1. FEDON
Ekekrat e s 1 : Zu zeu, Fedo n, ego n al zinen Sokrat e s e n ondo a n , kartz el a n pozoin a ed a n zuen egu n
hart a n, edo best e norb ait e n g a n d i k entz u n duzu?
Fedo n 2 : Ni neu egon nintz e n, Ekekrat e s .
– Zer esa n zue n, bad a, gizon ak hil baino lehe n? Eta nola hil zen? Nik gust ur a entz u n g o nuke et a.
Fliunt ek o hiritarr e t a t ik inor ere ez bait a orain m aiz joat e n Aten a s e r a , et a han dik ere ez zaigu
den b or a luzez arrotzik etorri horri buruz berri ziurrik em a n zieza g u k e e n i k, pozoin a eda n d a hil zela
izan ezik; gain er a k o e t a t ik ezin zigut e n ezer esa n, orde a .
– Epaiket a r e n inguruko a k ere ez dituz u e jakin, ordu a n , ezt a zein mod u t a n gert a t u zen 3 ere?
– Bai, horiek bat ek kont at u zizkigun, et a harritu egin gine n, epaike t a asp al di gert a t u baz e n ere,
askoz ber a n d u a g o hil zela argi dago el a k o. Zerga tik izan zen hori, Fedo n?
– Halab e h a r bat egokit u zitzaion, Ekekrat e s . Aten a s t a r r e k Delos er a bidaltz e n dut e n itsas o n t zi ar e n
txop a koroat u t a baitz e g o e n aus a z epaike t a r e n aurr eko egu n e a n .
– Zer da, bad a , itsaso n t zi hori?
– Aten a s t a r r e k diot e n e z , itsaso n t zi horret a n joan zen Teseo behi n Kret ar a «zaz pi bikot e » haiek
era m a n e z 4 , et a salb at u egin zitue n et a bere buru a ere salb a t u egin zuen. Apolori agind u om e n
zioten ordu a n, salb at z e n bazire n, erro m e s a l di bat egingo zut el a urt ero Delos er a; et a egi at a n beti,
ordutik et a gaur egu n oraindik ere bai, urtero bidaltz e n diot e jainkoari. Bada erro m e s a l di a hast e n
dut e n e t ik, leget z a t dut e den b or a horret a n hiria aratz ma n t e n t z e a et a inor ez ex eku t a t z e a agind u
publikoz, itsas o n t zi a Delos er a heldu et a atz er a hon a itzuli art e; et a hori, batz u e t a n , den b or a
luzea n gert a t z e n da, haiz e e k hal ab e h a r r e z oztop a t z e n dut e n e a n . Errom e s a l di ar e n hasi er a, berriz,
Apolore n saz er d o t e a k itsas o n t zi ar e n txop a koroatz e n due n e a n izat e n da; et a hori, dioda n bez al a,
ep aik et a r e n aurrek o egu n e a n gert a t z e a egokit u zen. Horre g a t ik, hain zuzen ere, den b o r a luze a
egokitu zitzaion Sokrat e si kartz el a n ep aik et a et a heriotz ar e n art e a n .
– Eta heriotz a berar e n inguruko a k zer, Fedon? Zein gauz ak es a n ziren et a egin, et a lagu n
mine t a tik nortzuk ego n ziren bere ondo a n ? Edo akas o arkont e e k ez zioten utzi inori ondo a n egot e n
et a lagunik gab e , bakarrik, hil zen?
– Inola ere ez; batz uk ondo a n zeud e n , et a asko gain er a .
– Saia zait ez, bad a, gauz a horien guztie n ah alik et a berri zeh a t z e n a guri em a t e n , aus a z zere gi n e n
bat ez bad a u k a z u behintz a t .
– Tira, bad u t asti a, et a saiat uko naiz zuei kont a t z e n . Niretz at beti gauz a guzti et a n ats e gi n e n a bait a
Sokrat e s e z oroitze a , bai neuk hitz egind a, bait a best e bati entz u n d a ere.

2. – Ordu a n, ben e t a n , Fedon, antz ek o best e batz uk dauzk az u entz u n g o dizut e n a k ere; saia zaitez,
ber az, guztia ah al duzu n zeh a t z e n az altz e n.
– Ongi, bad a. Ben et a n gauz a harriga rri ak jasa n nitu e n bere ondo a n nen go el a; izan ere, ez nue n
errukirik sentit u, lagun bat e n heriotz ar e n aurre a n nen g o e n arre n; gizon zoriont s u agert z e n
baitzitz aid a n , Ekekrat e s , bai joka er a n et a bait a hitzet a n ere. Zein lasai et a nobl e hil zen... Horrel a
burur a t u zitzaid a n Hade s e n e r a baziho a n ere, ez zihoal a pat u jainkoti arrik gab e , baizik et a hara
heldut a k o a n ere, ongi ego n g o zela, best e inor inoiz ego n ez den bez al a. Horre g a t ik ez nue n
errukizko ez er ere sentit u, dolu bat e n aurre a n dago e n a r e n t z a t norm al a em a n g o luke e n bez al a;
bain a ezt a ats e gi nik ere, filosofian aritz e n gine n e t a n ohi gen u e n bez al a –hitzaldiak filosofiazko
batz uk izan ziren et a–, baizik et a senti m e n d u arraro bat neuk a n , best e rik gab e , ats e gi n et a
ats ek a b e a r e n nah a s k e t a ezohiko bat, hark segit u a n hil beh a r zuela pent s a t z e a n . Eta bert a n
geu n d e n guztiok ego er a berdint s u a n geu n d e n , gutxi gora b e h e r a , batz u e t a n barr e egin ez,
best e e t a n , berriz, neg a r r e z , gur et a k o bat alde han di ar e ki n gain er a , Apolodoro –gizon a ez a g u t z e n
duzu jada, segu r aski, et a bere izaer a ere bai.
– Nola ez, bad a?
– Hura ben e t a n horrel a zego e n era b a t , et a ni neu ere aztor a t u t a nen go e n , et a gain er a k o a k ere bai.
– Nortzuk egokitu ziren bert a n, Fedon?
– Lurrald eko e t a t i k Apolodoro hori zego e n , bait a Kritobulo et a bere aita ere, et a Herm o g e n e s ,
Epige n e s , Eskines et a Antist e n e s 5 ere bai; Peani ako Ktesipo ere baz e g o e n , et a Meneks e n o et a
lurrald e k o best e batz uk ere bai. Platon gaixo zego e n , nik ust e.
– Eta arrotzik ba al zego e n ?
– Bai, Sim mi a s teb a s t a r r a , Kebes et a Fedon d e s , et a Megar a tik Euklide s et a Terpsion.
– Eta zer? Aristipo 6 et a Kleonbrot o bert a n al ziren?
– Ez horixe; izan ere, Egina n om e n zeud e n .
– Best e norb ait ba al zego e n ?
– Uste dut gutxi gora b e h e r a horiek ego n zirela han.
– Ordu a n zer? Zein diozu izan zirela hitzaldi ak?
– Ni den a hasi er a tik saiat uko naiz zuri kont a t z e n . Izan ere, aurrek o egu n e t a n beti joan ohi gine n
best e a k et a ni Sokrat e s e n g a n a , et a ep aike t a gert a t u zen ep ait e gi a n biltzen gine n egu n s e n t i tik,
kartz el a tik hurre zego e n et a. Beraz, kartz el a ireki art e itxarot e n gen u e n beti, elkarr eki n
entr e t e ni t uz , ez baitz e n goiz irekitz e n; bain a irekitz e n zen e a n , Sokrat e s e n g a n a sartz e n gine n et a
askot a n egu n osoa pas a t z e n gen u e n ber ar e ki n. Baina egu n hart a n ben e t a n goizago bildu gine n.
Aurreko egu n e a n , arrat s al d e a n , kartz el atik irten gine n e a n , itsas o n t zi a Delostik etorri a zela jakin
baike n u e n . Ondorioz, ohiko tokira ahalik et a goizen etortz ek o agind u genion elkarri. Eta etorri
gine n, et a kasu egin ohi zigun at ez ai n a k, gur e g a n a at er a ondor e n , itxarot e k o esa n zigun et a ber ak
es a n art e ez bert ar a t z e k o: « Izan ere –esa n zue n– Ham aik ak Sokrat e s aska tz e n ari dira et a gaurko
egu n e a n hilko delako berri em a t e n ». Eta luze jo gab e , etorri et a sartz ek o agind u zigun. Sartz e a n ,
bad a , Sokrat e s aska t u berria top at u gen u e n , et a Xantipa 7 –eza gu t z e n duzu jada– bere um e a
beso e t a n et a albo a n es erit a. Bad a Xantipak ikusi gint u e n orduko, oihu egin zuen, et a em a k u m e e k
es a n ohi dituzt e n a k bez al ak ox e a k esa n zitue n: «Oi Sokrat e s, azke n aldiz hitz egin go dizut e orain
lagun e k zuri, et a zuk ber ai ei! ». Eta Sokrat e s e k Kritoni begir at u et a es a n zion: «Kriton, era m a n
dez al a norb ait ek etx er a. »
Eta Kriton e n zerbitz ari batz u e k era m a n egin zute n hura, oihuka et a bularr ari kolpek a. Sokrat e s e k,
aldiz, ohe a n es erit a, hank a tolest u et a esku a r e ki n igurzt e n zuen, et a igurtzi bitart e a n , es a n zuen:
«Zein gauz a arraro a dirudi e n, gizon a k, gizaki ek «at s e gi n a » deitz e n diot e n hori! Zein harre m a n
harrigarri a dauk a n ber e kontrak o a del a dirudi e n horrekiko, ats e k a b e a r e kiko! Ez dut e bi hau e k
bat er a gert a t u nahi gizakiar e n g a n ; bain a norb ait e k biot ako bat e n atz etik ibili et a harra p a t z e n

3. bad u, ia beh a rt u t a dago beti best e a ere harr a p a t z e r a , buru bak ar bati lotut ak o bi izango balira
bez al a. Eta nire ust ez –esa n zuen– Esopok horiet a n pent s a t u balu, mito bat idatziko zuke e n , nola
jainkoak, borrok a n zebiltz a n bi hau e k adiskid e t u nahi a n, et a ezin izan zue n e a n , haie n buru ak
bat er a lotu zitue n, et a horre g a tik bat a gert a t z e n zaion pert so n a ri, best e a k ere jarraitz e n dion gero
kont a t u z. Neuri ere gert a t z e n zaida n bez al a. Kate ar e n era gi n e z hank a n min a eduki ondor e n ,
badirudi ats e gi n a etorri dela atz etik».
Kebes e k es a n zuen mozt uz:
– Zeus a rr e n , Sokrat e s ! Ederki egin duzu, bai, niri gogor a r a ziz. Izan ere, Esopor e n kont a e r a k et a
Apolore n t z a k o eres e rki a bert s ot a n jarriz konpo s a t u dituz u n poe m e z best e batz u e k ere gald e t u
didat e lehe n, et a bait a Eben ok 8 ere her e n e g u n , alegi a, zer pent s a t u t a konpo s a t u ote zenit u e n
horiek, hon a etorri ondor e n , lehe n a g o inoiz bat ere konpo s a t u ez duzun e a n . Beraz, Eben ok berriro
gald e t z e n dida n e a n , nik zerb ait eran t z u n ahal izat e a zerb ait axola baz aiz u –ondotx o bait akit
gald e t uk o didal a–, esai d a z u zer es a n beh a r dioda n .
– Egia esaioz u, bad a , Kebes –esa n zuen–, ez ditud al a konpo s a t u ber ar e n edo berar e n poe m e n
lehiakid e izan nahi a n –bai bain eki e n ez zela erraz a izango–, baizik et a am e t s batz u e k zer esa n
nahi zute n jakiten saiatz e a g a t i k, et a erlijiozko eginb e h a r bat bet e t z e a g a t i k, behi n et a berriro
egit ek o agintz e n zidat e n musika hori ote zen, bad a e z p a d a . Honako hau baitz e n ego e r a : bizitzan
zeh ar askot a n etorri zait am e t s bera, aldi bakoitz e a n itxura des b e r di n e a n agert u z, bain a gauz a
ber a es a n e z : «Sokr at e s , musika konpo s a t u z egin ezaz u lan!». Eta aurr eko bizitzan egit e n nue n
horixe ber a egit er a bultz at u et a ani m a t z e n nindu el a ulertz e n nue n nik behintz a t , korrikalari ak
ani m a t z e n dituzt e n e k bez al ax e, horrel a anim a t z e n nindu el a ni ere am e t s horrek, egit e n nue n
horixe bera egit er a , musik a egit er a, alegi a, filosofia zelako a n musika gore n e n a , et a nik filosofia
egit e n nuel ak o a n . Orain, ost er a, epaike t a gert a t u et a jainko ar e n osp akizu n a k ni hiltze a era go t zi
ondor e n , zera pent s a t u dut, am e t s a k behi n et a berriro aus a z musika 9 herrikoi hori egit eko
agintz e n bazid a n, ez niola des o b e di t u beh a r, musik a hori egin baizik. Segur u a g o a baitz e n poe m a k
egin et a am e t s a ri obe dit ut a , erlijiozko eginb e h a r hau bet e baino lehe n ez joat e a . Horrel a bad a,
lehe nik, oraintx e ber e eskai ntz a- osp akiz u n a den jainko ari konpo s a t u nion poe m a bat. Jainkoar e n
ondor e n , poet a k, poet a izat eko as m orik bad u behintz a t , arraz oik et e n ordez mitoak konpo s a t u
beh a r dituel a pent s a t u t a –eta ni neu ez nintz e n mitoe n idazle a–, horre g a t ik eskur a neuzk a n et a
nekizkien mitoak –Esopor e n a k– pent s a t u nitue n; horiet a tik egokit u zitzaizkid a n lehe n e n g o e ki n
konpo s a t u nitu e n. Azal iezaioz u, bad a, hori Eben ori, Kebe s, et a sasoi a opa iezaioz u, et a,
zentz u d u n a bad a , jarrai diez a d al a lehe n b a il e h e n . Gaur joan go naiz- et a, antz a den e z ; izan ere, hala
agintz e n dut e at e n a s t a r r e k.
Eta Sim mi a s e k esa n zue n ordu a n:
– Hara zer- nolako aholku a em a t e n diozun a Eben ori, Sokrat e s ! Askot a n topa t u dut jada gizon a, et a,
haut e m a n dud a n e t ik, segur u e n ik ere ez dizu gogo onez kasurik egingo, inola ere.
– Zer, bad a? –esa n zue n hon e k–. Ez al da Ebeno filosofoa?
– Hala iruditz e n zait niri, behintz a t –esa n zuen Sim mi a s e k .
– Ordu a n nahiko du Ebenok, et a jardu e r a hon e t a n mer ezi bez al a part e hartz e n due n edo n ork ere
bai. Ez dio, orde a , ber e buru ari bortx ak e ri arik egingo, segur aski; izan ere, ez om e n da zilegi.
Eta, hori es at e a r e ki n bat e r a , hank ak lurrer a jaitsi zitue n, et a horrel a eserit a jada solas e a n aritu zen
gain er a k o a n .
Ordu a n, Kebes e k gald e t u zion:
– Nola diozu hori, Sokrat e s , norb er e buru ari bortx ak e ri a egit e a ez del a zilegi, bain a, best al d e ,
filosofoak hiltzen den a ri jarrait u nahi izango diola?
– Eta zer, Kebe s? Ez al duzu e zuk et a Sim mi a s e k gai horiet a z entz u n, Filolaor e n ikasle ak izand a ?
– Ezer garbirik ez, Sokrat e s .

