bitart ez antz e m a t e n ditu objekt u m at e ri al e n
senti p e n a k; gorp uz g a b e e n a k , ost er a, ber ez antz e m a t e n ditu. Hart ar a , bere buru a eza g u t z e r a
ber ez iriste n da, gorp uz g a b e a bait a; et a ez a g u t z e n ez bad u, ez du m ait e.
IV. Kapitulu a

188. Arima, maita s u n a eta maitas u n ar e n eza g u t z a , hirurak bat eta berdinak dira. Hirurak dira
subst a n t zi a, eta harre m a n a adierazt e n dut e. Bana e zi n a k dira hirurak. Hirurak dira ese n t zi a
bat e k o a k eta erlatiboa k, ez atalez osat ua k edo naha si ak
Arimak bere buru a mait e due n e a n bi gauz a dau d e ; arim a et a beron e n m ait a s u n a ; arim ak
ber e buru a ez a g u t z e n due n e a n ere bi gauz a dau d e ; arim a et a bero n e n ez a g u t z a . Beraz, arim a,
ber e m ait a s u n a et a bero n e n eza g u t z a hiru dira et a hirurak bat dira; et a bet e gi n a k diren e a n
berdin ak dira. Bere izat e a ri dagokio n a baino gutxia g o m ait e bad u inork ber e buru a, hal a nola, giza
arim ak bere buru a gorp ut z a bailitzan mait e bad u, gorpu tz a baino bikain a g o a izaki, beka t u egit e n
du, et a hare n m ait a s u n a ez da perfekt u a . Eta izat ez dagokion baino gehi a g o m ait e bad u bere
buru a , hal a nola, Jaungoiko ak bakarrik mer ezi due n m ait a s u n a z m ait e bad u bere buru a,
Jaungoiko a baino infinituki apal a g o a izaki, bek at u larria egit e n du, et a ber e buru a r e kiko m ait a s u n a
ez da perfekt u a . Are zitalago a et a gaizto a g o a da bek at u a bere gorpu tz a mait e due n e a n
Jaungoiko ari soilik zor diogu n m ait a s u n a z .
Era bere a n , ez a g u t z a objekt u eza g u t u a baino apal a g o a den e a n , ber a u osorik ez a g u t
dait ek e el a rik, ez da ez a g u t z a perfekt u a . Bikaina g o a den e a n , berriz, ordu a n ez a g u t z e n due n nat ur a
bikain a g o a da nat ur a eza g u t u a baino; horre n b e s t e z , gorpu t z bat e n ez a g u t z a eza g u t z a berar e n
xed e den gorp ut z a baino bikain a g o a da. Ezagut z a nolab ai t ek o bizitza da eza g u t z e n due n a r e n
arraz oi m e n e a n ; gorpu tz a ez da bizitza; et a edoz ei n bizitza beti da edoz ei n gorp ut z baino
han di a g o a , ez tam ai n a z , bai indarr e z. Baina arim a k ber e buru a ez a g u t z e n due n e a n ez da eza g u t z e
hori baino bikain a g o a , ber a bait a ez a g u t z e n due n a et a aldi ber e a n eza g u t z e a r e n objekt u. Eta ber e
buru a osorik eza g u t z e n due n e a n , bera soil- soilik, ez a g u t z a et a gogo a berdin ak dira, eza g u t z e hori
ez duel ak o best e inongo izat etik at er a t z e n ; et a ber e buru a era b a t ez a g u t z e n due n e a n , best e rik
ezer antz e m a n gab e, ez da bikain a g o a , ez ap al a g o a . Zuz en geu n d e n , beraz, zera esa n
gen u e n e a n , alegi a, hiru gauz a hau e k perfekt u a k diren e a n , ondorioz berdin ak ere badir el a.
Eta gauz a hau e k ikusi ah al izanez gero, aldi bere a n kont ur a t u k o gar a arim a n existitz e n direla
et a harilkat urik bal eu d e bez al a ask at u egit e n direla antz e m a n a k et a zenb a t u a k izan dait ez e n era
subst a n t zi al e a n edot a, nolab ai t es a n d a , ese n t zi alki, ez subjekt u bat e n akzide n t e gisa, gorp ut z e a n
bero a edot a itxura bez al a, ez et a nolakot a s u n edo kantit at e gisa. Ezein akzid e n t e k ez du inoiz
errot u t a dago e n subjekt u a gainditz e n. Gorput z bat e n kolore hau edot a itxura hori ezin da best e
gorp ut z bat e n a ere izan.
Baina arim ak bere buru a mait e due n mait a s u n a z m ait a ditzak e ber e buru az kanp o best e
gauz ak. Eta era ber e a n arim a k ber e buru a z gain er a best e hainb a t gauz a eza g u t z e n ditu. Ondorioz,
m ait a s u n a et a eza g u t z a ez dau d e arim a n subjekt u a n atxikit a bez al a; subst a n t zi alki dira eur ak ere
arim a bera; elkarr eki n harre m a n e t a n ego n arre n, bakoitz a da subs t a n t zi a, berez. Horien art eko
harr e m a n a ez da kolore a et a gorp ut z kolorat u a r e n art eko a , kolore a gorp ut z e a n dago el a k o
subj ekt u a n ez dauk a bera g a n subst a n t zi a berez korik; gorpu t z kolorat u a bait a subst a n t zi a, kolore a,
aldiz, subst a n t zi a n dago.
Adiskide bi, esa t e r a k o, gizaki bi ere badira, subs t a n t zi ak beraz; gizaki gisa ez dira erlatibo a k
elkarrekiko, bai orde a adiskid e bez al a. Adiskida n t z a k sort ar a z t e n du eur e n art eko harre m a n a .
Baina m ait e due n a et a daki en a subst a n t zi a diren bez al a, jakintz a et a mait a s u n a ere
subst a n t zi a izan arre n, m ait al e a k et a m ait a s u n a k , dakie n a k et a jakintz ak, adiskid e e k bez al a
elkarre n g a n a k o joera dut e; arim a et a espiritu a ez dira erlatibo a k, gizaki ak ere ez diren bez al a;
alab ai n a , m ait e due n a et a mait a s u n a , dakien a et a jakintz a ezin dira ber eizi, gizaki adiskid e a k
elkarre n g a n d i k ban a n d u dait ezk e e n mod ur a . Baina adiskid e a k elkarr e n g a n d i k fisikoki apart e egon
dait ezk e, bain a ez arim az , adiskid e diren hein e a n . Hala ere, gert a dait ek e lagun a lagu n a ri
gorrot a t z e n hast e a , et a une horret a n t x e uzt e n dio lehe n a k lagu n izat e a ri, nahiz et a best e a k jakin
ez et a oraindik ere hura m ait e izan. Baina arim ak ber e buru ar e kiko due n m ait a s u n a am aitz e n

189. bad a , arim ak mait a t z e a ri uzt e n dio. Oroba t, ber e buru a r e kiko eza g u t z a am aitz e n bad a arim a n , aldi
ber e a n eza g u t z e a ri uzt e n dio.
Adibide bat: buru a izaki burut s u bat e n buru da et a biak subst a n t zi ak izan arre n, elkarre n
art eko harre m a n a dago, gorp ut z a bait a buru a et a gorpu t z a, hal ab e r, burut s u a ere; et a bururik ez
bale go, burut s u rik ere ez litzat ek e existituko; sabl e- kolpe bat e z buru a gorpu tz e tik bereiz dait ek e;
arim ar e n bait a n ezinezko a da ber eizke t a hori.
Eta nolab ait e k o gorpu t z ber eizt ezi n edo ebaki ezi n horiek at al ez osat urik ez bale u d e , ez
lirat ek e gorp ut z a k. Atala osoar e kiko harre m a n e t a n dago; at al oro bait a osot a s u n e n bat e n zati, et a
at al guztiek osatz e n dut e osoa. Baina at al a et a oso a, biak gorpu t z a direlarik, balio erlatibo a ez ezik
subst a n t zi al a ere bad u t e . Agian, arim a ote da oso a et a bero n e n nolab ai t ek o at al ak ber e buru a
m ait at z e k o m ait a s u n a et a eza g u t z e k o jakintz a, et a bi at al hau e k osatz e n ote dut e osot a s u n hura?
Ala, agi a n, hiru at al berdin dira osoar e n osatz ail e?
Atalak ezin du inoiz barn e a n hart u oso a, bero n e n at al bait a; gogo a k, orde a, bere buru a
osorik, hots perfekt uki, ez a g u t z e n due n e a n , eza g u t z a erab a t e k o a da; et a bere buru a perfekziozko
m ait a s u n e z mait e due n e a n , era b a t m ait e du et a osorik ber e g a n a t z e n du m ait a s u n a k . Ardoak, urak
et a eztiak ed ari bat osatz e n dut e n mod ur a , et a hau e t a riko bakoitz a ed ari guztira hed a t z e n da, et a,
haler e, hiru dira (et a ez dago ed ari zizterrik hirurak ez dauzk a nik, et a ez olioa et a ura bez al a bat a
best e a r e n gain e a n , nah a si a n baizik, hirurak subst a n t zi a izan arre n; et a ed ari hura subst a n t zi a bat
baino ez da hiruz osat u a ); ez al da horrel ak o zerb ait gert a t z e n gogo a, m ait a s u n a et a
eza g u t z a r e ki n? Baina ardo a, ura et a eztia ez dira izaer a ber eko a k nahiz et a eur e n nah a s k e t a k
ed at e k o subst a n t zi a bat osat u.
Ez dut ulertz e n nolat a n hiru erre alit a t e hai ek ez diren subst a n t zi a berek o a k, batik bat arim a k
ber e buru a ez a g u t z e n et a mait a t z e n due n e a n , et a hiru erre alit a t e o k hain egoki elkartz e n diren e a n
non arim a ez due n best e inork eza g u t z e n edot a mait a t z e n ; hirurak, beraz, ese n t zi a bat et a
ber eko a k izan beh a r dira; nah a s pil a t u rik bal eu d e , ez ziren hiru izango, ez et a elkarr ekiko
harr e m a n e t a n . Urre barr a bat et a bere tik hiru eraz t u n antz ek o a k et a elkarri lotuak egit e a bez al a
da; elkarrekiko errefer e n t zi a dut e, antz ek o a k direl ako; antz ek o a den orok zerb ait eki n du antz a;
kasu hon e t a n eraz t u n hirut a s u n a dugu, et a urre a bat. Baina urtz e n badit u g u et a erazt u n bakoitz a
m as a osoa n nah a si, hirut a s u n a galdu egit e n da, ezin gehi a g o izan. Urrear e n bat a s u n a z mintzoko
gar a harrez k e r o, et a ez urrezko hirut a s u n a z , hiru eraz t u n ziren e a n bez al a.
V. Kapitulu a
Hirurak bana dira bere n baitan, e t a aldi berea n den a den e t a n
Arimak bere buru a ez a g u n et a mait e due n e a n hirut a s u n a k –arim a, mait a s u n a , ez a g u t z a–
dirau hiru erre alit a t e hai et a n , inolako nah a s m e n i k gab e . Eta bakoitz a ber e bait a n del arik ere,
den a k dau d e den e t a n , bat a biet a n edo biak bat e a n . Denak, beraz, den e t a n .
Arima ber e bait a n da, bere buru a ri arim a deitz e n baitio; bain a eza g ul e, ez a g u t u edo
eza g u n g a r ri, ez a g u t z e n due n hein e a n bakarrik; et a m ait a g a r ri, mait e a edo mait al e ber e buru a
m ait e due n hein e a n . Eta eza g u t z a , nahiz et a arim a ez a g ul e et a ez a g u t u a r e n a izand a ere, ber ari
dagokio n e z ez a g ul e et a ez a g u t u a dei geni ez ai ok e; arim ak ez a g u t z e n due n ez a g u t z a r e n aurre a n
ezin baitu ezjakin ar e n a egin. Eta m ait a s u n a mait al e den arim a r e n a izand a , norb e r a r e n g a n a k o
m ait a s u n a da, ber e horret a n iraunkor; m ait a s u n a m ait at u , m ait a s u n berb e r a k, et a ez best e inork,
egit e n du. Horrela, hiru erre alit a t e hau e t a riko bakoitz a ber e bait a n existitz e n da.
Eta aldizka dau d e batz uk best e e t a n : m ait e due n arim a mait a s u n e a n dago; mait a s u n a ,
m ait al e a r e n eza g u t z a n ; et a eza g u t z a eza g u t z e n due n arim a n .

190. Bakoitz a gaino nt z e k o biet a n dago. Bere buru a ez a g u t z e n et a m ait e due n arim a ber e
m ait a s u n e a n et a eza g u t z a n dago; ber e buru a ez a g u t z e n et a mait e due n arim ar e n m ait a s u n a
har e n arim a n et a ez a g u t z a n dago; et a ber e buru a ez a g u t z e n et a mait e due n arim ar e n eza g u t z a
har e n arim a n et a m ait a s u n e a n dago, ez a g ul e mait e duel ako bere buru a et a m ait al e eza g u t u .
Horrel a dau d e bakoitz e a n bina, ber e buru a ez a g u n et a m ait e due n a ber e eza g u t z a r e ki n
m ait a s u n e a n dago el a k o et a ber e m ait a s u n a r e ki n ez a g u t z a n ; m ait a s u n a et a eza g u t z a bat er a
dau d e bere buru a eza g u t z e n et a m ait e due n arim a n .
Arestia n eraku t si dugu nolat a n dago e n arim a osorik den e t a n , bere buru a era b a t mait e et a
eza g u t z e n due n e a n ; et a ber e m ait a s u n oso a eza g u t z e n du et a ez a g u t z a osoa m ait e, hiru
erre alit a t e hau e k eurekiko perfekt u a k diren e a n . Eta hirurak dira, era mires g a r riz, elkarr e n g a n d i k
ban a n d u ezinak, et a hala ere, bakoitz a da subst a n t zi a et a den a k bat e r a subst a n t zi a edo ese n t zi a
bat, elkarrekiko zerb ait erlatibo direlako, hain zuzen.
VI. Kapitulu a
Gauzare n eza g u t z a bere izate a n eta betiko egian.
Gorput z e z k o gauz a k ere betiko egiaren araup e a n epait u beh ar dira
Giza arim ak bere buru a eza g u n et a mait e due n e a n ez du deu s alda e zi nik ez a g u t z e n , ez
m ait at z e n ; ber e barn e bizitzari adi dago e n edoz ei n gizakik mold e bat e z adier a z t e n du ber e arim a
mintzo den e a n , et a mold e guztiz des b e r di n e z definitz e n du giza arim a zer den, eza g u p e n
orot ariko a edo berezi a era biliz. Horrel a, norb ait bere arim az mintzo zaida n e a n et a hau edo hura
ulertz e n duel a ala ez duel a ulertz e n , edot a hau edo hura nahi duel a edo ez duel a nahi esa t e n
dida n e a n , sinet si egit e n diot; bain a giza arim az oro har edo bere n ber e gi egi a es at e n due n e a n ,
ontz a t em a t e n dut et a hala aitort u.
Nabar m e n ki des b e r di n a da, bat ek zerb ait bad el a ikust e a , inoren es a n a ri sinet siz, edo egiar e n
argit a n ikust e n den a, edoz ei n e k egi azt a t z e k o mod u a n ; lehe n a den b o r a z alda dait ek e , best e a k
alda e zi n iraun g o du betiko. Giza arim a r e n kontz e p t u ber ezi a ez dugu analo gi az mold a t z e n ,
hainb a t et a hainb a t arim ari gur e begi ez so egin ondor e n , guzti et a n antz eko den a jasot a lortze n;
bai, orde a, egia ukiezin a begizt a t uz , zeinar e n ara b e r a definitz e n dugu n, ahal dugu n neurria n, ez
nolako a den gizaki bakoitz ar e n arim a, betiko arraz oi e n ara b e r a nolako a izan beh a r due n baizik.
Gorputz ar e n senti m e n e k antz e m a n d a k o et a oroim e n e a n nolab ai t finkat ut a k o gauz e n
irudipe n a k direl a- et a, horien bitart ez itxurazko irudi gisa imajin atz e n ditugu ikusi ez ditugu n
gauz ak ere; batz u e t a n diren a r e n guztiz des b e r di n, best e e t a n , ust ek a b e a n , diren mod u a n ; hau e k
gur e bait a n onart u edo arbui at u, gure gogo a z gain dau d e n arau alda e zi n e n me n d e egit e n dugu,
zuzenki onartz e n edo arbui at z e n ditugu n e a n . Horrel a, inoiz ikusit ako Cart a g ok o harre si ak
gogor a t z e n ditud a n e a n edot a sekul a ikusi ez ditud a n Alejandri ak o a k imajin at z e n ditud a n e a n ,
batz u e n alde a n best e ei arrazion alki lehe n t a s u n a em a t e n diet; bain a goitik argitz e n et a sen d o t z e n
da egi ar e n ep ai a et a arau betiko ek em a t e n diot e horri ber ezko a dut e n indarr a; et a irudi
m at e ri al e n multzo a k batz u e t a n hare n soslai a lausotz e n bad u t e ere, inoiz ez dut e ilunduko, ez
lard a s t u k o.
Baina jakin beh a rr e a n gau d e , ea ni laino art e a n edo ilunp e a n ote nago e n , zeru nar e a
ikust ek o auker a rik gab e, edot a m e n di gailurre a n gert a t z e n den bez al a, ortziar e n et a beh e lainoe n
art e a n zintzilik, aire garbi a goz at z e n ote dud a n et a argi naro a goian ikust e n et a beh e a n laino
zarrat u a .
Ez al dut, m e nt u r a z , nire bait a n sentitz e n an ai art e k o mait a s u n a sut a n, gizon e zk o norb ait e k
ber e fed e a r e n ed ert a s u n a ri tinko eust e a r r e n ikara g a rrizko tortur a k nozitu zituel a entz ut e a n ? Eta
gizon hura nor den hatz az sein al a t z e n badid a t e , bera nireg a n a t z e k o, ez a g u t z e k o et a adiskid e
egit ek o irrikat a n nago. Eta egokier a izan ez gero, hurbilduko natz aio, hitz egin, ber ar e ki n solast a t u
et a ah al dud a n eran adi er aziko diot nire txera et a biziki desiratz e n dut bera niga n a zalet u dadi n

191. et a hala adier a z diez a d a n ; et a oraindik ere ber e barn e a irakurri ezinik, ber ar e ki n bes a rk a d a
es piritu al e a n fedez bat egit e n saiatz e n naiz. Maitas u n anaikor et a garbiz mait e dut gizon zintzo
et a ador e t s u a .
Baina solas e a n zeh ar aitortz e n badit edot a ardur a g a b e k e ri a z nolab ai t adier a zi et a jakiter a
em a t e n badit Jaungoiko a z gauz a arbui a g a r ri ak sinist e n dituel a et a Haren g a n hara gizko zerb ait
desirat z e n duel a, et a error e horri eust e a r r e n edot a dirua irab az t e a r r e n ala giza laudorio e n
han di n a hi huts al a g a t i k jasa n zituel a oinaz e haiek, bere h a l a bera g a n a nind e r a m a n m ait a s u n a ,
iraind urik et a errefu s a t u t a , gizon duing a b e a g a n d i k erretira tz e n da, bain a mait a g a r ri a ust e
nue n e a n bez al at s u , orduko irudiari josita gelditz e n da. Edo, agi an, hura mait a t z e n jarrait uko dut
noizbait izan dadi n nik esp e r o et a aurkitu ez nue n mod uk o a . Gizon har e n g a n ez da deu s aldat u;
bain a alda dait ek e , et a nik ust e nue n a izat er a iritsi dait ek e . Nire gogo a n , bai, aldat u da,
har e n g a n a k o esti m u a , lehe n g o a et a oraingo a , ezb er di n a bait a; m ait a s u n a ber a des bi d e r a t u egin
da goz a m e n as m o tik har e n t z a t lagun g a r ri izat e as m o r a , goitik agintz e n due n justizia alda e zi n a r e n
agind u p e a n . Zintzotz a t hart u t a k o gizon az goz atz er a era m a n nindu e n egi a tinko, osat u g a b e a r e n
ideal ak pizten du niga n orain zintzo izan dadi n desira. Eta hau guztia hala gert a t z e n ari dela,
form a ideal berorr ek fant a si az ko lainoar e n gain e tik argitz e n dit arraz oi m e n garbi, iraun gi g ait z et a
betikot a s u n nar e a due n argiar e ki n. Orob at gert a t z e n zait, Cart a g o n , es at e bat er a k o, neuk ikusiriko
ezin hob e t o burut ut a k o arku a r e n m akur d u r a bikain a gogor a t z e n dud a n e a n ; begi ek gogo a ri igorri
ost e a n , oroim e n e a n gord e t a k o objekt u a irudi m e n a ri agertz e n zaio.
Baina best e rik da gogo a k antz e m a n d a , beh a rriz a n e n ara b e r a ats e gi n zaida n a ; des a t s e gi n
balitz ait egokit u beh a rk o bainuk e . Eta horrel a ep aitz e n ditugu gorpu t z e z ko gauz a k arim a
arrazion al a r e n intuizioak antz e m a t e n due n egi a betiko ar e n ara b e r a . Form a hau e k, aurre a n
dau d el a rik, gorpu t z a r e n senti m e n e z su m a t z e n ditugu; ez dau d e n e a n , berriz, antz ek o t a s u n e t ik
abiat uz, guk erre alit a t e a n nahi et a ahal izan ez gero sort ar a ziko genit uzk e e n mod ur a gogor a t z e n
ditugu oroim e n e a n gord e t a dauzk a g u n haie n irudiak. Ez da gauz a bera gogo a n gorp ut z e n irudiak
itxuratz e a et a gorp ut z a r e n bidez gorp ut z a k ikust e a ; et a guztiz best e rik da, arim a r e n begir a d a r e n
gain e tik, adi m e n huts ar e n ikusp e gi tik, irudi horien arraz oi ak et a ezin adi er azizko art e ed err a
su m a t z e a .
VII. Kapitulu a
Betiko Egiaren argitan gauza k ikust e a n barne hitza sortz e n
eta ernarazt e n dug u. Sorkariare n edo Sortzaileare n maita s u n a k ernarazt e n du hitza
Aldi bat e r a k o gauz a guzti ak sort u ditu e n betiko Egia hon e t a n gur e izat e a r e n form a
begizt a t z e n dugu arim a r e n begir a d a z ; et a bait a ere gure bait a n edo gorp ut z e t a n , egi azko
arraz oi m e n zuze n a r e n arab e r a jokatz e n dugu n e a n , era git e n dugu n orore n ered u mod uk o form a
begizt a t z e n dugu, arim a r e n begira d a z ; hortik at er a t z e n dugu gauz e n eza g u t z a egiazko a , gur e
bait a n dauk a g u n et a mintzo gar e n e a n barn e a n ern ar a z t e n dugu n hitzar e n mod uk o a , behin jaiot a
ere gug a n di k urruntz e n ez den a .
Eta inorekin hitz egit er a k o a n , barn e hitzari ahot s a r e n zerbitz u a eran s t e n diogu, edo best e
seinal e adi er az korr e n bat; oroitz a p e n mat e ri al bat e n bidez entz ul e a r e n gogo a n ere era gi n nahi a n
es at a ri a r e n gogo a n dirau e n a r e n antz eko zerb ait. Horrel a, gizaki en port a e r a moral a onartz e n ala
gaitz e s t e n dut e n hitzet a n et a egintz e t a n ez dugu deu s egit e n gorp ut z at al e n bidez, gur e bait a n
hitz sekr et u a k aurre a hart u ez badi e. Inork ere ez baitu nahit ar a ez er egit e n, aurr ez bere bihotz e a n
es a n ez due nik.
VIII. Kapitulu a

192. Konku pi sz e n t zi a eta karitat e ar e n artean aldea
Sorkari ar e n edo Sortz aile ar e n mait a s u n a k ern altz e n du hitz hau, hots, izadi galkorr ar e n , edo
egi a alda e zi n a r e n mait a s u n a k ; beraz, konkupi sz e n t zi ak, edo karit at e a k. Sorkari a, hal er e, m ait ekor
egit e n zaigu, et a mait a s u n hau Sortz aile a r e n g a n a zuzen t z e n dugu n e a n ez da konkupi sz e n t zi a,
karitat e a baizik. Sorkari a bera g a t ik m ait at z e a , hori bai, konku pisz e n t zi a da; et a ordu a n lagun g a r ri
zaio era biltz e n ez due n a ri, bain a hart a z goz at z e n den a hond a t u egit e n du. Gure parek o edo
ap al a g o a izaki sorkari a, apal a g o a den e a n era bili egin beh a r da Jaungoiko ar e n t z a t ; par eko a , berriz,
goz at u bain a Jaungoiko a g a n . Hart ar a , ez izan ats e gi n zeu g a n , egin zintu e n hare n g a n baizik;
berdin egin beh a r duzu zeur e buru a bez ai n b e s t e mait e duzu n harekin. Goza dez a g u n , beraz,
geur e bait a n et a anai art e a n Jaunar e n g a n , et a ez gait ez el a inoiz aus ar t geur e buru ar e n axol a
galtz e n, ez et a gure desirak lurreko ond a s u n e t a r a hed a t z e n .
Hitza lorat u egit e n da ideia ats e gi n bihurtz e n den e a n et a bek at u r a ala on egit er a
gar a m a t z a n e a n . Maitas u n a k uztart u egit e n ditu hitza et a ber a u sort ar a z t e n due n arim a, et a
eur eki n bat egit e n du, hiruga rr e n gai a bailitzan, bes a rk a d a gorpuz g a b e a n , inolako nah a s m e n d u ri k
gab e.
XI. Kapitulu a
Bere burua eza g u t z e n due n arimare n irudia
Baina, esp e zi e a r e n ara b e r a k o, eza g u t z a oro da objekt u ez a g u t u a r e n antz ek o. Bada best e
eza g u t z a bat ere, gab e zi ar e n arab e r a , zerb ait gaitz e s t e a n adier a z t e n dugu n a . Eta gab e zi ar e n
gaitz e s p e n hau esp e zi e a r e n laudorio da, et a horre g a tik onartz e n da. Espezi e eza g u n a r e n antz eko
zerb ait du buru a n arim ak, zerb aiti gust u a hartz e n dione a n bez al a, zerb ait e n faltaz kexu den e a n .
Horren b e s t e z , Jaungoiko a eza g u t z e n dugu n e a n , hare n antz ek o egit e n gar a; ez, orde a ,
berdint a s u n e z k o antz az , ez baitu gu hura ez a g u t z e n ber ak bere buru a eza g u t z e n due n bez al a. Eta
gorp ut z a r e n senti m e n e n bitart e z gorp ut z e z k o objekt u a k ez a g u t z e n ditugu n e a n , gorpu t z hau e n
antz ek o zerb ait mold a t z e n da gure arim a n, oroim e n a r e n irudi; bain a hau s n a r t z e n ditugu n e a n ,
gorp ut z a k ez dau d e gogo a n , haien irudiak baizik. Oker gau d e , beraz, objekt u tz a t irudiak hartz e n
ditugu n e a n ; errore a bait a bat a best e a r e n ordez onartz e a ; hala et a guztiz, gorp ut z a r e n irudip e n a
arim a n hob e a da gorp ut z e z k o esp e zi e a bera baino, izaer a duin a g o a n existitz e n del ako,
subst a n t zi a bizi- em ail e a n alegi a, halako a bait a arim a. Hart az, Jaungoiko a eza g u t z e a k hura
eza g u t u aurre tik gine n a baino zintzo a g o egit e n gaitu, bat e z ere ez a g u t z a r e n objekt u ats e gi n et a
m ait at u a hitza den e a n et a eza g u t z a bera Jaungoiko a r e n nolab ai t ek o irudi egit e n den e a n . Baina
ap al a g o a da, izaer az xum e a g o a del ako; arim a beti da sorkari, et a Sortz aile a Jaungoiko a.
Ondorioz, arim ak bere buru a eza g u t u et a onartz e n due n e a n , hitza et a ez a g u t z a bat dira,
ber e buru a r e n erab a t par eko et a berdi n- berdin a; eza g u t z a ez bait a es e n t zi a ap al a g o k o a ,
gorp ut z a r e n a bez al a; ez et a, es e n t zi a duin a g o k o a , Jaungoiko ar e n a bez al a. Eta ez a g u t z a beti
objekt u eza g u t u a r e n antz eko a delarik, perfekt u a da et a arim a ez a g ul e et a ez a g u t u a r e n berdi n a .
Ondorioz, irudi da et a hitz, har e n adier a z p e n a bait a eza g u t u z berdi ntz e n zaion e a n , et a sortu a et a
sort ar a zl e a berdi n a k dira.
XII. Kapitulu a
Arimare n eza g u t z a beron e n haur izaki, maitas u n a zergatik ez den haurgint z a. Auziare n irtenbi d e a.
Arima bere buruare n ezag u t z ar e ki n eta maitas u n ar e ki n, Hirutasu n ar e n irudi

193. Zer da m ait a s u n a ? Irudia ote? Ala hitza? Zerb ait sort u a ote? Zerga tik sort ar a z t e n du arim ak
ber e ez a g u t z a bere buru a eza g u t z e a n ; et a ez du bere m ait a s u n a sort ar a z t e n ber e buru a
m ait at z e a n ? Jakingarri den e tik, bere nozioar e n kaus a bad a arim a, bere mait a s u n a r e n a ere izango
da, mait a g a r ri izat e a g a t i k.
Zaila da es at e a zerg a tik ez ditue n arim ak sort ar a z t e n gauz a bi horiek. Eta auzi hau bera u
sortz e n zaigu Hirut as u n gore n a z jardut e a n , Jaungoiko ahal gu z ti d u n et a Sortz aile a, zeinar e n irudira
gizakia egin a izan den; et a gizakiak kezkatz e n ditu, Jaungoiko a r e n egiak giza mintzo a n feder a
deitz e n ditue n gizakiak, alegi a; zerg a tik ez dugu ulertz e n ala sines t e n Espiritu Sant u a Aita
Jaungoiko ak sortu a dela, et a ez diogu har e n se m e deitz e n?
Horixe ari gar a orain giza arim a n azt ert u nahi a n; et a horret a r a k o, era nt z u n egokia lortzeko
gald e gi n diez aio g u n irudi apal eko et a hurbila go dugu n gure izaer ari, et a ondor e n zuze n dez a g u n
arim ar e n begira d a , treb a t u a g o a dago e n e k o , sorkari argitu a g a n d i k argi alda e zi n e r a ; egia berb e r a k
sines t a r a ziko digu Espiritu Sant u a m ait a s u n a dela, Hitza Jaungoiko a r e n Sem e den bez al a, ezein
krist a uk zalantz a n jarriko ez dizun egia.
Itzul gait ez e n irudi sortur a, hots, gogo arrazion al e r a , et a gald e gi n diez aiog u n arret a z auzi
honi buruz; han aldi bat ez zenb ai t gauz a r e n ez a g u t z a bait a go , lehe n ez zego e n a , et a lehe n mait e
ez ziren gauz e n mait a s u n a ; ez a g u t z a hon ek argiro a g o az altz e n digu zer es a n beh a r dugu n; beti
azaltz e n bait a erraz a g o me n d e e n hurre n k e r a n girotut a k o erre alit a t e a aldi zeh at z bat ek o
mintz air a n.
Hast ek o, nab a r m e n agert z e n da gert a dait ek e el a zerb ait jakinga rri izat e a, hau da, jakin ahal
den a , et a hala ere ez jakite a; ezin da inola ere, orde a , jakinga rri ez den a jakin. Ezin uka dez ak e g u ,
ber az, ez a g u t z e n dugu n edoz ei n gauz ak ber ar e n eza g u t z a sort ar a z t e n duel a gure bait a n;
eza g ul e a et a ez a g u t u a , biok, erditz e n dira eza g u t z a z . Horrela, arim a, bere buru a eza g u t u a z , bere
eza g u t z a r e n gur a s o bak arr a bihurtz e n da; aldi ber e a n da ez a g ul e et a ez a g u t u a . Ezagu n g a r ri zen,
ber e buru a ez a g u t u aurre tik bain a ez zego e n bera g a n berar e n ez a g u t z a rik, bere buru a eza g u t z e n
ez zuen e a n . Bere buru a ez a g u t z e a n ern ar a z t e n du ber e eza g u t z a , ber ar e n berdin a; ordu a n ,
gutxirako barik, ber a den a r e n par eko egit e n du eza g u t z a et a hare n eza g u t z a ez dagokio inongo
best e es e n t zi ari; et a ez soilik berak ez a g u t z e n duel ak o, ber e buru a ez a g u t z e n duel ak o baizik,
lehe n esa n dugu n e z .
Zer es a n, bain a, mait a s u n a z ? Bere buru a m ait at z e a n , zerg a tik ez du ber e m ait a s u n a
sort ar a z t e n ? Maitat u aurr etik zen berar e n t z a t m ait a g a r ri, bere buru a m ait e ahal zuel ako; hala b e r,
eza g u t u aurre tik ere berar e n t z a t eza g u n g a r ri zen, bere buru a eza g u n zez ak e el a k o; zere n, bere
buru a r e kiko eza g u n g a r ri ez balitz, ezin izango zue n inoiz eza g u t u , et a m ait a g a r ri ez balitz, ezin
izango zuke e n inoiz ber e buru a mait a t u . Zerga tik, ordu a n , ber e buru a mait a t z e a n ez da esa t e n
ber e mait a s u n a ern ar a z t e n duel a, ber e buru a eza g u t z e a n bere eza g u t z a sortz e n due n erar a?
Agian, mait a s u n a r e n sorbur u a et a funts a hon e t a n datz al a argiro adier a zi nahi da: alegi a,
arim a tik datorr el a, norb e r a r e kiko mait a g a r ri bait a ber e buru a m ait e aurr etik ere; et a horrel a da
ber e buru a mait e due n m ait a s u n a r e n funts a; ezin dait ek e, orde a , egi az sortu a deitu, norb er a
eza g u t z e n den eza g u t z a z es at e n den mod u a n , hain zuze n ere erditz e edo aurkitz e (rep e rt u m ) dei
diez aiok e g u n a r e n bitart e z aurkitu duel ak o, sarrit a n aurr e a hartz e n baitio bilaket a k, helburu a n
ats e d e n izat eko. Ikerlan a aurkitu nahi a baino ez da, ern ar a zi (rep e ri e n di) nahi a, alegi a. Aurkitze a
erditz e a (pariunt u r) bez al a t s u da, et a aurkitu ak se m e - alab e n antz eko dira; et a non ern ar a zi,
eza g u t z a n izan ezik? Bert a n, espr e s a t u ah al a hartz e n baitut e ber e itxura objektibo a. Zere n, bila
gabiltz a n e a n aurkitz e n ditugu n gauz a k, izan lehe n dik ere bazire n, bain a haie n eza g u t z a rik ez
zen ez, haur jaioberritz at hartz e n ditugu. Bilatz e a r e n grina bilatz aile a r e n g a n sortz e n da et a
nolab ait e k o dilinda n dago esekit a, et a objekt u bilatu a aurkitu et a bilatz ail e a r e ki n bat egin art e ez
du ats e d e n i k helbur u desirat u a n . Eta grina edo bilakun tz a hau, eza g u t u a m ait at z e n den e k o
m ait a s u n a ez dirudi e n arre n –eza gu t z e a baino ez da oraindik–, hal er e gen e r o berorr e t a k o zerb ait
da.