4. – Dena den, nik ere entz ut e z hitz egit e n dut gauz a horiet a z, bai. Baina, hal ab e h a r r e z entz u n
dud a n a esa t e k o inolako oztop orik ez dago. Eta, gain er a, har a bidai at uk o due n a r e n t z a t , agi an
egoki e n a da har ako bidai ari buruz azt ert u et a mitoak kont at z e a , bidai a nolako a ote den ust e
dugu n a ri buruz. Zer best e rik egin lezak e, bad a, bat e k eguzki a sart u art eko den b o r a n ?
– Zer del a et a diot e, bad a, ez dela zilegi norb e r a k bere buru a hiltze a, Sokrat e s ? Oraintx e zuk
gald e t z e n zenu e n horixe entz u n a baitiot jada nik neuk Filolaori, gure a n ost at u hart u zue n e a n , et a
bait a best e batz u ei ere, hori ez dela egin beh a r, alegi a. Baina gai horiei buruzko ezer garbirik ez
diot inoiz inori entz u n.
– Gogoz saiat u beh a r da, orde a –esa n zue n–, agia n ber e h al a entz u n g o duzu et a. Halere, harriga rri a
irudituko zaizu, agia n, gain er a k o guztiet a tik gai hori bak arrik izat e a sinpl e a , et a inoiz ez gert a t z e a
gizon ari best e izakiei bez al a: batz u e t a n et a batz u e n t z a t hob e dela hilik egot e a bizitze a baino; et a,
beh a r b a d a , harrigarri a irudituko zaizu hilda egot e a hob e del a iruditz e n zaien gizaki horiei ez izat e a
zilegi erlijioar e n aldetik ber ai ek ber e n buru a ri on egit e a , best e ongile bat e n zain ego n beh a r izat e a
baizik.
Ordu a n, Kebes e k, leun irribarr e egin ez, ber e hizker a n esa n zue n:
– Jakin dez al a Zeus e k!
– Eta horrel a bai em a n g o luke el a arraz oig a b e a ! –esa n zue n Sokrat e s e k–; ez da, orde a; segur aski
arraz oir e n bat edukiko du. Horrel a, jakintz a sekre t u e t a n horiei buruz es at e n den a , alegi a gizakiak
kartz el a bat e a n gau d el a et a norb e r a k ez duel a ber e buru a bert a tik ask at u beh a r ezt a ihes egin
ere, zerb ait han di a iruditz e n zait et a ez erraz a ulertz e n . Hala ere, niri behintz a t bereziki hau ondo
es at e n duel a iruditz e n zait, Kebes: jainko ak direla gut az ardur a t z e n diren a k et a gu, gizakiok,
jainkoe n jabetz e t a k o bat gar el a. Edo ez al zaizu zuri horrel a iruditz e n?
– Niri bai –dio Kebes e k.
– Ondorioz –esa n zue n–, zure jabetz e t a k o bat e k, ber a hiltze a nahi duzul a zuk adi er azi gab e , bere
buru a hilko balu, zu ere has e rr e t u k o zinat e k e ber ar e ki n et a zigort uko zenuk e , zigorre n bat baz e n u ,
ezt a?
– Bai, noski –esa n zuen.
– Ordu a n , horrel a agia n ez da arraz oi g a b e a bat ek bere buru a ezin hil izat e a, jainko ak ezinb e s t e k o
auk er a r e n bat bidali baino lehe n, orain niri aurk ez t u zaida n a bez al ak o a .
– Hori arraz oizko a iruditz e n zait, berriz –esa n zuen Kebes e k–. Oraintx e zenio e n a k, orde a, filosofoek
erraz nahiko luket el a hil, zentz u g a b e k e ri a dirudi, Sokrat e s , oraintx e genio e n a arraz oizko a baldin
bad a : alegi a, jainko a dela gut az ardur a t z e n den a et a gu hare n jabet z ak gar el a. Izan ere, jainko ek,
dau d e n zuze n d a ri one n e k, eur ek zuzen t z e n dituzt e n morron tz a horret a tik at er a t z e a n pert s o n a
zentz u d u n e n a k ez has e rr e t z e a k ez dauk a logikarik; izan ere, inork ez baitu sine st e n bera hob e t o
ardur a t u k o denik ber e buru a z libre bihurtz e a n . Aitzitik, gizaki buru g a b e bat ek bak arrik izango luke
agi an ust e hori, alegi a jaun a r e n g a n d i k ihes egin beh a r dela, et a ez luke pent s a t u k o ez dela
onar e n g a n d i k ihes egin beh a r, ahalik et a gehi e n ondo a n jarrait u baizik; horre g a t ik, hau s n a r k e t a rik
gab e ihes egin go luke. Adime n a due n a k, orde a , ber a baino hob e a den a r e n ondo a n ego n nahiko
luke beti segur u e ni k ere. Beraz, horrel a, Sokrat e s , oraintx e es a n dugu n a r e n kontrak o a da logikoa:
zentz u d u n e i bait a g o ki e hiltze a n has e rr e t z e a ; zentz u g a b e e i , orde a , pozt e a .
Hori entz u n d a k o a n , Sokrat e s Kebe s e n objekzioar e ki n pozt u egin zela iruditu zitzaid a n niri, et a
gur e alder a begira t u z, es a n zuen:
– Kebes beti dabil, bai, zenb ait arraz oik et a r e n arras t o a ri jarraika, et a norb ait e k esa t e n due n a ez du
inola ere zuzen e a n sinet si nahi izat e n.
Eta Sim mi a s e k esa n zue n ordu a n:
– Baina, Sokrat e s , orain nik ere Kebe s e k zerb ait egi azko a dioel a deritzot. Zerg a tik, bad a , best el a,
gizon ben e t a n jakints u e k nahit a ihes egin go lieket e berai ek baino jaun hob e ei et a hau e n g a n d i k
arinkeri az alde n d u k o lirat ek e? Eta iruditz e n zait gain er a Kebe s e k zure g a n a zuze nt z e n duel a

5. arraz oik et a , zuk horre n arin jasat e n duzul ako bai gu uzt e a et a bait a jainko ak ere, agint ari onak,
zuk zeuk onartz e n duzu n e z .
– Gauz a bidezko a k esa t e n dituz u e –esa n zuen–. Nik arraz oik et a horret a tik neur e buru a ep ait e gi a n
bez al a defe n d a t u beh a r dud al a diozu el a ust e baitut.
– Erab a t , bai –esa n zuen Sim mi a s e k .
– Ea bad a ! –esa n zuen berak–. Saia nadi n zuen aurre a n ep aile e n aurr e a n baino konb e n t zi g a rri a g o
defe n d a t z e n neur e buru a. Izan ere, Sim mi a s et a Kebes, nik ez ban u sine st uk o, lehe nik, best e
jainko jakintsu et a one n aurrer a helduko naiz el a, et a bigarr e nik, he m e n g o a k baino hob e a k diren
hildako gizakie n aurrer a , oker egon g o nintz a t e k e nire heriotz ar e ki n has e rr e t u k o ez banintz. Orain,
orde a, ondo jakin ez az u e gizaki one n g a n a iristeko itxaro p e n a dud al a –eta hori ez nuke sen d o
berr et siko–; bain a jainko jaun era b a t one n g a n a heltz ek o itxaro p e n a bad u d a l a , ondo jakin ez az u e ,
antz ek o best e ezer sen d o berr e s t e k o t a n , hori berr et siko nuke el a. Horrela, ez naiz horien g a t ik
berdin has e rr e t z e n , baizik et a itxaro p e n t s u nago hildako e n t z a t zerb ait bad a g o e l a et a, antzin a tik
es at e n den bez al a, askoz hob e a one n t z a t gaizto e n t z a t baino.
– Zer, bad a, Sokrat e s ? –esa n zuen Sim mi a s e k–. Zuk zeuk, pent s a m e n d u hori buru a n edukit a, alde
egit ek o as m o a dauk a z u , edo gu ere horre n part ai d e egingo gaituz u? Izan ere, ongi hori niretz a t
et a gure tz a t kom u n a del a ust e dut, et a aldi ber e a n zuretz a k o defe n t s a izango da, es at e n dituzu n
horiet a z konb e n t zitz e n bag ai t uz u.
– Saiat uko naiz, bad a –esa n zue n–. Baina lehe nik, ikus dez a g u n Kriton hon ek, antz a den e z ,
as p al ditik zer es a n nahi dida n.
– Zer best e rik, Sokrat e s –esa n zue n Kriton ek–, zuri pozoin a em a n g o dizun a asp al di es at e n ari
zaida n a baino, ah alik et a gutxi e n hitz egit eko ohart a r a zi beh a r zaizula, alegi a. Hizket a n berot u
egit e n direla baitio, et a horrel ako ezer ez zaiola pozoin ari gain er a t u beh a r; best el a, horrel ak o
zerb ait egit e n dut e n a k batz u e t a n bitan et a hirut a n ed at e r a dau d el a beh a rt u t a .
Eta Sokrat e s e k eran t z u n zion:
– Pikut ar a bidal ezaz u! Bere a prest a dez al a bak arrik, bitan et a, beh a r izan ez gero, hirut a n ere
em a n beh a rk o balit.
– Ban eki e n nik, gutxi gora b e h e r a horrel ak o zerb ait es a n g o zenu el a –esa n zuen Kriton ek–; bain a
as p al di ari zait mol es t a t z e n .
– Utz ez az u –esa n zuen–. Zuei, epaileoi, orain jada em a n nahi dizuet kont u, zerga tik iruditz e n
zaida n logikoa bizitza ben e t a n filosofian em a n due n gizon a ador e t s u egot e a hiltzer a doa n e a n , et a
itxarop e n t s u egot e a , hil ondor e n , han ongi han di e n a k lortuko ditu el a. Hori horrel a nola izan
dait ek e e n , Sim mi a s et a Kebes, saiat uk o naiz ni azaltz e n .
Izan ere, arrisku a dago gain er a k o gizakiak ez kont ur a t z e k o, halab e h a r r e z filosofian zuzen jardut e n
dut e n guztiak hiltze a z et a hilda egot e a z ardur a t z e n direla, best e rik ez. Ondorioz, hori egi a baldin
bad a , ben e t a n bitxia litzat ek e bizitza oso a n hori best e rik ezer ez irrikatz e a , et a, asp al di irrikat u et a
ber az ardur a t z e n ziren a heltz e n den e a n , aldiz, har e n g a t i k has e rr e t z e a .
Ordu a n Sim mi a s e k, barr ez, es a n zuen:
– Zeus a rr e n , Sokrat e s , oraintx e barr e egit eko gogorik ez ban u e n ere, barre a era gi n didaz u! Izan
ere, nire ust ez jend e t z a ri, horixe bera entz u n d a , filosofian jardut e n dut e n ei buruz erab a t ondo hitz
egin dela irudituko litzaioke –eta gure herrikide a k ere guztiz ados ego n g o lirat ek e–, filosofian
jardut e n dut e n e k hil egin nahi dut el a, et a ber ar ai ei ere ez zaiel a ezkut a t u heriotz a hori jasat e a
m er e zi dut el a.
– Eta egia es a n g o luket e, Sim mi a s, berai ek ez direl a kont ur a t u ezik. Ez baitira kont ur a t u nola hil
nahi dut e n et a nolat a n m er e zi dut e n heriotz a ben e t a k o filosofoek, et a nolako heriotz a. Hitz egin
dez a g u n , bad a , gur e art e a n , hai ei agur es a n d a . Heriotz a zerb ait bad el a ust e al dugu?
– Erab a t –esa n zuen Sim mi a s e k mozt uz.
– Akaso arim a gorp ut z e tik bereizt e a , best e rik ez? Eta hori al da hilda egot e a : gorp ut z a , arim a tik
ap art e ber eizit a, bera bere kas a gelditz e a , et a arim a, gorpu t z e tik apart e , bera bere kas a egot e a ?
Akaso heriotz a hori baino best e ez er ba al da?

6. – Ez, hori baizik –esa n zuen.
– Azter ez az u, bad a, lagun ona, zu ere nire iritzi ber eko a ote zare n; nire ust ez, hortik jakingo
baitu g u gehi a g o azt ertz e n ari gar e n a ri buruz. Filosofo bat e n t z a t egokia dela iruditz e n al zaizu
janari ak et a edari ak bez al ako ats e gi n e z ardur a t z e a ?
– Bater e ez, Sokrat e s –esa n zue n Sim mi a s e k.
– Eta mait a s u n e z k o ats e gi n e z ?
– Inola ere ez.
– Eta gorpu tz a r e n inguruko gain er a k o zainket a k zer? Zure ust ez, horrel ak o gizon ak esti m u a n
edukiko al ditu? Adibidez, m a nt u et a oinet ak o dotor e a k edukitz e a et a gorp ut z a r e n inguruko
gain er a k o apai n d u r a k, zure ust ez, esti m a t u k o ditu edo gutxi et si, horiet a z ardur a t z e k o beh a r
han dirik ez due n neurria n?
– Gutxiet si egin go dituel a deritzot nik –esa n zuen–, ben e t a k o filosofo ak, behi ntz a t .
– Hortaz, ez al deritzoz u horrel ak o bat e n jardu e r a , orokorr e a n , ez dela gorpu tz a r e n inguru a n
aritze n, baizik et a ah al due n neurri a n, horre n g a n d i k alde n d u t a et a arim ar a n t z zuzen d u t a egot e n
dela?
– Nik bai, behintz a t .
– Ordu a n, lehe nik, horrel ak o e t a n ez al da nab a r m e n filosofo a, arim a gorp ut z a r e n part ai d e t z a tik
ah alik et a gehi e n aska t u z, gain er a k o gizakiak baino gehi a g o?
– Argi dago.
– Eta gizaki gehi e n e k, Sim mi a s, horrel ak o gauz e t a k o ez er ats e gi n ez due n a k et a berai et a n part e
ez due n a k ez duel a m er e zi bizitze a ust e dut e, et a gorpu t z a r e n bidezko ats e gi n e z bat e r e
ardur a t z e n ez den a k hilda egot e tik hurbil dago e n zerb ait e r a jotze n duel a.
– Guztiz egiazko a k es at e n dituz u, bai.
– Eta adi m e n a lortze ari berari buruz zer? Gorputz a oztop a t z ail e a da ala ez, norb ait ek bilaket a n hau
part ai d e hart uko balu? Honako hau diot, es at e bat er a k o: ikus m e n a k et a entz u m e n a k egi ar e n bat
em a t e n al diet e gizaki ei, edo horrel ak o a k ere poet e k behi n et a berriro es at e n digut e n mod uk o a k
dira, hau da, ez dugul a ez er zeh a t zik entz ut e n ezt a ikust e n ere? Eta ben e t a n , gorp ut z a r e n
zentz u m e n e t a t i k horiek ez badir a ez zeh a t z a k ezt a ziurrak ere, are gutxia g o best e a k, den a k horiek
baino esk a s a g o a k baitira. Edo ez al zaizkizu zuri hal a iruditz e n?
– Erab a t , bai –esa n zuen.
– Ordu a n , noiz harra p a t z e n du arim a k egi a? Izan ere, zerb ait gorp ut z a r e ki n azt ert z e n saiatz e n
den e a n , argi dago ordu a n gorp ut z a k ber ak eng ai n a t z e n duel a.
– Egia diozu.
– Eta, ordu a n , noizbait gert a t z e k o t a n , ez al zaio hau s n a r t z e a n gert a t z e n erre alit at e r e n bat erab a t
nab a r m e n ?
– Bai.
– Eta ordu a n hau s n a r t z e n du ongi e n, horiet a k o ezerk aztor at z e n ez due n e a n , ez entz u m e n a k , ez
ikusm e n a k , ezt a min edo ats e gi n e n bat e k ere, baizik et a ah alik et a gehi e n ber e bait a n dago e n e a n ,
gorp ut z a pikut ar a bidalit a, et a hon eki n ahal due n harr e m a n et a kont akt u gutxie n edukiz,
erre alit a t e a bilatz e n due n e a n .
– Hori da.
– Beraz, he m e n ere, ez al du filosofo ar e n arim a k gorpu tz a erab a t gutxie st e n et a bera g a n d i k ihes
egit e n, et a bere kasa bakarrik egot e a bilatz e n ?
– Argi dago.
– Eta hon ak o hau e k bez al ako a k zer, Sim mi a s? Zerb ait ber ez bidezko a bad el a diogu, edo ezer ez
dela?

7. – Badel a diogu, noski, ala Zeus!
– Eta zerb ait, berriz, ed err a et a ona?
– Nola ez?
– Inoiz ikusi al duzu, bad a, horrel ak o bat zure begi ez?
– Inola ere ez –esa n zue n.
– Baina akas o gorp ut z e k o best e zentz u m e n e t a k o bat e n bidez haut e m a n al dituzu horiek? Guztiei
buruz ari naiz, adibid ez , tam ai n a , osa s u n a edo indarr a ri buruz, hitz bat ez , gain er a k o gauz a guztie n
izaer a ri buruz, justu bakoitz a den a r e n izaer a ri buruz. Akaso gorp ut z a r e n bidez ikust e n al da horien
egi azko e n a ? Edo horrel a al da: gur e art etik gehi e n et a zeh a t z e n prest a t u den a azt ertz e n due n
gauz a bakoitz az hau s n a r t z e k o, hori heldu dait ek e el a hurbilen gauz a bakoitz a ez a g u t z e r a ?
– Erab a t , bai.
– Beraz, gauz a bakoitz er a gehi e n b a t ber e pent s a m e n d u a z joan go litzat ek e e n hark egingo al luke
hori gard e n e n , hau s n a r t z e a n ikus m e n a erabili gab e et a arraz oike t a r e ki n bat e r a best e ezein
zentz u m e n i k herre s t a t u gab e , baizik et a pent s a m e n d u hut s a , ber a bak arrik era biliz saiat uk o
litzat ek e erre alit a t e e t a k o bakoitz a, aratz et a ber a bakarrik harr a p a t z e n , begi, bel arri et a, hitz
bat e a n , gorp ut z osotik ah alik et a gehi e n alde n d u t a , arim a aztor a t u et a egi a et a jakintz a lortz en
uzt e n ez diolako, berar e ki n harre m a n a dauk a n e a n ? Norbait ek erdi es t e k o t a n , ez al da hori,
Sim mi a s, erre alit a t e a erdi et siko due n a ?
– Izugarri egia han di ak es at e n dituz u, Sokrat e s ! – esa n zue n Sim mi a s e k.
– Ondorioz –esa n zuen–, horiet a tik guzti et a tik derrigor sortz e n zaie ben e t a k o filosofo ei hal ako iritzi
bat, elkarri hon a ko hau e k bez al ak o hitzak esa n a r a z t e n dizkien a: «Balit ek e bai bider e n bat izat e a
azt erk e t a n arraz oik et a r e ki n bat e r a gidatz e n gaitu e n a , desirat z e n dugu n a ez baitu g u inoiz nahiko a
lortuko, gorpu t z a eduki et a gur e arim a horrel ak o gaitz ar e ki n nah a si t a dago e n bitart e a n ; et a
desirat z e n dugu n hori egi a del a diogu. Mila eginb e h a r em a t e n baitizkigu gorp ut z a k beh a rr e z ko
elikad ur a g a t ik; et a gain er a , gaixot a s u n e k jotze n gaituz t e n e a n , gur e erre alit a t e a r e n ehiza
era g oz t e n dut e. Maitas u n, desio, beldur, era guztiet ak o irudiez et a txorak e ri a anitz ez bet e t z e n
gaitu, et a, horrel a, es at e n den bez al a, bere era gi n e z ezin dugu inoiz ezer zentz uzkorik pent s a t u ,
ben e t a n . Izan ere, gerrak, mat xin a d a k et a borrok ak ez ditu best e ez erk sortz e n, gorpu t z a k et a
hon e n desio ek baino. Onda s u n a k lortz e a g a t ik sortz e n baitira gerr a guzti ak, et a gorpu tz a g a t ik
gau d e ond a s u n a k lortz er a beh a r t u t a , horre n zainke t a r e n zerbitz ari ak izan ez; et a horre g a t ik
guzti a g a t ik ez dauk a g u astirik filosofiar ak o. Baina guzti et a tik azke n mut urr a hau da: bera g a n d i k
ats e d e n a hartz e n bad u g u et a zerb ait azt ert z e r a zuze nt z e n bag a r a , gure azt erk e t e t a n , berriro,
edo n o n bat- bat e a n agert u z, asal d ur a et a ana b a s a era gi n et a aztor a t u egit e n gait u, ber e era gi n e z
egi a ezin ikust er ai n o. Ondorioz, ben e t a n froga t u t a dauk a g u , noizbait zerb ait aratz jakingo bad u g u ,
ber a g a n d i k bereizi et a arim a z begira t u beh a r diegul a gauz ei ber e n bait a n. Eta ordu a n edukiko
dugu, antz a den e z, desira t u et a bere mait al e a k gar el a diogu n a , jakintz a; hiltze n gar e n e a n ,
arraz oik et a k adi er az t e n due n mod u a n , et a ez bizi gar e n art e a n . Izan ere, gorp ut z a r e ki n bat e r a
ezin bad a ez er aratz eza g u t u , bitako bat: edo ezin da inola ere jakite a lortu, edo hil ondor e n
bak arrik. Ordu a n egon g o bait a arim a bera ber e kas a gorp ut z e tik ber eizit a, bain a lehe n a g o ez. Eta
bizi gar e n art e a n , dirudi e n e z , gorp ut z a r e ki n ah alik et a harr e m a n et a part ai d e t z a gutxie n baldin
bad a u k a g u ego n g o gara jakitetik hurbile n, era b a t e k o beh a rr a izan ezik, et a, horre n izaer az kuts a t u
gab e, ber a g a n d i k arazt e n baldin bag a r a , jainko ak berak gu ask at u art e. Eta horrel a, gorp ut z a r e n
zentz u g a b e k e ri a tik bereizirik et a aratz, arraz oizko a den e z , horrel ako e ki n ego n g o gar a et a puru
den oro eza g u t u k o dugu geur e bidez, et a, agi an, hori da egi a. Beldur baikar a, aratz a ez den a ri ez
zaiola zilegi aratz den a harr a p a t z e a ». Nire ust ez, Sim mi a s, horrel ak o a k pent s a t u et a elkarri es a n
beh a r dizkiot e ben e t a n ikast eko zaleak diren e k. Edo ez al zaizu zuri horrel a iruditz e n?
– Best e ez er baino gehi a g o, Sokrat e s .