194. Eta nahi a dei diez aiok e g u , bila dabile n oro aurkitu nahi a n bait a bil; et a ez a g u t z a r e n
es p arr u a n dago e n a bilatz e n bad a, bila dabilen orok ez a g u t u nahi du. Eta suts uki et a
iraunkort a s u n e z nahi bad a , arret a z jardut e a deitz e n zaio, ikerkunt z a n et a zientzie n jabet z e a n sarri
era biltz e n den hitza. Beraz, arim a r e n haur gi nt z a ri ape t a bat aurr er a t z e n zaio, zeinar e n era gi n e z
eza g u t u nahi dugu n a bilatz e a n et a aurkitz e a n , se m e a z erditz e n gare n , hots, eza g u t z a z ; ber az,
eza g u t z a r e n ern altz e et a jaiotz e a r e n kaus a den desirari ezin zaio zeh az t a s u n e z haur gi ntz a et a
se m e deitu; eza g u t z e r a biziki bultz at z e n due n irrika bera objekt u ez a g u t u a r e n m ait a s u n bilakatz e n
da et a se m e desirat u a bes a rk a t z e n du, hots, ez a g u t z a ; et a ern ar a zl e a r e ki n uzt artz e n du.
Hirut a s u n a r e n nolab ai t e k o irudi da, ber az, arim a ber a, hon e n se m e et a bere buru a r e n hitza den
eza g u t z a et a, hirug arr e n a , mait a s u n a ; et a hirurak dira bat et a subst a n t zi a bak arr a. Eta se m e a ez
da txikiago a , arim a k bere buru a den bez al a eza g u t z e n due n e a n , ez et a mait a s u n a urriago a
eza g u t u et a izan bez ai n b e s t e norb er a mait e den e a n .
X. LIBURUA
III. Kapitulu a
Arima k arima ezag u t z e n du eta mait e du
Zer mait e du, bad a , arim ak irrikaz bere buru a eza g u t u nahi a n dabilen e a n , ez ez a g u n a
baitz aio ber e buru a ? Hona he m e n , norb er a ez a g u t u nahi a n dabile n arim a, et a ah al e gi n horret a n
sut u egit e n den a . Maite du, bai; bain a, zer du mait e? Bere buru a m ait e du? Nola, bain a, bere buru a
m ait e, oraindik ez a g u t u ere ez baitu bere buru a eza g u t z e n et a inork ere ezin du ez ez a g u n a m ait e?
Ospe a k, agia n, aldarrikat u du har e n edert a s u n a , urrun e k o e z entz u n ohi dugu n mod ur a ?
Hort az, ez du bere buru a m ait e, ber et a z egin due n itxurazko ideia baizik, egiaz bera den a r e n
arras ezb er di n a, agi an. Eta arim ak bere t a z due n ideia zeh at z a baldin bad a , ordu a n fikzio hau
m ait at z e a n , ber e buru a mait e du eza g u t u aurr etik; berar e n antz eko a ikust e n du; best e hainb a t
arim a eza g u t u ditu, et a haie n ildotik norb e r a r e n fikzioa sort ar a zi du, et a gen e r o hon e n arab e r a ,
eza g u n du jada bere buru a.
Baina ordu a n , nolat a n ez a g u t z e n ditu best e arim ak bere buru a eza g u t u ezik, norb er a baino
pres e n t e a g o rik ez bait a go deu s norb e r a r e n g a n ? Eta gorpu t z a r e n begi e n a gert a t z e n baz ai o, alegi a,
inoren a k hob e t o ez a g u t z e a norb e r a r e n a k baino, ordu a n , sekul a aurkituko ez den a r e n bila ez
dadila saiat u. Ispilurik gab e ez dut e inoiz begi ek ber e irudia ikusiko; gorp uz g a b e k o e n ere m u a n ez
dago, or d e a , antz ek o bitart ek orik; ezin du arim a k ber e buru a ispilua n ikusi.
Norber a eza g u t z e a zeine n ed err a den, betiko egi ar e n arraz oi a n ikust e n ote du, et a daku s a n a
m ait e et a ber e bait a n hura gauz a t z e a irrikatz e n? Bere buru a ez a g u t z e n ez bad u, bad a ki, bed e r e n ,
zeine n ed err a den norb e r a r e n eza g u t z a . Mirest eko a da, ben e t a n , bere buru a ez ez a g u t z e a et a
norb er a r e n ez a g u t z a zeine n ed err a den jakite a.
Xede bikain e n bat ikust e n ote du, hau da, ber e segurt a s u n a et a zorion a, ibilbide luze a n
zeh ar aba n d o n a t u ez due n noizbait e k o oroitz a p e n ezkut u a ri esk er, et a ber e buru a eza g u t u gab e
xed e hori eskur a t u ezina del a ust e ote du? Eta horrel a, hura m ait e due n bitart e a n , hau bilatz e n du;
xed e eza g u n a mait e du, et a bitart e k o ez ez a g u n a r e n bila dabil.
Nolat a n, ordu a n, iraun ah al izan zuen bere zorion ar e n oroitz a p e n a k , bere buru ar e n
oroitza p e n a k iraun ezine a n ? Iritsi nahi due n a , bera, ez a g u t u ez et a iritsi nahi due n hel m u g a
eza g u t u k o ote du bad a? Edot a, ber e buru a r e n ez a g u t z e a desirat z e n due n e a n , ez du ber e buru a
m ait e, ez baitu oraindik ere eza g u t z e n , bain a ez a g u t z e a irrikatz e n du et a minez jasat e n du ber e

195. bait a n ez jakite hori, horre n bidez nahi baitu oro ulert u? Ezagu tz e n du, beraz, zer den eza g u t z e a
et a ez a g u t z e n due n a mait e duel arik, ber e buru a ez a g u t z e k o irrikat a n dago.
Non ez a g u t u du, bain a, bere eza g u t z a , ez baitu ber e buru a ez a g u t z e n ? Best e hainb a t gauz a
eza g u t z e n duel a et a ber e buru a ez a g u t z e n ez duel a bad a ki, et a hortik datorkio eza g u t z e a zer den
jakite a. Nolat a n, bain a, jakin zerb ait bad a ki el a, ber e buru a eza g u t z e n ez bad u? Bere buru a z kanp o
ez du best e gogo eza g ul erik ez a g u t z e n . Ezagu t z e n du, ber az, bere buru a . Gainer a , ber e buru a
eza g u t z e n saiatz e n den e a n , ez a g u t z e n du ber e bilatz e ah al e gi n a . Beraz ez a g u t z e n du jada ber e
buru a . Ezinezko a da, ber az, ber e buru ar e n inongo berririk ez izat e a, ez dakiel a dakie n e a n ez a g u n
baitu bere buru a; et a ber e buru ar e n berri ez izat e a r e n jakitun ez bad a , ez dabil ber e buru a
eza g u t u nahi a n. Bilatze a k, best e gab e , froga tz e n digu ezez a g u n a baino eza g u n a g o a dela ber e
art e a n . Ezagu t u nahi a n bila dabilela, bad a ki bere buru a ezez a g u n duel a et a har e n bila ari del a.
X. Kapitulu a
Bere burua z ziur daki arimak bad el a, bizi dela eta aditz e n duela
Bere buru a r e n ez a g u t z a ri ez biez aio gogo a k ezer eran t si norb e r a ez a g u t z e a agintz e n
zaion e a n . Ziur dago berari agintz e n zaiola, existitz e n den, bizi den et a aditz e n due n berb e r a ri,
alegi a. Izan, hilotz a ere bad a, bizi, ab er e a ere bizi da; bain a aditu, ez hilotz ak, ez aber e a k aditz e n
du. Berak bad a ki existitz e n dela et a bizi dela, adi m e n a bizi et a existitz e n den mod u a n . Adibidez,
arim ak aire a del a ust e due n e a n , aire a k aditz e n duel a ust e du, ber ak aditz e n duel a, orde a, jakin
daki; aire a izat e a r e n a ez daki, iruditu egit e n zaio. Utz bez a albor a bere buru az ust e due n a et a
daki en a ri arret a egin biez aio. Gorputz hon eki n edot a best e har eki n arim a berdi nd u zut e n
azt ert z ail e haiek arim a z segur u zekit e n a onar bez a. Arima guztiek ez dut e aire direl a ust e; batz u e n
ust ez su ziren, best e e n e a n burm ui n a , best e e n t z a t best e era bat ek o gorp ut z a k, et a best e e n t z a t
best e zerb ait, lehe n a g o az aldu dud a n e z ; bain a den e k jakin zut e n bazirel a, bizi zirela et a aditz e n
zut el a; bain a aditz e a ez a g u t z a r e n objekt u a ri lotu zioten; existitz e a et a bizitze a, norb er a ri. Baina
bizi gab e ezin da aditu et a existitu gab e ezin da bizi. Ez dizu hau inork ere zalant z a n jarriko.
Ondorioz, aditz e n due n a existitz e n da et a bizi da; et a ez hilotz ar e n mod ur a , existitu bai, bain a bizi
ez; ez et a aditz e n ez due n arim a bizi den mod ur a; bain a mod u ber ezi et a duin a g o a n .
Gainer a, nahi dut el a bad a kit e, et a jakitun dira, hala b e r, inork ere ezin duel a nahi izan,
existitu et a bizi ezik; era bere a n , nahi izat e hori nahi m e n a r e n bidez nahi dut e n zerb ait e n me n d e
uzt e n dut e. Gogor a t z e n dut el a ere bad a kit e; et a aldi ber e a n jakitun dira, existitu et a bizi ezik inork
ere ez duel a deu s gogor a t z e n ; oroim e n a ber ar e n bidez oroitz e n ditugu n guztiekin lotze n dugu.
Hiru ah al m e n hau e t a rik bik, oroim e n a k et a adi m e n a k , ber e n bait a n hartz e n dut e gauz a askor e n
eza g u t z a et a jakituria; et a hau e k era bili et a goz atz ek o nahi m e n a pres e n t e dago. Gauz a
eza g u n e t a n ats e gi n hartz e n dugu, ber a u e t a n nahi m e n a plaz er e z pau s a t z e n den e a n , bere buru ari
poz a em a n e z ; goz a m e n a lortzeko baliag a r ri ditugu n a k erabili egit e n ditugu.G a u z a k oker erabiltz e a
et a oker goz at z e a , hori da et a ez best e rik gizakion bizitza biziotsu et a errud u n bak arr a. Oraingoz
ez dugu gai hau ezt a b ai d a t u k o.
Baina arim ar e n izaer a z dihard u g ul a rik, kanp otik gorpu tz a r e n senti m e n e n bidez dat ozkigu n
jakite guzti ak alde bat e r a utziko ditugu hau s n a r k e t a hon e t a n , arret a gehi a g o esk aint z e k o aurre a n
dauk a g u n araz o a ri, alegi a, arim a guztiek era b a t e k o ziurt as u n e z dut el a ber e n eza g u t z e a . Bizitzeko,
oroitzeko, aditz eko, nahi izat eko, pent s a t z e k o, jakiteko et a ep aitz ek o ahal m e n a airetik, sutik,
burm ui n e tik, odol etik ala ato m o e t a t ik ote dat orr e n , inoiz izan dut e gizakiek zalant z a rik; edot a lau
ele m e n t u horiez kanp o izaer a ezez a g u n e k o bos g a r r e n bat ote zen ah al m e n horien iturri, edot a
gur e har a gi a r e n berar e n bilbe et a uztar d u r a z hori gert a ote zitek e e n ; et a bat a k hau, best e a k hura,
iritzi ezb er di n a k plaz ar a t u ziren. Hala et a guztiz, bizi del a, oroit dela, aditz e n duel a, nahi duel a,

196. pent s a t z e n , ez a g u t z e n et a epaitz e n duel a, nork jartz e n du zalantz a n ? Izan ere, zalant z a n jarriz
gero, bizi da; zalant z a n ego n e z gero, zalantz a gogor a t z e n du; zalant z a n ego n e z gero, zalantz a n
dago el a ulertz e n du; zalant z a k ditue n e a n , ziur ego n nahi du; zalant z a izanez gero, pent s a t z e n du;
zalant z a k izan ez gero, ez daki el a bad a ki; zalant z a k badit u, aus ar t e gi baiezt a t z e a ez zaiola kom e ni
ust e du. Eta gaino nt z e k o guzti ak dud a n jarrita ere hau e n zalantz arik ez du inoiz egin beh a r; ezin
bait a existitz e n ez den a r e n zalantz a rik izan.
Arima gorp ut z a edot a gorp ut z a r e n osak e t a edo oreka dela ust e dut e n e k, hau e k guztiak
subj ekt u zeh a t z bat e a n ikusi nahi dituzt e, aire a, sua edo best e ele m e n t u r e n bat izan dadi n
subst a n t zi a; hau da, horien ust et a n , arim a, et a adi m e n a gorp ut z hon e n bait a n dago, nolakot a s u n
gisa; gorpu t z a subj ekt u a litzat ek e , nolakot a s u n a , berriz, subjekt u a ri itsat sit a dago; hots, gogo a –
gorp uz tz a t hart u zut e n a– subj ekt u a da; adi m e n a et a are sti a n ziurtz at em a n ditugu n ah al m e n a k ,
subj ekt u horre n akzide n t e . Iritzi ber eko a k dira arim a ri korpor eit a t e a ukat uz gorpu t z a r e n erak e t a
orga niko a edo oreka dela diot e n a k. Baina ezb er di n t a s u n hau dut e: arim a r e n subst a n t zi alit at e a
baiezt a t z e n dut e batz u e k, bert a n subjekt u a n bez al a adi m e n a errot uz; best e e n iritziz, arim a
subj ekt u a n dago, hau da, gorpu tz e a n , hon e n erak e t a tenp e r a m e n t a l a ber a izanik. Non kokat uk o
dut e, ber az, adi m e n a subjekt u den gorpu tz e a n ez bad a?
Ez dira ohartz e n bere buru a bilatz e a n iriste n del a arim a hori eza g u t z e r a , froga t u t a utzi
dugu n e z . Ezin da inola ere zuzen t a s u n e z es a n zerb ait eza g u n a zaigul a berar e n subst a n t zi a
eza g u t z e n ez bad a . Beraz, arim a k ber e buru a ez a g u t z e a n bere subs t a n t zi a ez a g u t z e n du; et a
norb er e izat e a z ziur dago e n e a n , subst a n t zi a z ere ziur dago. Ziur dago ber e buru az , are sti a n
frogat u dugu n e z . Bera aire, su, gorpu t z ala gorpu tz at al izat e a z ez dago bat er e ziur. Ez da, ber az,
hau e t a riko ezer: norb e r a eza g u t z e k o agind u a k em a t e n dio segurt a s u n a , ber a ez dela ziurki bere
buru a r e ki n identifikatz e n ez ditu e n hiru erre alit at e haiet a riko a. Bere izat e a z bak arrik egon beh a r
duel a ziur, haux e bait a ziurt a s u n e z dakie n gauz a bak arr a.
Sua, aire a edo best e edoz ei n gorp ut z gogo a n ukan dez ak e; inola ere ezin dez ak e , bain a,
ber a den a z pent s a t u , ber a ez den a z pent s a t z e n due n mod u a n . Sua, aire a, gorpu tz hau edo hura,
m at e ri ar e n at al osa g a rri edo orga niko a, irudip e n e z k o fant a si a z pent s a t z e n ditu hau e k guztiak; ez
da, orde a , es at e n arim a hau e k guzti ak dela, hau e t a riko zerb ait baizik. Baina hau e t a riko bat balitz,
bat horret a z , best e e n alde a n , guztiz best el a pent s a t u k o luke; ez luke itxurazko irudip e n e z
pent s a t u k o , gorpu t z a r e n senti m e n e z nolab ai t ukitut ak o urrun e k o gauz ez pent s a t z e n den mod u a n ,
gauz a berb e r a k ala hai en oso antz ek o a k; barn e pres e n t zi a egi azko a z, ez itxurazko a z, pent s a t u k o
luke (ez bait a deu s bera baino pres e n t e a g o rik bere bait a n); horrel a pent s a t z e n du bizi dela, oroit
dela, ulertz e n et a m ait at z e n duel a. Bere bait a n eza g u t u ditu hau e k, et a ez ditu irudizt at z e n
ber a g a n d i k at, zentz u m e n e z ukitut a ko e ki n gert a t u bez al a. Pent s a m e n d u hau e k guztiak uxatz e a
lortuz gero, ber ari deu s egotzi gab e, ber e izat e a n dirau e n a , haux e soilik da bera.
VII. Kapitulu a
Oroim e n e a n datza zient zia, adi m e n e a n as m a m e n a eta nahi m e n e a n ekint z a. Oroim e n , adi m e n ,
nahi m e n a k bat dira ese n t zi a n, hirutas u n erlatiboa.
Une bat ez , utz ditzag u n alde bat e r a arim a k bere t a z ziur dakizkien a k et a garra n t zi
han dikotz a t hartz e n ditugu n hiru ah al m e n hau e k azt er ditza g u n : oroim e n a , adi m e n a et a
nahi m e n a . Hiru ahal m e n hau e t a n antz e m a t e n da haurtx o e n izaer a et a tank er a. Zen b a t et a
lehiat s u a g o et a aise a g o oroitu, argits u a g o aditu et a irrikats u a g o ikasi, ordu a n et a aup a g a r ri a g o a
izango da haurr a r e n as m a m e n a . Edoz ei n irakas g ai z ari gar el arik, gald er a ez da zeine n irmoki ala
erraz oroitze n den haurr a ala zein den hare n adi m e n a r e n zorrozt a s u n a ; aitzitik, zer gogor a t z e n et a

197. zer ulertz e n due n gald e t z e n da. Eta arim a gore s g a r ri izaki ez ber ar e n zientzi a g a t ik soilik, bait a
zintzot a s u n a g a t i k ere, kont u a n hartz ek o a da oroitz e n et a ulertz e n due n a z gain, zer nahi due n ere;
ez zeine n suts uki nahi due n; lehe n- lehe nik zer nahi due n et a ondor e n , nola nahi due n. Gartsuki
m ait e due n arim a txalog a rri a izango da, mait e due n a biziki mait a g a r ri a den e a n .
Hiru hau e k aipatz e a n , hots, as m a m e n a , zientzia et a era biler a, hiru ahal m e n o t a n lehe nik
azt ert u beh a rr e k o punt u a izan e n da zer ah al due n bakoitz ak bere oroim e n a z , bere adi m e n a z et a
ber e nahi m e n a z .
Eta hurre n g o punt u a , zer dauk a n bakoitz ak ber e oroim e n e a n et a bere adi m e n e a n et a
norai no iriste n den ber e nahi m e n gogot s u a . Hirugarr e nik, nahi m e n a r e n ekintz a dat or, oroim e n e k o
et a adi m e n e k o eduki ekin dihard u e n e a n best e helburu bati begira edo hel m u g a k o ats e d e n gozo a n.
Erabiltze a , zerb ait nahi m e n a r e n esku uzt e a da; goz at z e a erabilp e n goz at s u a da, ez itxaro p e n a r e n
poz az, erre alit at e a r e n a z baizik. Hori dela et a, goz at z e n due n orok erabili egit e n du, nahi m e n a r e n
zerbitz ur a uzt e n baitu zerb ait, goz a m e n a duel arik helburu; bain a era biltz e n due n orok ez du
goz at z e n ; hal a nola, nahi m e n a r e n eskut a n gogoko due n ond a s u n a helbur u gisa barik bitart e k o
gisa hartz e n due n a k.
Eta hiru ah al m e n hau e k, oroim e n a , adi m e n a et a nahi m e n a ez dira hiru bizitza, bat baizik; ez
dira hiru arim a, bat baizik; ez et a, ondorioz, hiru subst a n t zi a, subst a n t zi a bat bak arr a baizik.
Oroim e n a , bizitza, gogo a et a subs t a n t zi a den e tik, ber ez da absol ut u a ; bain a oroim e n a den e tik
zentz u erlatibo a du. Best e horre n b e s t e es a n dait ek e adi m e n a z et a nahi m e n a z ; adim e n et a
nahi m e n es at e n baitz ai e zerb ait ekiko erlazio a n dau d el a k o. Haue t a riko bakoitz a da bere bait a n
bizitza, gogo a, ese n t zi a. Eta hirurek erre alit a t e bat osatz e n dut e, bizitza bat, gogo bat, subst a n t zi a
bat direl ako. Eta hau e t a riko bakoitz ari dagokio n a singul arr e a n aipatz e n dut, ez plural e a n , multzo
diren e a n ere.
Hiru dira, elkarr e n art eko harre m a n e n ara b e r a ; et a berdin ak ez balira, bat a best e a r e kiko ez
ezik bakoitz a guztiekiko ere, ezin ulert uko zute n elkar. Ban a n- ban a n elkar eza g u t z e n dut e, et a
bat ak ez a g u t z e n ditu den a k. Oroim e n a , adi m e n a et a nahi m e n a dud al a oroit naiz; aditz e n dud al a,
nahi dud al a, oroit naiz el a jabetz e n naiz; nahi izat e a , oroitze a et a aditz e a nahi dut et a aldi bere a n
gogo a n dut nire oroim e n, adi m e n et a nahi m e n osoa. Nire oroim e n e t ik gogor a t z e n ez dud a n a ez
dago nire oroim e n e a n . Ez dago deu s nire oroim e n e a n pres e n t e a g o rik oroim e n a ber a baino. Beraz,
osorik gogor a r a z t e n dut.
Era ber e a n dakit aditz e n dud a n guztia aditz e n dud al a, nahi dud a n guzti a nahi dud al a, et a
dakid a n guztia dut gogo a n . Beraz, adi m e n oso a et a nahi m e n oso a gogor a t z e n dut. Era bere a n hiru
gauz a hau e k aditz e a n den a k bat er a et a aldi bere a n aditz e n ditut. Ez da deu s adiga rririk nik
aditz e n ez dud a nik, ez dakid a n a izan ezik. Ez dakid a n a ez dut nahi et a ez dut gogor a t z e n .
Ondorioz, ulerg arri izanik ulertz e n ez dud a n a ez dut oroitze n, ez mait a t z e n ; et a alder a n t ziz,
ulerg a rri e t a rik oroitze n edo m ait at z e n dud a n oro aditz e n dut. Ulertz e n et a oroitz e n dud a n guztia
era biltz e n dud a n e a n , nahi m e n a k nire adim e n a et a oroim e n a barn e hartz e n ditu osorik. Ondorioz,
ban a k a et a oro har elkar ulertz e n dut e n e a n , berdin ak dira osoa et a zatiak, et a hirurak bat dira:
bizitza bat, gogo bat, ese n t zi a bat
XII. LIBURUA
I. Kapitulua
Kanpok o gizakia eta barne k o a

198. Ikus dez a g u n orain non dago e n kanp oko gizaki ar e n et a barn e k o a r e n art eko mu g a . Esan ohi
da, et a arraz oiz, arim a n aber e e ki n dauzk a g u n kidet a s u n a k kanp oko gizakiari dagoz kiola. Ez du
gorp ut z a k soilik kanpok o gizakia osatz e n : bizi sorbur u a itsast e n zaio, gorp ut z a ri et a senti m e n
guzti ei indar em a n e z , et a hau e t a z baliatz e n da kanpok o a k sentitz ek o; kanpok o gizaki ar e n a k dira,
hala b e r, irudiak, gur e sentip e n e n em ai t a z a k oroim e n e a n finkat u a k et a oroitz a p e n e t a n agert z e n
diren a k. Honet a n guzti an ab er e e kiko gur e des b e r di n t a s u n bak arr a da gorpu t z a tent e dauk a g u n a
et a ez lurrer a n t z m akurt u a . Gure Egile gore n a r e n ohar p e n zuhurr a izan zen: gure at alik
nobl e e n e a n , arim a n, ez gint ez e n ab er e e n antz ek o izan, gorp ut z e z ere zutik ibiltzeko gait a s u n e a n
haie n g a n d i k bereizi gintu e n .
Gorputz ar e n alder dirik bikain e n e n bila ez dez a g u n arim a egotzi; nahi m e n a r e n ats e d e n a
gauz a horiet a n desira tz e a arim a hond a t z e a litzat ek e .
Baina gure gorpu t z a ber ez izadiko gorpu tz gore n ei, hots zeruko izarrei, begira, tent e
dago e n e z , era ber e a n arim a k ere, subst a n t zi a espiritu al a delarik, espirituzko e t a n gore n
dau d e n e t a r a n t z eraikita beh a r du, ez harrok e ri a han diz al ez, justiziar e n zintzot a s u n a z baizik.
II. Kapitulua
Gizakiak bakarrik antz e m a t e n ditu gorput z e z k o e t a n betiko arrazoiak
Abere e k ere antz e m a n ditzak e t e kanpok o objekt u a k gorp ut z a r e n senti m e n e z , oroim e n e a n
finkat u ondor e n gogor ar a z ditzak e t e et a hai et a rik onur a g a r ri ak hart u et a gog aik arri ak albor at u; ez,
orde a, horiek ber eizt e a et a ber ez jasot ak o a z gain oroim e n e a n arret a z utzitako a gord e t z e a ; berdi n,
ah az t e k o zorian dau d e n a k berriro pent s a m e n d u a n et a oroitz a p e n e a n lotze a; oroim e n e a n
gord e t a k o a z pent s a m e n d u a eratz e n den mod u a n oroitz a p e n e a n dago e n a pent s a m e n d u a n
sen d o t z e a ; itxurazko ikuskizun a k han dik et a he m e n d i k bildu et a elkarri jositako oroitz a p e n e z
osatz e a ; mot a hon e t a k o gauz e t a n egia n t z e k o a et a egiazko a nola ber eizt e n diren ulertz e a ,
es pirituzko gaiet a n ez ezik gorp ut z e z k o e t a n ere. Ekintz a hau e k et a antz ek o best e zenb ai t, jatorria
erre alit a t e sentig a rri e t a n izan arre n et a arim a k gorpu t z a r e n senti m e n e n bitart ez era gi n et a
gob e r n a t z e n ditu e n arre n, ez dituz u aurkituko adi m e n gab e k o izakiet a n et a ez dira aber e e n et a
gizakie n eza u g a r ri kom u n a k . Berezko a du goi m ailako arraz oi ak gauz a mat e ri al ak epaitz e a
gorp uz g a b e k o et a betiko arraz oi e n ara b e r a ; et a arraz oi hau e k ez lirat ek e alda e zi n a k izango giza
adi m e n a r e n gain e tik ez baleu d e ; bain a geur e- geur e tik zerb ait eran t siko ez bag e n u ezin epait uk o
genit uzk e gorp ut z e z k o gauz ak eur e n irizpide e n ara b e r a . Gorputz ek o a k ep aitz e n ditugu, ber az,
eur e n itxura et a ta m ai n a g a t i k, gur e adi m e n a k alda e zi n aitortz e n due n arraz oi ar e n ara b e r a .
XI. Kapitulu a
Piztiar e n irudia gizakiar e n baita n
Suge a ber e ezkat e n era gi n e z sigi- sag a narra s t e n den mod u a n , ez pau s o z paus o, era bere a n
jausiar e n mu gi m e n d u laba n k orr ak herr e s t a r a z t e n ditu apurk a- apurk a ganor a g a b e a k , Jaungoiko a
bez al a izan nahi gaiztotik abi at u et a aber e e n antz ek o izat er a iritsi art e. Horre g a tik,
erru g a b e t a s u n a r e n jantzia eran t zi et a larruzko arrop a k janzt e a (Has. 3, 21) m er e zi izan dut e
hilkort a s u n a r e ki n bat e r a . Gizakiar e n egi azko ohor e a Jaungoiko ar e n irudi et a antz ek o izat e a n
datz a, et a irudia em a n zuen a k soilik zaind u dez ak e . Geur e a ri zenb a t et a gutxia g o atxiki, ordu a n
et a mait e a g o izango dugu Jaungoiko a. Nork ber e ah al m e n a froga tz e k o ape t a ri am or e em a n e z
gero, bere bait ar a biltze n da, bere gogoz, erdigu n e a bailitzan, et a bert a n hond o a joz. Eta horrel a,
Jaungoiko a bez al a, inore n me n d e egon nahi eza g a t ik, harrok e ri ar e n erruz, bere onetik at er a et a
amiltz e n da piztien goz a m e n diren plaz er e t a r a ; et a Jaungoiko ar e n antz eko t a s u n a ohore izaki,

199. piztien antz ek ot a s u n a des o h or e bihurtz e n zaio. Bere ohor e guztiekin ere gizakiak ez du iraut e n,
eza g u e r a gab e k o bihurtz e n da et a asto ezjakin e n par eko (Sal. 48, 13).
Nolat a n, bain a, gailurre t a tik sako n e t a r a amildu norb er a r e n erditik igaro gab e ? Bere horret a n
dirau e n Jakituriar e n m ait a s u n a m es pr e t x a t u z , aldi bat er a k o gauz a aldakorr e n jakituria
es p eri m e n t a l a gutiziatz e n den e a n , eraiki barik puzt u egit e n baitu jakituria hon ek, arim a bere
pisu ar e n ast u n e a n gaink ar g a t u a , zorion e tik albor at u a aurkitz e n da, et a bere bikoizt a s u n a r e n
esk ar m e n t u z , ber e kas a ikast e n du egind a k o gaitz ar e n et a galdut a k o onar e n art e a n zer nolako
alde a dago e n . Indar sak a b a n a t u et a galdu e k ez diot e atz er a n t z egit e n uzte n, bere Egilear e n
graziar e n lagun t z a z izan ezik, hon ek penit e n t zi ar a deitu et a beka t u a k bark at z e n baitizkio. Nork
ask at uk o du arim a koita d u a heriozko gorpu tz hon e t a tik, Jesukrist o gure jaun ar e n bitart ez
Jaungoiko ar e n grazi ak ask at z e n ez bad u?
Berar e n lagu nt z a z et a dagokion lekua n mintz at uk o gar a grazi a hon e t a z .
XV. Kapitulua
Platon e n eta Pitagoras e n oroitarazt e ar e n kontra.
Pitagoras Sa m o s t arra. Zient zia eta jakituriare n artek o aldea. Hirutasu n a aldi bat erak o gauz e n
zient zia n bilatu beh ar da
Platon, filosofo osp e t s u a , biziki ahal e gi n d u zen guri sines t a r a z t e n gizakion arim ak mun d u a n
bizi izan zirela gure gorpu t z hau e k jantzi aurr etik; horre g a tik gert a t z e n da ikasit ako a k ez a g u t z a
barik, gom u t a r a z t e n diren aurr eko eza g u t z a k direl a. Berak zioen e z, gald e t u om e n ziote n zerbitz ari
bati probl e m a geo m e t riko bati buruz et a jakintz a horret a n oso aditu a bailitza n era nt z u n om e n
zue n. Galder a k arret a z m ailak a t u z , argi ikust ek o a ikust e n zuen et a ber ak ikusit ako a era nt z u t e n .
Baina, aurr eti az jakind a k o gauz e n oroitz a p e n soil izango balitz, era bere a n gald e t u z gero ez
zut e n den e k, ez et a gehi e n e k ere, horrel a era nt z u n g o ; aurrek o bizitza n ez baitira den a k
geo m e t ril ari izan; hain gutxi izan dira gizadi osoa n ez en nekez aurki bait ait ek e bat. Hobe da
sines t e a , Sortz aile a k hala erab a kit a, arim a intel ekt u al a r e n izaer ak orde n a nat ur al ek o erre alit at e
ulerg a rri e t a n aurkitz e n dituel a oroitza p e n horiek, argi gorpuz g a b e berezi ari so egin ez, hara gizko
begi ak argi m at e ri al ar e n islan inguruko objekt u a k ikust e n ditu e n mod u a n , argi hon e t a r a k o sortu a
izan bait a et a beroni egokitz e n zaio.
Maisu ar e n lagun t z a rik gab e zuria et a beltz a bereizt e n ditu, ez orde a har a gi hon e t a n sort u a
izan aurr etik kolore horiek eza g u t z e n zituel ak o.
Eta azke nik, egokiro gald e t u z gero, zerga tik erre alit a t e ulerg a rri e t a n soilik era nt z u n dez ak e
norb ait ek, jaking ai horret a n ezikasi a izanik ere? Zerga tik ez da inor horret a r a k o gai gauz a
senti g arri ez ari gar e n e a n , gorp ut z e z k o exist e n t zi a n ikusiak izan ezik edot a horret a z dakit e n ei et a
hitzez edo idatziz aditz er a em a n diot e n ei sinet sit a? Sam o s k o Pitagor a s e k best e gorp ut z bat e a n
bizi zen eko zenb ait sentip e n gogor a t z e n om e n zituel a diot e n ei ez diegu sinet si beh a r; antz eko
es p eri e n t zi ak kont a t z e n om e n dituzt e han- he m e n k a best e zenb ai t e k ere.
Oroitz ap e n faltsu a k dira, m aiz am e t s e t a n izat e n ditugu n e n antz ek o a k, erre alit a t e a n ikusi edo
egin ez ditugu n a k, ikusiak edo egin ak bailiran oroitu ust e ditugu n e a n . Aje hau e k bera u e k
gert a t z e n dira adi m e n iratz arri et a n ere espiritu zital et a gez urti e n era gi n p e a n , ber a u e n eginkizu n a
bait a arim e n emi gr a zio a ri buruz doktrin a faltsu a k hed a t z e a et a finkatz e a , gizakiak eng ai n u r a
era m a n nahi a n. Ben et a n gogor a t u k o bag e ni t u best e gorp ut z e t a n bizi gine n e a n mun d u a n
ikusit ako a k, askok, ia den ok, izango genit uzk e esp e ri e n t zi a hau e k; zere n, iritzi horre n arab e r a ,
itxurazko joan- etorri et e n g a b e a n gabiltz a bizitzatik heriotz ar a et a heriotz a tik bizitzar a, esn al ditik
loaldira, loalditik esn al dira.

200. Jakinduri a et a zientziar e n art eko egiazko ber eizk et a hon e t a n bad a t z a , alegi a, betiko
erre alit a t e e n ez a g u t z e intelekt u al a jakinduri ari egozt e a n et a aldi bat e k o gauz e n eza g u t z e
arrazion al a zientziari, zeini lehe n t a s u n a em a n et a zein gutxiet si era b a kitz e a ez da zaila. Eta bi
hau e k bereizt e k o best e ez au g a r ririk ere ego n g o da, bereizt e nab a r m e n a bait a g o bien art e a n ,
Apostolu ak iraka st e n digu n e z zera dioen e a n : Honel a, bati jakind uri az hitz egit e a em a t e n dio
Jaungoiko ak Espiritu ar e n bidez; best e bati, Espiritu ber ar e n arab e r a , eza g u e r a z hitz egit e a (1. Ko.
12, 8), bain a hal a ere, guk aipat u t a k o ezb er di n t a s u n a ageriko a da, gauz a bat bait a betiko gauz e n
adi m e n e z k o ez a g u t z e a et a best e bat gauz a galkorre n zientzia arrazion al a, et a lehe n a
hob e s t e r a k o a n ez du inork ere zalant z a rik izango.
Baina kanp oko gizakiari dagokio n a alde bat er a utzit a, aber e e ki n bat egit e n gaitu e n a barn e tik
gaindit uz, betiko ak diren erre alit at e ulerkor gore n e n eza g u t z a r a iritsi aurre tik aldi bat er a k o gauz e n
eza g u t z a arrazion al ar e ki n egit e n dugu topo. Ahal izan ez gero, aurki dez a g u n nolab ai t ek o
hirut a s u n a ez a g u t z e hon e t a n , gorp ut z a r e n senti m e n e t a n edot a gure arim a n edo espiritu a n
sar et a tik sart ut a k o irudiet a n aurkitu gen u e n bez al a. Horrela, kanpo tik gorpu tz a r e n senti m e n bidez
haut e m a n d a k o objekt u m at e ri al e n ordez, barn e a n izango ditugu oroim e n e a n finkat u t a k o
objekt u e n irudiak; esp e zi e hau e k mold a t z e n dut e pent s a m e n d u a , nahi m e n a delarik hiruga rr e n
ele m e n t u bat e r a t z ail e, gorp ut z e z ko ikusp e n e a n gert a t z e n zen mod u a n ; han ere, ikusi ah al izat eko,
nahi m e n a k zuze nt z e n zuen begira d a objekt u ikusga rrir a n t z et a biak bat egit e n zitue n, bien art e a n
nahi m e n a ber a kokat uz, hirug arr e n ele m e n t u gisa.
Ezin dugu, orde a , bai ezt a p e n hau liburu mug a t u hon e n bait a n gord e; Jaungoiko a lagu n,
hurre n g o a n sako n a g o landu ahal izango dugu, et a gure ikerket a r e n em ai tz a azald uko dizue g u .
XIV. LIBURUA
VI. Kapitulu a
Hirutas u n a , nork bere burua z pent s a t z e n due n arimare n baitan. Pentsa m e n d u a r e n eginkizu n a
bertan
Hainb e s t e k o a da, haler e, pent s a m e n d u a r e n indarr a, arim a ber a ere ez dago el a nolab ait ber e
buru a r e n aurr e a n , bere t a z pent s a t z e n due n e a n baizik; ondorioz, pent s a t z e n due n a z at deu s ez
dago arim a n , et a best e guzti ak pent s a t z e k o balio due n arim a bera ezin da bere buru ar e n aurr e a n
ego n, pent s a m e n a k aurk ez t u t a ez bad a. Ezin dut ulert u nolat a n gogo a bere t a z pent s a t z e n ez
duel arik, ez dago e n ber e buru a r e n aurre a n , norb e r a barik ezin bait a inoiz izan, bera zerb ait
bailitza n et a bere pres e n t zi a best e zerb ait. Absurd u a n jausi barik hau es a n liteke gorp ut z a r e n
begi az; begi ak, izan ere, leku zeh a t z bat bet e t z e n du gorp ut z e a n , bain a begira d a k kanp oko
objekt u guzti ak barn e hartz e n ditu et a izarret a r ai n o hed a t z e n da; alab ai n a , begi a ez dago begi
ber ar e n ikus mira n , ezin baitu ispilurik gab e hura ikusi, lehe n dik ere es a n dugu n e z ; ez da hau
gert a t z e n arim a r e ki n, ber et a z pent s a t u z ber e buru a r e n aurre a n par at z e n bait a.
Eta pent s a t u z ber e buru a ikust e n due n e a n , agi a n at al bat ek best e a ikust e n ote du? Hala
gert a t z e n baitz ai gu, adibid ez, gaino n t z e k o at al ekin; begi ek gur e best e at al ak ikust e n dituzt e,
begira d a r e n aurrez aurre kokat u ahal izanez gero. Zentz u g a b e k e ri a han di a g o rik es a n ala burur a t u
al dait ek e? Nondik alde n d u k o da, arim a ber a g a n d i k ez bad a ? Eta non jarriko da bere pres e n t zi a n,
ber e buru ar e n aurre a n ez bad a? Zego e n leku a n ez zen egon g o ber e buru a r e n aurr e a n ez
zego e n e a n , leku bat e a n kokatz e k o best e tik aldar a t u beh a rko baitz u e n. Ikusia izat eko alde egin
baz u e n , non ger a t u k o da ikus dez a t e n ? Edot a bilokazio az hornit urik, han et a he m e n ego n dait ek e
ikus dez a n et a ikusia izan dadin: ber e bait a n ikust ek o, ber ar e n aurr ez aurre ikusia izat eko. Egiari

201. konts ult a egin, et a ez digu auzi hau ei buruz eran t z u nik em a n ; era horret a n pent s a t z e a n ,
gorp ut z e n itxurazko irudiak soilik hau s n a r t z e n ditugu, et a arim a ez da gorpu tz a ; ondot x o dakit e
hori, et a ziurt a s u n osoz, punt u hon e t a z egi ari buruz konts ult a egin daki ek e e n adi m e n prest u
bak a n e k.
Esan beh a r da, ber az, arim ar e n bere buru a r e kiko pres e n t zi a berar e n izaer a ri doakion zerb ait
dela, et a ber e buru az pent s a t z e a n bere pres e n t zi a r a itzultze n del a, ez leku- esp a zi ozko
mugi m e n d u z , gorp uz g a b e k o bihurtz ez baizik. Baina bere buru a hau s n a r t z e n ez due n e a n , ez dago
ber e ikust er e m u a n et a ez du ber e begir a d a mold at z e n ; bain a ber e buru a ez a g u t z e n du ber a
izango bailitza n bere bait a n g o oroim e n a . Zientzia askot a n aditu a den a k bez al a; hare n jakite a k
oroim e n e a n pilaturik dau d e et a hau s n a r t z e r a k o a n bakarrik agert z e n da zerb ait gogo a r e n aurre a n ;
gaino n t z e k o a gord e t a dago oroim e n a deritzon ah al m e n mist eriot s u a n .
Hirut a s u n a ber m a t z e k o, pent s a m e n d u a r e n begira d a mold a t z e n zuen objekt u a oroim e n e a n
ipini dugu; ondor e n , egitur a bera, han finkat ut a k o irudi bez al a, et a azke nik biok elkar lotze n
ditu e n a , mait a s u n a edo nahi m e n a . Pent s a m e n d u a n ber e bait ar a biltzen den e a n , arim ak ber e
buru a aditu et a eza g u t u ere egit e n du; berar e n aditz e a et a ez a g u t z a sort ar a z t e n baitu.
Gorpuz g a b e k o erre alit a t e a aditz e a n ikust e n da et a adituz ez a g u t z e n da. Arimak, orde a, ez du
eza g u p e n hau ern ar a z t e n pent s a t u z et a bere buru a aditz eko edo ikust eko gauz a bihurt uz, aurr ez
norb er a r e n t z a t arrotz a bailitza n; ez, ber e buru a ez a g u n zuen, oroim e n e a n gord e t a k o erre alit a t e a k
eza g u n a k diren mod u a n , pent s a m e n d u r a ekarri ez arre n. Norbait ek irakurtz e n bad a ki el a es a n ohi
dugu, letret a n ez, bain a best e edoz er t a n pent s a t z e n ari delarik ere. Bi ez a g u t z a hau e k, ern ar a zl e a
et a ern ar a zi a, hiruga rr e n ele m e n t u bat e k lotze n ditu, mait a s u n a k alegi a, zeina ez bait a goz a m e n a
irrikatz e n edo bere g a n a t z e n due n nahi m e n a best e rik. Horra zerga tik, hiru izen hau e k –oroim e n a ,
adi m e n a , nahi m e n a – nolab ait e k o arim ar e n hirut a s u n a iradokitz er a datozkigu n.
VIII. Kapitulu a
Hirutasu n a, Jaungoiko ar e n irudi, arimare n atal nag u si a n
Eztab ai d a r e n gun e hon e t a n giza arim a r e n at alik nobl e e n a azt ertz e n saiat uk o gar a:
Jaungoiko a eza g u t z e r a ala eza g u t u ah al izat er a gara m a t z a n at al a, bert a n Jaungoiko ar e n irudia
aurkitz eko. Giza arim a Jaungoiko ar e n izaer a ber eko a ez den arre n, izaer a hob e ezinek o har e n
irudia gure izaer ar e n at alik nobl e e n e a n bilatu et a aurkitu beh a r da.
Baina, lehe nik, ber e horret a n azt ert u beh a r da arim a, Jaungoiko ar e n part ai d e izan aurre tik
et a han aurkitu hare n irudia. Arestia n es a n bez al a, Jaungoiko a r e kiko part ai d e t z a haut si arre n,
Jaungoiko ar e n irudi izat e n dirau, mot el d u a et a desitx ur a t u a bad a ere. Jaungoiko ar e n part ai d e
izat eko gait a s u n a gord e t z e n duel ako da Haren irudi; ond a s u n bikain hau ezin lor dait ek e Haren
irudi izan az baizik.
Hara! Arimak bere buru a oroitze n, aditz e n et a mait a t z e n du; hau antz e m a t e k o gai bag a r a ,
hirut a s u n a antz e m a n dugu; ez dugu Jaungoiko a ikust e n, bai, orde a, Jaungoiko a r e n irudia.
Oroim e n a k ez zuen kanpo tik hart u ber e oroitz a p e n a , ez et a adi m e n a k aurkitu zuen kanpo a n ber e
ikusp e gi a , gorp ut z a r e n begi ak bez al a; nahi m e n a k ere ez ditu kanp o a n lotu bi erre alit at e hau e k,
gorp ut z e z k o form a n et a bera u ikusle a r e n erreti n a n finkatz e a n gert a t z e n den mod u a n ; ez et a
pent s a m e n d u a k aurkitu du kanp o a n ikusit ako gauz a r e n irudia, et a nolab ai t irudi hori, indarr ez
harr a p a t u a , oroim e n e a n ezkut a t u, hara itzuli et a oroitz a p e n a r e n begira d a form a t u zen e a n ,
nahi m e n a k bildut a, hirug arr e n ele m e n t u gisa; hala gert a t z e n da, frogat urik utzi dugu n e z , gauz a
m at e ri al e t a n aurkitz e n ditugu n trilogiet a n , edot a gorpu tz e t a tik barn e r a t z e n diren e t a n gorpu t z a r e n
senti m e n e n era gi n e z ; hau e t a z mintz at u gar a ha m aik a g a r r e n liburu a n; gizaki ar e n barn e ekintz ari
buruzko zientzi az mintz a t z e a n , itxuraz bed e r e n , gert a t z e n zen mod u a n ere ez; bereizi egit e n

202. genit u e n zientzia hau et a jakinduri a, non arim ari arrotz a bailitzaion barn e r a t z e n bait a ikast e n
den a , bai histori ar e n eza g u t z a z ikasi a, aldia n aldiko egintz a k et a esa e r a aldakorr ak bez al a; edot a,
lurrald e et a leku ezb er di n e n ara b e r a , gauz e n izaer a n nolab ai t ek o tinkot a s u n a dut e n a k ; edo, inork
irakat sit a edo norb er e hau s n a r k e t a z , lehe n existitz e n ez zen a gizaki ar e n bait a n sortz e n den a , hal a
nola, fede a, guk hain suts uki gom e n d a t u a ha m a h ir u g a r r e n liburu a n; edot a bert u t e a k , ber a u e n
bidez, egi azko ak izan ez gero, zintzoki bizi baikar a bizitza hilkor hon e t a n , gero noizbait zoriont s u
bizi gait ez e n Jaungoiko a k agintz e n digu n betikot a s u n e a n .
Hau ek et a antz ek o gauz e k eur e n orde n a dauk a t e den b or a n et a hor agert z e n da argia g o
oroim e n a r e n , ikus m e n a r e n et a m ait a s u n a r e n hirut a s u n a . Horiet ako batz u e k aurr e a hartz e n diot e
ikasl e e n jakite a ri. Ezagut u aurre tik dira ez a g u n g a r ri a k et a ber e buru a r e n gnosi a sort ar a z t e n dut e
ikasl e a r e n g a n . Beren lekue t a n dau d e edo iraga n al diko ak dira, iraga n al di a bere horret a n existitz e n
ez den arre n, iraga n izan ar e n zantz u batz u e t a n baizik, et a zantz u horiek ikust e a n ala entz ut e a n
izanak et a iraga n a k direl a adier a z t e n zaigu. Zantz u horiek leku zeh at z bat bet e dez ak e t e
es p azio a n , hilarriek edo antz ek o e k bez al a; edot a idazti fidag a rri e t a n aurkitz e n ditugu, adibid ez ,
idazle prest u e k idatzit ako historia sine s g a r ri e t a n ; edot a histori a horiek jakin zituzt e n e n arim e t a n ;
batz u e n t z a t jakina den a gaino nt z e k o ei jakinga rri egit e n baitz ai gu, jakite horre n aurr eko a k izan
arre n, dakit e n e k irakat siz geur e g a n a bait ez a k e g u .
Hau ek guztiek, ikasi ondor e n , nolab ait e k o hirut a s u n a osatz e n dut e hon ak o osa g a r riokin:
eza g u t u aurr etiko esp e zi e ez a g u n g a r ri a, ikast e n den e a n sortz e n den ikasl e a r e n eza g u t z a , et a
hirug arr e nik, aurr eko biak uzt artz e n ditu e n nahi m e n a . Ezagu t u ost e a n , oroim e n e r a ekartz e a n ,
arim ar e n bait a n best e hirut a s u n bat sortz e n da, osa g a r ri hau e ki n: ez a g u t z e r a k o a n oroim e n e a n
irarritako irudiak, bert a n pent s a m e n d u a k eginiko mold ak e t a oroitza p e n a r e n begira d a irudiot ar a
bihurtz e a n , et a aurrek o biak, hirug arr e n osa g a rri gisa, uzt artz e n ditue n nahi m e n a .
Ariman, aurrez bert a n izan gab e , sortz e n diren a k, hala nola, fed e a et a antz ek o best e
hainb a t , doktrin ar e n era gi n e z arim a n sartz e n diren e a n arrotz ak dirudit e n arre n, ez dau d e kanpo a n
kokat ut a edot a gauz a t u t a , fed e a r e n objekt u a k bez al a; barn e a n , arim ar e n muin e a n izat e n hasi
ziren. Fede a ez da sine st e n den a , sine st e a r e n era gil e a baizik; objekt u a sinet si egit e n da, fede a,
berriz, su m a t u . Alabain a, fede a arim a n sortu zelako, zeina hura izat e n hasi aurre tik ere arim a
baitz e n, arrotz itxura hartz e n du fede a k, et a bere esp e zi e a am ai tz e a n izat e a ri uzt e n dio et a
iraga n a bihurtz e n da. Orain har e n pres e n t zi ak best e hirut a s u n a osatz e n du, oroitz e a n ,
erre p a r a t z e a n , mait a t z e a n ; ordu a n best e bat osat uk o du, oroitz a p e n e t ik des a g e r t z e a n uzte n due n
nolab ait e k o bere azt ar n a r e n era gi n e z , are sti a n es a n dugu n e z .
XIV. Kapitulua
Arima k bere burua zintzo ki maitat z e a n Jaungoikoa mait e du;
eta Jaungoikoa maite ez badu, bere burua gorroto duela esan behar da. Arima k, gaixo eta norae z e a n
ibili arren, bere buruaz oroitze k o,
eza g u t z e k o eta maitat z e k o ahal m e n a du. Jaungoiko a g a n a bihur bedi zoriont s u izate k o, Hura
oroituz, eza g u t u z eta maitat u z.
Ugari dira Idazt e u n e t a n Jaungoiko ar e n mait a s u n a ri buruzko aipa m e n a k . Horiet a n oso ongi
ulertz e n dira bi ertz haiek: gogor a t z e n ez due n a et a inondik eza g u t z e n ez due n a ez du inork mait e.
Hortik dator agind u nagu si et a oso ez a g u n hura: Maita ezaz u Jauna, zeur e Jaungoiko a (Dt. 6,5).
Giza arim a halako mold ez da taxut u a eze n beti oroitz e n bait a bere buru az , beti eza g u t z e n du
et a beti m ait at z e n ber e buru a. Baina inor gorrot o izanez gero hari kalte egit e n saiatz e n den
mod u a n , era ber e a n giza arim a k ber e buru a ri kalt e egit e n dione a n , esa n ohi da gorrot o duel a bere

203. buru a . Ohark a b e a n , oker m ait e du bere buru a, m ait e due n a kalte g a r ri zaiola ust e ez due n e a n ;
oker m ait e du bere buru a kalte g a r ri zaion a m ait e due n e a n . Idatzit a dago: Gogork eriz al e a k gorrot o
du ber e arim a (Sal.10, 6).
Norber a mait a t z e n dakie n a k Jaungoiko a m ait e du; Jaungoiko a mait e ez due n a k, bere buru a
m ait e izan arre n, m ait a s u n nat ur al a ber ezko a baitu, bere buru a gorrot o duel a esa n dait ek e
era g oz p e n ik gab e, norb er a r e n aurka ari bait a et a bere buru a ri jazartz e n baitz aio, ets ai a bailitza n.
Zinez da erraku n t z a ikara g a rri a, zere n denok nahi dugul arik geur e onur a, jend e asko norb er e
kaltet a n soilik aritz e n bait a. Antzeko gaitz a ani m ali a mut u e n bait a n hon el a deskrib a t z e n du
poet a k: «Oi, Jainkoak! Onen a k em a n zintzo ei, errak u n t z a ets ai ei! Hozka hau s t e n zituzt e n eur e n
at al mind u a k ». (Virgilio, Georg. 1.3 v.51 3- 514).
Gaitz fisikoa izaki, zerg a tik deitz e n dio poet a k errak u n t z a , ani m ali a orok, bere izaer a ri
dagokio n eran bizi den e a n , ah al due n neurri a n ber e buru a bab e s t e k o joera duel ako ez bad a?
Gaitz ak, orde a, osa s u n t s u nahi zituzt e n gorp ut z at al haiek krask a t z e r a derrigortz e n zitue n.
Arimak Jaungoiko a mait e due n e a n et a, es a n bez al a, gogor a t z e n et a eza g u t z e n due n e a n ,
arraz oiz agintz e n zaio lagun hurko a ere norb er a bez al a mait a t z e a . Beraz, ez du ber e buru a
m ait a s u n errud u n e z mait e, m ait a s u n zintzoz baizik, Jaungoiko a m ait e baitu, zeinar e n irudi den, et a
ez part ai d e t z a z soilik; bait a ere irudi hau gizaki zah arr e tik sasoit s u ern e t z e n del ako, itsusi a
txuku nt z e n et a zoritx arr a zorion bilakat z e n delako. Eta ber e buru a hain suts uki mait e duel arik ere,
eze n nahi a g o baitu m aila apal a g o k o a k galdu hil baino; hala et a guztiz, sasoi a n ma n t e n t z e n due n
et a argi em a t e n dion goi mailako a ab a n d o n a t u z , sal m o a k dioe n bez al a: Zu baitz ait ut gotorlek u
(Sal. 58, 10), et a best e bat e a n : Hari begira t z e n diot e n a k argi- argi ego n g o dira (Sal 33, 6); et a hain
ahul et a ilun bihurtz e n da, bera gainditz e n dut e n erre alit a t e e t a r a jaist e a n zitalki nah a s t e n del a
gaindit u ezin ditue n am o dio e t a n et a irten bi d e rik gab e k o errak u n t z e t a n . Baina Jaungoiko ar e n
errukiz penit e n t zi az ko bizitza egin ez, Salm o e t a n aldarrikatz e n du: Huts egin didat e indarr ek, alde
egin dit begi et a k o argi ak ere (Sal. 37, 11).
Alabai n a, zoritxarr a r e n et a error e e n gaitz larriet a n ez zitue n galdu nat ur al ak zaizkion
oroim e n a , adi m e n a et a ber e buru a r e n mait a s u n a ; horre g a tik, lehe n t x e a g o gogor a t u dud a n a zinez
es a n ahal izan zue n: Amet s e t a n bez al a dabil har at- hon a t , haiz e a bez ai n huts al a har e n zalap a r t a ;
ond a s u n a k pilat u et a nore n t z a t jakin ez (Sal. 38, 7). Zerga tik ond a s u n a k pilatu, Jaungoiko a
ber e g a n a t z e k o indarr a galdu duel ako izan ezik? Jaungoiko a edukitz e a n ez baitzu e n ezer e n
pre mi a rik. Zerg a tik ez jakin nore n t z a t pilatz e n ditu e n ond a s u n a k , begi et a k o argi a jada nik
ber ar e ki n ez dago el a k o baino? Horreg a tik ez du ikust e n Egiak dioe n a : Burug a b e halako a ! Gaur
gau e a n bert a n hil beh a r duz u. Norent z a t izango da pilat u duzun a ? (Luk. 12, 20)
Baina gizaki hau am e t s e t a n bez al a dabile n e z , et a giza arim a k ber e buru a r e n oroitz a p e n a ,
adi m e n a et a mait a s u n a ma n t e n t z e n ditue n e z , aldi bere a n biak bat er a ezin eduki dituel a froga tz e n
baz aio et a zilegi balitz aio pilat ut a k o ond a s u n a k edo arim a, biet arik bat auker a t u et a best e a
galtz e a, ba al da inor hain buru g a b e a , arim a baino ond a s u n a k nahi a g o izango due nik? Ond a s u n e k
arim a hond a t z e n dut e sarrit a n; bain a ond a s u n e t a r a m akurt z e n ez den arim a zoriont s u bizi da et a
libre, urre ar e n arret a est u g a r ririk gab e. Nork eduki ditzak e ond a s u n a k , gogo a r e n era gi n e z ez
bad a ? Urrezko se a sk a n jaiot ako haurr a k, legez ber ar e n a k diren guzti en jabe izaki, arim a lo
duel arik deu s ez bad a u k a , nolat a n eduki ahal izango du ond a s u ni k bat e r e arim a galdu due n
gizakiak?
Zert ar a k o, bain a, hitz egin, mun d u guzti ak, auker a izan ezkero, arim a baino lehe n a g o
galduko lituzke e n ond a s u n e z , inortxok ere ez baititu lehe n e s t e n , ez et a gorpu t z e k o begi e n par e
jartz e n; hau e n bitart e z, ez urre a norb ait e k, bai orde a zeru a eduki dez ak e edo n ork. Begien bitart e z
den ok geur e g a n a t z e n ditugu ats e gi n e z ikust e n ditugu n a k . Eta biak gord e ezine a n , biet a tik bat
galtz eko haut a bi d e a n , nork ez du nahi a g o ond a s u n a k galdu ikus m e n a baino? Eta baldintz a
berdin e a n , gald e t uk o bag e ni o zer nahi a g o due n galdu, begi ak ala arim a, nork ez du ikust e n
nahi a g o izango duel a begi ak galdu arim a baino? Gorput z e k o begirik gab e ere giza arim a bait a;

204. arim arik gab e , aldiz, begi ak piztiare n a k dira. Eta nork ez du nahi a g o gizaki itsu a izan, ikusm e n e z
hornit ut a k o piztia baino?
Hau ek es a n ditut, adi m e n urrikoei, laburki bad a ere, konpr e ni ar a z t e k o, haien bel arriet a r a
edo begi et a r a idazkiok helduko balira; horrel a ikusi ahal izango dut e zeine n m ait e due n arim a k
ber e buru a, gaixo et a oker ego n arre n, ber a baino ap al a g o a k diren a k des e g o ki ats e gi n izat e a n et a
haie n atz etik joat e a n . Ezin m ait eko zuen bere buru a , norb er a r e n berririk izango ez balu, hots, ez
gogor a t u et a ez ez a g u t u . Jaungoiko ar e n irudi hau hain da bera g a n ahalt s u a eze n hari itsat si
bait akiok e ber ar e n irudi izaki. Izan ere, izadiko hurre n k e r a nat ur al e a n ikusiz gero, ez esp a zio a n ,
ber ar e n gain e tik Hura baino ez dago.
Eta azke nik, Berari erab a t atxiki dakion e a n , espiritu bak arr a izan e n da, Apostolu a k aitortz e n
due n e z : Jaunar e ki n elkartz e n den a ber ar e ki n espiritu bat bera egit e n da (I Ko. 6, 17).
Jaungoiko ar e n izat e a , egi a et a zorion ar e n part ai d e izat er ai n o hurbiltz e n zaio arim a, Hura bere
izat e a n , bere egi an et a ber e zorion e a n han dit u gab e. Izaer a har e n kide izat er a zorion ez iriste a n ,
alda e zi n biziko da betiko et a ikust e n due n oro alda e zi n ikusiko du. Ordu a n, Eskritur a Sant u e k
agind u bez al a, Bere ond a s u n e z as eko du har e n desira; jainkozko Hirut as u n gore n a r e n ond a s u n
alda e zi n a k. Hare n irudira egin a da arim a et a irudi hau inoiz larda sk a t u ez dadi n, har e n
begira d a p e a n gord ek o ditu, ond a s u n e z hain ase, beka t u a k ez diola jada irrikarik pizte n. Baina
orain, bere buru a ikust e a n , ez du deu s alda e zi nik begizt at z e n .
XV. Kapitulua
Arimak, zoriona itxaro due n arren, ez du zorion galdua gogorat z e n; Jaungoikoa z oroitze n da eta
justiziaren arau e z. Zintzoki bizitze ar e n arau aldae zi n a k erlijiogab e e k ere eza g u t z e n dituzt e .
Ez du, bain a, arim a k hori zalant z a n jartz e n, zorigaiztoko izaki zoriont s u bizi nahi baitu;
aldakort a s u n a du itxaro p e n a r e n arraz oi. Aldakor ez balitz, ezin iraga n zat ek e e n zorion e tik
zoritxarr e r a ez et a zoritxarr e tik zorion er a. Zerk egin dez ak e zoritx arr ek o, Jaun ahal gu z ti d u n et a
onar e n pe a n , bere Jaunar e n justiziak et a bere bek at u a k baizik? Eta zerk egin dez ak e zorion ek o
ber e mer ezi m e n d u a k et a ber e Jaunar e n sariak baizik? Baina mer ezi m e n d u a Haren grazi a g a t ik da,
et a zorion a izango du sari.
Arim a k ezi n dio b er e bur u a r i justizi a e m a n , b e hi n gal d u z ge r o ez d a u k a l a k o . Giz aki a
sort u a izan ze n e a n h ar t u zu e n , et a b ek a t u e gi t e a n gal d u . Zorio n a m e r e z i ah a l izat e k o justizi a
e m a n zitz ai o n . Arraz oiz e s a t e n dio Apost ol u a k nor b e r e ont a s u n a z ha rr o t z e n h a si d e n a r i : Zer
d a u k a z u ha r t u ez duz u n i k ? Et a da u k a z u n a h ar t u a bal di n b a d u z u , zer g a t i k ha rr o t z e n zar a
h ar t u a ez b az e n u b ez a l a ? (I Ko. 4, 7)
Bere Jaunar e n oroitz a p e n ona due n bitart e a n , Hare n Espiritua hart u ondor e n , segur u daki,
barn e ma gi st e ritz ak hal a irakat sit a, beti erori ah al izan e n dela bere nahi m e n a r e n joera okerr ez,
bain a jaiki, ezingo del a jaiki bere Jaungoiko a r e n mait a s u n doh ak o a ri esk er baizik. Ez du gogo a n
iraga n e k o zorion a; izan zen bain a ez da existitz e n jada; era b a t ahaz t u t a dauk a; ezin du, ber az,
berriro gogor a ekarri. Sinest e n du, haler e, profet ak idatzit ako Eskritur a Sant u fidag a rri ek hart a z
diot e n a ; han par a di s u k o zorion az mintz o da, et a tradizio historiko ar e n arab e r a , gizaki ar e n lehe n
ond a s u n a et a gaitz a az altz e n du.
Jaungoiko Jauna gogo a n dauk a. Betikoa da bera; ez, noizbait izana et a orain ez den a, ez et a
lehe n izan gab e orain den a; izat e a ri sekul a n utziko ez dion bez al a har e n exist e n t zi ak ez du
hasi er arik izan. Osorik dago non a hi; horre g a tik, har e n g a n bizi da arim a, et a hare n g a n mugitz e n
da, et a izan ere har e n g a n da, ber az, hart a z oroit dait ek e .

205. Eta oroitz e a ez da Adan e n g a n eza g u t u zuel ako edot a best e nonb ai t gorp ut z hon e n bizitza
baino lehe n edot a gorp ut z hon e t a n ezartz ek o mold at z e n ari zela; ez baitu hau e t a rik deu s
gogor a t z e n ; den a ahaz t u du, den a ez ab a t u da. Arimak bad u, orde a, gogor a t z e rik, Jauna g a n a
bihurtz ek o adin a, Berar e n g a n d i k urrun d u t a ere ukitze n baitzu e n nolab ait Haren argiak. Horra
zerg a tik erlijioga b e e k ere betikot a s u n e a n pent s a t z e n dut e n et a gizakion ohitur et a n gauz a asko
zuzenki gaitz e s t e n edot a laud a t z e n dituzt e n .
Eta zein arau e z juzga tz e n dut e, bakoitz ak nola bizi beh a r due n ikust e n dut e n ara u e z baizik,
eur ak mod u horret a n bizi ez badira ere? Non ikust e n dut e, bain a? Ez ber e n izaer a n; zere n,
zalant z a rik gab e, horrel ak o a k arim a k ikusi ohi badit u ere, argi dago haie n arim a k aldakorr a k
diren a; ara u a k, aldiz, alda e zi n a k ikust e n ditu ber ai et a n hau ikus dez ak e e n edon o rk; ez dituzt e
ikust e n bere n arim ar e n jaidur a n , ara u a k zuze n a k baitira et a hai en arim a k zuze n g a b e a k , ageri a n
dago e n e z .
Non dau d e idatzit a ara u hau e k? Nola daki zuzen g a b e a k zuze n a zer den? Berak ez dauk a n a
eduki beh a rr a non sum a t z e n du? Non ego n g o dira, bad a , idatzit a Egia deritzon argi ar e n liburu a n
izan ezik? Arau zuze n oro han agertz e n zaigu, bai et a justizia praktikat z e n due n gizakiar e n
bihotz e a n ere, ez alde egit eko mod u a n , barn e irarria baizik, erazt u n e t ik argiz arira irudia
inprim a t z e n den mod u a n , eraz t u n e a n des a g e r t u gab e. Nola jokat u jakin et a hala jokatz e n ez
due n a , bera argitz e n due n argi hart a tik alde n t z e n da. Nola bizi ez daki en a ri erraz a g o bark at z e n
zaio beka t u a , ez baitu arau jakinik hau s t e n ; bain a ber a u ere edo n o n dago e n egiar e n distirak
argitz e n du, norb ait e k ohart a r a zit a bek at u a aitortz e n due n e a n .
XV. LIBURUA
IV. Kapitula
Izadia Jaungoiko a z mint z o zaigu
Bila dez a g u n Jaungoiko a bera den Hirut a s u n a betiko erre alit a t e gorpuz g a b e , alda e zi n e t a n ;
agind u zaigu n e z , bizitza zoriont s u et a betiko a n perfekt uki kont e n pl a t u k o dugu n erre alit at e a n ,
alegi a.
Jaungoiko a r e n exist e n t zi a ez du Idazt e u n e n aut orit a t e a k soilik aldarrikat z e n ; ingur a t z e n
gaitu e n et a geu barn e hartz e n gaitu e n izadiak ere aldarrikatz e n du Egile bikain a, zeinak guri
adi m e n a z et a arraz oi m e n nat ur al az jantzi gintu e n ; et a hon e n argit a n nahi a g o ditugu bizidun a k
biziga b e a k baino, sentib er a k sentitz e n ez dut e n a k baino, adi m e n d u n a k irrazion al a k baino,
betiko ak hilkorrak baino, ah alt s u a k ezind u a k baino, zuzen a k zuze n g a b e a k baino, ederr a k itsusi ak
baino, ongi ak gaitz ak baino, ust el ezi n a k galkorr ak baino, alda e zi n a k aldakorr ak baino, ikusezin ak
ageriko a k baino, m at e ri a g a b e a k gorp ut z e z k o a k baino, zorion ek o a k zorigaitz ek o a k baino.
Eta guk, inolako zalantz a rik gab e , Egilea sorkari guztie n gain e tik ipintz e n dugul ako, aitort u
beh a rr a dauk a g u Hura m aila gore n e a n bizi dela; oro sentitz e n et a ulertz e n duel a; ezin dela hil, ez
ust eld u, ez aldat u; ez del a gorp ut z, espiritu baizik, orot a n ah alt s u e n a , zuze n e n a , ed err e n a , one n a
et a zoriont s u e n a .
V. Kapitulu a

206. Arrazoi m e n natural ez Hirutasu n a frogat z e a zein e n zaila den
Orain arte esand ako ak eta giza lengoaiak Jaungoikoari buruz duintasun e z esan ditzakee n a k
Jaungoiko bakarra den Hirutasun ari da-
gozkio eta Hirutasun bereko pertson a bakoitzari. Nor ausartuko da baieztatz er a Jaungoiko bat den
Hirutasun a, edo Aita, edo Sem e a, edo Espiritu Santua ez dela bizi, ez duela sentitzen, ez duela ulertzen;
edo jainkozko hiru pertson ak berdinak egiten dituen esentzia hilkorra, galkorra, aldakorra edo
gorputz ezkoa dela; edo nork ukatuko du hauet ariko inor guztiz ahaltsu a, guztiz zuzena, guztiz ederra,
guztiz ona eta guztiz zoriontsu a dela? Hauek denak eta beste hainbat aitor baditzakegu Hirutasun az eta
pertson a bakoitzaz, non eta nola aurkitu Hirutasun a?
Labur bildu ditza g u n lehe nik et a behi n hau e k guzti ak. Jaungoiko ar e n g a n bizitza diogu n a ber e
es e n t zi a et a izaer a dira. Bera den bizitzaz bizi da Jaungoiko a. Bizitza hau ez da zuhaitz ar e n a
bez al a, adi m e nik et a senti m e ni k gab e a . Ez et a ani m ali ar e n a ere, bost senti m e n baititu ani m ali ak,
bain a adi m e nik ez dauk a; Jaungoiko a den bizitzak oro sentitz e n et a ulertz e n du; et a arim az
sentitz e n du, ez gorp ut z e z , espiritu a bait a Jaungoiko a. Ez du Jaungoiko ak gorp ut z e z sentitz e n ,
ani m ali a gorp uz d u n e k bez al a, ez bait a bera gorp ut z et a arim a zk o a ; horre g a tik izaer a soil hark
aditu bez al a sentitz e n du et a sentit u bez al a aditz e n; gauz a bera dira Jaungoiko a g a n senti m e n a et a
adi m e n a . Bera g a n ez dago hasi er a rik ez hel m u g a rik, hilezkorr a delako. Eta ez da alferrik es at e n
ber a bakarrik dela hilezkorra, hare n hilezkort a s u n a egi azko a bait a, inolako aldak u n t z a rik gab e a
es e n t zi a n .
Egiazko betikotasu n a ere bada, Jaungoikoa aldaezina delako, hasierarik eta amaierarik gabe a; eta
ondorioz, honda ezina. Gauza bat eta bera esat e n da, Jaungoikoa betikoa edo hilezkorra edo ustelezina
edo aldaezina dela diogune a n; bizia eta adim ent s u a, hots, jakintsua dela esat e a n ere gauza bera
diogu. Jakinduriak ez zuen jakintsu egin, Bera baita jakinduria. Eta horrekin bat, haren bizitza eta
ahaltsu egiten duen bertut e a edo ahalm e n a eta eder egiten duen edertas u n a. Eta zer dago jakinduria
baino ahaltsurik, ederragorik, mundu ar e n mutur batetik best eraino indartsu hedatz en baita eta den-
dena ezin leunago gobern atz e n? Jainkozko izaeraren baitan bereiziko ote dira, agian, ontasun a eta
justizia beraren egintzet a n bezala, Jaungoikoare n bi nolakotas u n ezberdin bailiran: bata ontasun a eta
best e a justizia? Inondik ere ez. Justizia ontasun a da eta ontasun a zorion. Hilezkorra dela Jaungoikoa
esat en dugu, eta gorpuzga b e a , uler eta sinets dezagu n ez dela gorputza, espiritua baizik.
Beraz, zera diogu n e a n , alegi a: «b etiko a, hilezkorr a, hond a e z i n a , alda e zi n a , bizia, jakints u a ,
ah alt s u a , ed err a, zuzen a , onb e r a , zoriont s u a , espiritu a », hau e t a tik guztiet a tik azke n aipat u t a k o a k
soilik dirudi signifikatz e n duel a subs t a n t zi a; gaino n t z e k o e k subst a n t zi a hon e n nolakot a s u n a k ; ez
da bain a hala gert a t z e n izaer a soil et a ezin azald uzko hart a n . Nolakot a s u n e n ara b e r a han ikust e n
den a subst a n t zi a edo es e n t zi ar e n ara b e r a ulert u beh a r da. Ezin da inola ere es a n Jaungoiko a
es piritu dela subst a n t zi az, et a ona nolakot a s u n e z : biak bait a u d e subst a n t zi ar e n m aila ber e a n . Eta
gauz a bera es a n beh a r da aurrek o liburu e t a n aipat u ditugu n ei buruz.
Arestia n aipat u ditugu n e t a t i k lau lehe n a k auker a ditza g u n : betiko, hilezkor, hon d a e z i n,
alda e zi n; et a, esa n bez al a, laurek erre alit a t e bat ber a adier a z t e n dut e n e z , gure arret a gehi e gi
hed a ez dadin, har dez a g u n lehe n a , hau da, betikot a s u n a . Eta gauz a bera egingo dugu hurre n g o
lauekin, alegi a, bizia, jakints u a , ah alt s u a , ederr a . Eta bizitza jakinduri arik gab e edoz ei n anim ali ak
ere bad u e n e z ; et a jakinduri a et a ahal m e n a gizaki ar e n g a n elkarr ekin konp ar a t u z , Idazt e u n a k
diosku n e z , hob e a del a jakints u a ah alt s u a baino; et a gorp ut z ei ere ed er deritz e g u n e z , lauet a tik bat
auk er a t z e k o t a n , jakintsu a auk er a t u k o dugu, nahiz et a laurak Jaungoiko a g a n berdin ak izan, lau
izen et a gauz a bat bera. Azken lauet a n hirug arr e n a , nahiz et a Jaungoiko a g a n gauz a ber a den
zuzen izan edot a on ala zoriont s u izat e a , et a gauz a ber a espiritu a izan et a zuze n, on et a zoriont s u
izat e a ; gizakiet a n , orde a , espiritu a izan dait ek e e n e z zorigaiztoko, zuzen a et a ona ere zorigaiztoko
izan dait ezk e e n bez al a; bain a zoriont s u a , bai, zinez da zuzen a , ona, espiritu a; auk er a dez a g u n
ber az lauron art e a n gaino n t z e k o hirurak gab e gizakiar e n g a n ezin izan dait ek e e n a , hots, zorion a.