8. – Ordu a n –esa n zue n Sokrat e s e k–, horiek egi azko ak baldin badir a, adiskid e, ni noa n tokira heltz e n
den a r e n t z a t itxaro p e n han di a dago, inon izat eko t a n han nahiko a lortzeko pas a t a k o bizitzan hain
lan han di a em a n digun hori. Horreg a tik, orain agind u zaida n bidai a itxarop e n onar e ki n bat e r a
gert a t z e n da, bait a pent s a m e n d u a prest a t u t a dauk al a, arazt ut a bez al a, ust e due n best e edoz ei n
gizon e n t z a t ere.
– Erab a t , bai –esa n zuen Sim mi a s e k .
– Baina arazk e t a ez al da, hain zuzen ere, tradizioa n asp al di esa t e n den hori 10 , alegi a «ari m a
gorp ut z e tik ah alik et a gehi e n ber eizt e a » et a, gorp ut z e tik alde guzti et a tik alde n d u z , ber e bait a n
ber e kas a bildu et a kontz e n t r a t z e n ohitze a , et a ahal due n hein e a n bak arrik ber e kasa bizitzen ere
bai, bai orain et a bait a etorkizun e a n ere, gorp ut z e tik lotur et a tik bez al a ask at u t a ?
– Erab a t , bai –esa n zuen.
– Beraz, horri deitz e n al zaio heriotz a, gorpu t z e tik arim a aska t u et a bereizt e a ?
– Guztiz –esa n zuen berak.
– Baina hura ask at z e a , diogu n bez al a, ben e t a n filosofatz e n dut e n e k desirat z e n dut e beti gehi e n,
et a ber ai ek bak arrik, et a filosofoe n jardu er a horixe ber a da, gorpu tz e tik arim a aska t u et a
ber eizt e a ; edo ez?
– Argi dago.
– Ordu a n , hasi er a n nioen bera: ez al litzat ek e barre g a r ri a, bizitza n zeh ar bere buru a hilda egot e tik
ah alik et a hurbilen bizitzeko prest a t z e n den gizon a, ondor e n , hori heldu zaion e a n , has e rr e t z e a ?
– Barre g a r ri a; nola ez?
– Ordu a n, egiat a n , Sim mi a s –esa n zue n– ben e t a n filosofatz e n dut e n a k hiltzen treb a t z e n dira, et a
hilik egot e a ri best e inork baino beldur gutxia g o diot e. Eta horri erre p a r a iezaioz u hon a k o
hau e t a t ik. Gorputz a r e ki n mod u guztiet a n ets ait ut a baldin bad a u d e , et a arim a bera bere kas a
eduki nahi baldin bad u t e , ez al litzat ek e abs ur d o han di a izango, hori gert a t z e a n beldurt u et a
has err e t u k o balira, ez balira har a pozik et a gust ur a joango, bert ar a heldut a bizitzan zeh ar biziki
desirat u dut e n a lortz eko itxaro p e n a edukit a –jakintz a desira tz e n baitzut e n– et a ets ait ut a zeud e n
horre n konp ai ni az libratz eko ere bai? Edo mait e gizati arr e k, mutiko ek, em ak u m e e k edo se m e-
alab e k, hil ondor e n , askok gogo onez jarraitu nahi izan ziet e n Had e s e n e r a , han desirat z e n zut e n a
ikust ek o et a berar e ki n egot ek o itxarop e n horrek gidat u t a . Ordu a n , jakintz a ben e t a n m ait e due n
norb ait et a es at e a mer ezi due n mod u a n , Hade s e n e a n ez bad a best e inon ez duel a aurkituko
itxarop e n hori sen d o hart u due n a , hiltze a n has e rr e t u k o al da et a ez al da har a bert a r a gust ur a
joan go? Sinet si beh a r da, adiskid e, ben e t a n filosofoa baldin bad a, behi ntz a t . Izan ere, iritzi sen d o a
edukiko du, han ez bad a best e inon ez duel a jakintz a aratz aurkituko. Eta oraintx e nioen a horrel a
baldin bad a, ez al litzat ek e abs ur d o han di a izango horrel ak o a k heriotz ari beldur balio?
– Handi a, bai, ala Zeus! –esa n zuen berak.
– Ez al da hori zuretz a t nahiko a froga, gizon bat hiltzer a doal a has e rr e ikust e n bad uz u, ez zela,
ordu a n, jakintz ar e n mait al e a , gorpu t z a r e n a baizik? Eta, segur aski, horix e bera izat e a egokitz e n
zaio bai diruar e n mait al e a ri et a bait a ohore a r e n m ait al e a ri ere, bi horiet a k o bat e n m ait al e a ri edo
bien a bat e r a den a ri.
– Guztiz da diozun mod u a n –esa n zuen.
– Beraz, aus ar di a deituriko a ere ez al zaie ego er a horret a n dau d e n e i gehi e n kom e ni?
– Guztiz, bai –esa n zuen.
– Eta neurrit a s u n a ere, gehi e n e k ere neurrit a s u n a deitz e n diot e n a , desio e t a n axol a g a b e asal d a t u
gab e, tax uz jokatz e a , ez al zaie horiei bak arrik kom e ni, gorpu tz a gehi e n gutxie st e n dut e n ei et a
filosofian jardu n e z bizi diren ei?
– Nahit a e z –esa n zue n.

9. – Izan ere –esa n zuen berak– best e e n aus a r di az et a neurrit a s u n a z hau s n a r t u nahi bad uz u, bitxia
dela irudituko zaizu.
– Nola, bad a , Sokrat e s ?
– Badakizu –esa n zuen hark– best e guzti ek gaitz han ditz a t jotzen dut el a heriotz a.
– Ondo jakin ere! –esa n zue n.
– Horien art eko aus ar t e k ez al dut e gaitz han di a g o e n beldurr e z heriotz a jasat e n , jasat e n
dut e n e a n ?
– Hori da.
– Ordu a n , beldur izat e a g a t ik et a beldurr a g a t ik dira aus ar t a k den a k, filosofo ak izan ezik. Baina ez
da logikoa norb ait beldur et a koldark e ri a g a t ik aus a rt a izat e a.
– Erab a t , bai.
– Eta horien art e a n neurrizko ak diren a k, zer? Ez al zaie horixe ber a gert a t z e n : neurrig a b e k e ri ar e n
bat e g a t i k direla neurrizko ak? Eta ezinezko a del a diogu, bain a, haler e, horre n antz eko a gert a t z e n
zaie horiei neurrit a s u n inozo horre n inguruko
ego er a . Izan ere, ats e gi n batz uk galtz eko beldurr e z et a horiek desira t u z, bera u e n me n p e dau d el a
egit e n diet e uko best e e i. Eta ats e gi n e n m e n p e egot e a ri neurriga b e k e ri a deitz e n badiot e ere,
haler e berai ei gert a t z e n zaie ats e gi n batz u e n me n p e ego n d a me n p e r a t z e n dituzt el a best e
ats e gi n a k. Eta hori oraintx e genio e n a r e n antz ek o a da, nolab ait neurrig a b e k e ri a g a t ik zentz a t z e n
dut el a ber e n buru a.
– Badirudi, bai.
– Sim mi a s zorion ek o a , agia n ez da hori bert u t e a r e kiko trukak e t a zuze n a , ats e gi n a k ats e gi n e ki n
trukatz e a , et a ats ek a b e a k ats e k a b e e ki n, et a beldurr a beldurr eki n, han di a g o a k txikiago e ki n,
txan p o n a k bez al a; agi a n, hura bak arrik da txan p o n zuzen a , et a berar e ki n trukat u beh a r dira horiek
guzti ak, jakintz ar e ki n. Eta saln e u rri horret a n et a horrekin erosi et a saldu a k dira ben e t a n aus ar di a,
zentz ut a s u n a et a justizia, laburbilduz, ben e t a k o bert u t e a , jakintz ar e ki n bat er a, ats e gi n a k,
beldurr a k et a horrel ak o best e guzti ak gehit ut a edo gab e . Baina jakintz atik ber eizi et a elkarr eki n
trukatz e n badira, horrel ak o bert ut e a agi a n itxura hut s a litzat ek e, esklab o e n berez ko a ben a z , et a
ezer osas u n t s u rik et a egiazkorik gab e a . Egia, orde a , ben e t a n horrel ak o guzti en arazk e t a da,
beh a r b a d a , et a zentz u t a s u n a , justizia et a aus a r di a, et a jakintz a ber a ere arazk e t a r e n bat dira. Eta
balitek e mist erio ak ezarri zizkigut e n horiek pert so n a esk a s a k ez izat e a , baizik et a asp al di aieruz
hau esa t e a : iniziat u gab e et a mist erio e t a n part e hart u gab e Hade s e n e r a heltz e n den a lokatz e t a n
etz a n g o dela, bain a arazt u t a et a mist erio e t a n part e hart u t a heltz e n den a har a jainko eki n biziko
dela. Misterioe n inguruk o e k diot e n e z , «asko baitira ferul a era m al e a k , gutxi, orde a, baka n t e a k 11 ».
Eta horiek, nire iritziz, filosofian jardu n dut e n a k dira, best e inor ez. Nik neuk ere ez dut bizitzan
nire ahal m e n e k o ez er egin gab e utzi, behintz a t , horiet ak o bat bihurtz ek o, baizik et a era guzti et a n
saiat u naiz. Zuze n saiat u ban aiz et a zerb ait lortu bad u t , har a heldut a jakingo dut garbi, jainko ak
nahi bad u, gerox e a g o , nik ust e dud a n e z . Gauz a hau e ki n defe n d a t z e n dut, bad a, neur e buru a,
Sim mi a s et a Kebes, nola ez naize n ez ats ek a b e t z e n ezt a has e rr e t z e n ere, logikaz, zuek et a
he m e n g o jaun a k uzt e a n , han ere ez dud al a he m e n baino jaun on et a adiskid e gutxi a go topa t u k o
pent s a t u z . Gehie n e n t z a t , berriz, sines g a i t z a da hori. Beraz, zuen tz a t Aten a sk o epaile e n t z a t baino
zerb ait konb e n t zi g a r ri a g o a baldin ban aiz nire defe n t s a n , ondo legok e.
Sokrat e s e k horiek es a n ondor e n , hitza hart uz, Kebes e k es a n zuen:
– Sokrat e s , gain er a k o a k ederki es a n dituz ul a deritzot nik; arim a ri buruzko a k, berriz, sine s g ai tz a k
dira gizakie nt z a t , gorp ut z e tik ber eizt e n den e a n , jada ez ote den inon existituko beldurr e z, baizik
et a gizaki a hiltze n den egu n hart a n sunt sit u et a hilko ez ote den, gorp ut z e tik bereizi orduko, et a
hat s a edo kea bez al a barr ei at u t a heg a n joan go ez ote den et a inon ez existitu. Izan ere, ben e t a n
non b ai t ego n g o balitz, bera bere kas a bere bait a n bildut a et a oraintx e aipat u dituz u n gaitz

10. horiet a tik bereizit a, itxarop e n han di et a ed err a izango litzat ek e, Sokrat e s , es a n dituz u n a k egi a
izat eko; bain a horrek, agi a n, argu di a k e t a ez txikia et a frogak e t a beh a r du, alegi a, gizaki a hil
ondor e n , bad el a arim a et a ah al m e n et a pent s a m e n d u r e n bat bad a u k al a.
– Egia diozu, Kebes –esa n zuen Sokrat e s e k. Baina zer egin beh a r dugu, bad a? Edo gai horiex e t a z
mintz at u nahi al duzu, horrel a izat e a arraz oizko a den edo ez?
– Nik behi ntz a t , Sokrat e s , gust ur a entz u n g o nuke horiei buruz zer iritzi dauk az u n .
– Ez dut ust e, behi ntz a t –esa n zue n Sokrat e s e k–, inork, ezt a kom e di a gil e bat ek ere, orain niri
hizket a n entz u n d a , berritsuk eri at a n ari naizel a et a ez dagozkid a n gauz e z hitz egit e n dud al a
es a n g o luke e nik. Beraz, hala bad e ritzoz u, sako n azt ert u beh a r da.
Azter dez a g u n , bad a, horrel a nolab ait: hildako gizaki en arim ak Had e s e n e a n ote diren edo ez. Jada
gogor a t u dugu n kont a e r a zah ar bat bad a, bai, he m e n d i k joan ondor e n han dau d el a , et a atz er a
hon a etortz e n direl a et a hildako e t a tik sortz e n direl a es at e n due n a . Eta hori horrel a baldin bad a ,
alegi a bizi diren a k hildako e t a tik sortz e n direl a atz er a , gure arim ak han ego n g o lirat ek e el a baino
best e rik zer esa n? Ez bailirat e k e atz er a sortuko, noski, existituko ez balira, et a hori nahiko a froga
da horiek badirel a, bizi diren a k, best e inondik ez baino hildako e t a t ik sortz e n direla ben e t a n
nab a r m e n ger at uk o balitz. Baina hori ezin bad a, best e arraz oik et a bat beh a rko litzat ek e .
– Bai, erab a t –esa n zue n Kebes e k.
– Ordu a n –esa n zue n hark–, erraz a g o ulert u nahi bad uz u, ez ez az u hori gizakiei buruz bakarrik
azt ert u, bizidun et a land a r e guzti ei buruz ere bai, et a, labur bilduz, sorrer a dut e n guzti ei buruz,
ikus dez a g u n den a k horrel ax e sortz e n ote diren, aurk ako a k aurkak o e t a t ik, best e inondik ez, justu
antz ek o zerb ait gert a t z e n zaien guzti ak; ed err a itsusi ar e n et a bidezko a bide g a b e a r e n aurk ako a k
dira, esa t e bat er a k o, et a best e milaka gauz a ere horrel ax e dira. Azter dez a g u n hori, bad a:
aurk ako a dauk a t e n guzti ak, best e inondik gab e, bere aurkak otik sortz e n ote diren nahit a e z .
Zerb ait han di a g o bihurtz e n den e a n bez al a, ez al da nahit a e z k o a , nolab ai t, aurr eko txikiago bat e tik
gero han di a g o bihurtz e a ?