207. XII. Kapitulu a
Filosofia akad e m i k o a
Lehe nik et a behin, ondo dakigu n a z mintzo gar e n e a n gure pent s a m e n d u a egi azko a bihurtz e n
due n zientzia bera zer ote da et a zenb a t e r ai n o ber e g a n a ote dez ak e gizaki ak, oso ikasia et a
jakints u a izanik ere?
Gorputz ar e n senti m e n e n bidez arim ar a dat oz e n a k salbu, sarrit a n ikust e n diren e tik arras
best el a k o a k, hal ako mold ez non zorat u t a dago e n a k , antz ek ot a s u n ikara g a rri e n era gi n e z,
zentz uzkot z a t hartz e n baitu ber e buru a; filosofia akad e m i k o a k he m e n d i k abiat u et a oro zalantz a n
jarriz, buru a galdu du, tam al ez . Gorputz ar e n senti m e n e n bidez arim ar a dat oz e n a k salbu, beraz,
zenb a t erre alit at e eza g u t z e n ditugu gure bizitze a eza g u t z e n dugu n bez ai n ziur? Honet a n , bed e r e n ,
ez gaituzt e itxurek eng ai n a t u k o, eng ai n a t u a ber a ere zinez bizi bait a; ikuskizun hau e t a n ez da
kanp oko e t a n bez al a gert a t z e n ; kanpok o e t a n begi ak hut s egit e n du, adibid ez , arra u n a k uret a n
haut si a dirudi e n e a n edot a dorre a k uret a n mu gitz e n ikust e n ditugu n e a n edot a , izat e a et a ikusia
bat ez etortz e a r e n seieh u n adibid e gehi a g o; esa n d a k o a ez bait a gorp ut z a r e n begi ez ikust e n.
Gure bizitze a barru- barruko jakinduri az ez a g u t z e n dugu et a hon e t a n ezin lezak e
aka d e m i k o a k es a n: «Agian lo zaud e et a ez dakizu, et a am e t s e t a n ari zara ». Amet s e t a n ikust e n
diren a k iratz arri ikust e n diren e n oso antz ek o a k direla nork ez daki?
Baina bere bizitze ar e n jakitun den a k ez du es at e n : «Iratz arri nago el a bad a kit », bai orde a,
«Bizi naiz el a bad a kit »; lo zein iratz arri ego n, bizi da. Amets e t a n ere ez du hutsik egit e n jakite
hon e k; loa et a am e t s a bizi den a r e n gait a s u n baitira. Eta aka d e m i k o a k ezin du argu di a t u jakite
hon e n aurka zera es a n e z : «Am e t s e t a n ari zara, agi an, et a ez dakizu; izan ere, burutik egind a k o e n
haluzin azio ak buruz sano dau d e n e n guztiz antz ek o a k baitira; bain a burutik egind a dago e n a bizi
da». Eta akad e m i k o e n aurka ez du bai ezt a t z e n : «Burutik egind a ez nago el a bad a kit », «bizi naiz el a
bad a kit » baizik. Bizi dela bad a ki el a dioe n a k ez du inoiz hut sik egit e n ez et a gez urrik es at e n .
Ikuskizun faltsu e n mila adibid e kontraj arri dakizkioke «bizi naiz el a bad a kit » dioe n a ri; ez du zert a n
inoren beldur izan beh a rrik, huts egit e n due n a ere bizi bait a.
Baina giza jakituria esk a s a litzat ek e hau e t a r a soilik mug a t u k o balitz; ziurt a s u n hau e k gen e r o
bakoitz e a n ugaltz e n ez badira gutxi izat etik kopur u infinitura luzat uz. «Bizi naizel a bad a kit »
dioen a k gauz a bat, behintz a t , bad a ki el a bai ezt a t z e n du; «Bizi naiz el a dakid al a bad a kit » dioe n a bi
egi en jakitun da; et a hau e k biak ziur jakitetik hiruga rr e n jakite a sortz e n da; et a horrel a, lauga rr e n a
et a bosg a r r e n a era nt si dait ezk e, et a ezin kont a ah al a, gai izan ez gero. Baina ban a n- ban a n kopuru
kont a e zi n a bildu ezin dait ek e e n e z , ez et a neurri gab e mintzo, bad a best e egia bat ber ak ulertz e n
due n a et a ziurt a s u n osoz hon el a adier az t e n due n a , alegi a, hau egia del a; et a kopuru a kont a e zi n a
izaki, egi a da kopur u infinitu a ezin adier a zi et a ezin uler dait ek e e l a .
Orob at haux e esa n dait ek e egi azko nahi m e n a ri buruz. «Zoriont s u izan nahi dut » es at e n
due n a ri nork era nt z u n g o dio lotsa g a b e k e ri a rik gab e «agi a n oker zaud e »? Eta gehitz e n bad u: «Hau
nahi dud al a ziur dakit et a dakid al a ere bad a kit », aurr eko biei hirug arr e n jakite a era n s t e n die, egia
bi dakizkielako; et a laug arr e n a ere gehit u dez ak e, bi horiek dakizkiel a jakite a n et a horrel a kopuru
infinitur ai no.
Gainer a norb ait ek es at e n bad u: «Ez dut hutsik egin nahi», hut s egin ala ez, ez al da egi a ez
duel a hut sik egin nahi? Nor aus ar t uk o da honi lotsa g a b e ki eran t z u t e n : «agi a n , eng ai n a t u rik
zaud e », edoz ei n izand a ere hare n errak u n t z a , hutsik egin nahi ez e a n ez baitu behintz a t ber e
buru a eng ai n a t z e n . Eta hau bad a ki el a es at e n bad u, zenb a t n a h i gauz a ez a g u n eran t si ditzak e
infinitur ai no. Zera dioe n a k, alegi a: «Ez dut hutsik egin nahi; ez dud al a nahi bad a kit et a hau
dakid al a ere bad a kit », esa m ol d e a trak et s a izango da bain a ildo horret a tik kopuru infinitu a eraku t s
dez ak e. Best e hainb a t adibid e dau d e aka d e m i k o e n aurk a, gizakiar e n ezjakin a abs olut u a bait a,
hau e n ust ez.

208. Baina neurriz jokat u beh a rr a dago, bat e z ere, ez del ako hau gure as m o a . Konbertit u berrit a n
hiru liburu idatzi nitue n gai hon e t a z . Irakurri ahal et a nahi ditu e n a k, irakurri et a ongi ulert u,
egi ar e n pertz e p zi o a r e n kontr a as m a t z e n diren argu m e n t u ugari e n aurre a n tinko eut siko dio.
Bi eza g u t z e mot a dau d e : bat a arim ak gorpu t z a r e n senti m e n e z sum a t z e n ditu e n gauz e n a , et a
best e a arim ak ber ez hartz e n ditu e n gauz e n a ; berriket a ugari egin dut e filosofo horiek gorp ut z a r e n
senti m e n e n kontr a; bain a ezin izan dut e zalantz a n jarri funt s e z ko zenb ai t egi at a n arim a r e n
pertz e p zio tinkoa: «Bizi naizel a bad a kit » dioen a r e n egia, esa t e r a k o.
Ez dugu, ber az, inolako dud arik egin beh a r gorpu t z a r e n senti m e n e z hart ut a k o objekt u e n
egi az; hau e n bidez ikast e n ditugu zeru- lurrak et a bera u e t a n eza g u t z e n ditugu n a k, et a hai ek
bez al a gu ere egin gintu e n a r e n nahi er a r a ez a g u t z e n ditugu horiek den a k.
Ez dugu, hala b e r, inoren testigut z a z geur e g a n a t u dugu n jakintz a ukat u beh a r; ildo horret a tik
ez gen u k e onart uk o hainb a t et a hainb a t itsaso, lurrald e, hiri osp e t s u r e n exist e n t zi a; et a Historian
ikasi ditugu n giza ekintz e n exist e n t zi a ukat uk o gen u k e ; egu n e r o han dik et a he m e n d i k kideko
testigut z a sines g a r riz jantzit a dat ozkigu n albist e a k ez genit uzk e jakingo; et a azke nik, non jaioak
gar e n et a gura s o a k nortz uk ditugu n ez gen u k e jakingo, hau ere inore n testigut z a z bait akigu. Eta
hau abs ur d u ikara g a r ri a bad a , aitor dez a g u n gure gorpu t z a r e n senti m e n e n bidez ez ezik
best e e n e n bidez ere hornitz e n dugul a gure jakintz a.
Berez et a ber e gorp ut z a r e n senti m e n e n bidez edot a inore n testigut z a z jaso ditue n hau e k
guzti ak oroim e n a r e n kutx a n gord e t z e n ditu giza arim a k, et a hau e t a t ik sortz e n da egi azko hitza,
dakigu n a z mintzo gar e n e a n ; bain a hitza ezein soinu baino lehe n a g o k o a da, ezein soinu
hau s n a r t z e aurr eko a . Ordu a n hitza gauz a eza g u t u a r e n guztiz antz ek o a da et a han dik sortz e n da
har e n irudia, pent s a m e n d u a r e n ikuskizun a k jakintz ar e n ikuskizun e a n duel ak o jatorria; inongo
hizkunt z a ri ez dagokion hitza, egi azko gauz a r e n hitz egi azko a, ber ezkotik deu s ez due n hitza,
izat e a em a n dion jakintz atik oro hart u due n hitza. Dakien a azaltz e n due n a , bost axol a noiz ikasi
due n; batz u e t a n ikasi ah al a esa t e n du. Axola due n a zera da, alegi a, hitza egiazko a izat e a, hots,
gauz a jakinet a tik sortu a.

209. ENKIRIDION
Enchiridion
X. Kapitulu a
Gaitzare n jatorriari buruz, ma nik e o e n here siare n aurka
Guztiz ona, iraunkorr a et a alda e zi n a den Hirut a s u n a k egin zitue n gauz a guztiak; et a gauz a
hau e k ez dira onak era b a t , ezt a ere betiko on et a alda e zi n e k o; hal er e, onak dira ban a n- ban a n
hart ut a; et a oro har, oso onak, horiek osatz e n baitut e unib ert s o a r e n ed ert a s u n mires g a r ri a.
XI. Kapitulu a
Nolatan uzt e n dion Jaungoiko a k gaitzari izat e n. Ongiaren
falta best erik ez da gaitza
Gaitza deritzon horrek, ant ol a t u et a bere lekua n kokat uz gero, ongia nab a r m e n d u egit e n du,
halako mold ez non ats e gi n a g o egit e n baitu et a laud a g a r ri a g o gaitz eki n konp ar a t u t a . Hain zuzen,
fede g a b e e k ere «ga u z a guztie n Jaun unibert s al a » aitortz e n dut e n Jaungoiko ahal gu z ti d u n a k , guztiz
ona izaki, ez zuen inola ere ber e sorkari et a n deu s txarrik onart uk o, ber a ez balitz ah alt s u et a
zintzo, gaitz etik ongia at er a t z e k o beti prest.
Izan ere, zer best e rik da gaitz a ongi ar e n gab e zi a baino? Horrel a, ani m ali e n gorp ut z e t a n
gaixorik edo zauritut a egot e a osas u nik ez a den mod u a n (horre g a tik, sen d a g a i a em a t e n zaien e a n
gur e as m o a ez da gorpu tz hai et a n itsat sit a dau d e n gaitz ak, gaixot a s u n a k et a zauri ak alegi a,
han dik at er a et a tokiz best e nora b ai t aldat z e a , era b a t deu s e z t a t z e a baizik; gaixot a s u n a et a zauri a
ez baitira subst a n t zi a, hara gizko subst a n t zi ar e n ajea baizik; har a gi a k, subst a n t zi a delarik et a
ber az ongia, gaitz hau e k jasat e n ditu, hau da, osa s u n a deritzon ongiar e n gab e zi ak), era bere a n
arim e n akat s guztiak ongi nat ur al e n gab e zi ak dira et a akat s hau e k sen d a t z e n diren e a n ez dira
lekuz aldat z e n ; osa s u n a r e ki n bat e r a bizirik iraun ezine a n deu s e z t u egit e n dira era b a t .
XII. Kapitulu a
Sorkari guztiak dira onak, baina ez erabat onak;
ondorioz, galkorrak dira
Subst a n t zi a orore n Egilea guztiz ona delarik, hark egind a k o a k den a k dira onak; bain a ez,
Egilea bez al a, era b a t onak et a alda e zi n a k; ongi a gehit u ala murrizt u egin dait ek e sorkari et a n .
Ongiar e n murrizt e a gaitz a da, bain a murrizket a han di a izand a ere, zerb ait e k iraun beh a r du beti,

210. subst a n t zi a izat e a ri utziko ez badio; ordu a n ez bailitzat ek e inola ere izango; ez ein subst a n t zi a k,
nolan a hi ko a delarik ere, ezin du subst a n t zi ar e n era gil e den ongi a agort u subst a n t zi a ber a xah ut u
gab e. Arrazoiz gore st e n da subst a n t zi a ust eld u gab e a ; et a, zalantz arik gab e , askoz ere
gore s g a r ri a g o a izango da ust el ezi n a bad a . Zerb ait ust eltz e n den e a n , ust eltz e hori gaitz a da
ongire n bat kentz e n diolako; hala ez balitz, ez lioke kalt erik egingo, et a kalte egit e n dio ust eltz e a k;
ber az, ongi a kentz e n dio.
Subst a n t zi a ust eltz e n ari den bitart e a n bad a g o bert a n ken dakioke e n ongire n bat. Baina
subst a n t zi a r e n at al e n bat ek ust el ezin iraun go balu, subst a n t zi a ust el ezin a litzat ek e et a ongi han di
hon e t a r a ust eltz e a bidez iritsiko zen; bain a et e n gab e ust eltz e n ari den bitart e a n , ust eltz e a k ken
diez aiok e e n ongire n bat ek beti iraun g o du ber e bait a n. Eta era b a t ust eld uk o balitz ongirik ez
legok e, subst a n t zi a rik ere ez legok e el a k o. Ondorioz, ust eltz e a k ezin du ongi a erab a t agort u,
subst a n t zi a bera deu s e z t a t u gab e. Hortaz subst a n t zi a oro ongia da, ongi han di a ust el ezin a
den e a n , txikiago a ust el g a rri a den e a n . Baina ergel a edo trake t s a ez den inortxok ere ezingo du
ongiar e n exist e n t zi a ukat u. Eta ust eld uz agortz e n den e a n , ust eltz e a k berak ere ez du iraun go ,
subst a n t zi a rik gab e ezin bait a existitu.
XIII. Kapitulu a
Gaitzik ez legok e ongirik gab e
Ez legok e gaitzik ongirik ez bale g o. Gaitzik bat e r e ez due n ongi a ongi oso a da; gaitz ak
kuts a t u t a k o a , aitzitik, ust el a da edo ust elkorr a; et a ongirik gab e ezin da gaitzik ere izan. Hem e n dik
dator har ako ondorio bitxi hura: subst a n t zi a oro ber ez ongi a delarik, subst a n t zi a ust eld u a gaizto a
dela diogu n e a n , badirudi gaitz a et a ongia gauz a bat et a ber et z a t hartz e n dugul a et a ongi ar e n
neurria n existitz e n del a gaitz a ere; subst a n t zi a oro ongi a da, et a deu s gaiztorik ez legok e gauz a
gaizto hori berori subst a n t zi a ez balitz. Beraz, gaitzik ezin da ego n ongirik gab e . Esan d a k o a k
abs ur d o a dirudi e n arre n, arraz o n a m e n d u hon e n ildotik horix e es at e r a beh a r t u t a gau d e .
Arret a z ibili b e h a r du g u gur e g a n jau si ez d a di n e p a i prof e t i k o a : Ai zu e k , gai t z a ri on et a
on a ri gai t z e s a t e n dioz u e n o k , ilun a ar gi et a ar gi a ilun, sa m i n a goz o et a goz o a sa m i n bih u r t z e n
duz u e n o k ! (Is. 5,2 0 ). Jaun a k ho n e l a dio, h al a er e : gaiz t o a k b er e gaiz t a k e r i altx or r e t i k gai t z a
at e r a t z e n du (Mt. 12, 3 5 ) . Eta giz a ki a su b s t a n t z i a izaki, giz aki gaiz t o a zer b e s t e r i k iza n g o da
su b s t a n t z i a gaiz t o a bai n o ? Eta azk e n i k, giz a ki a zer b a i t on ba d a su b s t a n t z i a d el a k o , zer
b e s t e r i k iza n d ai t e k e giz aki gai z t o a , on gi gaiz t o a ez ba d a ? Bai n a bi h a u e k be r e i ziz ger o ar gi
a g e r t z e n d a ez d el a gaiz t o giz a ki iza n a g a t i k , ez et a on gaiz t o iza n a g a t i k , ald e r a n t z i z b aizik, on
d a giz aki izat e a g a t i k et a gaiz t o tx ar r a izat e a g a t i k . Ber a z , zer a dio e n a k «giz a ki izat e a tx a rr a
d a » e d o t a «g a i z t o a izat e a on a d a » prof e t a r e n e p a i a b er e gai n ha r t z e n du: Ai zu e k, gai t z a ri on
et a on a ri gai t z es a t e n dioz u e n o k ! Jaun g o i k o a r e n sork a ri d e n giz aki a gai z t o t u e gi t e n dut e
hori e k et a giz aki a r e n ak a t s a d e n gaiz t a k e r i a gor e t s i . Ond o ri oz , su b s t a n t z i a oro, ak a s d u n a iza n
arr e n , su b s t a n t z i a de n e t i k on a da, ak a s d u n d e n e t i k gaiz t o a .
XIV. Kapitulua
Ongia eta gaizkia, kontrako a k izan arren, gauz a bere a n eta aldi berea n aurki dait ez k e . Gaizkia
ongitik dator.
Orain art e azald ut a k o a r e n arab e r a , dialektiko e n ara u a ez da bet e t z e n ; hon el a dio ara u a k:
kontrak o nolakot a s u n a k ezin dira gauz a bat e a n et a aldi bere a n existitu. Guk ongiak et a gaizkiak

211. bat er a izan dait ezk e el a ikusi dugu. Airea ezin da aldi bere a n iluna et a gard e n a izan; ezein janari
edo ed ari ezin da aldi bere a n gozo a et a garra t z a izan; era ber e a n gorp ut z a ezin da aldi et a leku
ber e a n beltz a et a zuria izan, ez et a ederr a et a itsusi a; et a berdi n gert a t z e n da kontrak o askor eki n,
guzti ekin esa n g o nuke, ezin aurki dait ezk e el a gauz a et a aldi ber e a n . Denek onartz e n dut e ongia
et a gaizkia kontrak o a k direla et a, hal er e, biok aldi bere a n et a izaki ber e a n ego n dait ezk e; Are
gehi a g o , gaitz a ezin da inola ere ongirik gab e et a ongitik kanp o izan; ongia, orde a , gaitzik gab e
izan dait ek e .
Gizakiak et a ainge r u a k bide g a b e ez jokatz e a gert a dait ek e bain a injust u a k gizakia edo
aing er u a soilik izan dait ek e; gizaki et a aing er u diren e tik onak dira, injust u a k diren e tik gaizto ak.
Eta kontrak o bi hau e k hain doaz elkarrekin ezin existitu del a inongo gaitzik ber a u atxikitz eko
ongirik gab e; izan ere, korrupzio ak non finkat u ez ezik non dik erat orri ere ez baitz u e n aurkituko,
zer ust eld u rik ez bale go; et a ongi a ez balitz ezin ust el d uk o litzat ek e, korrupzio a ongiar e n
hon d a m e n a best e rik ez bait a. Ongiet a tik sort u a k dira gaitz ak, et a ongire n bat e n bait a n izan ezik
ez dira existitz e n, gaitz ar e n subs t a n t zi ak sorbur urik ez luke el ak o. Existituko balitz, subs t a n t zi a
den e tik ona litzat ek e ; subst a n t zi a ust el ezi n bez al a ongi han di a, subst a n t zi a ust elkor gisa ongi
esk a s a g o a , et a ongi hau korrupzio ar e n era gi n e z hon d a t u z joan dait ek e .
XVII. Kapitulua
Huts e git e ti k nola zaind u
Huts e gi t e ei ahal dugu n neurria n aurr e hart u beh a r diegu n arre n, garr a n t zizko araz o e t a n
bez al a xum e e t a n ere, et a gauz e n ezjakin a g a t ik soilik hut s egit e n bad a ere, ondorioz ezin onar
dait ek e zerb ait ez daki en a k, best e rik gab e , huts egingo duel a; bai orde a , ez dakien a jakintz at
em a t e n due n a k; faltsu a egiazkot z a t onart uko baitu hon e k, et a haux e da, hain zuzen,
hut s e gi t e a r e n funt s a. Hala ere, zert a n huts egit e n den jakite ak garra n t zi ap art a dauk a; izan ere,
gauz a bat et a bere a n arraz oi m e n zuze n a k nahi a g o du daki en a ez dakie n a baino, huts egit e n ez
due n a huts egit e n due n a baino; bain a gauz a des b e r di n e t a n , horrek gauz a batz uk dakizkien e a n et a
hark best e a k, bat ek gauz a egoki ak et a best e a k ez hain egoki ak edot a , agi a n, kalte g a r ri ak, nork ez
du ezjakin a nahi a g o izango daki en a baino? Auzi batz u e t a n jakite a baino hob e izat e n da ez jakite a.
Eta batz u e n t z a t errat z e a aba n t ail a izan zen noizb ait, ez ohitur e n ildoan, bai, orde a , ibiltarien
bide a n .
Guri ere gert a t u zaigu inoiz bide g u r u t z e bat e a n okerrek o bide a hartz e a g a t i k ez pas a t z e a
don a ti st a tald e arm a t u a ezkut u a n gure zain zego e n lekutik, et a hal a gert a t u zen hel m u g a r a iritsi
ginel a itzulingur u luze a egin ondor e n . Gero, haie n seg a d a r e n berri jakite a n errat u a g a t i k pozt u
gine n Jaungoiko ari eskerr ak em a n e z . Nork ez du bidai ari errat u a nahi a g o bidel a p u r aditu a baino?
Horre g a tik, agia n, poet a gore n hark hitz hau e k ipini zitue n mait al e maluru s a r e n ahot a n : Ikusi
zintud a n e a n , ai nolat a n nahi g a b e t u nintz e n ! Nolat a n era m a n nindu e n ber e atz etik iruzur gaizto a k!
(Virgil. Eglog. VIII 41. b). Bad a, izan ere, erraku n t z a onik, egile ar e n t z a t kalte ez bain a ong arri gert a
dait ek e e n i k.
Baina arret a gehi a g o z erre p a r a t z e n badio gu egiari, errore a ez da faltsu a egi azkotz a t hartz e a
best e rik, edot a egi azko a faltsutz a t , edo ben e t a k o a gez urtz a t hartz e a edo alder a n t ziz, faltsu a zein
egi azko a izan; et a hau arim ar e n t z a t hain lotsa g a r ri a et a itxura g a b e a da, et a, best al d e , hain dotor e
et a egoki entz ut e n da mintzo gar e n e a n edo ado st a s u n a azaltz e a n : bai, bai den e a n , et a ez, ez
den e a n (Mt. 5, 37); horre g a t ik da erruk arri a bizi dugu n bizitza hau, batz u e t a n huts egit e a
ezinb e s t e k o a bait a bizirik iraut e k o. Ez da bain a horrel ako a best e bizitza hura, non egi a bera den
gur e arim ar e n bizitza, inor tronp a t z e n ez den, inor tronp a t u a ez den bizitza. Hem e n g o bizitzan,
orde a, gizaki ak tronp a t z e n dira et a tronp a t u a k izat e n dira; et a erruk arri a g o a k dira gez urr e t a n ari

212. et a eng ai n a t z e n dut e n e a n , gez urti ari sinet siz eng ai n a t u a k diren e a n baino. Izaer a arrazion al a k,
haler e, ihes egit e n dio faltsuk eri ari, et a errore a ri ihes egit e n biziki saiatz e n da, eng ai n a t z e a
ats e gi n zaien haiek ere ez baitut e eng ai n a t u a k izan nahi; gez urr e t a n ari den a k ez du ust e berak
hut s egit e n due nik, bai orde a , errorer a dar a m a l a gez urr a k sines t e n dizkion a. Zinez, ez du bere
buru a eng ai n a t z e n gez urr e t a n ezkut a t u zue n a r e ki n, egia zein den bad a ki; bain a ber e gez urr ak
kalterik egin ez diola ust e bad u, eng ai n a t u rik dago; izan ere, bek at u a k kalte gehi a g o egit e n dio
bek at a ri ari bek at u a nozitu due n a ri baino.
XX. Kapitulua
Errore oro ez da bekat u. Akad e m i k o e n gez urt a p e n a
Egia esa n, ez dakit bek at u t z a t hart u beh a r ote ditugu n mot a hon e t a k o errore a k: gizaki
gaizto a ones t e n dugu n e a n , nolako a den ez dakigul a; edot a espiritu ak ber a g a n a t u t a k o gauz a
m at e ri al ak aurkez t e n zaizkigu n e a n edo alder a n t ziz. (Halako zerb ait gert a t u zitzaion San Pedrori;
bat- bat e a n ainge r u a k ziega n kat e a k ask at u zizkione a n irudip e n a k zirela ust e zue n). Haux e bera
gert a t z e n da gorp ut z e z ko gauz e t a n , zakarr a leuntz a t hartz e n dugu n e a n , garr at z a gozotz a t , edot a
kirats ari usain ona hartz e n badiog u, edot a gurdi ar e n hots a tru m oi eras o t z a t jotze n dugu n e a n ,
edot a antz ek o bi pert so n e n art e a n bat a best e a r e ki n nah a s t e n ditugu n e a n , bizkiekin sarri
gert a t z e n den a ; horre g a t ik dio poet a k: gura s o e n errore ats e gi n a (Virgil. Eneid a X, 392); et a best e
hainb a t horrel ako e t a n , beka t u a k deitu beh a rko ote diegu?
Ez naiz saiat uk o, halab e r, Akade m iko a k deritz e g u n gizon zorrotz hai ek hainb e s t e tortur a t u
zitue n auzi korapilat s u a ri irten bi d e a aurkitz e n, alegi a, ea jakints u a k zerb ait baiezt a t u beh a r due n
error e a n ez erortz eko faltsu a egiazkot z a t onartz e a n , eurak diot e n e z , gauz a guztiak baitira
ezkut uk o edo gez urr e zk o. Auzi honi buruz hiru liburu idatzi nitue n nire konb e rt si o a r e n hasi er a n ,
oztopo izan ez nitza n at ari a n bert a n agertz e n zitzaizkid a n kontra e s a n a k ; zinez beh a r nitu e n hai en
argu m e n t a z i o a k gez urt a t u, egia aurkitu a r e n etsip e n a indart u nahi baitzut e n niga n. Errore oro
bek at u del a diot e, et a, eur e n ust ez, arrisku hori alde n t z e k o baie s p e n oro et e n egin beh a r da.
Gezurr a onartz e n due n a k huts egit e n duel a diot e, et a zorrozki et a lotsa g a b e ki ezt a b ai d a t z e n dut e
gizakie n pertz e p zi o e t a n ez dago el a deu s egi azkorik, nahiz et a ikust e n den a egi azko a izan, hon e k
faltsu a r e ki n due n kidet a s u n hert si a g a tik.
Gure ust ez, orde a , zintzo a fed e a ri esk er biziko da (Erm. 1, 17), bain a baiezt a p e n i k gab e ez
dago federik, ezin bait a deu s sinet si baiezt a p e n i k gab e. Eta bizitza zoriont s ur a , hau da, betiko
bizitzar a iristeko sinet si beh a r diren a k, ikust e n ez badit u g u ere, egiazko a k dira. Merezi al du,
orde a, hitz egit e a betiko biziko direla ez ezik orain bizi direla ere ez dakit e n e ki n? Ez dakit el a diot e
ezjakin e a n eduki ezin dait ek e e n a , ez bait a go inortxo ere bizi izat e a r e n ezjakin e a n ; bizi ez bad a,
ezin da ezjakin e a n ego n, jakite a bez al a ez jakite a ere bizi den a r e n berezit a s u n a bait a. Baina bizi
direl a ez onart uz, errore a urruntz e n dut el a ust e dut e; et a huts egind a ere bizi direla frogat z e n
dut e, ezin baitu bizi ez den a k hutsik egin. Bizi gar el a egi a ez ezik erab a t ziurra ere bad a et a era
ber e a n best e hainb a t ere egi azko a k dira et a ziurrak, et a hau e k ez onartz e a ri jakituria ez bain a
ergelk eri a deitu beh a r zaio.
XXVII. Kapitulua
Gizakiaren ego era Adan e k beka t u egin ondor e n.
Jaungoiko ar e n errukiari esk er itzuli zen bere onera

213. Halakox e a zen, beraz, gizaki ar e n ego e r a . Gizadi kond e n a t u a osatz e n zuen multzo a gaitz et a n
sunt sit u a et a nah a si a zego e n et a gaitz etik gaitz er a amilduz zihoa n, et a aing er u erre b olt a ri ekin bat
egind a, eur e n des bi d e r a t z e a justiziazko zigorre t a n ordai nt z e n zut e n. Konkupisz e n t zi a itsu et a
m e n d e r a g a i t z a k bultz at a gaizto e k gust ur a egit e n dut e n guzti a Jaungoiko ar e n has err e justu ari
egotzi beh a r zaio, bai et a Jaungoiko a r e n ezkut uk o zein ageriko zigorra gogo txarr ez sufritze n
dut e n a ere. Hala ere, Sortz aile ar e n et e n g a b e k o onb e r a t a s u n a k ainge r u gaizto ei bizitza em a t e n die
et a ah al m e n iraunkorr a, bizigait a s u n hau gab e hil egingo bailirat e k e . Gizakiei dagoki e n e z , jatorri
gaiztot u et a kond e n a t u tik datoz e n arre n, horien g a n ere et e n gab e sort ar a z t e n et a sust a t z e n ditu
hoziak, bizkortz e n et a orde n a t z e n dizkie gorp ut z at al ak, senti m e n a k indartz e n dizkie adin e n et a
lekue n ara b e r a , et a elikad ur a egoki a em a t e n die; gaitz a era b a t deus e z t a t u baino gaitz e t a tik
ongiak at er a t z e a egokia go a zela erab a ki baitz u e n.
Eta Jaungoiko ak nahi a g o izan balu gizaki en t z a t inolako susp e r t z e rik ez izat e a , ainge r u
gaizto e n t z a t izan ez zen mod u a n , ez al zen bidezko a izango Jaungoiko a g a n d i k alde n d u zen izakia,
ber e ahal m e n a k oker era biliz Sortz aile a r e n agind u a aise obe dit u ordez zap al d u et a urrat u egin
zue n ber e izaer a, Sortz aile ar e n argitik set a t s u albor at u et a ber e bait a n g o Jaungoiko ar e n irudia
bortx a t u et a profan a t u zue n a , auk er a m e n a oker era biliz Haren lege e n zerbitzu onur a g a r ritik itzuri
zen a, ez al zen bidezko a izango Hark izaki hori betiko ab a n d o n a t z e a et a hon ek m er e zit a ko zigor
et ern al a sufritz e a? Justiziari soilik me n egin ez hon el a jokat uko zuke e n , bain a errukitsu a ere bad a
Jaungoiko a, et a ber e doako erruki a nab a r m e n ki gailent z e n zaio justiziari m er e zi izan ez dut e n a k
ere aska tz e r a k o a n .

214. JAUNGOIKOAREN HIRIA
De civitate dei
I. LIBURUA
Hitzaurr e a
Idazki hon e n egitas m o a eta gaia
Zeuk esk at u t a et a nik zuri agind u t a prest a t u dud a n lan hon e t a n , Marzelino se m e kutu n a ,
Sortz aile a baino eure n jainkoak esti m u han di a g o a n dituzt e n e n kontra kont u a n hart u dut
Jaungoiko ar e n Hiri txit aintz a t s u a r e n defe n t s a , bai gaur egu n g o fed e g a b e k o e n art e a n erro m e s
gabiltz a n o n bizitza fed et s u a n et a bai betiko ats e d e n a r e n egonk ort a s u n e a n , zeinak orain
pazien t zi az itxarot e n due n justiziar e n ara b e r a ep ai ak em a n g o diren (Sal. 93,15) art e, gero
erdiet siko baitu ego nkort a s u n hori bere oso a n azke n gar ai p e n a r e ki n et a erab a t e k o bake a r e ki n.
Eginkizun han di a et a latz a, ben e t a n , bain a Jaungoiko a dugu bab e sl e k u (Sal. 61,9). Ondotx o dakit
nik zer nolako indarr ak eska tz e n ditue n harro ei aditz er a em a t e a k zeine n bikain a den ap alt a s u n a ,
bero n e n pod erioz den b or a r e ki n kulunk a n dabiltz a n lurreko gailur guzti ak gailentz e n baitira ez giza
harrok e ri ar e n am a rr u e z , Jaungoiko ar e n grazi ak era gi n d a baizik. Solas g ai t z a t hart u dud a n Hiriare n
Erreg e et a Fund a t z ail e a k azald u zion ber e herriari Eskritur a Sant u a n jainkozko orakulu ar e n
es a n a h i a hitz hau e t a n : Jaungoiko a k aurr e egit e n die harro ei, bain a m es e d e egit e n ap al ei. (St. 4,6;
Pe. 5,5). Baina Jaungoiko a r e n a soilik den doh ai n hau espiritu han di p u t z a k ber e arim a
harro ar e n t z a t nahi du, ats e gi n baititu ber e buru a r e n laudoriot a n hitz hau e k:
Garait u ei barka t u et a harro a k m e n d e r a t u (Virgil., Eneid. VI v.854)
Horreg a tik hiri lurtarr ari buruz obra hon e n as m o e t a n sartz e n den a et a gure esku e t a n
dago e n a isiltze a ezinezko a zaigu, hiri lurtar horrek bere grina me n d e r a g a i t z e a n best e a k azpi a n
hartz ek o pre mi a r e n me n d e bait a g o.
VIII. Kapitulu a
Zintzoei bez al a gaizto ei ere gert a t z e n zaizkien zorion eta zoritxarr a k
Norbait ek es a n lezak e: «Zer g a tik irist en da Jaungoiko a r e n erruki hau pert so n a anker et a
esk er g aiz t oko e n g a n a ere? Zerg a tik izango da, zintzo e n t z a t et a gaizto e n t z a t eguzkia at er a t z e n , et a
zuzen e n t z a t bez al a zuzen g a b e e n t z a t ere euria isurtz e n due n (Mt 5,45) hare n em ari a delako ez
bad a ? Nolan a hi izand a ere, batz uk, hori kont u a n hart ut a , eure n erlijioga b e k e ri a tik bide zuze n e r a
etorriko dira, bain a best e batz uk, Apostolu a k dioen e z , Jaungoiko ar e n bihotz onak bihotz b e rritz er a
gon bid a t z e n dituel a ah az t u rik, eure n bihotz da m u g a b e a r e n gogork e ri az zigorra han ditz e n ari dira
zigor- egu n e r a k o , Jaungoiko a r e n ep ai zorrotz a agert uk o den egu n e r a k o , alegi a; ordu a n bakoitz ari
ber e egintz e n ara b e r a ordain d u k o baitio Jaungoiko ak (Errom. 2,4- 6). Baina Jaungoiko a r e n
pazien t zi ak penit e n t zi ar a gonbid a t z e n ditu gaizto ak et a, aldi bere a n , zigorrar e ki n zailtze n ditu
zintzo ak eroa p e n e a n ; Jaungoiko ar e n erruki ak bes a rk a t z e n et a ferek a t z e n ditu zintzoak et a, era
ber e a n , zorrozt a s u n e z zigortz e n et a zentz ar a z t e n ditu gaizto a k. Jaungoiko ar e n Probide n t zi ak
geror a k o prest a t u nahi izan ditu ond a s u n a k zintzoe n t z a t , et a hau e t a z ez dut e bek at a ri ek
goz at u k o; gaizto e n t z a t , aldiz, zigorrak prest a t u ditu, et a hau e k ez dira zintzo e n kalt et a n izango;

215. orain behi n- behin ek o ongi ak et a gaizkiak, orde a, batz u ei zein best e e i ban a t z e a era b a ki nahi izan
zue n, horrel a gaizto ek ere goz atz e n dituzt e n ongiak desira g a r ri a g o izan ez ditza g u n et a zintzoek
ere m aiz nozitz e n dituzt e n gaitz ak dorp eki ekidin ez ditzag u n .
Aldeko nahiz kontrak o gauz a k nola erabiltz e n ditugu n, garr a n t zi han di a du. Izan ere, zintzo a
ez bait a behi n- behin ek o ond a s u n e z harrop uz t e n ez et a gaitz e n pod e rioz bert a n beh e r a jaust e n;
gaizto a, berriz, zoritxar horrek zigortz e n du, zorion ak hon d a t u duel ako. Alabai n a, sarrit a n
Jaungoiko ak argia g o eraku s t e n du ber e joka m ol d e a gauz a hau e k ban a t z e r a k o a n . Izan ere, orain
edoz ei n bek at u ri ageriko zigorra ezarriko balio, azke n judiziorako deu s gord e t z e n ez duel a
pent s a t u k o gen u k e ; era ber e a n , beka t u batz uk orain nolab ait zigortu a k izango ez balira,
Jaungoiko ar e n Probid e n t zi arik existitz e n ez dela sines t e r a iritsiko ginat e k e . Berdin gert a t z e n da
oparot a s u n a r e ki n. Jaungoiko a k esku zab al ez em a n g o ez balie eske dat ozkion e n art e a n batz u ei,
ond a s u n a k ez direla Jaungoiko ar e n a k es a n g o gen uk e ; et a, best al d e , esk at z e n diot e n guztiei
em a n g o balie, pent s a t u k o gen uk e sariar e n truke soilea n zor diogul a zerbitz u a, et a zerbitz u mot a
horrek ez gintuzk e zintzo a g o a k egingo, onur az al e a g o a k et a zikoitza go a k baizik. Gauz ak horrel a
direl arik, zintzo ek bez al a gaizto ek ere berdi n antz er a sufritu dut el ak o ez ditugu eur e n art eko
ezb er di n t a s u n a k ukat uk o. Atsek a b e e n antz ek ot a s u n a k ez ditu ats ek a b e t u a k berdi ntz e n , et a zigor
ber a nozitu arre n, ez dira berdin ak bert u t e a et a bizioa. Su berar e n era gi n e z , urre a k distira egit e n
du et a kea dario lasto a ri, trailu berak jotze n du galbur u a et a barr ei at z e n du lasto a, et a olioa ez da
oliba- pat s a r e ki n nah a s t e n dolar e berak zap altz e n ditu el ak o; era bere a n , indar bat- ber ak frogat z e n ,
garbitz e n et a arra go a n xahu tz e n ditu zintzo ak et a, best al d e , arbui at z e n , hon d a t z e n , deu s e z t a t z e n
ditu gaizto a k. Horrel a ats ek a b e ber ar e n pe a n gaizto ek Jaungoiko a gaitz et si et a hare n kontr a birao
egit e n dut e; zintzo ek, aldiz, otoitz et a ohore esk aint z e n diot e. Beraz, kontu a n hartz eko a da ez
ats ek a b e a k nolako a k diren, bai orde a ats e k a b e t u a k nolako a k diren. Era bere a n astind u t a ,
sim a u rr a ri kirats a dario; uken d u a ri, berriz, lurrin zora g a rri a.
V. LIBURUA
X. Kapitulu a
Gizakie n nahi m e n a k halab e h arr e n bati lotuta ote daud e n
Estoikoak hainb e s t e ikarat u zitue n hala b e h a r r a k ez gaitu kezkat u beh a r; beron e n ikaraz
ah al e gi n d u baitziren estoiko ak gauz e n zerga ti ak ber eizt e n, halako mold ez non gauz a batz uk
hala b e h a r r a r e n era gi n e tik ask at u baitzituzt e n et a best e batz uk era gi n horri lotu. Halab e h a r r a ri
lotu nahi izan ez zizkiot e n gauz e n art e a n gur e nahi m e n a k ipini zituzt e n , lotura horrek ask at a s u n a
kend u k o zielako a n . Halab e h a r t z a t hartz e n bad u g u gure esku m e n e a n ez dago e n a , guk nahi ez
arre n m e n d e r a t z e n gaitu e n indarr a, hala nola, heriotz ar e n hal ab e h a r r a , argi dago gur e
nahi m e n a k , zuze n ala oker jokatz er a gar a m a t z a t e n nahi m e n a k , ez dau d el a hala b e h a r horre n
m e n d e . Gauz a asko egit e n baititug u geuk nahi ezik egingo ez genit uzk e e n a k . Mota hon e t a k o
gauz e n art e a n aurkitz e n da nahi izat e ber a; nahi bad u g u existitz e n da nahi a; nahi ez bad u g u , ez.
Nahi izango ez bag e n u ez gen u e n nahirik izango. Eta hala b e h a r r a definitz e n bad u g u es a n e z
zerb ait den mod uko a izat e a edo gert a t u den mod u a n gert a t z e a ezinb e s t e k o a del a, ez dago zert a n
ikarat u, horrek gure nahi m e n a r e n aska t a s u n a hon d a om e n dez ak e el a k o. Jaungoiko ar e n bizitza et a
bero n e n aurrez a g u t z a ez dugu hala b e h a r horre n pe a n jartz e n, Jaungoiko ak beti bizi beh a r duel a
et a oro aurr ez jakin beh a r duel a diogu n e a n ; era bere a n , ez dugu har e n bot er e a murrizt e n zera
diogu n e a n , alegi a, Jaungoiko a ezin dela hil ez et a tronp a t u . Hori diogu n e a n , izan ere, esa n nahi

216. baitu g u bot er e gutxi a go zuke el a hil et a tronp a t u ahal izango balitz. Arrazoi osoz es at e n zaio
ah al g uz tid u n hil et a tronp a t u ezin den a ri. Ahalguztidu n esa t e n zaio nahi due n a egin dez ak e e n a ri
et a ez, aldiz nahi ez due n a nozitz e n due n a ri; hal a gert a t u k o balitzaio ez zen ah al gu z ti d u n izango.
Beraz, zenb ai t gauz a ezinezko zaizkio ahal gu z ti d u n delako, hain zuzen ere. Era ber e a n , zera
diogu n e a n , «zerb ai t nahi dugu n e a n haut a m e n librez nahi izan beh a r dugul a » egi a esa t e n ari gar a
et a ez dugu, inola ere, haut a m e n libre a ezartz e n aska t a s u n a eza b a t z e n due n hal ab e h a r r a r e n
pe a n. Gure a k dira, beraz, nahi m e n a k , et a nahit a egit e n dugu n oro nahi m e n horiek egit e n dut e,
guk nahi izan ezik egingo ez zat ek e e n a . Best e e n boron d a t e z norb er e nahi ar e n kontra nahi gab e
nozitz e n den e a n ere nahi m e n a k agintz e n du, ez gizon har e n nahi m e n a k , bai, orde a, Jaungoiko ar e n
ah al m e n a k . Zere n nahi m e n a soilik existituko balitz et a nahi due n a erdiet si ezingo balu, nahi m e n
ah alt s u a g o bat e k era g o t ziko lioke; hala ere, nahi m e n a ez litzat ek e nahi m e n a best e rik izango et a
nahi due n a r e n a , ez best e r e n a , nahi a bet e ezin izango balu ere. Beraz, gizaki ak bere nahi ar e n
kontra sufritze n due n a ez zaie ez giza, ez aing er u, ez best e ezein espiritu sortur e n nahi m e n e i
egotzi beh a r, hori nahi dut e n e i horret a r a k o ahal m e n a em a t e n dien a r e n nahi m e n a ri baizik.
Ez da, ber az, egia gur e nahi m e n a hut s a del a Jaungoiko a k aurr ez zekielako gure nahi a zein
izango zen. Hori aurr ez jakin zuen a k zerb ait jakin baitzu e n . Gure nahi a zein izango zen baz eki e n a k
aurr ez zerb ait e n berri zekien, ez huts a r e n a ; zerb ait dago, ber az, gure nahi m e n a r e n bait a n,
Jaungoiko ak aurr ez zer horre n berri izan arre n. Hortaz, inola ere ez gau d e derrigort ut a ez,
Jaungoiko ar e n aurrez a g u t z a onart uz, nahi m e n a r e n ask at a s u n a eza b a t z e r a , ez et a nahi m e n a r e n
ask at a s u n a onart uz, Jaungoiko ak etorkizun a aurr ez eza g u t z e n duel a ukatz e r a mak urk e ri az. Bat a
et a best e a , biak bes a rk a t z e n ditugu, biak zintzoki et a egi azki onartz e n ditugu; lehe n e n g o a jator
sines t e k o et a hurre n g o a ongi bizitzeko. Jaungoiko ar e n sine st e zuzenik gab e ez dago ongi
bizitzerik. Libre a g o bizi nahi a n ez dez a g ul a Jaungoiko ar e n aurrez a g u t z a uka, berar e n lagu nt z a z
soilik baikar a edot a izango gar a libre. Ondorioz, lege a k, kargu hartz e a k, ohar p e n a k , laudorio ak et a
gaitz e s p e n a k ez dira alferreko a k Jaungoiko ak aurrez eza g u t z e n zituel ako; era gi nkorr a g o a k dira,
hain zuze n, hala izan e n zirela aurrez jakin zuel ako. Otoitzak ere balio han diko a k dira esk at z e n
zionari em a n g o ziola aurr ez Jaungoiko ak jakind a ere; et a justiziaz ezarri ziren sariak egintz a
one n t z a t , zigorrak beka t u e n t z a t . Eta gizaki ak ez du bek at u egit e n Jaungoiko a k aurr ez hal a egingo
zuel a baz eki el ako; are a g o , bek at u a gizaki ak berak egin a dela zalantz a rik ez dago, hain zuzen,
hut sik gab e oro dakie n a k aurr ez jakin zuelako ez zela pat u a , ez zoria, ez best e ez er, gizakia ber a
baizik bek at u egingo zuen a. Eta gizakiak nahi ez bad u ez du bek at u rik egin go, bain a nahi ez izan a
ere aurr ez jakin zuen Jaungoiko ak.
XI. Kapitulu a
Jaungoikoar e n Probide n t zi a unib ert s alare n lege e k oro araut z e n dut e
Goren e k o et a egi azko Jaungoiko a Hitzar eki n et a Espiritu Sant u a r e ki n, hirurak bat, Jaungoiko
bak arr a et a ah al gu z ti d u n a da, arim a et a gorp ut z orore n Sortz aile et a Egilea. Berar eki n part e-
hartz e a n zoriont s u dira huts alk e ri az barik egi az zoriont s u diren a k. Berak egin zuen gizaki a
ani m ali a arrazion al, gorp ut z e z et a arim a z osat u a . Bekat u egin ondor e n ez zue n gizakia zigorrik
gab e utzi, ez et a errukirik gab e ab a n d o n a t u . Harriei bez al a em a n zien izat e a zintzo ei et a gaizto ei,
zuhaitz ei bez al a bizitza ern al g a r ri a, ani m ali ei bez al a zentz u m e n e z k o bizitza, et a adim e n e z k o a
ber ai ei bak arrik aing er u e ki n bat er a . Berag a n di k dat or mug a oro, esp e zi e oro, orde n a oro;
Berag a n d i k neurri a, kopur u a , pisu a; Berag a n di k dator izadia n den oro, edoz ei n mot a t a k o et a
balioko; Berag a n d i k form e n hazi ak et a hazien form a k, et a hazi en et a form e n mugi m e n d u a k ;
har a gi a ri ere Berak em a n zion sorrer a , ed ert a s u n a , sasoi a, hed a k u n t z a r a k o em a n k or t a s u n a ,
gorp ut z- at al e n erak e t a , osa s u n a et a har m o ni a; adi m e n gab e k o arim a ri oroim e n a , senti p e n a et a
sen a em a n zion; arrazion al a ri, berriz, ardur a, adi m e n a et a nahi m e n a . Ez zerurik, ez lurrik, ez

217. aing er u ez gizakirik, ez et a ani m ali at x orik ñimiño e n a r e n at alik xum e e n a , ez heg a z ti ar e n
heg alt x o a , ez larreko loretxo a edo zuh aitz ar e n ez ein orri ez zuen utzi at al e n art eko har m o ni arik
et a nolab ait e k o nar et a s u ni k gab e . Ezin dugu, ber az, pent s a t u bere Probid e n t zi ar e n lege e t a ti k at
utzi nahi izango zitue nik gizakie n erre s u m a k , dominio ak et a morro nt z a k.
X. LIBURUA
III. Kapitulua
Jaungoiko ar e n egiaz k o gurtza.
Platoniko e k , unib ert s o ar e n sortzailea onart u arren, errorez,
aing eru zintzo eta gaizto ei eskai nita k o jainkoz k o gurtza
Gauz ak horrel a, plato niko e k, et a hori sentit u due n best e edon o rk, Jaungoiko a ez a g u t u et a
Jaungoikotz a t goret siko balut e et a eskerr ak em a n , eur e n arraz oi bid e hut s al e t a n galdu gab e
(Errom. 1, 21) edo herrien error e e n era gil e izan barik hau e n aurk a egit er a aus a rt uk o balira,
zalant z a rik gab e aitort uko luket e jainko e n Jaungoiko bak arr a, gure a et a eur e n a , gurt u beh a rk o
gen uk e e l a , bai espiritu hilezkor et a zoriont s u e k et a bai guk hilkor et a doh a k a b e o k hilezkor et a
zoriont s u izat er a iristeko.
Berari zor diogu guk zerbitzu a , grekoz ooooo o o o es at e n zaion a, bai kanp oko ekintz a
sakra t u e t a n , bai gure bait a n. Denok bat e r a hare n tenpl u gar a et a gut ariko bakoitz a ere ban a n-
ban a n har e n ten plu a k gar a (1 Korint. 3. 16- 17). Berak onartz e n du guztion elkart a s u n e a n bez al a
gut ariko bakoitz ar e n bait a n bizi izat e a . Eta guztion g a n ez da gizab a n a k o a g a n baino bikain a g o a , ez
bait a han dit a s u n e a n han di a g o t z e n , ez et a ban a t z e a g a t i k murrizt e n. Bihotz a ber a g a n a jasotz e n
dugu n e a n hare n aldar e bihurtz e n da. Haren Sem e bakarr a ap aiz (arart ek o) dugul a egit e n diogu
otoitz. Biktim a odolts u a k esk aint z e n dizkiogu ber e egiar e n alde bizia galtz er ai n o (Heb ert. 12, 4)
lehiatz e n gar e n e a n . Intse n t s u ats e gi n a erretz e n dugu hare n ohor et a n berar e n aurre a n m ait a s u n
don e et a deb ot o a k sut a n jartz e n gaitu e n e a n . Berak guri em a n d a k o opari ak esk aint z e n dizkiogu
et a gure buru ak ofren d a t u z bera g a n a bihurtz e n gar a. Haren onur e n oroitza p e n a sag a r a t z e n dugu
et a gogo a n g a r ri bihurtz e n egu n berezi e t a k o osp akiz u n e t a n , den b o r a r e n joan e a n esk er g a b e k o
ah a nz m e n d u a n eror ez gait ez e n . Apalta s u n a r e n et a gore s p e n a r e n opari a esk aint z e n diogu (Salm.
116, 17) bihotz ar e n aldar e a n karit at e kartsu a r e n sut a n. Ikus dait ek e e n mod u a n ikusi ah al izat eko
et a berari atxikitz eko, beka t u e n hob e n e t a t ik et a desio txar guzti et a tik purifikatz e n gara et a har e n
izene a n sag a r a t z e n gara. Bera da gure zorion ar e n iturri, ber a gure desire n hel m u g a . Bera
auk er a t u z , hob e t o es a n , berr a u k e r a t u z , galdu a baike n u e n gure zab ark e ri a g a t ik, erlijio hitzar e n
jatorria «berr a u k e r a » hitze a n bait atz a 1 , bera g a n a n t z jotze n dugu mait a s u n a r e n era gi n e z bera g a n
ats e d e n izan dez a g u n , hel m u g a r a iritsi izan ar e n zorion bet e a n . Gure ongia, filosofoe n
ezt a b ai d a g a i istilutsu a den ongi a, har eki n bat egit e a da. Arima adi m e n d u n a , ber ar e ki n espiritu alki
bes ark a t u t a , egiazko bert ut e z gain ezk a , ern ari jartz e n da, nolab ait es a n d a . Ongi hau bihotz osoz,
arim a osoz et a indar guztiaz m ait at z e a guret z a t agind u a da. Ongi hon e t a r a n t z era m a n beh a r
gaituzt e mait e gait uzt e n e k et a guk ere horra n t z gidat u beh a r ditugu gure m ait e a k. Horrel a
bet e t z e n dira lege oso a et a profet ak m e n d e a n hartz e n dituzt e n bi prez e p t u a k: Maita ez az u Jauna,
zeure Jaungoiko a, bihotz- bihotz ez, gogo osoz et a adi m e n guztiaz; et a mait a t u lagu n hurko a zeur e
buru a bez al a (Mt. 22, 37- 40)
Gizakiak bere buru a mait a t z e n ikas zeza n helburu bat ipini zitzaion, et a hari egokit u beh a r
zaio zoriont s u izan nahi a n egit e n due n

218. 1 (Itzul. oharr a : Egileak latine zko relige r e et a religio hitze n jokoa egite n du he m e n )

219. oro. Bere buru a m ait e due n a k zoriont s u izat e a best e rik ez du nahi. Helburu a Jaungoiko ar e n
ondo a n egot e a da (Salm. 73, 28). Norber a mait a t z e n ikasi due n a ri lagu n hurko a bere buru a bez al a
m ait at z e a agintz e n zaion e a n , zer best e rik agintz e n zaio lagu n hurko a, ahal due n neurria n,
Jaungoiko a mait a t z e r a era m a t e a baino? Haux e da Jaungoiko ar e n gurtz a, haux e egi azko erlijioa,
haux e piet at e zuze n a , haux e Jaungoiko a ri soilik zor zaion zerbitz u a. Edozein izand a ere bot er e
hilezkorr ar e n bert ut e a et a bikaint a s u n a , ber e buru a bez al a m ait e bag ait u, bera zoriont s u egit e n
due n hare n me n d e a n nahi gait u, zoriont s u izan gait ez e n gu ere. Jaungoiko a gurtz e n ez bad u
zorigaizt oko da Jaungoikorik gab e gera t z e n delako; et a Jaungoiko a gurtz e n bad u, ez du ber ak
Jaungoiko ar e n ordezko gurtz arik nahi. Aldiz, onartz e n du et a ber e m ait a s u n a r e n indarr a z sust a t z e n
du Jaungoiko a k es a n d a k o hura: Jauna ez best e Jaungoikor e n bati sakrifizioak esk aint z e n dizkion a
era b a t sunt sit u a izango da. (Ir. 22, 19)
XI. LIBURUA
I. Kapitulua
Liburuare n bigarren zatiari buruz azalp e n a
Jaungoiko a r e n Hiria deitz e n diogu, Idazti Deun a lekuko, Probid e n t zi a gore n a r e n ara b e r a , et a
ez giza arim e n era gi n e z suert a t u t a , giza inge ni o guzti ak bere me n d e a n biltze n ditue n hiriari,
jentilen liburu e n esa n e n gain e tik, Jaungoiko ar e n agint e gore n a r e n ber m e a due n a ri. Eskritur a
Sant u a k dio: Bai osp e t s u a , Jaungoiko a r e n hiri, Jaunak zutaz dioen a (Sal 86, 3). Eta best e salm o
bat e a n : Handi da Jauna, guztiz gore s g a r ri gure Jaungoiko a r e n hirian, bere m e n di sant u a n ! Muino
ed er, lur oso ar e n pozga rri! Eta aurrer a x e a g o : Entzun izan dugu n a geuk ikusi dugu Jaun
ah al g uz tid u n a r e n hirian, geur e Jaungoiko ar e n hirian: sen d o ezarri du Jaungoiko a k betiko! (Sal 47,
2. 3. 9) Era ber e a n ab e s t e n da best e salm o bat e a n : Ibai bat e n adarr e k alaitz e n dut e Jaungoiko a r e n
hiria. Goi- goikoak bere bizileku a sag a r a t u du, Jaungoiko a erdia n duel a, ez du koloka egit e n (Sal 45,
5.6). Testiga n t z a hau e n ildotik, et a zeh az t e a k luze e gi joko liguke e n best e hainb a t e n g a t i k, jabetz e n
gar a bad el a Jaungoiko a r e n Hiri bat et a guk han go hiritar izan nahi dugul a, har e n Sortz aile a k
gug a n ern ar a zit ak o m ait a s u n a g a t i k. Lurreko hiriko hiritarr ek lehe n t a s u n a em a n ziet e n eure n
jainkoei Hiri Sant u a r e n Fund a t z ail e a r e n ondo a n , bera u jainko e n Jaungoiko a dela ohart u gab e , ez
jainko faltsu e n a , hots, fede g a b e e n a et a harro e n a . Hau ek, guztion a den argi iraunkorrik gab e et a
pobr ezi ak jotako bot er e pe a n m akurt u t a , nolab ait e k o jaurerri pribat u e n jabe izan nahi dut e et a
morroi eng ai n a t u e n g a n d i k jainkoar e n ohor e a k esk at z e n dituzt e. Jaungoiko errukior et a sant u e n
Jaungoiko a da ber a 2 ; ats e gi n a g o baitz ai e Jaungoiko bat e n m e n d e r a etortz e a eure n me n d e best e
asko hartz e a baino, et a nahi a g o dut e Jaungoiko a gurt u, eur ak Jaungoikotz a t inork gurtz e a baino.
Hiri sant u hon e n arerioei aurr eko ha m a r liburu e t a n dago e n e k o era nt z u n a em a n diet, gure Erreg e
et a Jaunar e n lagu nt z a r e ki n et a gur e ahal m e n e n neurria n. Orain jabet z e n naiz zer itxaron
dait ek e e n niga n dik, et a neur e zorra gogo a n dud al a rik, gure Erreg e et a Jaun horre n lagu nt z a n ust e
osoa ipiniz, bai neur e balio xum e a n ere, saiat uko naiz bi hiri hau e n jatorriari, gar a p e n a ri et a
helburu ei buruzko lana jorratz e n . Dagon e n e k o az aldu dugu, mun d u hon e t a n elkarr eki n nah a s-
m a h a s et a asal d a t u t a nola dabiltz a n. Lehenik et a behin esa n beh a r dut bi hirion jatorria aing er u e n
art e a n egind a k o bereizke t a n hast e n dela.
X. Kapitulu a

220. Jaungoiko a r e n Hiruta s u n soil eta alda e zin a, Jaungoiko Aita, Jaungoiko Sem e a eta
Jaungoiko Espiritu Santu a , Jaungoiko bak arr a . Berag a n nolakot a s u n a eta
subs t a n t zi a ez dira ber eizt e n .
Izaer ari soila deitz e n diogu galgarririk deu s ez dauk al a k o, hau da, edukitz aile a et a eduki a bi
gauz a ezb er di n et a ban a g a r ri direlako, hala nola, edalo nt zi a et a ed ari a, gorp ut z a et a kolore a,
aire a et a argi a
2 Agustin e k «Jaungoiko a k» deitz e n die, Idazt e u n ei jarraituz, hiri sant uko hiritarr ei, hau ek kontr aj arriz
Jaungoiko ohore a k exigitz e n dituz t e n be st e zenb ait sasi jainkori.

221. edo berotas u n a, arima eta jakinduria. Izaki hauet ariko ezein ez da bere baitan daukan a, edalontzia ez
baita edari, ez gorputza kolore, ez airea argitasun edo bero, ez eta arima jakintasun. Hortaz, dauzkat e n
gauza horiek gabe utz ditzakegu eta bihurtu edo alda daitezke best e usadio edo nolakot as u n e t a r a,
edalontzia betetz e n zuen likidoa isuriz, gizakiak kolorea galduz, airea ilunduz edo hotzituz eta arima
tentelduz. Eta gorputz a ustelezina izan arren, piztuerar ako santuei agindu zaien modu a n, zinez dauka
gorputz horrek ustelezintas u n ar e n nolakot asu n galduezina; baina gorputzare n subst a ntzia bere
horret an ez da ustelezintas u n a bera. Ustelezintas u n a oso- osorik dago gorputzaren atal guztietan, eta
ez da atal bate a n handiago a beste a n baino; eta atal bat ez da beste a baino ustelgab e a g o a . Halere,
gorputz a handiago a da bere osotasun e a n zati banat a n baino, eta atal bat beste a baino hedat u a go a
izanagatik ez da, horratik, ustelgab e a g o a izango. Beraz, gauza bat da bere osoan gorputz a, atal
guztiet an ez dagoe n a, eta best e gauza bat da ustelezint asu n a, berau osorik baitago gorputz- atal
guztiet an, zeren gorputz ustelezinare n edozein atal, ezberdina izanda ere, berdin baita ustelgab e a.
Atzam arra, adibidez, eskua baino txikiagoa izanik, ez da horratik eskua ustelezinago a izango atzam arra
baino. Hortaz, eskua eta atzam arr a ezberdinak izan arren, berdina da eskuare n eta atzam arrar e n
ustelezint asu n a. Horregatik, ustelezint asu n a gorputz ustelezinetik banatz erik ez bada go ere, gauza bat
da gorputzari izena emat e n dion subst a ntzia eta beste gauza bat ustelezina deitzera garam a t z a n
gorputz are n nolakotas u n a. Beraz, ez da daukan a. Bestalde, arima beti jakintsua izan arren, eta hala
izango da betiko askatu a izan dadine a n, arima bera ez den jakituria aldaezinar ekin duen parte-
hartzea g a tik izango da jakintsu. Eta airea argitzen duen argiaz inoiz gabetz e n ez bada ere, airea gauza
bat da eta hura argitzen duen argia beste bat. Eta ez diot hau, arima airea delakoan, gorputzik gabeko
izaera irudikatu ezin duten zenbaitek uste bezala. Baina ezberdinak izan arren, badut e elkarren antzik,
ez baita zentzurik gabe a esat e a Jaungoikoaren jakituria soilaren gorputzik gabeko argiak argiztatz en
duela arima gorputzik gabe a, aireare n gorputza argi korporalak argitzen duen modua n; eta airea argi
hau gabe iluntzen den bezala (zeren gorputz ezko lekuet a n ilunpea deitzen dena argirik gabeko airea
best erik ez baita), arima ere lausotu egiten da jakituriaren argirik gabe.
Horrela, soilak deitz e n ditugu egiaz et a nagu siki jainkozko ak diren gauz a k, ber a u e t a n ez
bait a gauz a bat nolakot a s u n a et a best e bat subst a n t zi a, et a ez dira jainkozko ak, edo jakint su a k,
edo zoriont s u a k best e e ki n bert a n part e- hartz e a g a t ik. Gainer a Eskritur a Sant u a n anitz a deritzo
Jakituriar e n Espiritu ari, bere bait a n gauz a asko dauzk al ak o; best al d e , dauk a n a da et a ber a g a n oro
da bat. Bat da jakituria, ez asko, et a gauz a ulerg a rri e n altxorrak neurrig a b e k o a k et a buka e zi n a k
dira jakituri a horre n bait a n; izakien arraz oi ikusezin et a alda g ai tz oro gauz a horiet a n aurkitz e n
dira, bai et a jakituriar e n sorkari diren izaki ikusga rri et a aldakorr e n a k ere. Jaungoiko a k ez du deu s
egin jakin gab e , et a hau ezin dez ak e g u egi az ez ein giza egileri buruz baiez t a t u . Beraz, oro
jakinar e n gain e a n egin baz u e n , aurr ez eza g u t u t a k o gauz a k egin zitue n. Hortik datorkigu gogor a
zerb ait mires g a r ri et a aldi ber e a n egi azko: mun d u hau existitu izan ez balitz, ez gen u k e e n guk
eza g u t u k o; bain a Jaungoiko ak aurrez eza g u t u izan ez balu, ezin existituko zat ek e e n .
XXV. Kapitulua
Filosofiare n banak e t a
Gauz ak horrel a, nire ust e apal e a n , filosofoek horre g a t ik nahi izan zut e n jakituriar e n diziplina
hirut ariko a izan zedin, hob e t o esa n d a , hirut ariko a zela jabet u ziren (ez baitz ut e n eurek era b a ki,
aurkitu egin zut e n horrel a zela). Atal bati fisika deritzot e, best e a ri logika, et a hirug arr e n a ri etika.
Sarri agertz e n dira latinez hitz hau e k aut or e askor e n idatzi et a n ; nat ur al a, arrazion al a et a mor al a
deitz e n diet e. Haue n labur p e n a VIII. liburu a n azald u gen u e n . Banak e t a hori egit er a k o a n ez da
es a n nahi jainkozko Hirut as u n e a n pent s a t u z egin zute nik, Platon izan baz e n ere, diot e n e z ,
ban a k e t a hon e n lehe n aurkitz aile a et a pan e gi rist a; Platon e n ust e t a n , itxuraz, jainko a bait a gauz a
guzti en Egilea, adi m e n a r e n Emaile a et a bizitza zoriont s u et a egokira gar a m a t z a n m ait a s u n a r e n
Inspiratz aile a .