11. – Bai.
– Eta txikiago bihurtz e n bad a, ez al da aurre tik han di a g o zen zerb ait e tik gero txikiago bihurt uk o?
– Horrela da –esa n zuen.
– Eta, noski, indart s u a g o t ik ahul a g o a et a m a nt s o a g o t ik azkarr a g o a ?
– Noski.
– Zer, bad a? Zerb ait okerra g o bihurtz e n baldin bad a, ez al da hob e bat e tik bihurtz e n, et a
bidezko a g o bihurtz e n baldin bad a, bide g a b e a g o bat e tik?
– Nola ez, bad a?
– Ordu a n, nahiko a harra p a t u al dugu hori, gauz a guzti ak horrel a sortz e n direla, aurkak o e t a tik
aurk ako a k?
– Erab a t .
– Eta orain zer? Aurkako e n bikot e guztiet a n , bi izanik, ez al dau d e bi sorrer a bez al ako zerb ait,
bat e tik best e r a , et a best e tik atz er a aurr ekor a ? Gauz a han di a g o et a txikiago a r e n art e a n hazku n t z a
et a txikiago tz e bat dau d e , et a horrel a bat ari hazt e a deitz e n diogu et a best e a ri txikitze a.
– Bai –esa n zuen.
– Beraz, zatitz e a k et a osatz e a k, et a hozt e a k et a berotz e a k , et a horrel ako guzti ek, nahiz et a
batz u e t a n guk izenik ez erabili, ez al dut e egi az beti berdin izan beh a r, elkarr e n g a n d i k sortz e n
direl a et a bakoitz ak sorrer a bat duel a best e a r e kiko?
– Bai, hain zuze n ere –esa n zuen hark.
– Zer, bad a? Ba al da bizitze ar e n aurkak orik, lo egot e a esn a egot e a r e n a bez al a?
– Bai, noski –esa n zuen.
– Zer?
– Hilda egot e a .
– Ez al dira horiek elkarr e n g a n d i k sortz e n, aurkak o a k diren e z, et a berai e n art eko sorrer ak bi dira,
bi diren e z ?
– Nola ez, bad a?

12. – Bada, oraintx e aipat z e n nizkizun bi bikot e e t a k o bat e z hitz egin go dizut, bad a –esa n zue n
Sokrat e s e k–, ber a et a ber ar e n sorrer ei buruz; et a zuk niri best e a z . Lo egot e a z et a esn a egot e a z ari
naiz, et a esn a egot e a lo egot e tik sortz e n dela et a esn a egot e tik lo egot e a , et a bere n sorrer ak, bat a
loak hartz e a del a, et a best e a , berriz, esn a t z e a . Nahikoa da zuretz a t , ala ez?
– Bai, noski.
– Zuk ere horrel a es ai d a z u, bad a, bizitza et a heriotz ari buruz. Ez al diozu hilik egot e a bizitze a r e n
aurk ako a del a?
– Nik bai.
– Eta elkarr e n g a n d i k sortz e n direl a?
– Bai.
– Zer sortz e n da bizidun e tik, beraz?
– Hildako a –esa n zuen.
– Eta zer hildakotik? –esa n zuen hark.
– Nahit a e z onart u beh a r da bizidun a sortz e n del a –esa n zue n.
– Ordu a n , hildako e t a tik, Kebe s, gauz a et a izaki bizidun a k sortz e n dira?
– Argi dago.
– Ordu a n –esa n zuen–, gur e arim ak Had e s e n e a n dau d e ?
– Hala dirudi.
– Izan ere, horien inguruko bi sorrer e t a k o bat ez al da nab a r m e n a pres e s ki? Hiltzea nab a r m e n a
bait a, zalant z a rik gab e , ala ez?
– Erab a t , bai –esa n zuen.
– Nola egin go dugu, bad a? –esa n zuen hark–. Ez al dugu aurkak o sorrer a r e ki n konp e n t s a t u k o, et a
mod u horret a n nat ur a herr e n a izango da? Edo beh a rr e z k o a al da hiltze a aurkak o sorrer a r e n
bat eki n konp e n t s a - tzeko?
– Guztiz, bai –esa n zuen.
– Zein da hori?
– Berpizt e a.
– Beraz, berpizt erik baldin bad a –esa n zuen hark–, hori ez al da hildako e t a t ik bizidun e t a r a k o
sorrer a proz e s u bat, berpizt e a ?
– Erab a t .
– Ordu a n , ado s gau d e horret a n ere, hildako a k bizidun e t a t ik bez al a x e sortz e n direl a bizidun a k
hildako e t a t ik, et a, hori horrel a izanik, badirudi nahiko a froga bad a g o e l a hildako e n arim e k non b ai t
ego n beh a r dut el a, bert a tik atz er a sortz e n direlarik.
– Nik ust e, Sokrat e s, ados t u ditugu n e t a t ik horrel a izan beh a r duel a nahit a e z –esa n zuen.
– Eta, nik ust e dud a n e z , ez dugu arraz oirik gab e ado st u, Kebe s –esa n zuen–, ikusaz u, bad a, hon ak o
mod u hon e t a n . Izan ere, bikot e e t a k o bat ak ez balu best e a beti konp e n t s a t u k o , biribile a n birak a
ibiliz bez al a, baizik et a sorrer a proz e s u a zuzen a balitz, bat e tik aurkak or a bak arrik, et a atz er a
best e r a itzuliko ez balitz et a buelt a em a n g o ez balu, kontur a t z e n al zara, azke n e a n , gauz a guzti ek
itxura bera eduki et a ego er a bera jasa n g o luket el a et a sortz e a ri utziko lioket el a?
– Nola diozu? –esa n zuen.
– Ez da bat e r e zaila ulertz e n dioda n a –esa n zuen hark–. Honako hau bez al ako a da: loak hartz e a
ego n g o balitz, et a esn a t z e a k , lo egot e horret a tik sort u den a k, konp e n t s a t u k o ez balu, kontur a t z e n
zara gauz a guzti ek, azke n e a n , Endimion e n a 12 txorak eri a dela eraku t siko luket el a, et a ez
litzat ek e el a inon ere nab a r m e n d u k o gain er a k o gauz a guzti ak ere ber e ego e r a ber e a n egot e a g a t i k:

13. lotan. Eta gauz a guzti ak osat uko balira, bain a zatitu orde a, ez, last er izango litzat ek e
Anax a g or a s e n a : «Ga uz a guzti ak bat e r a ». Horrelax e ere, Kebe s m ait e a , bizitzatik part e dut e n
guzti ak hilko balira et a, hil ondor e n , hildako ak gisa horret a n geldit u et a atz er a berpizt uko ez
balira, ez al litzat ek e ordu a n zeh ar o nahit a e z k o a izango azke n e a n gauz a guzti ak hilda egot e a et a
ezer ez bizitze a ? Izan ere, alde bat e tik, bizidun a k batz uk best e e n g a n d i k sortuko balira, et a,
best e tik, bizidun a k hiltzen badir a, zer baliabid e egon g o litzat ek e gauz a guzti ak heriotz a n ez
ahitz eko?
– Ezta bat ere, nik ust e, Sokrat e s –esa n zuen Kebe s e k–; egia oso a diozula deritzot.
– Bai, Kebe s, best e ez er baino egiazko a g o a da hori, nire ust ez, et a gu ez gau d e oker horiex e t a n
ado s bag a u d e , baizik et a egi at a n gert a t z e n da bai berpizt e a et a bait a bizidun a k hildako e t a t ik
sortz e a ere, et a hildako e n arim a k existitz e a , et a arim a onak hob e t o egot e a ere bai, et a txarr ak,
ost er a , okerra g o .
– Eta ben e t a n –esa n zuen Kebe s e k hitza hart uz–, zuk m aiz esa n ohi duzu n arraz oike t a r e n ara b e r a
ere, egi a baldin bad a gure ikask et a gogor a p e n a best e rik ezer ez dela, horre n ara b e r a ere
nahit a e z k o a da, nolab ait, orain gogor a t z e n ditugu n a k guk aurr eko den b or a bat e a n ikasi izan a. Eta
hori ezinezko a da, gure arim a nonb ai t existitu ez balitz behi ntz a t , itxura gizati ar hon e t a n sort u
baino lehe n. Horrel a, zentz u hon e t a n ere, arim a zerb ait hilezkorr a del a dirudi.
– Baina, Kebe s –esa n zuen Sim mi a s e k hitza hart uz–, zein
dira horien frogak? Gogor a iezazkid az u, orain ez baititut ondo gogor a t z e n .
– Argudi ak e t a guztiz ed er bat e a n oinarritz e n dira –esa n zuen Kebe s e k– : norb ait e k ondo gald e t u z
gero, gizaki ek gauz a guzti ak nola diren es at e n dut e –eta ezingo luket e hori egin, ber e n barn e a n
jakintz a et a arraz oike t a zuzen a ego n g o ez balira–; horrel a, norb ait e k irudi geo m e t riko e t a r a edo
horrel ak o e t a k o best e bat er a era m a t e n badit u, hor nab a r m e n t z e n da garbi e n hori horrel a del a.
– Baina horrel a ere ez baz ar a konb e n t zitz e n , Sim mi a s –esa n zue n Sokrat e s e k–, begir a ezaz u ea
ado s zaud e n hon a ko era hon e t a r a azt ert uz . Sinest e n ez duzun a zera bait a, ikask et a deituriko a
nola den gogor a p e n a .
– Sinest e n dut –esa n zue n Sim mi a s e k–, bain a argu di ak e t a k dioen ego er a horix e ber a jasa n beh a r
dut, gogor a t z e a . Eta Kebes es at e n saiat u den horiekin ia jada gogor a t u naiz et a konb e n t zit u; hala
ere, ez nuke orain gutxi a go gust ur a entz u n g o zu nola saiat u zinen esa t e n .
– Horrela ekite n diot, bad a, nik –esa n zuen hark–. Ados gau d e , noski, norb ait zerb ait e t a z
gogor a t u k o bad a , ber ak hori aurr etik noizbait jakin beh a r zuela.
– Erab a t –esa n zuen.
– Eta ez al gau d e , bad a, hon ak o hon e t a n ere ado s, jakintz a horrel ak o mod u bat e a n gert a t z e n
baldin bad a, gogor a p e n a del a? Eta zein mod u diot? Haux e: norb ait ek, best e zerb ait ikusi, entz u n
edo best e zentz u m e n bat e n bidez haut e m a n d a , hura ez a g u t u bak arrik ez, baizik et a best e
zerb ait e t a z pent s a t z e n baldin bad u, bain a hon e n jakintz a ber a ez den a , best e bat baizik, ez al
dugu arraz oiz es at e n , harra p a t u due n ideia hori gogor a t u egin duel a?
– Nola diozu?
– Honako hau e k bez al a: des b e r di n a k dira gizaki ar e n et a lirare n jakintz ak.
– Nola ez, bad a?
– Ez al dakizu m ait al e ei, ber e n mait e a k era bili ohi due n lira, m a nt u a edo best e zerb ait ikust e n
dut e n e a n , hori gert a t z e n zaiel a? Lira ez a g u t u dut e et a lirare n jabe a zen mutiko ar e n irudia hart u
dut e pent s a m e n d u a n . Eta hori da gogor a p e n a . Norbait, Sim mi a s ikusita, askot a n Kebe s e z
gogor a t u den bez al a, et a horrel ako best e ha m a r mila ego n g o lirat ek e.
– Ham a r mila bai, ala Zeus! –esa n zuen Sim mi a s e k.

14. – Horrelako a ez al da, bad a –esa n zuen hark– gogor a p e n bat? Bat ez ere den b o r a r e n era gi n e z edo
arret a ez jartz e a g a t i k jada aha n t zit ak o gauz a hai en inguru a n gert a t z e n zaion e a n hori norb aiti?
– Erab a t , bai –esa n zuen.
– Eta zer? –esa n zuen hark–. Izan al dait ek e zaldi m ar go t u bat et a lira marr az t u bat ikust e a n gizaki
bat ez gogor a t z e a , et a Sim mi a s m arr az t u a ikust e a n Kebe s e z gogor a t z e a ?
– Bai horixe.
– Eta, Sim mi a s m arr az t u a ikust e a n Sim mi a s e z bera t a z gogor a t z e a ere?
– Izan dait ek e, noski –erant z u n zue n.
– Ordu a n, horien guzti en ara b e r a , ez al da gert a t z e n gogor a p e n a batz u e t a n antz ek o gauz e t a t ik
sortz e n del a, bain a best e batz u e t a n gauz a des b e r di n e t a t i k ere bai?
– Gert a tz e n da.
– Baina norb ait zerb ait e t a z antz ek o gauz e t a tik gogor a t z e n den e a n , ez al da nahit a e z k o a hon ak o
hau ere gert a t z e a : gauz a horri, gogor a t u den har ekiko antz eko t a s u n e a n , zerb ait falta ote zaion
edo ez pent s a t z e a ?
– Nahit a e z –esa n zue n.
– Azter ez az u, bad a –esa n zuen hark– horiek hon el a ote diren: es at e n dugu zerb ait berdin a bad el a,
nolab ait, et a ez naiz ari egurr a egurr a r e n a es at e n , ezt a harri a harri ar e n a , ezt a horrel ak o best e
ezer ere, horien guztie n alde a n best el ak o zerb ait baizik, berdint a s u n a ber a. Hori zerb ait bad el a
es a n g o dugu, edo ezer ez?
– Esan dez a g u n bai etz, noski, ala Zeus! –esa n zuen Sim mi a s e k–, et a mod u harrigarri a n gain er a.
– Eta ba al dakigu bera zer den ere?
– Bai, noski –esa n zuen hark.
– Nondik hart u t a horre n eza g u e r a ? Ez akas o oraintx e esa t e n genit u e n horiet a tik, egurr a k, harriak
edo best e gauz a berdi n a k ikust e tik, edo akas o horiet a tik pent s a t u dugu hart a n, horien des b e r di n a
den e z ? Edo ez al zaizu des b e r di n a egit e n? Azter ezaz u horrel a ere: harri berdin ak et a egurr ak ez al
dira batz u e t a n bat e n t z a t berdi n a k agertz e n , et a best e bat e n t z a t , berriz, ez, harri et a egur ber ak
izand a ere?
– Erab a t , bai.
– Eta zer? Gauz a berdin ak ber ak batz u e t a n des b e r di n a k agertz e n zaizkizu, edo berdint a s u n a
des b e r di nt a s u n a ?
– Inoiz ez, Sokrat e s .
– Ordu a, ez dira gauz a bera –esa n zuen hark– gauz a berdi n horiek et a berdi nt a s u n a ber a.
– Inola ere ez zait iruditz e n niri, Sokrat e s .
– Hala et a guztiz ere, gauz a berdi n horiet a tik –esa n zuen hark– pent s a t u et a hart u al duzu
berdint a s u n horre n ber ar e n ez a g u e r a , des b e r di n a k izand a ere?
– Egia oso a diozu –esa n zuen.
– Ez al da horien berdin a delako edo des b e r di n a del ako?
– Guztiz.
– Ez da, bad a , ez ert a n ber eizt e n –esa n zuen hark–. Zerb ait ikust e a n , ikusp e n horret a tik best e
bat e a n pent s a t z e n bad uz u, berdi n a edo des b e r di n a izand a ere, nahit a e z k o a da hori gogor a p e n a
izat e a .
– Erab a t , bai.
– Eta zer? –esa n zuen hark–. Horrelako zerb ait gert a t z e n al zaigu egurr e t a n et a orain genio e n
gauz a berdin horiet a n ? Berdin a den ber a bez al ak o berdin ak agertz e n al zaizkigu, edo
berdint a s u n a bez al ak o a izat eko hare n zerb ait falta zaie, edo ezer ez?
– Asko falta zaie –erantz u n zuen.
– Beraz, norb ait ek zerb ait ikusi et a pent s a t z e n due n e a n : «Orain ikust e n ari naiz e n horrek best e
gauz a bat bez al ak o a izan nahi du, bain a zerb ait falta zaio et a ezin du hura bez al ak o a izan,
gutxia g o da», ez al gau d e ado s hori pent s a t z e n due n a k nahit a e z aurre tik eza g u t u beh a r zuela,
ber e antz a edukit a ere, zerb ait falta zaiola dioe n hura?

15. – Nahit a e z.
– Ordu a n zer? Horrelako zerb ait gert a t u al zaigu guri ere gauz a berdi n e n et a berdi nt a s u n a r e n
ber ar e n inguru a n , ala ez?
– Guztiz, bai.
– Ordu a n , beh a rr e z k o a da guk aurre tik ez a g u t z e a berdi nt a s u n a , hau da, gauz a berdi n a k ikust e a n
horiek guzti ek berdi nt a s u n a ber a bez al ak o a k izat er a jotze n dut el a, bain a zerb ait falta zaiel a
kontur a t z e n gare n den b or a hura baino lehe n.
– Hori da.
– Baina horret a n ere ados geu n d e n : best e inondik ez dugul a hori pent s a t u et a ezin dela pent s a t u ,
ikust e, ukitze edo zentz u m e n e t a k o best e bat e n bidez baino. Eta gauz a bera diot horiei guztiei
buruz.
– Gauz a bera baitira, Sokrat e s , gure arraz oike t a k eraku t si nahi due n a r e kiko behintz a t .
– Dena den, zentz u m e n e t a t i k pent s a t u beh a r da berai e n bidezko gauz a guztiek berdin a den
hart ar a jotzen dut el a et a ber e faltan dau d el a . Edo nola esa n g o dugu best el a?
– Horrela.
– Ordu a n gu, ikusi, entz u n et a gain er a k o zentz u m e n e n bidez haut e m a t e n hasi baino lehe n,
harr a p a t u a eduki beh a r gen u e n , nolab ai t, berdi nt a s u n a ber a den a r e n eza g u e r a , zentz u m e n e n
bidez harra p a t u t a k o berdin ak harekin erlazion a t u beh a r bag e ni t u e n behi ntz a t , et a horrel ako
guzti ek hura bez al ako a k izan nahi dut el a, bain a ber a baino gutxia g o direla pent s a t u ere bai.
– Nahit a e z ko a da aurr etik es a n d a k o e t a t i k, Sokrat e s .
– Ez al gen u e n , jaio orduko, ikust e n, entz ut e n et a gain er a k o zentz u m e n a k erabiltz e n?
– Bai horixe.
– Baina, diogu n e z , horien aurr etik harr a p a t u a eduki beh a r gen u e n berdint a s u n a r e n eza g u e r a ,
ezt a?
– Bai.
– Ordu a n , dirudi e n e z , jaio baino lehe n harra p a t u beh a r izan dugu ez a g u e r a hori, nahit a e z .
– Hala dirudi.
– Hortaz, ez a g u e r a hura jaio baino lehe n harra p a t u a gen u el a jaio bagi n e n , ez al gen e ki e n , bai jaio
baino lehe n et a bait a jaio orduko ere, ez bak arrik berdi n a den a et a han di a g o a et a txikiago a den a,
baizik et a horrel ak o guztiak ere bai? Izan ere, gur e oraingo arraz oike t a ez bait a berdi nt a s u n a ri
buruz ed ert a s u n a ri ber ari buruz baino, edo ont a s u n a bera, justizia ber a, sant u t a s u n a bera et a, nik
dioda n bez al ax e , «d e n hori ber a » zigilua jartz e n diegu n gauz a guztiei buruz, bai gald er a k
gald e t z e a n bai eran t z u n a k eran t z u t e a n . Horrela, nahit a e z k o a da guk horien guzti en eza g u e r a k jaio
aurr etik harr a p a t u a k edukitz e a .
– Hori da.
– Eta, behi n harra p a t u ondor e n , aldi bakoitz e a n ez bag e ni t u ah a n t ziko, jakind a jaioko ginat e k e
beti, et a beti jakingo gen u k e bizitza n zeh ar. Jakite a hori bait a: zerb ait e n eza g u e r a harra p a t u t a
gord e t z e a et a ez galtz e a . Edo ez al diogu horri ah a n z t u r a es at e n , Sim mi a s, ez a g u e r a r e n galer ari?
– Guztiz ados, Sokrat e s –esa n zue n.
– Baina, nik ust e dud a n e z , jaio baino lehe n harra p a t u ondor e n , jaiotz e a n galdu baldin badit u g u,
et a gero, gauz a hai ei ber ai ei buruz zentz u m e n a k erabiliz, lehe n a g o k o gar ai bat e a n gen e u z k a n
eza g u e r a hai ek berr e s k u r a t z e n baldin badit u g u , ikast e a deitz e n diogu n a ez al litzat ek e geur e a den
eza g u e r a berr e s k u r a t z e a izango? Eta horri gogor a t z e a es a n e z , ez al geniok e segur aski zuzen
es a n g o ?
– Erab a t .
– Izan ere, hon a k o hau agert u da: zerb ait haut e m a n , ikusi, entz u n edo best e zentz u m e n bat e z
atz e m a n ondor e n , gauz a horret a tik ah a n t zit a zego e n best e zerb ait e t a n pent s a dait ek e el a, hori

16. hurbiltz e n zen zerb ait e t a n , des b e r di n a edo antz ek o a izand a ere. Ondorioz, justu dioda n a , bitako
bat, edo horiek jakind a jaio gar a et a bizitzan zeh ar den ok dakizkigu, edo gero ikast e n dut el a
diogu n horiek gogor a t u best e rik ez dut e egit e n, et a ikask et a gogor a p e n a izango litzat ek e .
– Eta horrel a da erab a t , Sokrat e s .
– Bitako zein auk er a t z e n duzu, bad a, Sim mi a s? Gu jakind a jaio gar el a, edo haie n ez a g u e r a
lehe n a g o tik hart ut a gen e u k a n gauz ez gero gogor a t z e n gar el a?
– Orain ezin dut auk er a t u , Sokrat e s .
– Eta zer? Honako hon e t a n auk er a al dez ak e z u, et a bero n e t a z zer iritzi dauk az u n esa n? Dakien
gizon ak dakizkien horiet a z arraz oi a em a n lezak e, ala ez?
– Nahit a e z, erab a t , Sokrat e s –esa n zuen.
– Eta oraintx e esa t e n genit u e n horiet az , guztiek em a n dez ak e t el a arraz oi a iruditz e n al zaizu?
– Nahiko nuke, bai –esa n zuen Sim mi a s e k–. Baina oso beldur naiz bihar ordu hon e t a n jada
gizakiet ak o inor ez dela gai izango hori mod u duin e a n egit eko.
– Ordu a n , ez zaizu iruditz e n guztiek dakizkit el a horiek, Sim mi a s? –esa n zuen.
– Inola ere ez.
– Ordu a n , behi n ikasit ako a k gogor a t z e n dituzt e.
– Nahit a e z.
– Noiz hart u dut e gur e arim ek horien eza g u e r a ? Ez, noski, gizaki bihurt u gar e n e tik.
– Ez, noski.
– Lehe n a g o , ordu a n .
– Bai.
– Ordu a n , Sim mi a s, arim a k lehe n a g o ere existitz e n ziren, gizakiar e n itxura n egon baino lehe n,
gorp ut z e t a t ik ber eiz, et a adim e n a zut e n.
– Ez bad a, Sokrat e s , eza g u e r a horiek, jaiotz e a r e ki n bat er a hartz e n ditugul a; oraindik une hori
gelditz e n baitz ai gu.
– Hala bedi, adiskid e! Baina zein best e unet a n galtz e n ditugu? Haiek eduki gab e jaiotz e n baikar a,
are sti a n ado st u dugu n bez al a. Edo hartz e n ditugu n une horret a n bert a n galtz e n ditugu? Edo best e
unerik aipa al dez ak e z u ?
– Inola ere ez, Sokrat e s; ez naiz kontur a t u ez nintz el a ez er es at e n ari.
– Ordu a n , gure ego e r a hon a k o hau al da? Behin et a berriro erre pik at z e n ditugu n a k existitz e n
baldin badira, ed err a, ona et a horrel ak o es e n t zi a oro, et a zentz u m e n e n bidezko guzti ak horrekin
erlazion a t z e n badit u g u, lehe n a g o existitz e n zen a et a gur e a zen a aurkitz e n dugul ako, et a haiek
horrekin alder a t z e n badit u g u , nahit a e z k o a da, haiek ere existitz e n diren bez al a, gure arim a ere
horrel a existitz e a gu jaio baino lehe n. Baina hai ek existitz e n ez badir a, ez al legok e alferrik esa n a
arraz oik et a hori? Hori al da ego er a , et a era ber e a n nahit a e z k o a al da horiek existitz e a et a gure
arim ak ere bai, gu jaio baino lehe n ere, et a horiek existitz e n ez badira, hau e k ere ez?
– Erab a t era ber e a n dela nahit a e z k o a iruditz e n zait, Sokrat e s –esa n zue n Sim mi a s e k–, gu jaio
aurr etik era berdin e a n existitz e a gure arim a et a orain diozun ese n t zi a hori, et a toki ederr e r a iritsi
da arraz oike t a . Ez bait a u k a t ezer hori bez ai n argia denik niretz a t: horrel ako guzti ak hein
han di e n e a n existitz e n direla, ed err a, ona et a oraintx e zuk esa t e n zenit u e n best e guzti ak. Eta
nahiko a froga t u dela iruditz e n zait niri behi ntz a t .
– Eta Kebes e k zer? –esa n zue n Sokrat e s e k–. Kebe s ere konb e n t zit u beh a r bait a.
– Nahikoa du –esa n zuen Sim mi a s e k–, nik ust e dud a n e z . Haler e, gizakirik gogorr e n a da
arraz oik et ei ez sine st e n . Baina erab a t konb e n t zit ut a dago, nik ust e, hon a ko hon e t a z , gure arim a
baz el a gu jaio baino lehe n. Baina gu hil ondor e n ere oraindik existituko ote den, neuri ere ez zait
iruditz e n, Sokrat e s, nahiko a froga t u denik –esa n zuen–; aitzitik, oraindik zutik dago Kebes e k

17. oraintx e zioen a, et a gehi e n e k diot e n a : gizakia hiltze ar e ki n bat e r a ez ote den barr ei a t uk o berar e n
arim a, et a hori bere izat e a r e n azke n a ez ote den izango. Izan ere, zerk era goz t e n du hura best e
non b ai t e tik sortu et a eratz e a , et a giza gorp ut z e r a heldu baino lehe n ere existitz e a , et a, heldu et a
horret a tik ber eizi ondor e n , ordu a n ber a ere hil et a sunt sitz e a ?
– Ongi diozu, Sim mi a s –esa n zuen Kebe s e k–. Argi bait a g o beh a r den a r e n erdi a frogat u dela gutxi
gora b e h e r a : gu jaio baino lehe n gure arim a baz el a. Baina froga t u beh a r da gain er a , gu hil ondor e n
ere, ez del a gu jaio aurre tik baino gutxia g o existituko, frogak e t a burut uk o bad a behintz a t .
– Honezk er o frogat u t a dago orain ere, Sim mi a s et a Kebe s –esa n zuen Sokrat e s e k–, bat er a elkart u
nahi badit uz u e argu dio hori et a horre n aurr etik ados t u dugu n a : bizidun oro hildakotik sortz e n dela.
Izan ere, arim a aurr etik ere existitz e n bad a et a, bizi et a sortz er a doa n e a n heriotz a tik et a hilik
egot e tik baino best e inondik ez bad u sort u beh a r, hil ondor e n ere nola ez du existitu beh a rko,
berriro sort u beh a r bad u? Orain ere froga t u t a dago, bad a , esa t e n duzu e n a . Haler e, ust e dut
Sim mi a s e k et a zuk oraindik ere sako n a g o azt ert uk o zenuk e t el a gust ur a arraz oike t a hori, et a
um e a k bez al a beldur zaret el a, ber a gorp ut z e tik irtet e a n , haiz e a k ben e t a n des e gi n et a barr ei at u k o
ez ote due n, bat e z ere norb ait, bare al di a n hil beh a rr e a n , aus a z haiz et e han di bat e a n hiltze n
den e a n .
Ordu a n Kebes e k, irribarr ez, esa n zue n:
– Saia zaitez, bad a, gu konb e n t zitz e n , Sokrat e s , beldurr e z bag e u n d e bez al a. Are gehi a g o , ez
beldurr e z bag e u n d e bez al a, baizik et a agia n gur e bait a n horrel ak o e n beldur den um e bat bal e go
bez al a. Saia zaitez, bad a, um e hori konb e n t zitz e n , heriotz ar e n beldur ez izat eko, m a m u e n a bez al a.
– Baina ordu a n egu n e r o konjuru ak kant a t u beh a r zaizkio –esa n zuen Sokrat e s e k– zuek bera
lasait u art e.
– Eta nondik hart uk o dugu, bad a, Sokrat e s –esa n zuen–, horrel ak o beldurr e n t z a k o konjuru e n
kant a ri on bat, zuk uzt e n bag ai t uz u?
– Handi a da Grezia, Kebes! –esa n zue n–. Eta bert a n , segur aski, gizon treb e a k dau d e , et a
asko dira atz errit arr e n herriak ere, et a guztiak miat u beh a r dira horrel ak o konjuru e n kant a ri bat e n
bila, ez dirua ez nek e a urri era bili gab e, dirua aprop o s a g o gast a t u k o zenuk e t e n best e ez er ez
dago el a k o ust e a n baizik. Baina zeu ek zeu e n art e a n ere bilat u beh a r duzu e. Izan ere, ez zenuk e t e ,
agi an, hori egit eko zuek baino gaitu a g o rik erraz aurkituko.
– Hala izango da –esa n zuen Kebes e k–. Baina itzul gait ez e n utzi dugu n tokira, laket bad uz u
behintz a t .
– Laket dut, bai, noski; nola ez dut, bad a, izango?
– Ederki diozu –esa n zue n.
– Beraz, ez al diogu geur e buru ari horrel ak o zerb ait gald e t u beh a r –esa n zue n Sokrat e s e k–:
zer- nolako gauz a ri dagokio hori gert a t z e a , barr ei at z e a , et a zer- nolako gauz ar e kiko gert a t u k o
zaiola beldur izan beh a r da, et a zer- nolako best e gauz a ri ez? Eta horre n ondor e n, berriz, biot ako
zein den arim a azt ert u beh a r dugu, et a horre n ara b e r a konfiant z a eduki edo beldur izan gure
arim ar e n inguru a n .
– Egia diozu –esa n zuen.
– Ez al dagokio, bad a , konpo s a t u a ri et a izat ez konpo s a t u a den a ri hori gert a t z e a , konpo s a t u
zen bez al a x e desko n p o s a t z e a ? Baina zerb ait sinple a baldin bad a g o , ez al dagokio horri bak arrik
hori ez gert a t z e a , best e ez eri baino lehe n?
– Horrel a del a ust e dut nik –esa n zuen Kebes e k.
– Ez al da egia n t z e k o a gauz a baku n a k beti ego e r a bere a n et a era ber e a n dau d e n a k izat e a ,
et a aldi bakoitz e a n era des b e r di n e a n dau d e n a k et a ego e r a bere a n inoiz egot e n ez diren a k, berriz,
horiek konpo s a t u a k izat e a ?
– Nik, behintz a t , hala dela ust e dut.

18. – Goaz e n , bad a –esa n zue n–, aurrek o arraz oik et a n joan gare n punt u ber er a. Galdet u et a
era nt z u t e a n bere izat e a r e n arraz oi a em a t e n ari gare n es e n t zi a hori, beti era ber e a n et a ego er a
ber e a n egot e n al da, edo aldi bakoitz e a n era des b e r di n e a n ? Berdint a s u n a k berak, ed ert a s u n a k
ber ak, den gauz a bakoitz ak berak, ben e t a n den a k, aldak e t a r e n bat jasotz e n al du? Edo horiet ak o
bakoitz a, ben e t a n den a , form a bak arr ek o a izanik, bera bere kasa, beti era bere a n et a ego e r a
ber e a n egot e n da et a ez du inoiz, inon, et a inola ere aldak e t a rik jasotz e n ?
– Nahita e z k o a da –esa n zuen Kebes e k– era bere a n et a ego e r a ber e a n egot e a , Sokrat e s .
– Eta gauz a ed er ugari ak zer, gizakiak, zaldiak edo ma n t u a k es at e bat e r a k o, edo horrel ako
best e edoz ei n, edo berdi n a k, edo haie n izen berek o a k? Egoer a ber e a n egot e n dira, edo, aka s o
haie n guztiz aurk ako ego er a n , hau da, ez dira inoiz inola ere, es at e bat e r a k o, ego er a bere a n
egot e n , ez ber ai ek bere n buru a r e kiko ezt a elkarr ekiko ere?
– Horiek, aldi ber e a n , horrel a dira –esa n zuen Kebe s e k–: ez dira inoiz era bere a n egot e n .
– Horiek ezin al dituz u ukitu, ikusi edo gain er a k o zentz u m e n e z haut e m a n ? Egoer a bere a n
dau d e n a k , orde a , adi m e n a r e n hau s n a r k e t a z ez bad a best e ez er e n bidez ezin dituzu inoiz
harr a p a t u , horrel ak o a k ikusezin ak direlako et a ez ikusgai ak?
– Egia diozu era b a t –esa n zue n.
– Nahi bad uz u, de m a g u n , bad a –esa n zuen–, bi erre alit e mot a dau d el a, bat a ikusgai a, best e a
ikusezin a.
– Dem a g u n , bad a –esa n zuen.
– Eta ikusezin a beti ego er a ber e a n egot e n del a et a, ikusgai a, berriz, inoiz ez ego e r a ber e a n .
– Dem a g u n hori ere –esa n zuen.
– Aurrer a, bad a –esa n zuen hark–. Ez al dauk a g u , alde bat e tik, gorpu t z a, et a best e tik, arim a,
biak des b e r di n a k ?
– Ez da egi a best e rik –erantz u n zuen.
– Bi mot a t a k o zeinekin diogu dauk al a gorp ut z a k antz a et a ahai d e t a s u n gehi a g o?
– Ikusgai a r e ki n –esa n zue n–; hori, behintz a t , argi dago edo n or e n t z a t .
– Eta arim a, zer? Ikusgai a ala ikusezin a da?
– Gizakie ntz a t ez behi ntz a t , Sokrat e s –erant z u n zue n.
– Baina gu gizakie n izaer ar e n t z a t ikusgai ak et a ikusezin a k diren e z aritu gar a. Edo best e
izaer a bat e n t z a t , zure ust ez?
– Gizakie n izaer a r e n t z a t .
– Zer diogu, bad a , arim a ri buruz? Ikusg ai ala ikusezin a dela?
– Ez dela ikusgai a.
– Ikusezin a, ordu a n ?
– Bai.
– Ordu a n , arim ak gorpu tz a k baino antz a han di a g o a dauk a ikusezin a r e ki n; gorp ut z a k, berriz,
ikusg ai a r e ki n.
– Guztiz nahit a e z , Sokrat e s.
– Ez al genio e n lehe n hon ak o hau ere, alegi a arim ak gorpu tz a zerb ait azt ertz ek o erabiltz e n
due n e a n , ikusm e n , entz u m e n edo best e zentz u m e n bat e n bidez –hori bait a gorpu t z a r e n bidez
azt ert z e a , zentz u m e n bat e n bidez egit e a–, ordu a n gorp ut z a k inoiz ego er a bere a n egot e n ez diren
gauz e t a r a herr e s t a t z e n duel a arim a, et a hau nora e z e a n ibiltzen dela, aztor at u et a zorabi at u egit e n
dela mozkort ut a bez al a, horrel ak o a k ukitu ditu el ak o?
– Erab a t , b ai.
– Berak, orde a, ber e kasa azt ert z e n due n e a n , har a doa, aratz den, beti existitz e n den,
hilezkorr a den et a beti ego er a ber e a n egot e n den hart ar a, et a hare n ahai d e izango balitz bez al a,