222. Izaer a, egi ar e n ikerku nt z a et a gur e ekintz a guztie n errefer e n t zi a izan beh a r due n ongiar e n
hel m u g a era ezb er di n e a n azt ertz e n bad u t e ere, egi a da filosofo guzti ek arret a hiru arazo orokor
et a transz e n d e n t a l hau e t a n jartz e n dut el a. Oroba t, punt u o t a k o bakoitz ari buruz iritziak asko et a
ezb er di n a k izan arre n, inork ere ez digu zalant z a n jarriko bad el a nat ur a r e n kaus a bat, zientziar e n
form a bat et a bizitzar e n kodigo bat.
Edozein artist ar e n g a n , art el a n a ri ekite n dione a n , hiru gauz a hart u beh a r ditugu kont u a n :
izaer a, doktrin a et a erabil er a. Izaer a inge ni o a k neurtz e n du, doktrin a zientzi ak, et a erabil er a
em ai tz a k. Badakit, zeh a t z es a n d a , goz at z e n due n a r e n a soilik dela fruitu a 3 ; erabiler a, berriz,
era biltz e n due n a r e n a ; et a, itxuraz, bien art e a n ezb er di nt a s u n hau dago, alegi a, goz at u esa t e n
dugul a objekt u a k ber ez em a t e n digun e a n ats e gi n, best e ez ert ar a erref er e n t zi arik gab e ; et a erabili
es a n ohi dugu objekt u bat e n bidez best e bat e n bila gabiltz a n e a n . Hortik ondorio gisa dat or behin-
behin ek o gauz ak goz at u barik erabili egin beh a r ditugul a, betiko ak gero goz at z e a m er e zi ahal
izat eko. Eta ez, gaizto e n mod u r a , dirua goz at u et a Jaungoiko a erabili, ez baitut e dirua xahut z e n
Jaungoiko ar e n m ait a s u n a g a t i k, bai orde a Jaungoiko a gurtz e n diruar e n g a t i k. Alabain a, es a n ohi
den e z , ats e gi n dugu n a erabiltz e n dugu et a ats e gi n zaigu erabiltz e n dugu n a . Onart u t a dago
soroko ei em ai tz a k, fruitu ak («fruct u s ») deitz e a, et a bera u e k den ok era biltz e n ditugu lurtar
den b or a n . Esan nahi hon e n ildotik baliat u dut erabiltz e hitza gizakion g a n kont u a n izan beh a r
ditugu n hiru gauz ot a n : izaer a, doktrin a, erabilp e n a . Hiru osa g ai hau e ki n filosofo ek, bizitza
zoriont s u a lortu nahi a n, hirut ariko diziplina as m a t u zute n: nat ur al a, nat ur a r e n t z a t ; arrazion al a
doktrin ar a k o; et a moral a, erabiler a praktikor ak o. Beraz, gure izaer a k geur e bait a n izan balu
jatorria, zalant z a rik gab e gu geu izango ginat e k e e n gur e jakituri ar e n jatorri, et a ez gen uk e
doktrin a bidez, hots, maisu a k irakat sit a, lortu beh a rrik izango. Eta mait a s u n a k geu g a n balu
sorbur u a , aski litzat ek e geu g a n a itzultz e a zorion e a n bizitzeko, goz a m e n e r a k o best e inongo
ond a s u nik beh a r izan gab e . Baina gure izaer a k existitz eko Jaungoiko a duel arik Egile, egia
sentitz ek o Bera beh a r dugu Doktore, et a zoriont s u izat eko ere bai, Berber a bait a barn e k o
eztita s u n a r e n Emaile.
3 «frui» (goz a t u) et a «fruct u s » hitze n art e ko jokoa egite n du he m e n idazlea k.

223. XXVI. Kapitulu a
Hirutasu n ar e n irudia zorion helburura iritsi gab e k o e n giza izaeran
Zalantz a rik gab e , geu g a n aurkitz e n dugu Jaungoiko ar e n Hirut as u n a r e n irudia, ez Haren
berdin a, guztiz best el ak o a baizik, et a ez Haren betikot a s u n ki d e; et a, labur esa n d a , ez Hare n
subst a n t zi a ber eko, bai, orde a, sorkari guzti en art e a n Jaungoiko a g a n d i k gert u e n dago e n a izaer a n.
Gainer a , birm ol d a t z e z hob e g a r ri a da, antz eko t a s u n e z ere hurbileko a izat eko. Bagar a izan, izat e
hon e n jakitun gar a et a izat e a et a jakite a zaigu ats e gi n. Eta aipat u ditud a n hiru egia hau e t a n ez
gaitu inongo faltsuk e ri ak, ez egi a nt z e k o deu s e k nah a s t e n . Ez ditugu haut e m a t e n erre alit a t e hau e k
kanp oko gauz a k haut e m a t e n ditugu n bez al a, gorpu t z a r e n zentz u m e n e ki n, kolore a k ikus m e n a z ,
soinu ak entz u m e n a z , usain ak usai m e n a z , zapor e a k dast a m e n a z , leun a k et a gogorr a k hazt a t u z;
gauz a senti g arri hau e n antz- antz ek o irudiak ere badit u g u, bain a ez dira m at e ri al ak, et a
oroim e n e a n gord e t z e n ditugu et a hau e n era gi n e z sortz e n dira gur e bait a n desirak; bain a inongo
fant a si arik et a irudi iruzurtirik gab e guztiz ziur gau d e geur e izat e a z et a izat e hori eza g u t z e n et a
m ait e dugul a. Egia hau e n inguru a n ez naut e ikaratz e n Akade m iko e n argu di o ek zera diot e n e a n :
Huts egind a ere, zer? Izan ere, huts egit e n bad u t existitz e n naiz. Existitz e n ez den a k ezin du hut sik
egin; hart ar a , hut s egit e n bad u t existitz e n naiz. Beraz, huts egit etik izat e a ondoriozt a t z e n bad u t,
nolat a n huts egin dez ak e t izat e a z , egiaz ban aiz huts egit e a n ? Huts egin arre n, neu naiz hut s e gil e a
et a, beraz, existitz e n naiz el a jakite a n ez dut hut sik egit e n. Ondorioz, neur e buru a eza g u t z e n
dud al a jakite a n ez dut hutsik egit e n. Existitz e n naizel a bad a ki d a n e z , era ber e a n neur e
eza g u t z a r e n jakitun naiz. Eta bi gauz a hau e k m ait e ditud a n e a n , mait a s u n hori eran s t e n diet, et a
m ait a s u n e z k o hirug arr e n osa g a r ri a, balio han diko a hau ere, gehitz e n zaie aurr ez ez a g u t u t a k o ei .
Maite ditud a n gauz e t a n hut sik egit e n ez bad u t , mait e dud al a es at e a n ez dut hut sik egit e n, zere n
m ait a s u n a r e n objekt u a faltsu a izango balitz ere, egia litzat ek e gauz a faltsu a k m ait e ditud al a.
Best el a egon g o al litzat ek e arraz oirik gauz a faltsu a k mait a t z e a niri gaitz e s t e k o edo deb e k a t z e k o,
horiek m ait e ditud al a faltsu a balitz? Gauz a horiek egiazko a k et a segur u a k izanik, nork jartz e n du
zalant z a n horiek m ait e izat e a n mait a s u n a bera ere egi azko a et a segur u a del a? Hain da egi a eze n
inortxok ere ez duel a nahi ez izat e a edo zoriont s u ez izat e a . Eta nolat a n zoriont s u izan, deu s ez
baz ar a ?
XXVII. Kapitulua
Esent zia, jakituria eta maita s u n a
Izat e a berez da hain ats e gi n g a r ri a, erruk arri ek ere ez dut e hil nahi; zoritx arr ek o sentit u
arre n, ez dut e mun d u hon e t a tik alde egin nahi, bai orde a, eur e n miseri ak uxat u. Har ditza gu n
erruk arri sentit u et a, izan ere, halakox e a k diren a k, ez jakints u e n ust e t a n bak arrik, ergel ak baitira
eur ak, bait a zoriont s u sentitz e n diren e n ust e t a n ere, hots, pobr e a k et a esk ek o a k, zoritxarr e k ot z a t
bait a u zk a t e horiek; norb ait ek eskai niko balie hilezkort a s u n a bain a betiko miseri a n, hau da, ego e r a
erruk arri horret a n beti bizi nahi izan ezik bert a n beh e r a hil et a des a g e r t u k o lirat ek e el a, zalant z a rik
gab e izat e a auk er a t u k o luket e et a pozez gain ezk a , ez izat e a r e n gain e tik. Hala froga tz e n digu
gizaki horien jarrer a eza g u n a k . Zerga tik, best el a, beldur diot e hiltze a ri, et a nahi a g o dut e eur e n
ego er a erruk arri a n bizi, heriotz az am ait u baino, ez bad a nat ur a k gogoz ihes egit e n diolako ez
izat e a ri? Hort az, hiltzer a doaz el a jakite a n, onur a han ditz a t dauk a t e et a ant si az desira tz e n dut e
luzex e a g o miseri a n bizi ahal izat e a, ondor e n hilko badira ere. Argi adi er az t e n dut e, beraz, zeine n
gust ur a hartz e n dut e n hilezkort a s u n a , am ai e r a rik gab e k o miseri a gorrian izand a ere.
Eta zer esa n ani m ali a guzti ei buruz, bait a irrazion al a k ere, ez dut el arik gauz a hau e t a z
pent s a t z e k o gait a s u nik? Hasi here n s u g e itzelet a tik et a zizarerik txikerre n e r a , ez al dut e irrikaz

224. desirat z e n izat e a, et a ahal dut e n mod u guzti ez, ez al diot e heriotz ari ihes egit e n? Zer esa n arbol ei
et a mot a guzti et a k o zuh aixk ei buruz? Ez dut e senik [anim ali ek bez al a] hon d a m e n a ri ihes egit ek o
nab a r m e n ki mu git uz, bain a elikad ur a ber e g a n a t z e k o sustr ai ak lurre a n barn e r a t z e n dituzt e; gero
indarr ez adarr e t a r a igorri et a kimu berri ak ern a m u i n t z e n dituzt e, horrel a ber e izat e a n iraut e k o. Ez
senti m e n a ez land a r e bizitza dut e n ma s a m at e ri al ak, hala b e r, harrot u egit e n dira edo m akurt u edo
berdin d u eur e n izat e a ri ahal dut e n mod u a n eust e k o jarrer arik egoki e n e r a mold a t u z .
Kontu a n edukiz gero edon o rk nahi a g o duel a kexu izan bain a sasoi one a n , ero et a pozik
baino, hortik ondoriotz a t at er a dez ak e g u zeine n m ait e due n gizakiak jakintz a et a zeine n gog aik arri
zaion eng ai n a t u a izat e a. Dohai n mires g a r ri hori gizaki ak bak arrik dauk a, ez best e inongo ani m ali a
hilkorrek; bad u t e batz u e k ikus m e n a guk baino askoz zorrotz a g o a egu n a r gi t a n begira tz e k o, bain a
ez dauk a t e inongo zer ikusirik gure adi m e n a argitz e n due n argi ar e ki n, iritzi zuze n a k em a t e k o gai
ber ak egit e n baikait u, et a geur e g a n a t z e n dugu n argi ar e n neurri a n gar a geu ere irizpide a em a t e k o
gai. Hala ere, ani m ali a irrazion al e n senti m e n e i , ez a g u e r a rik zeh azki ez bad u t e ere, nolab ai t ek o
eza g u e r a antzik ezin zaie ukat u; gaino nt z e k o gauz a fisikoei sentig a rri deitz e n diegu, ez sentitz e n
dut el ako, sentit u a k direlako baizik. Bera u e t a n , hala nola zuh aitz et a n , bad a g o zerb ait senti m e n e n
antz ek o a , elikatz e a et a ugaltz e a . Hau ek et a gauz a fisiko guzti ek nat ur a n ezkut a t u rik dauzk a t e
kaus a k, bain a senti m e n e i esk aint z e n dizkiet e mun d u a ikusga rri ed ertz e n dut e n ber e n form a
horiek, berai ek ez a g u t u ezinik, eza g u t z e r a em a t e n saiat uko balira bez al a. Horrelako a k
gorp ut z a r e n senti m e n e z antz e m a t e n ditugu bain a ez ditugu, gorpu t z a r e n senti m e n e z epaitz e n.
Gizakiok bad u g u barn e senti m e n bat, gorpu tz a r e n a baino askoz sotilago a ; hon e n bidez ber eizt e n
dugu ongia et a gaizkia, esp e zi e adigarri a lagun, ongi a; et a horre n falta n, gaizkia. Senti m e n hon e n
egit ek o a ez dut e bet e t z e n ez begi e n treb ezi ak, ez entz u m e n orga n o e k, ez arn a s bi d e e k , ez
dast a m e n a k , ez inolako ukim e n fisikok. Senti m e n horri esker, barrutik nago ziur existitz e n naizel a,
zerb ait ez a g u t z e n dud al a; et a era bere a n m ait e ditut ziurt a s u n horiek et a m ait e ditud al a ziur nago.
XXVIII. Kapitulua
Jainkozk o Hirutas u n ar e n irudira nola hurbilagot u
Lan hon e n as m o e n neurriak erre s p e t a t u z , nahiko a esa n dugu jada izat e a ri et a jakite ari buruz
et a zenb a t e r ai n o ditugu n mait e bat a zein best e a , biak, et a, ezb er di n a k izanik ere, beh e mailako
sorkari et a n aurkitz e n ditugu n hai en antz ek ot a s u n a k . Ez dugu, bain a, hitzik ere es a n oraindik hai ek
m ait e ditu e n m ait a s u n a z , ez et a mait a s u n hau bera u mait a t u a ote den. Bai, m ait at u a da, et a
m ait e a izan ar e n froga hau da: gizakiek eure n buru ak zenb a t et a zintzokia go mait e, ordu a n et a
m ait e a g o a bait a mait a s u n a . Arrazoiz ez zaio zintzoa esa t e n ongia zer den dakie n a ri, ongia m ait e
due n a ri baizik. Zerga tik ez dugu gure bait a n sentitz e n m ait a s u n a m ait e dugul a, ongi oro
m ait at z e r a gar a m a t z a n m ait a s u n a , alegi a?
Bada m ait a s u n bat, m ait e beh a r ez den a ere mait e due n a , et a mait a s u n hau, bere horret a n ,
gorrot o du m ait e beh a r den a mait e due n a k . Bi m ait a s u n o k bat er a egon dait ezk e pert so n a
ber ar e n g a n , et a gizaki ar e n ongia hon e t a n datz a, alegi a, ongi bizitzer a gar a m a t z a n a gehit uz, gaizki
bizitzer a gar a m a t z a n a urritu beh a rr a, osa s u n bet e r a iritsi gait ez e n art e et a gure bizitza oso a ongi a
bihur dadin art e. Abere a k izango bagin a , har a gizko bizitza et a senti m e n a r e ki n ados dago e n a
m ait eko gen uk e. Gure desire n t z a t aski litzat ek e, et a ongi baliho aki gu ez gen uk e best e rik ezer
bilat uko. Halab e r, zuhaitz ak bagin a, ezingo gen uk e deu s mait e ape t a kontzie nt e z , bain a
em a n k orr a g o et a ugalkorr a g o egingo gint uzk e e n oro desio izango gen u k e . Eta harriak, ura, haiz e a,
sua edo horrel ak o zerb ait bagi n a , sentip e nik et a bizitzarik gab e a k , gure leku et a orde n a
propiorak o joera faltarik ez gen uk e izango. Pisue n joerak, izan ere, gorp ut z e n am o dio a k bez al a

225. dira, gra bit a t e a k beh e r a n t z era m a t e n ditu, arint a s u n a k gora n t z, m ait a s u n a k gogo a nora n a hi
daro a n era bere a n bait aro a pisu ak gorpu tz a .
Gizakiak garel arik, gure Sortz aile a r e n irudira egin ak, Berar e n a bait a egi azko betikot a s u n a
et a betiko egi a et a egi azko et a betiko karitat e a , Bera bait a Hirut a s u n betiko a, egiazko a et a
m ait at u a , nah a s t e rik et a zatiket arik gab e a ; Haren egintz e n art e a n gu baino m aila ap al a g o k o
izakiet a n aurkitz e n dugu, batz u e t a n best e e t a n baino itsat si a g o, Hare n ed ert a s u n a r e n zenb ai t
zantz u. Izaki hau e k ez lirat ek e izango et a ez leud ek e ed ert a s u n e z jantzit a, ez luket e eur e n orde n a
gogoko izango et a zaind uko, Jaungoiko gore n a k , guztiz jakints u et a ona den a k, egin izan ez balitu,
hau e n bitart e tik erre p a s o a egin ez beti ere berar e n kutsu nab a r m e n a , han di a g o a ala txikiago a ,
jaso ah al dez a g u n . Eta gur e bait a n Hare n irudia ikust e n dugul arik, Ebanj elioko se m e gazt e a
bez al a, gure bait ar a bihurt urik, jaiki et a itzul gait ez e n bek at u a k urrun d u gint u e n Haren g a n a .
Berag a n gure izat e a k ez du heriotz arik jasa n g o , Berag a n gur e jakintz ak ez du hut s e gi t e rik
eza g u t u k o, Berag a n gur e m ait a s u n a k ez du trab a rik izango.
Gure orain go ego e r a n hiru gauz a hau e k egiatz a t dauzk a g u n arre n, ez inoren testig a n t z a n
oinarritut a, eure n pres e n t zi a gure bait a n sentitz e n dugul ak o baizik et a barn e begir a d a r e n
ziurt a s u n a z ikust e n dugul ak o; hala et a guztiz, horre n iraup e n a zenb a t e r a i n ok o a den jakiterik ez
dugul ako, ez et a inoiz am ait uko ote diren edo am ai er a nolako a izango den, zintzo nahiz oker
port a t u, horre g a t ik bilatz e n ditugu best e testigu a k, dago e n e k o ez bad a u z k a g u . Gure fed e a
haie n g a n ipini beh a r dugu zalantz arik gab e , bain a gai hori hob e t o land uko dugu gero a g o .
Esan dugu n e z , Jaungoiko a k hasi er a n ban a n d u zitue n, bat e tik Jaungoiko ar e n Hiria,
hilkort a s u n e a n erro m e s barik betiko hilezkorra dugu n a , hau da, Jaungoiko ar e ki n bat egind a
dau d e n aing er u sant u e k osat u a , inoiz des er t or e izan edot a izango ez ziren ak, et a best e tik, betiko
argi a ab a n d o n a t u et a ilunt a s u n bihurt u ziren aing er u a k ; liburu hon e t a n , beraz, az alduk o dugu,
Jaungoiko a lagun, et a ah al dugu n neurri a n, jada nik esplikatz e n hasi gar e n a .
XII. LIBURUA
I. Kapitulua
Aing eru one n eta gaizt o e n izaera
Zera es a n nahi dugu, dago e n ond a s u n bak arr a et a alda e zi n a Jaungoiko bat, egiazko a et a
zoriont s u a dela; et a Berak egind a k o a k onak direla Bera g a n di k dat oz el ak o; hala ere, ond a s u n
aldakorr a k dira huts e tik sort u a k direlako, ez Bera g a n d ik. Zoriont s u izat eko, ond a s u n alda e zi n a ri
itsat si dakizkioke e n horiek ongi gore n a k ez izan arre n, Jaungoiko a bait a eur ak baino gora g o,
haler e han di ak dira ainge r u a k . Hain da Jaungoiko a eure n ond a s u n a , non Bera gab e ezinb e s t e z
izango bailirat ek e zori gaitz eko a k. Unibert s o sortu hon e t a n gaino nt z e k o izakiak ez dira haiek baino
hob e a g o a k , zoritxarr e k o a k izan ezin direl ako, ez bait a bidezko es at e a gure gorp ut z e k o best e
at al ak begi ak baino hob e a g o a k direnik itsut u ezin direl ako, hain zuze n. Izaki sentikorr a, oinaz e et a
guzti, sufritu ezin due n harria baino bikain a g o a den mod u a n , era bere a n izaki arrazion al a ,
erruk arri a izand a ere, arraz oi m e nik et a zentz urik gab e e n gain e tik dago, et a hau e k ez dut e
zoritxarrik nozitze n. Gauz ak horrel a direlarik, izaki arrazion al hon e n t z a t akat s a da Jaungoiko a ri ez
atxikitze a , hain goiko maila n sort u a izaki, aldakorr a izand a ere, ond a s u n alda e zi n a ri, Jaungoiko
gore n a ri atxikiz bere g a n a t z e n baitu zorion a; et a ber e barruko huts u n e a bet e t z e k o zorion a beh a r
du, ezinb e s t e z , et a zorion gos e hori Jaungoiko ak bak arrik ase diez aiok e. Baina akat s orok
izat a s u n a kuts at z e n du; ber az, izaer ar e n kontrak o a da. Izaer a kuts a t u a et a Jaungoiko ari atxikia

226. elkarre n ezb er di n a k dira, ez izaer a g a t i k, akat s a r e n g a t i k baizik. Akats et a guzti, izat a s u n a han di et a
guztiz gore s g a r ri az altz e n da. Norbait e n akat s a arraz oiz gaitz e s t e n dugu n e a n ber ar e n izaer a
gore s t e n dugu, zalantz arik gab e; akat s a r e n gaitz e s p e n a zuzen a da, izan ere, izaer a hori ber e
gore s g a r rit a s u n e a n kuts at z e n del ako. Itsut a s u n a begi e n akat s a dela diogu n e a n , begi ek ikusm e n a
ber ezko a dut el a aitortz e n dugu, et a gort a s u n a belarriet a k o gaitz a dela es at e a n , entz u m e n a
belarri ek berez ko a dut el a baiezt a t z e n dugu; era ber e a n , Jaungoiko a ri ez atxikitze a ainge r uz k o
sorkari e n akat s a dela esa t e a n , argi et a garbi aitortz e n dugu Jaungoiko a r e n g a n a k o atxikim e n d u a
dagokiol a ainge r u e n izaer a ri. Inork ere ezin pent s a edo hitzez aditz er a em a n lezak e egokiro
Jaungoiko ar e n g a n a k o atxikim e n d u a r e n han dit a s u n a et a aintz a, Haren g a n di k bizi izat er ai n o, Haren
jakituri a eduki, Bera ats e gi n izan et a heriotz arik, erraku n t z a rik et a kezkarik gab e ond a s u n horrekin
goz at u ahal izat er ai n o. Hort az, akat s orok izaer a ri kalte egit e n dion ez, ainge r u gaizto ak
Jaungoiko a g a n d i k urruntz e n ditu e n akat s a k argi erak u s t e n digu Jaungoiko a k sortu zuela eur e n g a n
hain izaer a ona, Berar e kin ez egot e a kalte g a rri zaiola.
II. Kapitulua
Jaungoikoar e n kontrak o ese n t zi arik ez dago, izat ear e n kontrako bakarra ez izat ea delako
Esan d a k o a k esa n ditugu inork ere pent s a ez dez a n aing er u apo st a t e z mintzo gar e n e a n best e
jatorrire n bat ek o izat a s u n a zut el a edot a Jaungoiko a ez dela eure n izaer ar e n egile. Erraku nt z a
horre n here si a tik hainb a t arina g o et a erraz a g o urrun d u k o gar a, Jaungoiko ak Moises Israel go
se m e e n g a n a bidaltz e a n ainge r u a r e n hitzet a n es a n d a k o a zeh az ki ulertz ek o gai izan gait ez e n e a n :
Naizen a naiz (Ir. 3,14). Horrel a, Jaungoiko a es e n t zi a huts a del arik, hots, gore n m ailako a et a, ber az,
alda e zi n a , Berak ezer ez e tik sortut a k o ei em a n ahal izan zien izat e a ; ez, orde a, Bera dago e n m aila
gore n e k o izat e a. Batzu ei izat e hori neurri bikain a g o a n em a n zien, best e ei ap al a g o a n , et a horrel a,
es e n t zi e n izaer ak m ailaz maila ber eizt ut a jarri zitue n. Sap e r e (jakin) hitzetik sapi e n ti a (jakituri a)
datorr e n mod u bere a n , ess e (izan) hitzetik ess e n ti a (es e n t zi a) erat orri da; as m a k e t a berri a da,
latin hizkuntz az k o idazle klasiko ek erabili ez dut e n a bain a gaur egu n arras zab al d u a , gur e
hizkunt z a k ere beh a rr e z k o a baitzu e n ooooooo deritzon a adier az t e k o hitza. Grekotik zuzen e a n
itzulita osat u da latinezko ess e n ti a. Hart ar a, gore n maila n den izat a s u n a ri, izat e a due n oro
bero n e k egin a bait a, ez den izat a s u n a soilik kontr aj artz e n zaio, ez izat e a soilik kontr aj artz e n
zaiolako izat e a ri. Horre g a tik ez dago inolako es e n t zi arik, es e n t zi a gore n a r e n kontrak orik, hots,
es e n t zi a orore n egile a den Jaungoiko ar e n kontrak orik.
IV. Kapitulu a
Izatas u n irrazional eta bizigab e a k , eure n gen ero eta orden a n hartut a, unib ert s o ar e n
harm o ni are ki n bat datoz
Gainer a, ab er e a k, zuhaitz ak et a best e izaki alda g a r ri et a hilkorrak edot a adi m e nik,
zentz u m e n i k et a bizitzarik gab e a k galkorr ak izat er a dara m a t z a t e n akat s a k gaitz e s t e a abs ur d u a
da, sorkari hau e k eure n nolakot a s u n a Sortz aile a r e n eskutik hart u dut el ak o, et e n g a b e k o joan- etorri
et a gora b e h e r e n pod erioz, aldien (den b o r e n ) beh e m ailako edert a s u n a gauz a t z e k o, ber e gen e r o a n
mun d u hon e t a k o best e at al ekin har m o ni a osot uz. Lurreko izakiak zerut a rr e ki n berdintz e a ez zen
bidezko a, et a zeruko a k hob e a k izan a g a t ik ez zen mun d u a best e horiek gab e ger at u k o. Izaki batz uk
hil et a best e batz uk haie n hut s u n e a k bet e t z e k o jaiotz e n diren e a n , beh e k o a k goikoe n me n d e
erortz e n diren e a n , gar ail e a k gar ait u e n ap ai n g a r ri ez janzt e n diren e a n , ordu a n konplitz e n da gauz a
iraga n k orr e n orde n a . Orden a hon e n ed ert a s u n a ez dugu goz at z e n , hain zuzen ere, gur e izaer a
hilgarri a g a t ik mun d u a r e n at altx o bat e a n gau d el a rik, unib ert s o a ber e osot a s u n e a n sentitz ek o

227. gauz a ez garel ako; guri gogaik arri egit e n zaizkigu n at al ak, orde a , nahiko egokiro et a itxuraz
mold at z e n dira unib ert s o horret a n . Hart az, Sortz aile a r e n Probide n t zi ari so egit eko zenb a t et a
ezga u z a g o izan, ordu a n et a beh a rt u a g o gau d e Probide n t zi a hori onartz er a , halako Egile han di
horre n eraikun t z a ri giza harrok e ri a aus a r t e gi a z erre p a r orik ipini ez diez aio g u n .
Zuhurtzi az azt ertz e n badit u g u izaki lurtarr e n akat s a k, ez boron d a t e z k o a k ez et a zigorga rri ak
ere, eure n izaer ak nab a r m e n ki gailentz e n dira et a izaki hau e t a rik bat ber a ere ez dago
Jaungoiko ar e n sorkari ez denik; ez baitz ai gu gogoko akat s a k izaer a r e n ber ezko ats e gi n a
des e gi t e a . Izaki nat ur al a k, hal er e, gog aik arri egit e n zaizkio gizakiari, hau e k kalter a k o bihurtz e n
diren e a n ez dituel ako bere izat a s u n e a n onartz e n, era bilga rri zaizkion neurri a n baizik; hal a gert a t u
zitzai en egipt o a rr e n harrok e ri a astind u zut e n ani m ali a ugalkorr e gi ei. Ildo horret a tik Eguzkia ere
zent s ur a t u dez ak e t e , gaizkile batz uk edot a zorrak ordain d u ez zute n a k Eguzki gald a t a n kiskaltz er a
zigortz e n zituzt el ak o ep aile ek. Bere izat a s u n a r e n argit a n ikusit a, ez gur e eroso edo
ezero s o t a s u n a r e n ikusp e gi tik begir at u t a , izaer ak aintz a em a t e n dio Egileari. Horrel a, betiko suar e n
izaer a guztiz gore s g a r ri a da, zalantz arik gab e , noizb ait gaizkile kond e n a t u e n zigorra izango bad a
ere. Ba al dago, izan ere, deus ed err a g o rik suar e n gar bizia baino? Eta berotz ek o, osatz e k o et a
sukald e r a k o erabilgarri a g o rik deu s ez dago, nahiz et a suar e n erre m i n a ming a rri a izan ben e t a n .
Bat ber a da sua, oker era bilita kalt e g a rri et a egoki erabilita guztiz onur a g a r ri. Nork aurkituko
lituzke suak mun d u osoa n era git e n ditue n onur ak adier a z t e k o hitz aprop o s a k? Ez ditugu, ber az,
entz u n beh a r suar e n argia gore s t e n et a erre mi n a gaitz e s t e n dut e n e n hitzak, ez baitira mintzo
suar e n izaer ari begir a, norb er e erosot a s u n a r e n ara b e r a baino. Erre gab e ikusi nahi dut e sua. Ez
dira ohartz e n eur e n ats e gi n e r a k o den su horrek ber ak best e batz u e n begi ahul ei kalte egin
diez ai ek e el a et a eure n t z a t erre d u r a ming a rri den a k bizitza osas u n t s u a ekartz e n diela zenb ait
ani m ali ari.
VII. Kapitulu a
Ez dauka g u zertan jardun borond a t e txarraren kausa arazleare n bila
Borond a t e txarrar e n kaus a arazle a ez dez al a inork ere bila; kaus a hori ez bait a arazle a ,
murrizle a baizik (efficien s / deficien s), gogo txarr a, berez, ez delako era gile, geldiar azl e baizik
(effectio / defectio). Goren grad u a n izat etik m aila apal a g o r a am or e em a t e a gogo txarr ari bide
em a t e a da; era gile barik, geldi ar a zl e diren akat s horien kaus e n bila ah al e gi nt z e a , alegi a, ilunp e a
ikusi edot a isiltas u n a entz u n nahi izat e a bez al a da. Eta bi horiek ez a g u n a k zaizkigu bain a ez
begi et a tik, ez bel arrie a tik; ez eur e n ageriko ber ezit a s u n e t a n , ber ezit a s u nik ez e a n baizik. Inork ere
ez dez al a niga n dik jakiterik esp er o neuk ez dakid al a dakid a n a , jakin ezineko a jakin beh a rr a,
m e nt u r a z , ez jakiten ikast e n ez bad u. Euren esp e zi e a n ez bain a esp e zi erik eze a n , nolab ai t
es at e k o, ez a g u n a k ditugu n a k eza g u n a k zaizkigu, zelan edo hal an, ez ez a g u n a k zaizkigul arik; et a
aldi ber e a n ezez a g u n a k zaizkigu eza g u t z e n ditugul arik. Gorputz ez k o begi ar e n zorrozt a s u n a k
form a m at e ri al ak ikuskat z e n dihar d u e n bitart e a n ez du ilunt a s u nik ikust e n , ikust e a ri uzte n dion
art e. Halab e r, isiltasu n a sum a t u , belarri ek soilik sum a t z e n dut e, ez best e zentz u m e n e k , et a ez-
entz u n e a n soilik su m a t z e n da isiltas u n a . Era ber e a n adi m e n a k esp e zi e adigarri ak ulertz e a n
ikust e n ditu; bain a haie n falta n, ber ai e n ezjakin az jabet z e n da, zere n nork ez a g u t u huts e gi t e a k ?
(Sal 18,13).
VIII. Kapitulu a
Maitasu n zitalak nahi m e n a ongi iraunkorretik ongi aldagarrira
jaistarazt e n du

228. Nik dakid a n a hau da, alegi a, Jaungoiko a r e n izaer a ezin del a inoiz, inon, inola ahuld u;
ezer ez e tik egind a k o a k, orde a , ahuld u dait ezk e. Izaki hau e k zenb a t et a gehi a g o izan, zenb a t et a on
gehi a g o egin (ordu a n egit e n baitut e zerb ait) kaus a arazle a k dituzt e; aitzitik, ahultz e n hasi orduko
et a, ondorioz, em aitz a txarr ak em a t e n (et a ordu a n husk eri a baino ez dut e erdie st e n ) kaus a
murrizle ak dituzt e. Era bere a n bad a kit nahi gab e egingo ez litzat ek e e n a egit e a n datz al a gogo
txarra, et a horre g a t ik bidezko zigorra ez dagoki e hal ab e h a r r e z k o huts e gi t e ei , hal a nahi izand a k o ei
baizik. Ahultz e a ez doaki e gauz a okerrei, oker jokatz e a ri baizik, hau da, ez izaer a gaizto ei, gaizki
jokatz e a ri baizik, orde n a nat ur al a r e n aurka egit e n bait a gore n m ailako izat etik maila ap al a g o k o
izat e e t a r a . Horrel a, diruz al ek e ri a ez da urre ar e n bizioa, urre a gehi e gi mait e due n gizaki ar e n a
baizik, urre a baino askoz esti m u han di a g o a m er e zi due n justizia alde bat e r a uzt e n due n
gizakiar e n a alegi a. Eta lizunkeri a ez da gorp ut z e n ed ert a s u n a r e n et a leunt a s u n a r e n bizioa,
gorp ut z e z k o plaz er ak neurriz kanp o m ait e ditue n arim a r e n a baizik, ed ert a s u n espiru a t al a g o e n et a
delizia iraun gi g ai tz e n har m o ni a r a n t z gar a m a t z a n neurrit a s u n a ri jara m o nik egin gab e. Eta
han di n a hik e ri a ez da giza laudorio a r e n bizioa, gizakien gore s p e n a lar mait e due n a r e n a baizik,
norb er e kontzi en t zi ar e n testi ga n t z a m es pr e t x a t u z . Eta harrok e ri a ez da bot er e a em a t e n due n a r e n
bizioa edo bot er e a r e n a ber ar e n a , inore n a baino bot er e ah alt s u a g o a me s p r e t x a t u z nork ber e
bot er e a neurriz kanp o m ait e due n arim a r e n a baizik. Horreg a tik, edoz ei n erat a k o ongia sob er a
m ait e due n a , hura lortuz gero ere, ond a s u n e a n gaizto et a zoritx arr ek o bihurtz e n da hob e a g o rik
eskur a t u ezine a n .
XIII. LIBURUA
X. Kapitulu a
Hilkorren bizitzari bizitza barik heriot za deitu beh ar zaio
Gorputz hilkor hon e t a n izat e a ri ekit en diogu n istant ber etik heriotz a et e n gab e dat or
gug a n a n t z . Haux e da aldakort a s u n a r e n egintz a bizitza osoa n zeh ar (bizitza es at e a zilegi bad a):
heriotz ar a n z k o bide a . Nor ez dago heriotz a tik gert u a g o datorr e n urt e a n iaz baino, bihar gaur
baino, gaur atzo baino, et a ber a n d u x e a g o orain baino, et a orain bert a n lehe n t x e a g o baino?
Bizitako den b or a bizitzari kend u t a k o atxi m urk a bait a, et a egu n e a n egu n e a n gero et a den b or a
gutxia g o ger a t z e n zaigu, guztiz am ait u art e; bizitza hon e t a k o den b or a , izan ere, heriotz ar a n t z
last erk e t a best e rik ez da. Inork ezin du bide a n ger a t u edo astiro a g o joan, den a k doaz abia d u r a
berdin e a n , den a k progr e si o bere a n mu gitz e n dira. Hone n b e s t e z , bizitza laburr a g o a izan zue n a k
egu n bat ber a ere ez zuen igaro bizitza luzea g o a izan zue n a k baino azkarr a g o ; biak une et a era
berdin e a n abi at u ziren bizitza n bain a bat a k helm u g a gert u a g o zeuk a n best e a k baino, biak
abia d u r a berdi n e a n last erk a egin arre n. Bide luze a g o a egit e a ez da geldiroa g o ibiltze a. Beraz,
heriotz ar ai n o bide a den b o r a luze a g o a n egin due n a ez da astiroa g o ibili; tart e luzea g o a ibili du.
Gainer a, pert so n a hiltzen edo heriotz a n egot e n hast e n bad a ber a g a n heriotz a bera edo
bizitzar e n murrizket a era git e n hast e n den unetik (zere n murrizket a am ai t u orduko heriotz ar e n
ost e a n egon g o bait a, ez heriotz a n); ordu a n , zalant z a rik gab e, gorp ut z hon e t a n izat e n hasi gine n
unetik heriotz a n gau d e . Zer best e rik egit e n da egu n e r o , orduoro, uneor o, bizitzar e n azke n tant a
agort u art e, gert a t z e n ari den heriotz a burut u baino? Hiltze ar e ki n hast e n da heriotz ar e n
ondor e n g o gar ai a, bizitza agortz e n ari zela heriotz ar e n gar ai a baitz e n. Gizakia, beraz, hilurre n e k o
gorp ut z hon e n bait a n bizi baino gehi a g o egon dago e n e t i k ez dago inoiz bizitzan, ezin bait a aldi
ber e a n bizitza n et a heriotz a n ego n. Edot a bizitzan et a aldi bere a n heriotz a n dago el a esa n g o al

229. dugu, hots, bizitza n bizi del arik osorik agort u art e et a bizitza agort u ahal a heltz e n ari zaion
heriotz a n? Izan ere, bizitza n ez bad a g o , zer ari zaio agortz e n era b a t iraun gi art e? Eta heriotz a n ez
bad a g o , zer da bizitzar e n urritze a ? Gorputz ari bizitza erab a t agortz e n zaion e a n heriotz ar e n ost e a
dela es a n ohi da, hain zuze n ere, bizitza agortz e n ari zitzaion e a n heriotz a zelako. Bizitza am ai t u
ondor e n gizakia heriotz a n ez bain a herio ost e a n bad a g o , noiz egon g o da heriotz a n , bizitza
agortz e n ari zaion e a n ez bad a?
XIV. LIBURUA
XIII. Kapitulu a
Adan e n g a n gogo txarra egint za okerraren aurretik gertat u zen
Euren barru ezkut u a n hasi ziren, haler e, gaizto a k izat e n ageriko deso b e di e n t zi a n amildu
aurr etik, ez baitz e n egintz a txarra burut uk o aurrez gogo txarr a izan ez balitz. Hart az, zein izan
zitek e e n gogo txarr ar e n hasi er a harrok e ri a izan ezik? Eskritura Sant u a n irakurtz e n dugu: «Bek at u
orore n jatorria harrok eri a n dago » (Ecl. 10,1 5). Eta zer best e rik da harrok e ri a gora n a hi zitalar e n
irrika baino? Goran a hi zitala hon e t a n datz a, alegi a, gogo a k funt s e a n beh a r due n oinarri a alde
bat er a utzi et a norb e r a oinarritz a t hart u et a bert a n finkat u nahi a n. Hala suert a t z e n da nork bere
buru a gogoko e gi due n e a n . Eta hori gert a t z e n da bere buru a baino mait e a g o izan beh a r luke e n
ond a s u n alda e zi n e tik apart a t z e n den e a n . Alde egit e hau gogozko a izat e n da, zere n nahi m e n a k
ond a s u n gore n et a alda e zi n a r e n mait a s u n e a n tinko iraun izan balu, ez zen han dik apart a t u k o bere
buru a r e n ats e gi n e r a k o et a alde n t z e a r e n era gi n e z ilundu et a hotzitz eko, ond a s u n horrek argitz e n
baitzu e n ikusm e n a et a mait a s u n e r a k o sus p e r t z e n . Horrel a sinet si zuen lehe n em ak u m e a k suge a k
egi a es a n zuel a, et a gizon a k lehe n t a s u n a em a n zion em az t e a r e n nahi ari Jaungoiko ar e n orde n a r e n
aurr etik et a ust e izan zue n agind u hau st e arina izango zela ber e bizilagu n a r e n g a n d i k ban a t z e n ez
baz e n , ezt a bek at u egit e a n ere. Beraz, egintz a okerra, hau da, fruitu deb e k a t u a jan zute n e k o
tran s gr e si o a lehe n dik gaizto a k ziren e k egin zut e n. Fruitu txar hura zuh aitz txarrak baino ezin
baitz ez a k e e n em a n . Best al d e, zuhaitz txarr a egot e a nat ur a r e n aurk ako gert a e r a da, zere n,
nahi m e n a r e n akat s a g a t i k ez balitz, et a hau nat ur a r e n kontr ako a da, ez zen horrel a gert a t u k o.
Baina akat s a k ezer ez e tik sortut a k o nat ur a baino ezin du hon d a t u . Ondorioz, nat ur a izat e a
Jaungoiko ari zor dio, bere Egileari alegi a; et a izat e horret a tik erortz e a , berriz, ez er ez e tik egin a
izat e a ri. Hond a m e n e a n gizakia ez zen erab a t ez er e z t u, baizik et a, bere bait ar a bildurik, gore n
grad uk o izat e a due n a ri itsat sit a zego e n e a n baino askoz esk a s a g o izat er a gutxit u zen. Jaungoiko a
ab a n d o n a t u z norb er e bait a n izat e a, edo hob e t o es a n d a , norb e r a ri ats e gi n izat e a ez da deu s ere ez
izat e a , deu s a r e n hurre n g o izat e a baizik. Horre g a t ik dio Eskritura Sant u a k norb er a r e n plaz er a
bilatz e n dabiltz a n a k dira harro ak (2 Pe 2, 10). Ona da bihotz ak gora egit e a ; ez, orde a,
norb er a g a n a bihurt u t a edukitz e a , harro e k bez al a, Jauna g a n a baizik, hau bait a obe di e n t zi a, et a
obe di e n t e izat eko apal a izan beh a r derrigor.
Beraz, harrigarri a dirudi e n arre n, bere- ber e a du ap alt a s u n a k bihotz ar e n gora n a hi a ; bihotz ak
beh e r a n t z egit e a , berriz, han dik eri a da. Parad o x a dirudi harrok eri ak beh e r a n t z et a ap alt a s u n a k
gora egit e a. Baina erlijiozko ap alt a s u n a k goikoar e n me n d e k o egit e n gaitu et a Jaungoiko a baino
gora go deu s ere ez. Beraz, Jaungoiko ar e n m e n d e k o egit e n gaitu e n apalt a s u n a k gora jasotz e n
gaitu. Aitzitik, harrok e ri a akat s e a n dago errot ut a, me n d e izat e a ri uko egit e n dio et a izaki
gore n a g a n d i k urruntz e n da; gutxitu egit e n da et a idatzit ako hura konplitz e n da: Hond a m e n d i r a
bidali zituzt e n harro e n zebiltz a n e a n (Sal 72, 18). Ez dio: «h arrot u ziren e a n », harrot u bez ai n pront o
amildu balituzt e bez al a; «h arro e n zebiltz a n e a n » dio, ordu a n t x e bidali zituzt el a hond a m e n d i r a .

230. Esan nahi bait a, goratz e bera del a lurrer a erortz e a . Horre g a t ik Jaungoiko a r e n Hiri hon e t a n
mun d u a n barn a erro m e s dabilen Jaungoiko ar e n Hiriari apalt a s u n a gogot s u go m e n d a t z e n zaio et a
Kristo Erreg e r e n g a n aurkitz e n du horre n ere d u bikain a. Best al d e , Eskritur a Sant u e k erak u s t e n
digut e bert ut e hon e n kontrak o harrok e ri a gailen d u del a hiri hon e n arerio ar e n g a n batik bat,
de a br u a r e n g a n alegi a. Horret a n datz a bi hirien art eko ezb er di nt a s u n han di ar e n muin a: bat a
erlijioar e n gizart e a , best e a erlijiorik gab e e n a , bakoitz a bere aing er u e ki n, batz u e n g a n
Jaungoiko ar e n mait a s u n a gailentz e n del arik, best e e n g a n , berriz, norb er a r e n m ait a s u n a .
Ez zuen dea b r u a k gizaki a harra p a t u k o bek at u hain ageriko et a nab a ri a n, Jaungoiko a k
deb e k a t u t a k o a egit e n alegi a, lehe n dik bere buru ari ats e gi n em a t e n hasi a ez balitz. Horreg a tik utzi
zut e n lilurat u t a hitz hai ek: Jaungoiko a bera bez al ako bihurt uk o zaret e (Has 3, 5) Jaungoiko ar e n
antz ek o a g o zirat ek e e n egiazko et a gore n printzipio ei leial jarrait u izan baliet e, eure n buru a k
harrok e ri az eure n t z a t printzipiotz at hart u ordez. Izan ere, Jaungoiko sortu ak Jaungoiko dira, ez
eur e n egi a g a tik, egi azko Jaungoiko a r e n part ai d e izat e a g a t ik baizik. Gehia g o nahi a n gutxi a go da
gizakia et a ber e buru ar e kiko harrok e ri a n galdu egit e n du egi az berar e n t z a t aski den a . Gizakia
ber a argia bailitza n, bere buru a z goz atz e r a dar a m a n gaitz a, et a bide bat e z, argi bihur dez ak e e n
argitik urrunt z e n due n aje hori bera ezkut u a n gert a t u zen lehe nik et a ondor e n ageri a n. Egia bait a
idatzit a dago e n a : Hond a m e n d i a r e n aurr e a n bihotz ak gora egit e n du, ohore a r e n aurre a n ap al d u
egit e n da (Es. Zah 18, 12). Egia da, best al d e , ezkut uko erortz e a ageriko a r e n aurr etik gert a t z e n
dela; lehe n a , orde a, ez da erorke t a t z a t hartz e n. Nork hartz e n du gora n a hi a erortz e gisa bist a n
ego n arre n gore n a ab a n d o n a t z e a hut s e gi t e a dela? Nork ez du erork et a ikust e n agind u a hain
nab a r m e n ki et a egi azki hau st e n den e a n ? Horra zerg a tik deb e k a t u zue n Jaungoiko a k horrel ak o
egintz a, behi n burut uz gero inongo zuze nt a s u n aitz aki a p e a n zuritu ezin zitek e e n egintz a. Eta
honoko hau es at e r a ere aus a rt u k o naiz, alegi a, harro ei kom e ni zaiela inoiz beka t u nab a r m e n et a
ageriko a n jaust e a , horrel a beka t u a n eure n buru a ri ats e gi n em a n a r e n ats e k a b e a senti dez a t e n .
XXVIII. Kapitulua
Bi hiriak. Jatorria eta izaerak
Bi mait a s u n izan ziren, ber az, bi hirien sortz aile a k: Jaungoiko a me s p r e t x a t z e r ai n o k o
norb er a r e n m ait a s u n a k sort u zuen lurreko hiria; zeruko a, berriz, norb er a me s p r e t x a t z e r ai n o k o
Jaungoiko ar e n mait a s u n a k . Lehe n e n g o a k ber e buru ar e n goraz a rr e egit e n du, bigarr e n a k
Jaungoiko a gore s t e n du. Hura gizaki en aintz ar e n atz etik dabil; hon e k, ost er a, kontzie nt zi ar e n
testigu den Jaungoiko a g a n aurkitu du aintz a gore n a . Hura bere osp e a n harro p u z t e n da; hon ek
ber e Jaungoiko a ri esa t e n dio: Zu zara, Jauna, nire ohore; zuk didaz u buru a jasotz e n (Sal 3,4).
Bat e a n agint e irrikar e n uztarrip e a n m e n d e r a t u rik aurkitz e n dira printz e a k et a nazio ak; best e a n
elkar m ait a s u n e a n et a elkarr e n zerbitz u a n gob er n a ri e k aholku em a t e n dut e et a azpiko ek me n
egit e n dut e. Hark indarr a du gogoko ber e gizaki bot er e t s u e t a n ; hon ek ber e Jaungoiko a ri esa t e n
dio: Maite zaitut, Jauna, nire indar (Sal 17,2). Horreg a tik hiri hart a n gizaki en ara b e r a bizi diren
bert ak o jakintsu e k eure n gorpu t z a r e n ond a s u n a k bilatz e n dituzt e, edo eure n arim ar e n a k , edo
bat ar e n a k zein best e a r e n a k ; et a Jaungoiko a ez a g u t z e r a iritsi diren e k ez diot e aintz arik, ez eskerrik
em a n Berari dagokio n bez al a; baizik arraz oibid e huts al e t a n galdu dira et a ber e n adi m e n
zentz u g a b e a ilundu egin zaie. Beren buru ak zuhurtz a t edukiz, hots, harrok eri az eur e n jakituri an
oilarturik, ergel bihurt u dira, et a Jaungoiko hilezkorr ar e n aintz a utzirik, gizaki hilkor, heg a z ti,
lauoin e k o ab er e et a narra s ti e n irudiet a r a jo dut e. Era horret a k o irudiak gurtz er a herri a era m a n
baitzut e n edo herriari jarraitu, et a Egilear e n ordez, egind a k o a k gurt u et a zerbitz a t u. Bedei nk a t u a
ber a beti! (Errom.1, 21- 23 et a 25). Zeruko hirian, berriz, piet at e a da giza jakintz a bakarr a , gizakia

231. art ez egiazko Jaungoiko a gurtz er a dar a m a n a , gizakiz et a aing er u e z osot uriko sant u e n
elkart a s u n e a n saria itxarot e n , Jaungoiko a guztiet a n guzti a izan dadi n (1 Korint. 15,28)

232. XIX. LIBURUA
XIII. Kapitulu a
Bake unib ert s ala eta beron e n huts e zi n t a s u n a
Hort az, gorpu t z a r e n bak e a osa g a r ri e n gorpuzk er a orek at u a da; et a arim a irrazion al ar e n a ,
bero n e n zalet a s u n e n sos e g u oreka t s u a . Arima arrazion al a r e n bake a ez a g u t z a et a ekintz ar e n
art eko har m o ni a oreka t u a da, et a gorpu t z a r e n et a arim a r e n bake a , bizitza neurrit su a et a
bizidun a r e n sasoi ona; gizaki hilkorra et a Jaungoiko a r e n art eko bak e a fede a k betiko lege a r e n pe a n
agind u t a k o obe di e n t zi a da, et a gizaki en art eko bak e a eure n adiskid et a s u n orde n a t u a . Etxeko
bak e a , bert a n agintz e n dut e n e n et a obe ditz e n dut e n e n art eko elkart a s u n orde n a t s u a da; hiriko
bak e a gob er n a ri e n et a hiritar gob er n a t u e n art eko elkart a s u n orde n a t u a . Hiri zerut a rr e k o bak e a
Jaungoiko ar e ki n et a Jaungoiko a g a n elkarr ekin goz at z e a r e n bat a s u n txit orde n a t u et a txit
adiskid e t s u a n datz a; et a gauz a guzti en bake a orde n a m e n d u a r e n nar et a s u n e a n . Orden a , berriz,
gauz a berdi n a k et a ezb er di n a k dagoki e n lekua n ez artz e n ditue n ant ol a m e n d u a da. Beraz,
erruk arri ak erruk arri izat e a g a t i k ez dau d e bake a n , orde n a r e n bar et a s u n asal d ur a rik gab e a ez dut e
goz at z e n ; bain a, best al d e , m er e zi m e n d u z et a justiziaz erruk arri direl arik, ezin dira eur e n
zoritxarr e a n orde n a rik gab e ego n; ez dau d e zoriont s u e ki n, haie n g a n d i k ap art e dau d e
orde n a m e n d u a r e n lege a k hala agind u t a . Aztorat ut a ez dau d e n e a n , ah al dut e n neurri a n gogoz
mold at z e n dira esku art e a n dituzt e n gauz e t a r a . Berai e n g a n , orde n a r e n nolab ait e k o lasait a s u n a
nab a ritz e n del arik, bad u t e nolab ai t ek o bak e a . Haler e erruk arri ak dira, zere n, dagoki e n lekua n
oinaz e rik gab e egon arre n, sufritzer a beh a r t urik leud e k e e n leku a n ez dau d e . Eta are
erruk arri a g o a k dira orde n a nat ur al a ara ut z e n due n lege a r e ki n ados ez dau d e n e a n . Sufritze n
dut e n e a n alde horret a tik lard a sk a t z e n zaie bake a ; bain a minak sunt sitz e n ez due n et a bat a s u n a
hau s t e n ez den alder ditik iraut e n du bake a k. Nola oinaz erik gab e bizitza dago e n , bain a ez
bizitzarik gab e oinaz e rik, era ber e a n gerr arik gab e bake a egon dait ek e, bain a ez gerr arik bake
gab e. Eta hal a da, ez gerr a bera g a t ik, gerr ar e n era gil e e n g a t i k baizik, nat ur al e z a k baitira et a ez
ziren izango bak e a k elkarr eki n iraut e a em a n g o ez balie.
XIV. Kapitulua
Ordena eta zeruk o eta mu n d u k o lege a
Aldi bat er a k o ond a s u n e n erabiltz e a lurreko bake a hiri lurtarr e a n lortze ar e ki n dator bat, et a
Jaungoiko ar e n Hirian betiko bake a lortz e a r e ki n. Horre g a t ik, anim ali a irrazion al ak bagin a , gorp ut z
at al e n osatz e orde n a t u a et a ape t e n ats e d e n a best e rik ez gen uk e gur a izango: har a gi a r e n
lasait a s u n a et a plaz er a k m et a t z e a , hortik kanp o, deu s ere ez; gorpu tz a r e n bak e a arim a r e n
bak e a r e n prob e t x u r a k o litzat ek e. Izan ere, arim a irrazion al ar e n bake a ezinezko a da gorp ut z a r e n
bak erik gab e , desire n ats e d e n a ezingo baitu erdi et si bak erik gab e . Baina bat a zein best e a ,
gorp ut z a et a arim a, elkar bak er a k o lagu n dira, bizitza orde n a t u a r e n et a osas u n a r e n bak er a k o
alegi a. Animaliek, oinaz e a r e n ihesi dabiltz a n e a n , gorp ut z a r e n bake a m ait e dut el a eraku s t e n dut e n
mod u a n , et a eure n beh a rriz a n a k as et z e k o desire n ahot s a ri jarraitz e a n , arim a r e n t z a t bake bila ari
direl a adier az t e n digut e n bez al a, era ber e a n heriotz ar e n ihesi dabiltz a n e a n argi et a garbi azaltz e n
da zeine n mait e dut e n gorpu t z a et a arim a bat egit e n ditue n bak e a . Baina, arim a arrazion al a

233. duel ak o, gizakiak arim a arrazion al hon e n bak e a r e n m e n d e uzt e n du piztien gog ai d e egit e n due n
guzti a, adi m e n a z zerb ait kont e n pl a t z e k o et a zer horre n arab e r a halako mold ez port at u non
jakintz a et a ekintz ar e n art eko ados t a s u n orde n a t u a gert a dadin ber a g a n , hori bait a lehe n a g o
aipat u dugu n arim a arrazion al a r e n bak e a . Horret ar a era m a n beh a r du gizakiak nahi m e n a ,
oinaz e a k gog ait era gi n ez diez aio n, ez desirak kezkat u, ez et a heriotz ak des a g e r r a r a zi, horrel a
iritsiko bait a zerb ait era bilga rri eza g u t z e r a et a bizitza et a ohitur ak eza g u t z a horri egokitz er a.
Baina giza adi m e n a r e n ahul ezi ak gehi a g o jakin nahi a n erraku n t z a r e n izurriarekin kuts a t z e r a
era m a n ez dez a n , jainkozko iraka sk u n t z a r e n pre mi a n dago, beroni zintzoki jarraitz eko et a
Jaungoiko ar e n lagun t z a beh a r du horret a n libre jokatz eko.
Eta gorpu tz hilkor hau geur e egoitz a dugu n bitart e a n Jaunar e n g a d i k erb e s t e r a t u a k
gau d e n e z , sine s m e n a r e n argi ak gidatz e n gaitu et a ez ikust e n dugu n a k (2. Kor 5. 6,7); horre g a t ik
gizaki hilkorra et a Jaungoiko hilezkorr ar e n art e a n dago e n bak e a r e ki n bad u zerikusirik ezein bakek,
gorp ut z a r e n a zein arim a r e n a izan, edot a bat a et a best e a r e n a aldi ber e a n , betiko lege p e a n
obe di e n t zi a orde n a t u a eraku t siz. Eta Jaungoiko m ais u a k bi agind u nag u si eraku s t e n dizkigun e z ,
hots, Jaungoiko a r e n m ait a s u n a et a lagun hurko a r e n a , hau e t a n aurkitz e n baitu gizaki ak hiru
m ait a g u n e : Jaungoiko a, norb er a et a hurko a; Jaungoiko a mait e due n a k ber e buru a mait a t u z hutsik
egit e n ez due n bez al a, ondorioz, bakoitz ak era m a n beh a r du lagun hurko a Jaungoiko a m ait at z e r a ,
hurko a norb er a bailitzan m ait at z e a agintz e n baitz ai gu. Horrel a jokat u beh a r du gizakiak
em a z t e a r e ki n, se m e- alab e ki n, etx eko e ki n et a ah al due n guzti ekin, inoiz ber a pre mi a n ego n e z gero
hurko ak lagu n diez aio n nahi due n era n. Horrela izango du bak e gizaki guzti ekin, elkarr e n
ado st a s u n orde n a t u a n datz a n bak e a , hurre nk e r a honi jarraituz: lehe nik, inori kalt erik egin ez, et a
ondor e n , ah al due n guzti ei me s e d e egin. Lehenik et a behi n, etx ek o e n ardur a hart u beh a r du,
hau e n g a n a k o irispid e erraz a g o a et a aholku egoki a go a em a t e n baitio nat ur a r e n ant ol a m e n d u a k
et a gizart e a r e n a k . Horreg a tik dio Apostolu ak: Beret arr e z et a etx eko e z ber eziki ardur a t z e n ez den
norb ait baldin bad a g o , hon ek bere sine s m e n a ri uko egin dio et a sines g a b e a baino okerr a g o a da
(1. Tim. 5,8). Hem e n sortz e n da etx eko bak e a , hau da, elkarr eki n bizi diren e n art e a n agintz e n
dut e n e n et a obe ditz e n dut e n e n ados t a s u n a . Agindu, zaintz e n dut e n e k agintz e n dut e, sen a rr a k
em a z t e a ri, gur a s o e k se m e- alab ei, nagu si e k zerbitz ari ei; obe dit u, berriz, zaindu e k obe ditz e n dut e,
hala nola, em a z t e e k sen arr ei, se m e - alab e k gur a s o ei, zerbitz ari ek nagu si ei. Baina fede tik bizi den
et a oraindik hiri zeruti arr e tik urruti erro m e s dabile n zintzo ar e n etx e a n agintz e n dut e n e k ere
itxuraz m e n d e a n dut e n e i zerbitz u egit e n diet e. Ez baitut e agint e grinaz agintz e n , inoren ardur a
hartz e a g a t i k baizik; ez inor azpiratz ek o harrok e ri a g a t ik, lagun t z a esk aint z e a g a t i k baizik.
XVII. Kapitulua
Zeruko elkart e a eta hiri lurtarraren artek o bak e ar e n
edo desa k or dioare n jatorria
Baina fed etik bizi ez diren gizakiak bizitza iraga n k o r hon e t a k o ond a s u n e t a n et a
erosot a s u n e a n lurreko bake a r e n bila dabiltz a. Fedetik bizi diren a k, ost er a , geror a begira dau d e
betiko agind u zaizkigu n ond a s u n e n zain, et a lurre a n behi n- behin ek o ond a s u n a k era biltz e n dituzt e,
bide n a b a r bez al a, hau e n atz a p a r r e t a n erori gab e et a Jaungoiko a g a n a dar a m a n bidetik alde n d u
gab e; alder a n t ziz, ond a s u n o k gorp ut z ust el g a rri ar e n pisu a larriago t u barik, aise a g o jasat e n
lagun t z e n diet e, zam a k espiritu a nekar a z t e n baitu (Jakind 9, 15). Beraz, bizitza iraga n k o r hon e t a n
beh a rr e z ko a k diren ond a s u n a k era biltz e n dituzt e gizat al d e ezb er di n e k et a hiri bat ek o zein
best e k o e k; bain a era biltz e a r e n helbur u a bakoitz ak du ber e a , inore n a r e n arras ezb er di n a . Hortaz,
fede tik bizi ez den hiri lurtarr a k ere bak e a du gogoko bain a bizitza iraga n k o r hon e t a n giza
nahi m e n e n nolab ait e k o egokitz e a n finkatz e n du agint a ri e n et a m e n d e k o e n art eko ados t a s u n a

234. hiritarr e n g a n . Zeruko hiriak, berriz, edo hob e t o esa n d a , herior a bide hon e t a n erro m e s dabilen et a
fede tik bizi den zatiak ere hala b e h a r r e z erabiltz e n du bak e hori, bake mot a horre n pre mi a n
dago e n hilkort a s u n a igaro dadi n art e; et a horre g a tik, lurreko hirian erro m e s a l di ar e n bizitza
gatib u a k dirau e n bitart e a n , berr ero s p e n a r e n pro m e s a et a bero n e n ber m e gisa doh ai n espiritu al a
hart u duel arik, hiri lurtarr e a n bizitza hilkorrar e n eusk a rri diren lege a k onartz ek o zalant z a rik ez
dauk a. Eta bat e a n zein best e a n bizitza hilkorra gert a t z e n delarik, bi hirien art eko har m o ni a jagon
dait ek e honi dagozkion gauz e t a n .
Baina kont u a da hiri lurtarr ak ber e g a n a t u zituel a zenb ait jakintsu, Jaungoiko a r e n doktrin ak
kond e n a t u t a k o a k , et a m esfid a n t z a z edo de a b r u e k eng ai n a t u t a , jainko asko giza araz o e ki n
adiskid e t u beh a r zirela sinet si zute n jakints u ok et a jainko e n ardur a p e a n utzi zituzt e n zenb ait izaki;
bati gorp ut z a utzi ziote n, best e a ri arim a; et a gorpu t z ber e a n bati buru a, best e a ri garon d o a et a
gaino n t z e k o at al et a n nori ber e a . Eta era ber e a n arim a n , bat e k adi m e n a jagot e n du, best e a k
doktrin a, best e a k has e rr e a , best e a k irrika; hal ab e r, bizitzeko beh a r ditugu n gauz e t a n , bat e k
azien d a r e n ardur a hartz e n du, best e a k gariar e n a , best e a k ardo ar e n a , best e a k olioar e n a , best e a k
baso e n a , best e a k diruar e n a , best e a k nabig a zi o a r e n a , best e a k gud a et a gar ai p e n e n a , best e a k
ezkont z e n a , best e a k haur gi nt z a et a ugaltz e a r e n a et a best e e k gaino n t z e k o e n a . Zeruko hiriak,
best al d e , Jaungoiko bat ez a g u t z e n du, et a ber ari bak arrik zor zaio gurtz a et a grekoz « oooooooo»
deritzon me n d e k o t a s u n a Jaungoiko ari soilik dagokiola ust e du piet a t e zintzoz. Desb e r di nt a s u n
hau e n g a t ik hiri zeruti arr ak ezin ditu lurreko a r e n ara u erlijioso ber ak izan; ber az, ez datoz bat et a
iritzi ezb er di n e k o e n t z a t zam a nek a g a r ri bihurt u da, et a hau e n has err e a k , gorrot o a k et a jazarp e n
gaitz e s g a r ri ak jasat e r a beh a r t u rik dago zeruko hiria, inoiz eur e n jend e kopur u a r e n era gi n e z , et a
beti Jaungoiko ar e n lagun t z a z, ets ai e n as m o a k kontrol at z e n ditu e n e a n izan ezik. Zeruko hiriak
erro m e s a l di a n nazio guztiet ak o hiritarr ei dei egit e n die hizkuntz a guzti ek osot ut a k o elkart e
ibiltaria bildu nahi a n, ohitur a, lege et a lurreko bak e a r e n eusk a rri et a jagole diren erak u n d e
ezb er di n e n inongo ardur a rik gab e ; bert a n ez du deu s hond a t z e n edo indar g a b e t z e n , onart u et a
iraun a r a zi baizik, zere n nazio ezb er di n e t a k o difere n t zi ak lurreko bake a r e n xed e bak arr er a n t z
bider a t z e n baititu, egiazko Jaungoiko bat et a gore n a gurtz e a eraku s t e n due n erlijioa gal ar a z t e n ez
bad a behi ntz a t .
Zeruko hiriak bere ibilaldian lurreko bake a erabiltz e n du bai et a giza izaer a hilkorrar e n
gauz ak ere. Ahal due n neurri a n, piet a t e a et a erlijioa salbu, zaindu et a desirat u egit e n du giza
nahi e n akordio a et a lurreko bak e a zeruko ar e n zerbitz ur a jartz e n du. Zeruko a da, izan ere,
egi azko a, izaki arrazion al a ri dagokio n bake bak arr a, izat ez et a deitur az , hots, Jaungoiko a et a aldi
ber e a n Jaungoiko ar e n bait a n goz at z e k o elkart a s u n guztiz orde n a t u a et a har m o ni a t s u a . Helm u g a
hon e t a r a iritsiz gero bizitza ez da hilkorra izango, guztiz et a ben e t a n hilezkorra baizik. Eta
gorp ut z a ez da ani m ali ar e n a izango, bere alferrik galtz e a r e ki n arim a gogait a r a z t e n due n a ,
es piritu al a baizik, deu s e n pre mi a rik gab e a , nahi m e n a ri era b a t me n d e r a t u a . Fede a n erro m e s
dabilen bitart e a n hiri zerut a rr a bake hon e n jabe da et a fede tik bizi da zuzenki, bake a del a
Jaungoiko a et a lagu n hurko ar e kiko egintz a on guzti en hel m u g a , hiriko bizitza gizart e mailako
bizitza bait a beti.
XXI. Atala
Errepu blika erro m a t arrare n exist e n t zi a. Eszipion e n definizioa
Haux e da, hain zuze n, leku aprop o s a obra hon e n bigarr e n liburu a n froga t u k o nuel a
agind u t a k o a ahalik et a laburr e n et a argie n eraku s t e k o , alegi a, «Errep u blikaz » Zizeron e k idatzit ako
liburu e t a n Eszipion e k era biltz e n ditue n definizioe n ara b e r a , erre p u blik a erro m a t a r r a ez del a inoiz
existitu. Bi hitzet a n definitz e n du Eszipion e k erre p u blik a, herriar e n gauz a dela esa n e z . Definizioa

235. zuzen a bad a , erre p u blika erro m a t a r r a ez zen inoiz existitu, ez bait a sekul a n izan erre p u blikar e n
definizioak dioen herriar e n gaia.
Herria, best al d e , hon el a definitz e n du: esku bi d e onart u e t a n bat eginik et a deno n onur ar a k o
bildut ak o gizart e multzo a. Ondor e n az altz e n du zer es a n nahi due n esku bi d e ado st u a k, et a
erre p u blikak ezin dela justiziarik gab e gob e r n a t u erak u s t e n digu. Ondorioz, egiazko justiziarik ez
bad a g o esku bi d e rik ere ezin egon. Eskubid ez egin a zuzenki egin a da segur aski; zuze n bi d e a r e n
aurk a egin a, berriz, ezin da esku bi d e z ko bihurt u. Ez dira esku bi d e t z a t hart u beh a r, ez et a esku bi d e
deitu, gizakie n erak u n d e injust u a k, gizakiek ber ai ek es at e n baitut e justizia del a esku bi d e a r e n
iturburu a ; et a esku bi d e a r e n kontz e p t u faltsu a da oker pent s a t z e n dut e n zenb ai t e k es a n ohi
dut e n a , alegi a, ah alt s u e n a r e n onur a del a esku bi d e 4 .
Beraz, egiazko justiziarik ez dago e n e a n ezin existi dait ek e esku bi d e onart u e n gain e a n
eraikit ako giza elkart e rik, ez et a herririk ere Eszipion e n edo Zizeron e n definizioe n ara b e r a . Eta
herririk existitu ezin bad a, herri araz orik ere ez; herri izena mer ezi ez due n jend e multzo bat e n
araz o a baino ez. Horrel a, erre p u blika herriar e n araz o a bad a et a esku bi d e aitort u e n gain e a n
eraikit a ez dago e n herririk existitz e n ez bad a , ez et a justiziarik gab e k o esku bi d e rik, ondorioz et a
zalant z a rik gab e, justiziarik ez dago e n e a n ez dago erre p u blikarik. Eta justizia nori bere a ban a t z e n
dion bert ut e a da. Zein giza justizia da, bain a, gizakia egi azko Jaungoiko a ri kend u et a de a b r u
likitse n m e n d e uzte n due n a ? Hori al da bakoitz ari bere a ban a t z e a ? Edot a land a erosi zue n a ri
lapurt u et a hart a n inolako esku bi d e rik ez due n a ri em a t e n diona injust u a da, et a sortu gaitu e n
Jaungoiko ar e n agind u p e t i k ber e buru a urrun d u et a espiritu gaizto e n zerbitz ur a jartz e n den a
zintzo a ote da, agia n?
Errep u blikari buruzko liburu bera u e t a n ezt a b ai d a zorrotz a et a bero a pizte n da injustiziar e n
aurk a, justiziare n alde. Lehenik injustiziar e n aldeko a k justiziare n aurk a jardu n ziren, et a es at e n
zut e n erre p u blik ak ezin zuela zutik iraun et a hazi injustizian oinarritz e n ez baz e n; argu di o
ezez t a e zi nt z a t zeuka t e n gizakiak best e gizaki m e n d e r a t z ail e e n zerbitzu a n egot e a injust u a del a.
Hiri inperi al ak, beraz, injustizian jausi gab e ezin zue n probintzi et a n agind u, erre p u blika han diko
hiriburu gisa.
4 Hala dio Trasi m a ko sofist a k Platon e n Politeiar e n lehe n liburu a n, Sokrat e s e n iritziar e n kontr a.