19. beti harekin elkartz e n da, bere kas a gert a t z e n den e a n et a auk er a dauk a n e a n , et a nora e z e a n
ibiltze ari uzt e n dio et a beti ego e r a ber e a n et a era ber e a n egot e n da hai ekiko, horrel ak ox e a k
ukitz en ditue n bitart e a n . Eta, bere ego er a horrek pent s a m e n d u a al du izen a?
– Guztiz ed erki et a egia es at e n ari zara, Sokrat e s –erant z u n zue n.
– Beraz, zure ust ez, lehe n et a orain es a n d a k o e n ara b e r a , arim a k biet a tik zein mot ar e n antz
et a ahai d e t a s u n han di a g o a dauk a ?
– Nire ust ez, Sokrat e s –esa n zuen hark–, edoz ei n e k, ikast e n txarre n a k ere, onart uko luke,
m et o d o horre n ara b e r a , arim a k, osot a s u n e a n et a guzti an, beti era ber e a n egot e n den a r e n antz
han di a g o a dauk al a egot e n ez den a r e n a baino.
– Eta gorp ut z a k zer?
– Best e a r e n a .
– Ikusaz u auzia horrel a ere: arim a et a gorp ut z a bat e r a dau d e n e a n , nat ur a k honi zerbitz at z e a
et a agint e p e a n egot e a agintz e n dio; best e a ri, orde a, agintz e a et a jaun izat e a. Eta hon e n arab e r a
ere, biot ako zein iruditz e n zaizu dela jainkozko a r e n antz ek o a et a zein hilkorrar e n a ? Edo ez al zaizu
iruditz e n jainkozko a izat ez agind u et a zuze nt z e k o gai dela, et a hilkorra, berriz, agint e p e a n ego n
et a zerbitz at z e k o?
– Niri bai, behi ntz a t .
– Arimak, ordu a n, biot ako zeine n antz a dauk a ?
– Argi dago, Sokrat e s , arim ak jainkozko ar e n antz a dauk al a, et a gorp ut z a k, berriz,
hilkorrar e n a .
– Azter ezaz u, bad a, Kebe s –esa n zuen–, esa n d a k o guztiet a tik hon a k o hau e k at er a t z e n ote
zaizkigu n: jainkozko, hilezkor, ulerga rri, form a bak arr ek o, des e gi n ezinar e n et a bere buru ar e kiko
beti era bere a n et a ego e r a ber e a n egot e n den a r e n antzik han di e n a arim ak dauk al a, et a
gorp ut z a k, berriz, antz han di e n a gizati ar, hilkor, form a askoko, ulert ezi n, des e gi n g a r ri et a bere
buru a r e kiko ego er a ber e a n inoiz egot e n ez den a r e n a dauk al a. Haue n aurkak o best e zerb ait es a n
al dez ak e g u , Kebe s mait e a , horrel a ez dela froga dez ak e e n a ?
– Ezin dugu.
– Zer, ordu a n ? Horiek horrel a izanik, ez al dagokio gorpu t z a ri azkar des e gi t e a , et a arim a ri,
berriz, era b a t des e gi n e zi n a izat e a edo horre n antz ek o zerb ait?
– Nola ez, bad a ?
– Kontur a t z e n zara, bad a –esa n zuen–, gizaki a hiltze n den e a n , ber e zati ikusgai a et a toki
ikusg ai bat e a n 13 datz a n a ri, gorpu t z a ri, gorpu a deitz e n diogu n a ri, des e gi n, ust eld u et a barrei a t z e a
dagokio n a ri, ez zaiola segit u a n horiet a k o ezer gert a t z e n , baizik et a nahiko a den b o r a luze a n
m a nt e n t z e n dela, et a, norb ait gorp ut z a ed er et a antz ek o sasoi a n dauk al a hiltze n bad a, oraindik
den b or a luze a g o a n . Izan ere, gorpu t z a me h e t z e n baldin bad a et a enb al s a m a t z e n baldin bad u t e ,
Egipto n enb al s a m a t u a k bez al a, ia den a m a nt e n t z e n da ezin kont a ah al den b or a luze a n, et a
gorp ut z a r e n at al batz uk, hezurr ak, zurdak et a horrel ako guztiak, hura ust eltz e n baldin bad a ere,
haler e hilezkor dira, esa t e bat e r a k o; ala ez?
– Bai.
– Arima, ordu a n , ikusezin a den a , horrel ako best e toki nobl e, aratz et a ikusezin er a doa n a ,
Hade s e n e r a 14 hain zuze n ere, jainko on et a zentz u d u n a r e n ondor a, nire arim ak ere bere h al a joan
beh a r due n tokira, jainko ak nahi bad u, gure arim a hori, horrel ako a et a ber ez den a, gorp ut z e tik
ber eizi orduko barr ei at u et a sunt sitz e n al da, gizaki gehi e n e k diot e n bez al a? Ezta hurrik em a n ere,
Kebes et a Sim mi a s m ait e a k. Honako era hon e t a r a gert a t z e n da: aratz ber eizt e n baldin bad a, ez du
gorp ut z a r e n ez er ber eki n herr e s t a t z e n , bizitza n zeh ar ez baitu harekin gogo onez harre m a n i k
eduki, et a hari ihes egin et a bera ber e bait a n bildurik ego n bait a, beti horret a n treb a t u den e z –eta
hori zentz u zuzen e a n filosofatz e a et a, ber ez, erraz hiltze n treb a t z e a da, best e rik ezer ez–. Edo ez
al litzat ek e hori heriotz ar a k o treb ak u n t z a ?
– Guztiz, bai.

20. – Ondorioz, ego e r a horret a n ego nik, ber e antz ek or a doa, ikusezin, jainkozko, hilezkor et a
zentz u d u n e r a , et a bert ar a heldu ondor e n zoriont s u izat eko auk er a dauk a, nora e z e a n ibiltzetik,
zentz u g a b e k e ri a tik, beldurr e t a t ik, m ait a s u n bas a ti e t a t ik et a gain er a k o gaitz gizatiarr e t a tik
ask at u t a , et a, iniziatu e z esa t e n den bez al a, gaino n t z e k o den b or a ben e t a n jainkoekin pas a t z e k o.
Horrel a del a es a n g o dugu, Kebe s, edo best el a?
– Horrel a del a, ala Zeus! –esa n zuen Kebe s e k.
– Baina, nire ust ez, gorp ut z e tik zikindut a et a arazt u gab e ber eizt e n baldin bad a, beti
gorp ut z a r e ki n egot e a g a t i k, zerbitz at uz et a m ait at uz , hon ek et a hon e n desio e k et a ats e gi n e k
sorgin d u t a , egiazko a gorp ut z itxurako a bak arrik, ukitu, ikusi, ed a n, jan et a m ait a s u n
ats e gi n e t a r a k o bat ek era bil dez ak e e n a iruditz er ai n o, bain a begi e n t z a t iluna et a ikusezin a den a,
orde a, filosofiar e n bidez bak arrik ulerg a rri a et a atz e m a n g a r ri a, hori gorrot a t u, beldur izan et a ihes
egit e n ohitut a baldin bad a g o , ego e r a horret a n dago e n arim a ber a bere kasa kuts a t u gab e
ber eiziko dela ust e al duz u?
– Inola ere ez –eran tz u n zuen.
– Ordu a n, gorp ut z itxurako a k zatitut a ber eiziko al da, nik ust e, gorpu tz a r e kiko harre m a n a k
et a konp ai ni ak ber ezko bez al a barn e r a t u dionar e ki n egot e a g a t i k beti et a hari gehi e gizko arret a
izat e a g a t i k?
– Erab a t .
– Baina hori, lagu n a , ast u n a dela pent s a t u beh a r da, et a pisut s u a , lurreko a et a ikusgai a. Eta
hori edukit a, horrel ako arim a pisut s u bihurtz e n du et a atz er a toki ikusg air a herre s t a t z e n du
ikusezin a r e n et a Hade s e n 14 beldurr e z, es at e n den e z, hilarri et a hilobien inguru a n birak a, zeine n
inguru a n arim e n zenb ait ma m u ilun ere ikusi izan diren; irudi hau e k horrel ak o arim e k sortz e n
dituzt e, aratz aska t u a k izan gab e ikusg ai a r e n part e dut e n e k, et a horre g a t ik ikust e n dira.
– Egiantz e k o a da behintz a t , Sokrat e s.
– Egiantz ek o a , ben e t a n , Kebe s. Eta ez arim a horiek gizaki one n a k izat e a, gaizto e n a k baizik,
toki horien inguru a n nora e z e a n ibiltzer a beh a rt u a k dau d e n e n a k , aurrek o bizimo d u a txarra
izat e a r e n zigorra bet e z. Eta nora e z e a n ibiltzen dira ber ar e ki n doa n a r e n , gorpu tz itxurako a r e n
desio ak atz er a gorp ut z bat e r a lotzen ditue n art e. Eta, logikoa den e z, justu ber ai ek aurr eko bizitzan
zeh ar treb a t u diren izaer a ber et s u e t a r a lotzen dira.
– Nolako ak dira, bad a, es at e n dituz u n horiek, Sokrat e s ?
– Sab elk eri a n, gehi e gik e ri a n et a eda t e k o zalet a s u n e a n jardu n dut e n a k et a kontuz ibili ez
diren a k, adibid ez, asto et a horrel ako ani m ali e n gen e r o e t a n sartz e a logikoa da. Edo ez al duzu
ust e?
– Zerb ait guztiz logikoa diozu.
– Eta bide g a b e k e ri a k, tirani ak et a harra p a k e t a k gehi a g o balioet si dituzt e n a k otso, zap el at z
et a mirue n gen e r o e t a n . Edo horrel ak o arim a k best e nora doaz el a diogu?
– Ez izan zalantz a rik –esa n zue n Kebes e k–, horrel ako e t a n sartz e n dira.
– Ez al dago garbi –esa n zuen hark– gain er a k o bakoitz a ere ber e jardu e r a r e n
antz ek o t a s u n a r e n arab e r a nora joango den?
– Argi dago, bai –esa n zue n–; nola ez, bad a?
– Ez al dira, horien art e a n ere, zoriont s u e n a k et a toki one n e r a doaz e n a k bert u t e herrit ar et a
hiritarr e a n jardu n diren a k, filosofia et a adi m e n gab e ohitur a et a ariket a tik sortut a k o zentz ut a s u n a
et a justizia deitz e n diot e n horret a n ?
– Nolat a n dira horiek zoriont s u e n a k ?
– Natural a del ako horiek atz er a horrel ako gen e r o hiritar et a zibilizat ur a heltz e a, erle, liztor
edo inurrie n e r a , es at e bat e r a k o, et a atz er a giza gen e r o r a berriro, et a berai e n g a n d i k gizon
zentz uzko a k sortz e a .
– Natural a da.

21. – Jainkoe n gen e r o r a , ost er a , filosofat u ez due n a ri et a era b a t aratz joan ez den a ri ez zaio
zilegi heltz e a , ikast ek o zale ari baizik. Horreg a tik guzti a g a tik, Sim mi a s et a Kebe s adiskid e a k,
ben e t a k o zentz uzko filosofo ek gorpu t z bidezko desio guzti ei uko egit e n diet e, tinko eut siz, et a ez
dut e am or e em a t e n hau e n aurre a n , ond a s u n e n hond a m e n a r e n et a pobr ezi ar e n beldur izan gab e,
gehi e n a k et a diruz al e a k bez al a. Ez dira miseri ar e n ohor e edo osp e ezar e n beldur ere, bot er e et a
ohore zale ak bez al a, et a, ondorioz, uko egit e n diet e gauz a horiei.
– Ez bailitzat e k e haie nt z a t egokika best el a, Sokrat e s –esa n zuen Kebe s e k.
– Ez horix e, ala Zeus! –esa n zuen hark–. Ondorioz, bad a , gorpu tz a mold a t z e n bizi gab e,
ber e n arim a zerb ait ardur a zaien haiek, horiek guztiak pikut ar a bidalit a, ez dira best e horien 15 bide
ber etik ibiltzen, nora doaz e n ez dakit el a, baizik et a filosofiar e n aurkak orik ez del a egin beh a r
pent s a t u z , ezt a har e n aska p e n a et a arazk e t a r e n aurk akorik ere, hare n g a n a zuze nt z e n dira et a
hark gidat z e n ditu e n bidetik hari jarraitz e n diot e.
– Nola, Sokrat e s ?
– Esan g o dizut nik –erant z u n zuen–. Ikast ek o zale ek bad a kit e –esa n zuen hark– filosofiak
ber ai e n arim ar e n ardur a hartz e n due n e a n , best e rik gab e gorpu t z e a n lotut a et a itsat sit a dago el a ,
kartz el a bat e n bidez bez al a erre alit at e a k horre n bidez ikust er a beh a r t u t a , et a ez ber ak bere bidez,
baizik et a ezjakint a s u n oso a n iraulkat uz et a filosofiak ikust e n duel a kartz el a horre n izugarrikeri a
desio ar e n bidez del a, lotut a dago e n a bera lotut a egot e a r e n lagun t z ail e han di e n a izat er ai n o.
Dioda n a , bad a , hain zuze n ere: ikast eko zaleek bad a kit e filosofiak, ego er a horret a n dago e n
arim ar e n ardur a hartz e n due n e a n , aholku leun ak em a t e n dizkiola et a aska tz e n saiatz e n del a,
begi e n bidezko azt erk e t a eng ai n u z bet e a dela erak ut siz, et a bait a bel arrie n et a gain er a k o
zentz u m e n e n bidezko a ere, et a horiet a tik alde n t z e k o konb e n t zit uz, era biltz e a beh a rr e z ko a ez den
hein e a n , et a ber a bere bait a n bat u et a biltzer a bultz at uz , best e ezeri gab e ber e buru ari bak arrik
sines diez aion, berak bere kas a erre alit at e e t a k o bat ez ber e kas a pent s a t z e n due n a ri. Baina,
best al d e , best e gauz e n bidez azt ertz e n due n a et a ego e r a des b e r di n e t a n des b e r di n a den a, ezer ez
dez al a egi azkotz a t jo; horrel ak o a haut e m a n g a r ri a et a ikusg ai a bait a; berak ikust e n due n a , ost er a ,
ulerg a rri a et a ikusezin a. Ondorioz, ben e t a k o filosofoar e n arim a, ask a p e n horri ez zaiola aurka egin
beh a r pent s a t z e n due n e z , ats e gi n, desio, ats e k a b e et a beldurr e t a tik alde n t z e n da ah al due n
hein e a n , pent s a t u z , norb ait ek biziki goz at u, beldurt u, ats e k a b e t u edo desira t u bad u, ez duel a
bat ek pent s a litzake e n hain gaitz han di horiet ak o bat bera ere jasa n, gaixo ego n edo desio e n g a t i k
dirua xahut u es at e bat e r a k o, baizik et a gaitz guzti et a tik han di e n a et a gore n a den a, hori jasat e n
duel a, et a ez duel a horre n kontu egit e n.
– Zein da hori, Sokrat e s ? –galde t u zue n Kebes e k.
– Gizaki orore n arim a, zerb ait e t a z biziki goz at u edo ats ek a b e t z e a r e ki n bat er a , ego er a hori
gehi e n b a t era git e n dion horix e dela argie n a et a egi azko e n a pent s a t z e r a ere beh a r t u a dago el a ,
nahiz et a horrel a ez izan. Eta gauz a horiek ikusgai ak dira bat ez ere, ala ez?
– Erab a t , bai.
– Eta gorp ut z a k ez al du, bad a, ego e r a horret a n gehi e n lotzen arim a?
– Nola, bad a?
– Atsegin et a ats ek a b e bakoitz ak, iltze bat edukiko balu bez al a, gorp ut z e r a iltzatz e n duel ak o
hura et a krisket a bat ek bez al a lotze n, gorp ut z a bez al ako a bihurt uz, et a gorpu tz a k baiezt a t z e n
ditu e n gauz a berb e r a k egiazko a k direl a ust e izat e n du. Izan ere, gorp ut z a r e n iritzi ber ak
edukitz e a g a t i k et a gauz a berb e r e z goz at z e a g a t i k beh a rt u t a dago, nire ust ez, izaer a et a ape tit u
ber eko a izat er a, et a Had e s e n e r a mod u aratz e a n inoiz ez heltz eko mod uko a ere bai, baizik et a beti
gorp ut z a k kuts a t u t a irtet ek o mod uk o a ; et a horrel a, last er atz er a best e gorpu t z bat e r a erortz e n da
et a ereind a bez al a sustr ait u, et a ez da jainkozko, aratz et a itxura bak arr ek o a r e n konp ai ni a n
egot e n .
– Guztiz egi azko ak esa t e n dituzu, Sokrat e s –esa n zuen Kebes e k.