236. Justizia zale ek eran t z u n zut e n bidezko a del a et a gizaki horien aldeko a mira b e izat e a ; et a zuzen
jokat uz gero eur e n oner a k o del a, gaizkileei oker jokatz ek o lizentzi a kentz e n baitz ai e; hezit a hob e t o
ego n g o direl ako hezi gab e bas a ti port a t u k o ziren ak; et a argu di o hon e n eusk a rri, izadi ak berak
esk aint z e n om e n digu adibid e bikain a: «Zerg a tik agintz e n dio Jaungoiko a k gizaki ari, arim ak
gorp ut z a ri, arraz oi m e n a k libido ari et a arim a r e n best e grina gaizto ei? ». Argi erak u s t e n digu adibid e
hon e k, morro nt z a m es e d e del a askor e n t z a t et a Jaungoiko ari zerbitz at z e a den o n t z a t dela
onur a g a r ri. Jaungoiko a r e n me n d e a n dago e n e a n arim ak zuzen agintz e n dio gorp ut z a ri et a arim a n
bert a n Jaungoiko a r e n m e n d e dago e n arraz oi m e n a k zuze n agind u k o dio libidoari et a gaino n t z e k o
grina txarrei. Beraz, gizaki ak Jaungoiko a zerbitz at z e n ez due n e a n zer nolako justizia dago
ber a g a n ? Jaungoiko a r e n zerbitzur a izan ezik ezin baitu arim ak justiziaz gorp ut z e a n agind u, ez et a
giza arraz oi m e n a k grina txarre t a n . Eta gizaki horre n g a n inolako justiziarik ez bad a g o , halako
gizakiez osat u t a k o elkart e a n are gutxi a go. Ez da, ber az, existitz e n gizaki en multzo a herri
bihurtz e n due n esku bi d e aitort urik, et a horri deitz e n zaio erre p u blika.
Eta zer esa n gizakien elkart e a batz e n due n onur ari buruz, herri ar e n definizioak
ezinb e s t e k o t z a t due n onur a, alegi a? Baina arret a z begir at uz gero, erlijio gab e e n t z a t ez dago
onur arik, Jaungoiko ar e n zerbitz ur a barik de a b r u a r e n zerbitz ur a bizi diren e n t z a t , alegi a, are
m akurr a g o a k ber a u e k , espiritu higuing a r ri ak izaki, jainkoak bailiran eurei sakrifizioak eskai ntz e a
nahi baitut e. Den a den, esku bi d e aitort u a ri buruz nahiko esa n dugul a ust e dut, et a definizio hon e n
ara b e r a , justiziarik gab e ez dago herririk; beraz, erre p u blikarik ere ez. Eta inork es at e n bad u
erro m a t a r r e k eur e n erre p u blika n espiritu likitsak ez bain a jainko zintzo et a sant u a k zerbitz a t u
zituzt el a, berriro erre pik a t u beh a rko ote dugu jada nik nahiko et a sob er a ere az aldu ditugu n a k ?
Aurreko liburu a k hon ai n o irakurri ditu e n a k , ergel hut s a ez bad a edot a erronk a z al e am orr a t u a ,
lotsa g a b e a , ezingo du zalant z a n jarri erro m a t a r r a k dea b r u likits et a gaizto e n zerbitz ur a bizi izan
ziren a. Ez dugu, bain a, deus es a n g o nolako ak ziren sakrifizioez gurtz e n zituzt e n jainko ak; egi azko
Jaungoiko ar e n lege a n idatzit a dago e n a aipat u baino ez: «Jaun a ez best e jainkor e n bati sakrifizioak
esk aint z e n dizkion a era b a t sunt sit u a izango da» (Irt 22, 19). Halako m e h a t x u z agind u hau ez arri
zue n a k ez zuen inolako sakrifiziorik esk aint z e rik nahi, ez jainko onei, ez gaizto ei.
XXV. Kapitulua
Egiazko erlijiorik gab e ezin e z k o a k dira egiazk o bert ut e a k
Arimak gorpu tz e a n et a arraz oi ak grina txarr et a n agintz e a laud a g a r ri dirudi e n arre n, arim a
et a arraz oi m e n a Jaungoiko ar e n me n d e ez bad a u d e et a ber ak agind u t a k o gurtz a eskai ntz e n ez
badiot e, gorp ut z a r e n et a grina txarre n gain ek o agint e hori ez da, inondik ere, zuzen a . Egiazko
Jaungoiko a onart u ez due n a , et a, hare n agint e p e a n ego n beh a rr e a n dea b r urik likitse n et a
ust eld u e n e n g a n a prostit uit u den adi m e n a nolat a n izango da, bad a , gorpu tz a r e n et a bizioen jaun
et a jabe? Eduki bide ditue n bert u t e a k ere, zerb ait lortzeko edo gord e t z e k o lagu n g a r ri apro p o s a k,
uzt e n ez badit u Jaungoiko a r e n ma n u p e a n , bizio dira bert ut e baino are a g o . Nahiz et a batz u e n
ust et a n , egi azko ak et a ohor a g a r ri ak izat eko, bert u t e e k ber e buru ar e ki n nahiko a dut e n , best e
inongo helbur ur a t zuzen d u gab e , esa n beh a r da ordu a n t x e gert a t z e n direl a puzt u a k et a harro a k,
ber az, bert ut e barik biziotz at hartz ek o a k. Eta nola gorp ut z a ri bizitza em a t e n dion a gorpu t z e z ko a
ez den, gorp ut z a r e n gaindiko zerb ait baizik, era ber e a n ez dator gizakia g a n di k, gizaki ar e n
gaindiko zerb ait e tik baizik, gizaki ar e n bizitza zoriont s u egit e n due n a , et a gizaki ar e n a ez ezik,
zeruko best e edoz ei n Ahalm e n et a Bertut e r e n a .
XX. LIBURUA

237. II. Kapitulua
Gizakiaren gorab e h e r a k eta Jaungoikoar e n as m o ezku t u a k
Bitart e a n gaitz ak pazie nt zi az jasat e n ikast e n dugu, zintzo ek ere pairat z e n dituzt el ak o, et a
ond a s u n a k ez lar balora tz e n , gaizto ek ere eskur a t z e n dituzt el ak o; horrel a, jainkozko justizia
agertz e n ez den gauz e t a n ere Jaungoiko a r e n azalp e n a k aurkitz e n ditugu gur e oner ak o. Guk ez
dakigu Jaungoiko a r e n zein as m o ezkut ur e n pod e rioz zintzo hau pobr e den, gaizto hura, berriz,
ab er a t s; zerg a tik bizi den pozik gur e ust ez bere ohitur a galdu e n g a t i k trist e beh a r luke e n a et a
alder a n t ziz, bizitza ohor et s u a g a t i k pozik beh a r luke e n a zerga tik bizi den trist e. Ez dakigu zerga tik
erru g a b e a auzit e gitik zigorrik gab e irten beh a rr e a n errud u n t z a t kond e n a t z e n dut e n , ep aile ar e n
injustiziag a tik edot a testigut z a faltsu e n era gi n e z; errud u n a , berriz, zigorg a b e , gar ail e irtet e n da
auzit e gitik, erru g a b e a ri irainka; ez dakigu zerg a tik fede g a b e a sasoits u bizi den, jainkoz al e a , aldiz,
gaitz ak jota; zerg a tik lapurr e t a n dabiltz a n gazt e a k osa s u n e z gain ezk a bizi diren, et a hitzez ere
irain egit eko gauz a ez diren haurr a k erit as u n ming a rri e n me n d e ; ez dakigu zerg a tik giza
lagun t z a r a k o prest zego e n a herio goiztiarr ak era m a n due n et a jaiotz erik ere, gur e ust ez, mer ezi ez
zue n best e hura luze et a neurriz kanp o ere bizi den; krim e n a k burut u ditue n gaizkilea zerg a tik
ohore t a n gore s t e n den et a deso h o r e a r e n itzalp e a n est altz e n pert s o n a akas g a b e a . Nork bildu et a
kont a ditzak e mot a hon e t a k o best e hainb a t et a hainb a t adibid e?
Kontra e s a n hau beti et a aldak e t a rik gab e gert a t u k o balitz bizitzan, non sal m o a r e n hitzet a n
gizakia arn a s al di bat e n antz ek o bait a et a hare n egu n a k itzal iheskorr a r e n antz eko (Sal 143, 4), et a
gaizkileek soilik lortuko balituzt e lurreko ond a s u n iraga n k orr a k et a zintzo ek bakarrik gaitz ak jasa n,
Jaungoiko ar e n as m o zuze n a ri edot a ongin a hi t s u a ri egotziko geniok e. Era horret a n gizaki a
zoriont s u egit e n dut e n betiko ond a s u n a k eskur a t u k o ez lituzket e n a k behin- behi n e k o ond a s u n e z
eng ai n a t u a k izango ziren eur e n m aliziag a tik et a Jaungoiko a r e n miserikordi a g a t ik kont sol a t u a k; et a
betiko oinaz e a k jasa n g o ez dituzt e n a k , best al d e , behin- behin ek o gaitz ak pen a t u k o lituzke eur e n
bek at u e n g a t i k, arine n a k izand a ere, edot a bert ut e e n gar a p e n bide a lantz eko. Orain, orde a,
zintzo ek gaitz ak jasa n et a gaizto e k ond a s u n a k eskur a t z e a z gain –zuze n bi d e a r e n aurkak o a itxuraz–
sarrit a n gaizto ei ere gaitz ak etortz e n zaizkie et a zintzo ei ond a s u n a k ; horrel a azt er g ai tz a g o a k
gert a t z e n dira Jaungoiko a r e n era b a ki a k et a sum a e zi n a g o a k berar e n bide ak (Erm 11, 33). Guk ez
dakigu zein diren Jaungoiko ar e n as m o a k, edot a horrel a gert a dadin zerga tik bai m e n t z e n due n,
Bera izanik bert ut e gore n a , jakituri a gore n a et a justizia gore n a , gaitzik, aus ark e ri arik, injustiziarik
gab e a ; et a halaz ere, osas u n g a r ri gert a t z e n zaigu, ikast e n dugul ako zintzo e n zein gaizto e n
ond a s u n et a gaitz ak ez sup er b al or a t z e n et a zintzo e n ond a s u n ber ezi ak bilatz e n, bain a, bat e z ere,
gaizto ei soilik gert a t z e n zaizkien gaitz et a tik ihes egit e n. Eta Jaungoiko ar e n juiziora hel
gait ez e n e a n , juizio egu n a edot a Jaunar e n egu n a deritzon uner a alegi a, Jaungoiko a r e n justizia
aitort uko dugu, ordu a n ep ait uko diren e t a n ez ezik hasi er a tik eb a t zit ako ep ai et a n et a egu n han dir a
art e ep aitz eko dau d e n a k ere. Han agert u k o da, orob a t , zeine n eb az p e n zuze n e z lortzen due n
Jaungoiko ak ber e epai zuzen ia guzti ak gur e zentz u m e n e i et a arraz oi ari ezkut a t z e a , nahiz et a, gai
hon e t a n , jainkoz al e e n fede a r e n t z a t ezkut u a ez izan ezkut uk o horien zuzen t a s u n a .
XXII. LIBURUA
XXIII. Kapitulu a
Zintzo e n zoritxar propioak

238. Bizitza hon e t a n zintzo ek zein gaizto e k berdin sufritze n dituzt e n gaitz ez apart e , zintzo ek
badit uz t e best e batz uk propio et a ber eziki eur e n a k, best e a k best e , grine n aurka et e n g a b e k o
borroka et a arriskuz et a tent a zioz jositako bizitza. Batzu e t a n bortitz a g o , best e e t a n lasai a g o , bain a
et e nik gab e as al d a t z e n dira giza grinak espiritu ar e n kontra, et a espiritu a giza grine n kontra et a
horrel a ez dugu nahi gen u k e e n a egit e n (Gal 5, 17) konku pisz e n t zi a gaizto oro sunt sit uz. Gure
aldetik et a Jaungoiko ar e n lagu nt z a z kontrolp e a n beh a r dugu eduki konkupi sz e n t zi a, hare n me n d e
jausi barik; et a adi- adi bizi beti, egi ar e n itxurako iritziak iruzur egin ez diez a g u n , hitzaldi dotor e a k
limurt u ez gaitz a n, error e a r e n ilunp e t a n gur e espiritu a itsut u ez dadin, ona txartz a t et a txarra
ontz a t har ez dez a g u n ; horrel a, beldurr ak ez gaitu egin beh a rr e k o tik alde n d u k o , desirak ez gaitu
era m a n g o beh a r ez dugu n a egit er a , gure has e rr e a k ez du eguzki a sart u art e iraun go (Efes 4, 26),
ets ai go a k ez gait u bultz at uk o gaitz ari gaitz az eran t z u t e r a , neurriga b e k o trist ezi a sako n a k ez gait u
itoko, ond a s u n a k ban a t z e r a k o a n ez dugu esker g a b e jokat uko, zurru m u r r u maltzurr ek ez dut e gure
kontzien t zi a zintzo a larrituko; ez dugu juzku gaiztorik egin go ez et a inore n e k gug a n era gi nik
izango, beka t u a ez da nag u si izango gur e gorp ut z hilkorre a n et a ez gar a ber ar e n grine n me n d e a n
biziko ezt a eskai ni ere bek at u a ri geur e gorp ut z a k gaizt ak e ri a egit ek o tres n a bihurt uz (Err 6, 12-
13); begi a ez dadila grina txarre n atz etik joan, ez gaitz al a me n d e k u desirak gailen d u, ikus m e n a
edo goga m e n a ez dait ez el a bek at u z ko deliziet a n pau s a t u ; horrel a ez ditugu gogo onez entz u n g o
hitz zital et a zant arr a k, zilegi ez den a ez dugu egin go gust uk o izan arre n, ez dugu geur e indarr e n
era gi n e z gar ait u nahi izango arriskuz et a nekez bet e t a k o gudu hon e t a n edot a gar ai p e n a geur e
ah al m e n a ri esk er izan del a ust e izango, et a ez best e Haren ah al m e n a g a t i k, zeinari buruz
Apostolu ak dioen: Ema n diez azkio gu n esk err a k Jaungoiko ari, hal ako gar ai p e n a em a t e n digulako
Jesukristo gure Jaunar e n bitart e z (1. Korint 15, 57). Eta best e pas a r t e bat e a n : guztiot a n erraz
at er a t z e n gar a gar ail e, mait e izan gaitu e n a ri esker (Errom 8, 37).
Ez dugu, bain a, ahaz t u beh a r bizioei aurre egit e n gure indarr a et a ador e a jarri arre n et a
haiek me n d e r a t u z gar aile irten arre n, gorpu t z hon e t a n gau d e n bitart e a n ez zaigul a arraz oirik
faltako hitz hau e k esa t e k o: Barkat u gure erru e n zorra (Mat 6, 12).
Gorputz hilezkorr ez jantzit a, betiko biziko gar e n erre s u m a hart a n ez dugu borrok arik ez zorrik
izango; ez gen u e n izango inongo zorrik inoiz, gure izaer ak sortu zen ek o prest u t a s u n a ri eut si izan
balio. Hori del a et a, azke n gar ai p e n a k ask e egin go gaitu e n irrikaz, arriskur a gar a m a t z a n borrok a
hau bizitzako gaitz et a riko bat da, hainb a t et a hainb a t gaitz e n testi ga n t z a z , kond e n a r e n bet e t z e a
bez al a egi azt a t z e n dugu n bizitza, alegi a.
XXX. Kapitulua
Zeruk o Hiriaren betiko zoriona eta am aig a b e k o sabba t h- a
1. Hura bai zorion eko bizitza, akat sik gab e a , ond a s u n gord erik gab e a , guztiet a n guzti a
izango den Jaungoiko a r e n gore s p e n e t a n esk aini a! Zer best e rik egin dait ek e, bad a, ez nagirik ez
lan egit ek o pre mi a rik izango ez den lekua n? Haux e ekartz e n dit gogor a har ako sal m o a irakurtz e n
edot a entz ut e n dud a n e a n : Zorion ek o a k zure etx e a n bizi diren a k, et e n g a b e zu gore st e n ! (Sal 83,
5).
... Bertut e a r e n saria bert ut e berar e n Emaile a izango da, ber e buru a em a t e a prom e s egin
zue n a , ez bait a go deu s hura baino hob e a g o rik edo han di a g o rik. Zer best e rik es a n zuen profet a r e n
ahotik: Haien Jaungoiko izango naiz et a haiek nire herri (Lebit 26, 12 // 2. Korin 6, 16- etik hart u t a)
honoko hau ez bad a, alegi a: neu izango naiz haien gos e- egarri ak as ek o ditu e n a , neu izango naiz
gizakiek egokiro desira dez ak e t e n guzti a: bizia, osa s u n a , elikad ur a , ab er a s t a s u n a , aintz a, ohor e a ,
bak e a et a ond a s u n a k oro? Haux e da, hain zuze n ere, Apostolu ar e n hitzen es a n a h i zuzen a :
Jaungoiko a guztiet a n guzti a izango da (1. Korint 15, 28). Bera izango da gure desire n hel m u g a ,

239. am airik gab e ikusia, as e gab e mait a t u a , neke gab e goret si a. Dohai n hau, zirrara hau, egintz a hau
den o n art e a n ban a t u a izango da betiko bizitza ber a bez al a.
Luze joko liguke orain aldi hau e k zeh azki et a ban a n- ban a n az altz e a k. Zazpiga rr e n a izango
da, haler e, gure sab b a t h- a et a egu n a ez da arrat s al d e a n am ait uko, Jaunar e n egu n e a n , betiko
zortzigarr e n egu n e a n baizik, Kristore n Piztuer az sag a r a t u t a k o egu n a , espiritu ar e n betiko ats e d e n a
ez ezik gorp ut z a r e n a ere irudikatz e n due n a . Han izango dugu ats e d e n , han ikusiko dugu, ikusi et a
m ait e, m ait e et a goret si. Hona he m e n am ai e r a n am airik gab e izango den a . Amaier a rik ez due n
erres u m a r a iriste a baino hel m u g a hob e a g o rik ba ote dago gure tz a t ?
Obra luze hon e kin, Jaungoiko a lagun, zorra ordai n d u dud al ak o a n nago. Laburr e gi edot a
agi an luzee gi deritzot e n e k bark a bez ai d a t e . Neurriko a deritzot e n e k esker ona eraku t s biez aiot e, ez
niri, nirekin Jaungoiko ari baizik. Hala bedi.

240. GUTUNAK
IX. Gutun a
Nebridiori
Arimar e n edoz ei n mu gi m e n d u k , nire ust ez, arras t o a uzte n du gorpu t z e a n . Arrast o hau
nab a r m e n agert z e n da gorp ut z a r e n senti m e n e n aurre a n arim a r e n mugi m e n d u a k bortitz ak
diren e a n . Ez al da horrel a gert a t z e n , adibid ez, trist ezi a n edot a bozkario a n ? Beraz, zilegi da
sus m a t z e a ez en, zerb ait pent s a t z e n dugu n e a n , aipat u arras t o a gure gorpu tz e a n geuk aurkitu ezin
bad u g u ere, airetiko espiritu ukiezin ek haut e m a n dez ak e t el a , hau e n senti m e n a gure a baino askoz
ere zoliago a bait a et a har eki n konp a r a t u t a gure a k senti m e n deitz erik ez du mer ezi. Arimar e n
mugi m e n d u e k gorpu t z e a n uzt e n dut e n arra s t o a k , nolab ai t deitz e a g a t i k, bert a n iraun dez ak e et a
bert a n gait a s u n edo ohitur a mod uk o a erat u. Gero, era gil e arrotz bat e n boron d a t e z ukitu ak
zirikat ut a , gur e bait a n irudiak et a am e t s a k sort ar a z t e n ditu, et a hau errazt a s u n mist eriot s u bat e z
egi azt a t z e n da.
Gauz a jakina da gur e orga ni s m o lurtar ast u n hon ek abilezia sines t e zi n a k bere g a n a
ditzak e el a ariket a bidez, musika tres n a k jotzeko, akrob a zi ak egit eko et a era horret a k o hainb a t
ikuskizun prest a t z e k o. Kanpot a r gorp ut z sotil batz u e k arras t o horiek utzi ditzak e t e gur e
gorp ut z e t a n , et a berai e n bitart ez gu m a n ei a t u , beh a z u n a k am orr u a era git e n due n bez al a, nahiz
et a am orru a r e n ondorio izan lehe n dik. Guk horrel a sentitz e n ez bad u g u ere, pairat u, bai egit e n
dugul a. Ez dugu, hal ab e r, sentitz e n nolat a n gehi e gizko beh a z u n a k has e rr e bortitz er a era m a n
gaitz ak e e n bain a era m a n egit e n gait u. Eta halax e da, beh a z u n ugari hori gure am orru a k
era gi n d a k o a izan arre n.
Konpar a zio a behin go a n onart u nahi ez bad uz u, hau s n a r ezaz u gogotik. Arimak ber e
ah al m e n a r e n jardu n e a n edo bere desirak gauz a t z e a n ohiko trab a r e n bat aurkitz e n bad u, has e rr e
agert u ohi da. Izan ere, nire ust e t a n , ekintz a erraz a zailtze n dut e n trab a k ez ab a t z e k o desira
as ald a t u a baino ez da has e rr e a . Horra zerg a tik batz u e t a n , idazt e n dihar d u g u n e a n , has e rr e t z e n
gar e n gizakiekin ez ezik idazlu m a r e ki n ere, bera u zanp a t u et a haut si art e. Arrakero a dad o e ki n
has err e t z e n da, pintor e a pintz el ar e ki n et a bakoitz a bere tres n e ki n; tresn e k zailtas u n a k sortz e n
dizkiet el a konb e n t zit ut a dau d e den a k. Mediku ek ere has err e a k beh a z u n a gehitz e n duel a es at e n
dut e; beh a z u n a ugaltz e a n berriro et a aise a g o has err e t z e n gar a, ia arraz oirik gab e sarrit a n. Gisa
horret a n , arim a k ber e mugi m e n d u e ki n gorp ut z e a n sort ar a z t e n due n horrek berriro era gi n a izango
du arim a ber ar e n g a n .
Paulinari
II. Kapitulua

241. Zer es a n g o dugu? Nahiko izango ote da esa t e a ikusi et a sinet sir e n art e a n alde a hon e t a n
datz al a, alegi a, ikusi oraingo gauz ak ikust e n direla, sinet si, berriz, geroko a k? Zalantz a rik gab e ,
bain a horret a r a k o orain go a k aipatz e a n , arim ar e n edo gorp ut z a r e n senti m e n a r e n aurre a n orain
aurk ez t e n diren ei buruz ari gar a, aurk ez p e n horre n g a t i k deitz e n baitie gu orain go a k. Era horret a n
ikust e n dut argi hau gorp ut z a r e n senti m e n bidez, et a nire nahi a sum a t z e n dut arim a r e n
senti m e n e n aurre a n aurk ez t e n delako et a nire bait a n pres e n t e dago el a k o. Baina de m a g u n
norb ait ek bere nahi a adi er az t e n didal a: hare n ezp ai n a k et a hare n ahot s a bert a n ditud a n arre n,
nahi hori ezkut u a n dago nire gorpu tz a r e n et a nire arim a r e n senti m e n a r e n t z a t ; horre g a t ik sine st e n
dut et a ikusi, ez dut ikust e n. Pertso n a hori gez urr e t a n ari del a ust e bad u t, erre alit at e a es a n arre n
ez diot sines t e n . Beraz, gur e senti m e n e t a t i k kanp o dau d e n a k sines t e n ditugu, hai ei buruz em a t e n
den testigut z a egokitz a t hartz e n dugu n e a n . Ikusi, orde a , gorp ut z a r e n edo arim ar e n senti m e n e n
aurr e a n aurk ez t e n diren a k ikust e n ditugu, et a horre g a tik deritz e g u pres e n t e a k . Bost dira
gorp ut z a r e n senti m e n a k : ikusi, entz u n, usai nd u , dast a t u et a ukitu. Ikus m e n a begi ei dagoki e
gehi e n b a t , batz u e t a n best e senti m e n e ki n ere lotze n dugu n arre n; adibid ez, «b e gir a nolako distira »
es at e n dugu n mod u a n , «b e gir a nolako hots a egit e n due n, begira nolako usai n a due n, begira
zeine n gozo, begira zeine n bero dago e n » ere esa n ohi dugu. Gure senti m e n e t a t ik kanp o dau d e n a k
sines t e n ditugul a es a n bad u t ere, aurrez ikusitako a k et a ikusiak izan ar e n ziurt a s u n a z orain gogo a n
ditugu n a k ez ditugu he m e n sartz e n , nahiz et a oroitzer ak o a n pres e n t e ez egon. Horiek ez dau d e
sines t e n diren gauz e n art e a n , ikust e n diren e n art e a n baizik; horre g a tik dira ez a g u n a k , ez best e
senti m e n e i eskai ntz e n diegu n fed e a r e n era gi n e z , gogo a n ditugul ak o baizik, et a dud arik gab e ikusi
genit u el a bad a ki g ul a k o.
III. Kapitulua
Gauz a ikusiek et a gauz a sinet si ek osatz e n dut e gure jakintz a. Ikust e n ditugu n edo ikusi
ditugu n gauz ei buruz lekuko a k gar a. Sinest e n ditugu n a k , best e lekuko e k gar a m a t z a t e sines t e r a ,
guk ikust e n ez et a inoiz ikusi izan a ere gogor a t z e n ez ditugu n gauz e n zantz u a k em a t e n
dizkigut e n e a n hitzez, izkribuz edo best e edoz ei n agiri mot az; agiriak erre p a r a t z e a n ikusi ez
dugu n a sines t e n dugu. Arrazoiz es a n ohi dugu, ikust e n edot a ikusi ditugu n a k ez ezik testigut z a
edo lekuko egokiak sine st a r a zi dizkigun a k ere bad a kizkigul a. Jakintz az mintzo gait ezk e, zerb ait
ziurt a s u n e z sine st e n dugu n e a n ; arraz oiz sines t e n ditugu n a k adim e n a z ikust e n ditugul a esa n ohi
dugu, gure senti m e n e n aurr e a n pres e n t e ez ego n arre n. Izan ere jakite a adim e n a ri dagokio,
gorp ut z a r e n senti m e n a z edo arim a z haut e m a n et a eza g u t u due n zerb ait atxiki due n e a n ; fede a
adi m e n a z ikust e n da ben e t a n , nahiz et a fede a z sine st e n dugu n ikust e n ez den a. Horre g a t ik dio
Pedro apo st ol u a k: Ikusi gab e ere sines t e n duzu e n har e n g a n (1 P. 1, 8). Eta Jaunak berak:
Zoriont s u a k ikusi gab e ere sinet si dut e n a k (Jn. 20, 29)
Dem a g u n norb aiti esa t e n zaiola: «Sinet s ezaz u Kristo hilen art etik berpizt u del a ». Errep a r a
ezaz u zer ikust e n due n et a zer sines t e n , sine st e n due n e a n et a biak ongi ber eizt e n ditue n e a n .
Ahots a entz ut e n dion norb ait ikust e n du; ahot s a ber a ere, ares ti a n az aldu den e z, korpor alki
ikust e n diren gauz e n art e a n sailkat u dugu. Bi gauz a dau d e he m e n : testigu a et a testi gu t z a, bat a
begi ei et a best e a belarri ei doaki e. Baina agi a n, best e zenb ait testi gu t z a r e n itzalak ber m a t z e n du
testigu hau, hala nola: Idazt e u n a r e n edo best e zenb ai t liburur e n itzalak, et a hau e k era gi n d a fed e a
esk aini du. Idazt e u n a k irakurtz e a n gorpu tz a r e n begi ez ikust e n diren objekt u a k dira, edot a
belarri ez sum a t z e n ditu entz ut e n ditu e n a k . Adime n a z ikust e n du traz u idatziek edo senti m e n e k
adier a zi diot e n es a n a h i a . Inolako zalantz a rik gab e , baietz, sines t e n duel a era nt z u t e n due n bere
fede a ere ikust e n du; fede a k egin diez aiok e e n m es e d e a r i buruzko gogo e t a ikust e n du. Erlijioa
onartz e k o prest dago e n bere nahi m e n a ikust e n du. Pizkund e a r e n nolab ai t ek o irudia ere ikust e n du

242. et a ber e arim a n eratz e n du irudi hau, ezin baitu bera u gab e ulert u korpor alki gert a t u zela diot e n a ,
sinet si nahiz sinet si ez.
IV. Kapitulu a
Aitzinsola s hau ei esker, dago e n e k o ongi ikasiko zenu e n zer den ikust e a begi ez zein
adi m e n a z , et a zert a n ber eizt e n diren ikust e a et a sines t e a . Sinest e a adi m e n a z gauz a t z e n da et a
adi m e n a z ikust e n , gur e fed e a adi m e n a r e n aurr e a n nab a r m e n agert z e n delako. Baina fede
horrekin sine st e n ditugu n a k Kristo berpizt u a r e n gorp ut z a bez ai n urruti dau d e gure begi e n
begira d a t ik; et a zure fed e a et a nire adim e n a r e n begir a d a elkarr e n g a n d i k alde n t z e n diren neurri
ber e a n urruntz e n dira inore n adi m e n a r e n begira d a t ik; gorpu t z e z ikust e n ez dud a n arre n, bad uz ul a
ust e dut, zuk zeuk ere ez baituz u gorpu tz a z ikust e n , ez et a nik adim e n a z , zuk ikust e n duzu n eran;
bain a neur e a bai, ikus dez ak e t , zuk ezin bad uz u ere. Inortxok ez daki, izan ere, gizakiar e n g a n zer
gert a t z e n den, ber ar e n g a n dago e n giza espiritu ak baizik (1Kor. 2, 11). Jauna etorri et a ilunp e t a k o
sekre t u a k argit u et a bihotz eko pent s a m e n d u a k agirian jarriko ditue n art e (1Kor. 4, 5), bakoitz ak
ber e a k ez ezik inore n a k ikus ditza n. Gure bait a n ikust e n dugu n a z dihard u el a, Apostolu a k dio inork
ere ez dakiel a bert a n zer gert a t z e n den, norb e r a r e n g a n dago e n giza espiritu ak baino; ikusi gab e
sines t e n dugu n a ri buruz fed e d u n asko dago el a bad a ki g u, et a gu geu ere fede d u n askok ez a g u t z e n
gaitu.
Jeronimori
II. Kapitulua
Ezer baino lehe n, az aldu nahi dizut nire konb e n t zi m e n d u a , alegi a, arim a gorpuz g a b e a ere
bad el a, adi m e n eska s e k o ei hau buru a n sartz e a zaila izango bad a ere. Beh ar ez den ezt a b ai d a rik
ez dut sus p e r t u nahi, ez et a arraz oiz nozitu ere: erre alit at e a bist a n bad a , hitze n inguru a n ez dago
zert a n ezt a b ai d a t u rik. Gorput z deitz e n badio gu subst a n t zi a, ese n t zi a edo dar a bilgu n edoz ei n hitz
egoki a go z, bere hart a n nolab ait dago e n a ri, arim a gorp ut z a da. Gorpuz g a b e a deitu nahi badio gu
guztiz alda e zi n a den et a edo n o n osorik dago e n nat ur a ri soilik, arim a gorpu t z a da. Baina
gorp uz tz a t hartz e n bad u g u esp a ziozko leku luze- zab al- altu bat e a n kokatz e n et a mu gitz e n den a ri,
halako mold ez non hare n zati han di a g o bat ek leku zab al a g o a bet e t z e n due n et a zati txikiago a k
leku murritz a g o a , et a osoa at al a baino han di a g o a den, ordu a n arim a ez da gorp ut z a. Arimatz e n
due n gorpu t z osoa n zeh ar hed a t z e n da arim a, ez orde a lekuzko zab alku n d e z , bizi arret a g a t ik
baizik; osorik dago gorpu t z a r e n partikul a guzti et a n , at al txikiago e t a n ez da txikiago a, ez
han di a g o e t a n han di a g o a ; at al batz u e t a n arret a t s u a g o dago, best e batz u e t a n arret a gutxi a go z,
bain a at al orot a n et a ban a t a n oso- osorik dago. Oroba t, bere osot a s u n e a n sentitz e n du gorp ut z e a n
sentitz e n due n a , gorpu tz a r e n at al bat e a n izan arre n; hara gi bizitan ukitze n bad uz u, nahiz et a
punt ut x o ñimiño bat e a n izan, punt u hori gorp ut z a r e n osot a s u n e a n ia nab a ritz e n ez bad a ere,
arim a oso- osorik ohart uk o da ukitze horret a z; sentitz e n den a ez da gorpu t z osor a hed a t z e n ,
kitzikat u den punt u a n soilik sentitz e n da.

243. Nola antz e m a n g o dio arim a oso ak gorp ut z oso a n gauz a t z e n ez den a ri, ez bad a arim a oso-
osorik dago el a k o ukitu den lekua n, gaino n t z e k o a utzi beh a r izanik gab e oso- osorik punt u horret a n
egot ek o? Arimar e n pres e n t zi a ri esker bizi dira, best al d e , ukituak izan ez diren gaino nt z e k o punt u
guzti ak. Sent s a zio a zenb ait at al et a n aldi ber e a n gert a t u bad a , arim a osoak nab a ritz e n du at al
horiet a k o bakoitz e a n . Ezingo luke, ber az, osorik egon aldi ber e a n gorp ut z a r e n at al guztiet a n et a
at al ban a t a n , gorpu t z a k lekuzko esp a zio e t a n hed a t z e n diren mod u r a hed a t u k o balitz, at al
txikiago e z leku murritz a g o a bet ez et a han di a g o e z zab al a g o a . Arimari gorp ut z deitz e n zaio, bain a
ez da Lurra, aire a, ura et a et err a mod uk o gorp ut z a . Hauek guztiak han di a g o a k dira toki han di a g o a
bet e t z e n dut e n e a n , txikiago a k toki txikiago a bet e t z e n dut e n e a n , et a ez ein ez dago osorik
at al e t a riko bat e a n ; gorp ut z a r e n at al ak esp a zi o a r e n at al ekin bat datoz. Gorpuz d u n a nahiz
gorp uz g a b e a del a es a n, arim a k bere izaer a propio a dauk a, mun d u itzelar e n osa g ai guzti ak baino
bikain a g o a den subst a n t zi a bat e tik sortu a; ezin dugu arim a irudikat u hara gizko senti m e n e z
su m a t z e n ditugu n irudi gorp uz d u n e n inongo fant a si a bidez; adi m e n e z ulertz e n da, bizitzaz
sentitz e n. Ez diot hau dakizkizun gauz a k zuri irakat si nahi a n, arim a ri buruz nire sine st e sen d o a
adier a z t e k o baizik. Proble m a k propo s a ditzad a n e a n inork pent s a ez dez a n arim a ri buruz zientziak
edo fede a k ez didat el a ezer irakas t e n .

244. Aurkibide a
HITZAURREA 7
BIBLIOGRAFIA 31
AKADEMIKOEN AURKA 33
Contra Acade m i c o s
BIZITZA ZORIONTSUA 55
De beat a vita
ORDENA 67
De ordine
BAKARRIZKETAK 83
Soliloquia
ELIZAREN OHITURAK ETA MANIKEOENAK 93
De moribu s Ecclesia e et Maniche or u m
ERABAKIMEN LIBREA 101
De libero arbitrio
MAISUA 171
De ma gi stro
ERLIJIO EGIAZKOA 199
De vera religione
SINESTEAREN ONURA 209
De utilitat e cred e n di
AITORTZAK 211
Confe s sio n e s
IKUSTEN EZ DIREN GAUZEI BURUZKO FEDEA 267
De fide reru m quae non vide nt ur
ONGIAREN IZAERA MANIKEOEN AURKA 271
De nat ura boni contra Manich e o s
KRISTAU DOKTRINA 281
De doctrina christiana
HASIERA HITZEZ HITZ 287
De Gene si ad littera m

245. TRINITATEA 295
De Trinitat e
ENKIRIDION 339
Enchiridion
JAUNGOIKOAREN HIRIA 347
De Civitat e Dei
GUTUNAK 385