22. – Horien g a t ik dira, bad a, Kebes, esku bi d e osoz ikast ek o zale ak diren a k zentz uzko a k et a
aus ar t a k, et a ez gehi e n e k es at e n dituzt e n e n g a t i k. Edo zuk baietz ust e al duz u?
– Nik ez, ben e t a n .
– Ez, noski. Horrela pent s a t u k o luke, orde a , gizon filosofo ar e n arim a k, et a ez luke ust e
izango, filosofiak bera aska t u beh a r baldin bad u, aska tz e n due n e a n , ber ak ber e buru a ats e gi n et a
ats ek a b e e t a r a em a n beh a r due nik, atz er a berriro lotzeko et a ehu n g a ilu a alder a n t ziz era biltz e n
due n Pen elop e bat e n lan am ai g a b e a egit eko. Aitzitik, horiek bar et u z, arraz oik et a ri jarrait uz et a
beti horret a n egon e z , egi azko a ri, jainkozko a ri et a uka ezi n a den a ri begira et a hon eki n elikat uz, bizi
den bitart e a n horrel a bizi beh a r duel a ust e du, et a, bizitza am ai tz e n zaion e a n , bere ah ai d e et a
antz ek o a den e r a heldut a , gaitz gizatiarr e t a tik librat uko del a. Eta horrel ak o bizimo d u a r e n ondorioz,
horiet a n jardu n due n e z , ez dago beldurrik, Sim mi a s et a Kebes, gorp ut z e tik ber eizt e a n , haize e k
barr ei at u t a heg a n joan et a jada ez dela inon egon g o beldur izat eko.
Sokrat e s e k horiek esa n ondor e n , isiltas u n oso luze a gert a t u zen, et a Sokrat e s bera, ikust ek o
ageri a n zen ez, es a n d a k o arraz oike t a n zego e n , et a gure t a k o gehi e n a k ere bai. Kebe s e k et a
Sim mi a s e k, orde a , ah a p e k a hitz egit e n zute n elkarr eki n, et a Sokrat e s e k, bi haiek ikusit a, gald e t u
zien:
– Zer? –esa n zuen–. Esan d a k o a k zerb ait e n falta n es a n direl a iruditz e n al zaizue bad a? Izan
ere, oraindik sus m o et a punt u ahul asko dauzk a, bat ek ben e t a n beh a r bez al a azald u beh a r badit u
behintz a t . Best e zerb ait azt ertz e n ari baz ar e t e , orde a, alferrik ari naiz hizket a n; bain a horien
inguruk o zerb ait e t a z zalantz a n baz a u d e t e , ez izan beldurrik et a esa n zeu ek et a azal ez az u e, best e
mod ur e n bat e a n hob e t o es a n dait ek e el a bad e ritz oz u e , et a, aldi ber e a n , ni ere zuekin bat e r a hart u,
nirekin irten bi d e a hob e t o aurkituko duzu el a ust e bad uz u e .
Eta Sim mi a s e k es a n zuen:
– Egia es a n g o dizut, bad a , Sokrat e s . Aspaldi gau d e gu biok zalantz a n , elkar bultz at uz et a
gald e t z e r a ani m a t u z , bat e tik zuri entz u n nahi a n, bain a best e tik mole st a t z e k o beldurr ez , orain go
zorigaitz a g a t ik des a t s e gi n a gert a t u k o zaizulako a n .
Eta hark, entz u n ondor e n , leun egin zuen barre et a es a n zuen:
– Ai Sim mi a s! Ben et a n nek ez konb e n t zit uk o nituzke gain er a k o gizakiak oraingo halab e h a r r a
ez dud al a zorigaiztz a t jotze n, zuek ere ezin baz ait uz t e t konb e n t zit u et a beldur baz ar e t e , best al d e ,
orain aurr eko bizitzan baino umor e okerra g o a n ote nago e n . Gainer a , dirudi e n e z , igarku n t z a n
beltx ar g a k baino esk a s a g o a naiz el a ust e duzu e; hau e k, hil beh a r dut el a kontur a t z e n diren e a n ,
aurr eko bizitzan ere abe s t e n baz ut e n ere, ordu a n abe s t e n dut e gehi e n et a ed err e n , zerbitz at z e n
dut e n jainkoar e n g a n a doaz el ak o pozik. Gizakiek, orde a , bere n heriotz ar e n beldurr a g a t ik,
beltx ar g a k ere faltsuki kalum ni a t z e n dituzt e, heriotz a deitor at u z, ats e k a b e a r e n era gi n e z ab e s t e n
dut el a baitiot e, et a ez dut e pent s a t z e n ezein heg a z tik ez duel a abe s t e n gos e, hotz edo best e
sufrim e n d u r e n bat pairat z e n due n e a n , ezt a urretxin d orr a k, en ar a k edo argi- oilarrak 16 berak ere,
ats ek a b e a g a t i k deitor at u z ab e s t e n dut el a diot e n a k . Baina niri ez zait iruditz e n ez horiek ezt a
beltx ar g e k ere ats e k a b e t u t a abe s t e n dut e nik, baizik et a nire ust ez, Apolore n a k diren e z , igarle a k
dira, et a Had e s e n e k o ongi ak aurreiku sit a abe s t e n dut e, et a egu n horret a n aurr eko bizitza guzti an
baino askoz ats e gi n han di a g o z gain er a. Eta ni neu ere beltx ar g e n esklab o- kide a et a jainko berari
sag a r a t u a naiz el a ust e dut, et a jaun a r e n g a n d i k jasot a ko igarku n t z a n ez naiz el a haiek baino
okerr a g o a , et a ez naizel a bizitzatik haiek baino trist e a g o bereizt e n . Horre g a tik, ber az, nahi
duzu e n a es a n et a gald e t u beh a r duzu e , at e n a s t a r r e n Ham aik a gizon ek 17 utzi bitart e a n .
– Ederki diozu –esan zuen Simmiasek–. Nik esango dizut zertan dudan zalantza, eta Kebesek, aldi
berea n, esand ako ak zertan ez dituen onartzen. Izan ere, oraingo bizitzan horrelako gaiez garbi jakitea
ezinezkoa edo oso zaila dela iruditzen zait niri, zuri bezala seguru asko, baina beraiet az esand ako ak
kritikoki ez aztertzea eta alde guztiet atik aztertzen nekatu baino lehen etsitzea, gizon erabat
belaxkare n a iruditzen zait. Gai horiei buruz honako gauza hauet ako bat burutu behar baita: nolakoak
diren ikasi, edo aurkitu, edo, horiek ezinezkoak baldin badira, giza tradizioet atik onen a eta ezeztatz e n

23. zailena hartu eta, baltsa baten gaine a n arriskatuz bezala, horren gainea n garraiatut a bizitzan zehar
nabigatu, jainkozko erreb el azio batekin edo garraiobide sendoa go batea n segurua go eta arrisku
gutxiagorekin ezin bada zeharkat u behintzat. Eta gainera, benet a n, ez naiz ni galdetz en lotsatuko, zuk
zeuk esan dituzunez horiek, ezta etorkizune a n neure buruari aurpegirat uko ere pentsatz e n ditudan ak
orain zuri esan ez izana. Izan ere, Sokrates, esand ako ak neure buruarekin eta honekin aztertu ondoren,
ez zait inola ere iruditzen behar bezain egoki esan direnik.
Sokrat e s e k esa n zuen ordu a n:
– Agian egia da iruditz e n zaizun a, adiskid e. Esan ezaz u, bain a, zert a n ez den nahiko a es a n .
– Honako hon e t a n bad a –esa n zuen hark–: norb ait ek har m o ni a r e n , lirare n et a ber ar e n harien
inguru a n ere argu di ak e t a bera esa n dez ak e el a , alegi a, har m o ni a zerb ait ikusezin a, gorpu t z g a b e a ,
era b a t ed er et a jainkozko a del a goz at u t a k o liran, et a aldiz, lira ber a, et a hariak gorp ut z a k direla,
gorp ut z e z k o a k, konpo s a t u a k , lurtarr ak et a hilkorrar e n ah ai d e a k . Ondorioz, norb ait e k lira pusk a t u
edo hari ak eb aki et a haut si ondor e n, bat e k, zure argu di a k e t a berb e r a r e ki n, sen d o berr et siko balu
har m o ni a horrek nahit a e z existitu beh a r duel a oraindik et a ez dago el a hilda –ez bailegok e
mod urik, hariak haut sit a, lira oraindik existitz eko, et a hari ak ere ez, hilkorrak diren e z , et a
har m o ni a , berriz, jainkozko a r e n et a hilezkorrar e n izaer a et a familia berek o a den a, hilda egot ek o,
hilkorra baino lehe n hilez– baizik et a har m o ni ak ber ak oraindik nonb ai t egon beh a r duel a es a n g o
luke, et a egurr a k et a hari ak hari ez er gert a t u baino lehe n a g o ust eld uk o lirat ek e el a. Eta, nire ust ez,
zuk zeuk ere, Sokrat e s , hori hau s n a r t u duzu, guk arim a justu horrel ak o zerb ait del a pent s a t z e n
dugul a, gure gorp ut z a tenk a t u t a ego n g o balitz bez al a et a bero ak et a hotz ak, lehorr ak et a hez e a k,
et a horrel ako batz u e k bat urik eut sit a bez al a, horiex e n nah a s k e t a et a har m o ni a del a gur e arim a,
horiek ederki et a elkarr ekiko neurri egokia n nah a s t e n diren e a n . Ondorioz, hain zuzen ere, arim a
har m o ni a bat baldin bad a, argi dago, gaixot a s u n e k et a best e gaitz ek gure gorpu t z a neurriz kanpo
laxat u edo tenk a t z e n dut e n e a n , arim ak bere h al a hil beh a r duel a, jainkozko a izand a ere,
soinu e t a k o et a artisa u e n lan guzti et a k o best e har m o ni ak bez al a; gorpu tz bakoitz ar e n hon d a ki n e k,
berriz, den b o r a luzez iraut e n dut e, erre edo ust el d u art e. Begira ez az u, bad a, argu di a k e t a horri zer
era nt z u n g o diogu n, norb ait e k arim a, gorp ut z e a n dau d e n e n nah a s k e t a izanik, heriotz a deituriko a n
lehe n e n g o hiltzen dela pent s a t u k o balu.
Ordu a n , Sokrat e s e k , maiz ohi zuen bez al a zorrotz begira t u t a et a irribarr e egin ez, eran t z u n
zue n:
– Bidezko a k esa t e n ditu, bai, Sim mi a s e k. Beraz, zuet a k o inork nik baino ah al bi d e gehi a g o
baldin bad a u z k a , zerg a tik ez dio era nt z u n ? Ez baitirudi gaiari mod u esk a s e a n eut si dionik. Haler e,
nire ust ez, eran t z u n a baino lehe n, oraindik Kebesi entz u n beh a r zaio, ea hon ek, bere aldetik,
argu di ak e t a ri zer aurp e gir a t z e n dion; horrel a, den b or a pixka bat pas a t u t a , zer era nt z u n g o dugu n
ezt a b ai d a dez a g u n ; gero, entz u n ondor e n , ados dau d el a badiru dit e, arraz oi a em a n g o diegu, et a,
ez bad a u d e , horrel ax e jada argu di a k e t a defe n d a t u k o dugu. Baina ea, Kebes –jarraitu zuen hark–,
es a n ez az u zer zen, bide bat e z, zu aztor at z e n zintu e n a ?
– Esan g o dut, bad a –esa n zuen Kebes e k–. Niri argu di a k e t a oraindik punt u bere a n dago el a
iruditz e n zait, et a aurr eko e t a n aurp e gi r a t z e n genio n akat s ber a dauk al a. Gure arim a itxura
hon e t a r a heldu baino lehe n ere existitz e n zela ez dut hitza jango, mod u guztiz ats e gi n e a n et a,
es at e a gog aik arri ez bad a , nahiko a froga t u t a dago el a ukat uz. Baina gu hil ondor e n ere oraindik
non b ai t existitz e n del a, hori ez zait horrel a iruditz e n. Sim mi a s e n objekzioa ez dut onartz e n , alegi a
arim a ez del a gorp ut z a baino sen d o a g o a et a iraunkorr a g o a ; horiet a n guztiet a n ikara g a r ri
gailentz e n zaiola iruditz e n baitz ait. Ordu a n, zer ez duzu sines t e n oraindik –esa n g o luke
argu di ak e t a k–, gizaki a hildako a n , ahul a g o a den a oraindik existitz e n del a ikust e n duzun e a n ? Ez al
zaizu nahit a e z k o a iruditz e n den b o r a horret a n iraunkorr a g o a den a k biziraut e a ? Honako hon ekiko
azt er ez az u, bad a, hurre n g o a , nik zerb ait egi azkorik ote dioda n . Izan ere, dirudi e n e z , nik ere irudi
bat beh a r dut, Sim mi a s e k bez al a. Niri iruditz e n zait horiek guzti ak es at e n direla, bat ek hildako
ehul e zah ar bati buruz hon ak o arraz oike t a hau esa n g o balu bez al a: gizon a ez del a hil, baizik et a

24. non b ai t onik dago el a , et a frogat z a t hark soine a n zera m a n berak ehu n d u t a k o m a nt u a eskai niko
balu bez al a, onik dago el a et a ez dela hond a t u ; et a, bat ek sinet siko ez balio, gald e t u k o lioke
gizakiar e n edo erabilia et a soine a n era m a n a den ma n t u a r e n gen e r o a ote den iraunkorr a g o a ; et a
bat ek gizaki ar e n a askoz iraunkorr a g o a del a eran t z u t e a n , sinet siko luke frogat u t a dago el a, gizakia,
ordu a n, askoz arraz oi gehi a g o r e ki n dago el a onik, iraup e n gutxia g ok o a den a ez bait a hond a t u .
Baina hau, Sim mi a s, ez da horrel a, nire ust ez. Azter ez az u, bad a, zuk ere nik dioda n a . Edoz ei n e k
ulert uko bailuke hori dioen a k inozok eri a bat esa t e n duel a. Izan ere, ehul e hori, horrel ak o m a nt u
asko gast a t u et a ehu n ondor e n , haie n ondor e n hil zen, asko bazire n ere, bain a azke n e k o a baino
lehe n, nik ust e, et a horre g a tik ez dago bat er e arraz oi gehi a g o gizaki a ma n t u bat baino esk a s a g o a
edo ahul a g o a izat eko. Eta, nire ust ez, irudi horix e ber a legokioke arim ari ere gorpu t z a r e kiko, et a
bat e n bat ek horiei buruz horiex ek berak es a n g o balitu, egoki hitz egit e n duel a irudituko litzaidak e ,
alegi a, arim a iraunkorr a dela, et a gorpu t z a, berriz, ahul a g o a et a iraup e n gutxia g ok o a . Baina
es a n g o luke arim a bakoitz ak gorp ut z asko gast a t z e n dituel a, bat e z ere urte asko bizi bad a –izan
ere, gorpu t z a isuri et a hon d a t u egit e n da, gizaki a oraindik bizi dela; arim a k, aldiz, behi n et a berriro
ehu n t z e n du gast a t u t a k o a–; bain a, haler e, nahit a e z k o a litzat ek e, arim a hiltze a n , hala b e h a r r e z
ber e azke n ehu n a edukitz e a et a bak arrik egon baino lehe n hiltze a, et a arim a hil ondor e n , ordu a n
erak ut siko luke jada gorpu t z a k bere ahult a s u n a r e n izaer a et a, ust eld u t a , azkar des a g e r t u k o
litzat ek e . Ondorioz, oraindik ez du mer ezi, arraz oike t a hori sinet siz gero, gu hil ondor e n , gure
arim a oraindik nonb ai t existituko den konfiant z a izat e a. Izan ere, esa t e n due n a ri zuk diozun a
baino oraindik gehi a g o onart uko balitzaio ere, gur e arim a k gu jaio aurr eko den b or a n ere existitz e n
zirela onart uz, et a ezerk ez duel a era goz t e n , gu hil ondor e n ere, batz u e n arim a k oraindik
existitz e a , et a gero ere bai, et a askot a n jaio et a hiltze a berriro –izan ere, arim a jaiotz a asko
jasat e r ai n o da sen d o izat ez–; bain a horiek guztiak onart u t a ere, jada ezingo litzaioke onart u
arim ak ez duel a jaiotz a ugari e t a n sufritz e n et a ez dela azke n e a n heriotz e t a k o bat e a n guztiz
hiltze n. Baina arim a ri sunt sip e n a dak arkion heriotz a hori et a gorp ut z a r e n des e gi t e hori inork ez
duel a eza g u t z e n es a n g o gen u k e –guret a k o edo n or e n t z a t haut e m a n e z i n a bait a–. Eta hori horrel a
baldin bad a , ez dagokio inori heriotz ar e n aurr e a n konfiantz a edukitz e a , konfiant z a buru g a b e a ez
bad a , arim a guztiz hilezkorr a et a sunt si ezin a del a ezin bad u frogat u behintz a t . Ezin bad u, orde a ,
hiltzer a doa n a nahit a e z izango da beldur, ber e arim a oraingo gorpu t z e tik ban a t z e a n ez ote den
era b a t deus e z t a t u k o.
Horiek hitz egin ondor e n , denok nahig a b e t u gine n, gero elkarri es a n genio n bez al a, izan ere
aurr eko arraz oik et e k gu erab a t konb e n t zit u ondor e n , atz er a nah a s t u et a me sfid a n t z a n mur gildu
gint uzt el a baitzirudi e n, ez bak arrik aurr etik esa n d a k o arraz oik et e n inguru a n , gero esa n g o ziren e n
inguru a n ere bai, bat e r e baliorik gab e k o ep aile ak ote gine n edo auzi a ber a zalantz a g a r ri a ote zen.
Ekekrat e s : Ala jainko ak, Fedon! Barkatz e n dizuet, bai! Niri ere, orain zuri entz ut e a n ,
horrel ak o zerb ait gald e t z e a burur a t u baitz ait: « Zein arraz oike t a ri sinet siko diogu oraindik, bad a ?
Sokrat e s e k zioen arraz oik et a , guztiz konb e n t zi g a r ri a izand a ere, orain zalant z a n erori bait a ». Izan
ere, mod u harriga rri a n harr a p a t z e n nau orain et a beti arraz oik et a horrek, gure arim a har m o ni ar e n
bat dela, et a orain esa n den e a n gogor a ekarri dit, es at e bat e r a k o, lehe n a g o ni ere iritzi horret a k o a
nintz el a. Eta hasi er a n bez al a, berriro era b a t beh a r dut best e arraz oik et a r e n bat, hil den a r e n arim a
ez del a ber ar e ki n bat er a hiltzen konb e n t zit uko nau e n a . Beraz, es a d a z u , Zeus a rr e n !, nola egin zion
kontra Sokrat e s e k arraz oike t a ri? Eta, hura ere, zuek om e n zeun d e t e n bez al a, ezert a n nab a r m e n
nahig a b e t u t a agert u zen ala ez, edo, aitzitik, lasai lagu n d u zion ber e arraz oike t a ri? Azal
iezazkiguz u den a k ah al duzun zeh a t z e n .
Fedon: Bene t a n , Ekekrat e s , Sokrat e s e k askot a n miraz utzi ban a u ere, ez dut inoiz har e n
ondo a n ego n nintz e n hart a n baino gehi a g o miret si. Agian ez da bat e r e bitxia hark es at e k o zerb ait
edukitz e a . Halere, ni, lehe nik, hon e k harritu nindu e n gehi e n hare n g a n : zein ats e gi n, onb e r a et a
begiru n e z hart u zue n gazt e t x o e n argu di ak e t a ; gero, har e n argu di ak e t e k gug a n era gi n d a k o a zein
zorrotz haut e m a n zue n, et a ondor e n , zein ondo sen d a t u gint u e n , et a ihes egind a k o a k et a

25. gar ait u a k bez al a, berriro nola deitu gintu e n et a ber ari jarraitz er a et a berar e ki n bat e r a argu di ak e t a
azt ert z e r a nola bultz at u gint u e n .
Ekekrat e s : Nola, bad a ?
Fedon: Nik esa n g o dizut. Izan ere, har e n eskuin e a n nen g o e n hala b e h a r r e z , bank u bax u
bat e a n es erit a ohe a r e n ondo a n ; ber a, berriz, ni baino askoz altu a g o bat e a n . Horrela, nire buru a
lazta n d u et a nire lepo gain ek o ileak est ut u ondor e n –izan ere, auk er a zuen e a n , nire ileez
txantx e t a n aritu ohi zitzaid a n–, esa n zue n:
– Beraz, bihar mozt uk o dituz u ile ed er horiek segur aski, ezt a?
– Natural a da, Sokrat e s –esa n nue n nik.
– Ez, niri kasu egingo baz e nit.
– Zer diozu, bain a? –esa n nion nik.
– Gaur bert a n mozt u beh a r ditugul a –esa n zuen– nik neur e ileak et a zuk zeur e a k, arraz oik et a
hiltze n baz ai gu et a ezin bad u g u berpizt u. Eta nik neuk, zu banintz et a arraz oike t a k ihes egin go
balit, argo s t a rr e k 18 bez al a zin egingo nuke, borrok ar a itzuli et a Sim mi a s et a Kebe s e n arraz oik et a
gar ait u art e ile luzerik ez era m a t e a .
– Baina –esa n nue n nik– biren aurk a Herakl es e k ere ezin om e n du.
– Ni dei naz az u, bad a , Iolao 19 gisa lagun t z e r a , oraindik argia den bitart e a n .
– Deitze n zaitut bad a –esa n nue n–, bain a ez Herakl e s e k bez al a, Iolaok Herakl es bez al a baizik.
– Ez du alderik. Baina lehe nik neurri ak har ditza gu n , zerb ait gert a ez dakigu n.
– Zer? –esa n nue n nik.
– «Arrazoiket a gorrot a t z ail e a k » bihur ez gait ez e n –esa n zuen hark–, «giz a gorrot a t z ail e a k »
bihurtz e n diren a k bez al a, bat e k ezin baitu hori baino gaitz han di a g o rik jasa n: arraz oik et a k
gorrot a t z e a . Eta arraz oik et e n gorrot o a et a gizaki en a era ber e a n sortz e n dira. Izan ere,
gizakie n g a n a k o gorrot o a ez a g u e r a gab e norb ait e n g a n konfiant z a han di a edukitz e tik sartz e n zaigu,
et a gizaki bat guztiz egi azko, osas u n t s u et a fidag a rritz a t jotze a n , ondor e n , han dik gutxira,
pert so n a hori gaizto a et a desl ei al a del a aurkitz e a n , et a berriro best e norb ait, norb ait ek hori
askot a n jasa n due n e a n , et a bat e z ere bere ust ez lagun min e n a k et a adiskid e han di e n a k ziren e n
aldetik, maiz kolpe a hart uz, azke n e a n , guzti ak gorrot a t z e n ditu et a inoren ezer ez dela bat er e
osa s u n t s u a pent s a t z e n du. Edo ez al zara inoiz kontur a t u hori gert a t z e n dela?
– Bai, noski –esa n nue n nik.
– Eta, ez al da itsusi a hori –galde t u zue n hark–, et a nab a r m e n a , horrel ako a giza auzi ei
buruzko eza g u e r a rik gab e gizakiak ma n ei a t z e n saiatz e n dela? Izan ere, nolab ai t ez a g u e r a r e ki n
m a n ei a t u k o balitu, auzia den bez al a ikusiko luke: era b a t onak edo txarr ak gutxi direl a, et a
tart eko a k, berriz, gehi e n a k.
– Nola diozu hori? –esa n nue n nik.
– Gauz a era b a t txikiei et a han di ei buruz bez al a –esa n zuen hark–. Zure ust ez, ba al dago
ezer, gizaki, txakur edo best e ez er, era b a t han di a edo erab a t txikia aurkitz e a baino arraro a g o rik?
Edo, best el a, azkarr a edo m a nt s o a , itsusi a edo ed err a, zuria edo beltz a? Edo ez al zara kont ur a t u,
horrel ak o guztiet a tik mut urr e t a k o azke n a k urriak et a gutxi direla, et a tart ek o a k, berriz, ugari ak et a
asko?
– Erab a t , bai –esa n nue n nik.
– Ez al duzu ust e, ber az –esa n zuen–, gaizt ak e ri a lehiak e t a bat propo s a t u k o balitz, hor ere
oso gutxi agert u k o lirat ek e el a lehe n e n g o a k ?
– Arrazoizko a da –esa n nue n nik.
– Arrazoizko a, bai –esa n zuen–. Arrazoiket a k ez dira, orde a, alde horret a n gizakie n antz eko a k
–baina zu oraintx e aurr e a n zindo a z e n e z , jarrait u egin dizut–, best e hart a n baizik: norb ait ek,

26. arraz oik et ei buruzko ez a g u e r a rik gab e, arraz oike t a r e n bat egia del a sine st e n due n e a n , et a
ondor e n , han dik gutxira, gez urr ez ko a dela ust e due n e a n , batz u e t a n horrel a izanik, bain a
best e e t a n , orde a, ez, et a atz er a best el ak o a del a et a best el ak o a . Eta bat ez ere aldeko et a kontr ako
arraz oik et e t a n jardut e n dut e n e k bad a kiz u azke n e a n jakint su e n a k bihurt u direla ust e izat e n dut el a
et a ber ai ek bak arrik ulert u dut el a gauz e t a k o edo arraz oike t e t a k o ez er ez del a ez osas u n t s u a ezt a
finkoa ere, baizik et a erre alit a t e guzti ak, Euripon 20 bez al a, gora et a beh e r a itzuliz ibiltzen direl a,
best e rik gab e, et a ez direla inoiz inon gelditz e n.
– Erab a t egi a diozu, bad a –esa n nue n nik.
– Egoer a ta m al g a r ri a litzat ek e , bad a –esa n zuen–, arraz oike t a bat egiazko a , finkoa et a
ulertz eko mod uk o a izand a ere, ondor e n , batz u e t a n egi azko ak direla, best e e t a n , orde a, ezetz
iruditz e n zaizkion horiet a k o zenb ait arraz oik et a topa tz e a g a t i k, bat ek ez balio ez ber e buru a ri ezt a
ber e gait a s u n ezari ere erru a bot ako, baizik et a azke n e a n , mind ut a egot e a g a t i k, pozik
des bi d e r a t u k o balu erru a bere burutik arraz oik et e t a r a , et a gain er a k o bizitza jada arraz oik et a k
gorrot a t u z et a irainduz pas a k o balu, et a erre alit a t e e n egia et a jakintz a gab e geldituko balitz.
– Tam al g a r ri a, ben e t a n , ala Zeus! –esa n nue n nik.
– Lehe nik, beraz –esa n zuen–, horre n aurre a n neurri ak har ditza g u n , et a arraz oik et e t a k o ez er
osa s u n t s u ez izat eko arrisku a dago e n ideiari ez diez aio g u n gure arim a n sartz e n utzi, are gehi a g o ,
balitek e gu oraindik osa s u n t s u ez egot e a , et a gizon a k bez al a saiat u beh a r dugu osas u n t s u egot e n ,
zuk et a gain er a k o ok, geroko bizitza osoa g a t ik, et a ni heriotz a ber a g a t ik, oraingo ego er a n , ni neu
gai horre n berar e n inguru a n arrisku a n bain a g o , jakintz a m ait al e bez al a jokat u beh a rr e a n , guztiz
hezi gab e e k bez al a gar ai p e n m ait al e mod u a n jokatz ek o. Izan ere, horiei, zerb ait e t a z ezt a b ai d a t z e n
dut e n e a n , ez zaie axol a arraz oike t a r e n gai a nolako a den, baizik et a pres e n t e dau d e n a k ber ai ek
ezarrit ako iritzi berek o a k izat e a , hori bai desirat z e n dut el a. Eta, nire ust ez, oraingo a n hon e t a n
bak arrik ber eiziko naiz horien g a n d i k: ez bain aiz saiat uko pres e n t e dau d e n e i nik esa t e n ditud a n a k
egi azko ak irudi dakizkien, gehig a rri bez al a ez baldin bad a behintz a t , baizik et a neuri horrel a del a
ah alik et a gehi e n irudi dakid a n. Zera pent s a t z e n baitut, adiskid e m ait e a –begira zer irab azireki n–,
es at e n ditud a n a k aus a z egiazko a k baldin badira, konb e n t zit ut a egot e a ed err a del a. Hil
den a r e n t z a t ezer ez baldin bad a g o , orde a , heriotz a aurr eko den b or a horret a n behi ntz a t ez naiz
ahu e n k a arituz pres e n t e dau d e n e n t z a t horre n des a t s e gi n a izango, et a nire zentz u g a b e k e ri a
horrek ez du nirekin bat e r a iraun go –txarra izango bailitzat ek e–, baizik et a gerox e a g o des a g e r t u k o
da. Horrelax e prest a t u t a ekingo diot, bad a , arraz oik et a ri, Sim mi a s et a Kebes. Zuek, berriz, niri
kasu egit e n badi d a z u e , Sokrat e s e z gutxi ardur a t u k o zaret e et a, egiaz, berriz, askoz gehi a g o , et a
egi azko zerb ait es at e n dud al a bad e ritzoz u e , ado s ego n zait ezt e nirekin, bain a ezetz bad e ritzoz u e ,
aurr e egin iezad a z u e argu di ak e t a ororekin, kont u han diz ibiliz, nik nire grinar e n era gi n e z neur e
buru a et a zuek eng ai n a t u et a, erleak bez al a ezt e n a barn e a n utzit a, alde egin ez dez a d a n .
– Goaz e n , bad a –esa n zue n–. Lehe nik, gogor a iezazkid az u e es at e n zenit uzt e n a k ez naiz el a
gogor a t z e n baldin badirudi. Izan ere, Sim mi a s e k, ust e dud a n e z , zalantz a egit e n du et a beldur da
arim a, gorp ut z a baino jainkozko a g o a et a ed err a g o a izand a ere, aurr etik hilko ez ote den, har m o ni a
itxurako a den e z. Kebes e k, aldiz, hori onartz e n dit –hori iruditu zait–, alegi a, arim a gorpu t z a baino
iraunkorr a g o a del a, bain a hau iluna del a edoz ei n e n t z a t : arim a, gorp ut z asko et a askot a n gast a t u
ondor e n , azke n gorp ut z a utzit ako a n , ez ote den ordu a n ber a ere hiltze n, et a heriotz a horixe ber a
ez ote den, arim a r e n sunt si p e n a , gorp ut z a k ez baitio inoiz hiltze a ri bat e r e uzte n. Hori ez bad a
best e zer da, bad a , azt ert u beh a r dugu n a , Sim mi a s et a Kebes?
Bi hau e k ados ego n ziren horiek horrel a zirela.
– Ordu a n , ez dituzu e aurrek o arraz oike t a guzti ak onartz e n , edo batz uk bai, et a best e a k ,
berriz, ez? –galde t u zue n.
– Batzuk bai; best e a k, berriz, ez –esa n zut e n.
– Zer diozu e, bad a –esa n zue n hark–, arraz oike t a hari buruz, non ikaske t a gogor a p e n a dela
genio e n , et a hori horrel a izanik, gure arim a k nahit a e z existitu beh a r zuel a best e nonb ait,
gorp ut z e a n lotu baino lehe n?

27. – Ni behi ntz a t –esa n zue n Kebes e k– ordu a n ere harriga rriro konb e n t zit u nindu e n , et a orain
berdin jarraitz e n dut, best e ez ein arraz oik et a t a n ez bez al a.
– Eta ni neu ere –esa n zuen Sim mi a s e k– horrel a nago ben e t a n , et a harrituko nintz at e k e nik
noizbait horri buruz best e iritzirik edukiko ban u.
Sokrat e s e k esa n zuen ordu a n:
– Nahit a e z aldat u beh a rk o duzu, bad a , iritzia, Teba sk o arrotz a, sines m e n hori ma n t e n t z e n
baldin bad a , alegi a, har m o ni a zerb ait konpo s a t u a dela, et a arim a gorpu t z e k o ele m e n t u tenk a t u e n
har m o ni a bat bez al a konpo s a t z e n del a. Ez baitz e n u k e onart uk o zuk zeuk ere har m o ni a jada
konpo s a t u t a zego el a esa t e a , bera konpo s a t u beh a r zute n ele m e n t u a k existitu baino lehe n. Edo
onart uko al zenuk e ?
– Inola ere ez, Sokrat e s –eran tz u n zuen.
– Kontur a t z e n al zara, ordu a n –esa n zuen hark–, gizaki ar e n itxurar a et a gorp ut z e r a heldu
baino lehe n ere arim a baz el a, bain a, oraindik existitz e n ez ziren ele m e n t u e t a t ik konpo s a t u t a
zego el a esa t e n duz un e a n , hori esa t e n duzul a? Harm o ni a ez bait a zuk alder a t z e n duzun hori
bez al ako a , baizik et a lehe nik lira, hariak et a soinu a k, oraindik har m o niz a t u gab e a k , sortz e n dira,
et a guzti et a tik azke n e a n har m o ni a osatz e n da et a lehe n e n g o sunt sit u. Hortaz, zure baiezt a p e n
hau nola ego n g o da, bad a , best e har eki n ado s?
– Inola ere ez –esa n zuen Sim mi a s e k .
– Eta ben e t a n –esa n zue n hark– baiez t a p e n e n bat eki n ado s egot e a kom e ni baz aio,
har m o ni a ri buruzko baiezt a p e n a r e ki n da, hain zuze n.
– Kom eni zaio, bai –esa n zue n Sim mi a s e k.
– Bad a zure bai ezt a p e n hori ez dago ados –esa n zue n–. Begira ezaz u, bad a, bi baiezt a p e n
hau e t a t ik zein auk er a t z e n duzu n: ikask et a gogor a p e n a dela edot a arim a har m o ni a dela?
– Lehe n e n g o a askoz lehe n a g o , Sokrat e s –esa n zuen–. Best e a frogak e t a rik gab e burur a t u
baitz ait egi an t z e k o t a s u n et a itxura kom e ni g a r ri bat e n g a t i k, et a horrel a iruditz e n zaie gizaki
gehi e n ei ere. Baina nik ondotx o dakit frogak e t a k egia n t z e k o t a s u n e n bidez egit e n dituzt e n a k
hitzontzi iruzurtiak direla, et a bat berai ekin kontuz ibiltzen ez bad a, oso erraz eng ai n a t z e n dut e,
bai geo m e t ri a n , et a bait a gain er a k o guztiet a n ere. Gogor a p e n a ri et a ikask et a ri buruzko
baiezt a p e n a , onartz e a mer ezi due n hipot e si bat e n bidez dago es a n d a . Esan bait a, nolab ai t, gure
arim a, gorp ut z e r a heldu baino lehe n ere, horrel ako a del a, «be n e t a n den a » izen a due n es e n t zi a
bez al ako a . Eta nik hau, konb e n t zit urik, beh a r hainb e s t e et a arraz oiz onart u dut. Beraz, logikoa
den e z , horre g a t ik ezin diot ez neur e buru ari ez best e inori onart u arim a har m o ni a dela esa t e a .
– Eta hon e t a n zer, Sim mi a s? –esa n zuen hark–. Zure ust ez, har m o ni ari edo best e edoz ei n
konpo s a k e t a ri ba al dagokio ber a konpo s a t z e n dut e n ele m e n t u hai ek baino des b e r di n a g o a izat e a ?
– Inola ere ez.
– Ezta, nire ust ez, best e zerb ait egin edo jasat e a ere, hai ek egin edo jasat e n dituzt e n e t a t i k
kanp o?
Bere ado st a s u n a adier a zi zuen.
– Ordu a n, har m o ni a ri ez dagokio bera konpo s a t z e n dut e n horiek gidatz e a , jarraitz e a baizik.
Iritzi ber eko a zen.
– Ordu a n , har m o ni a ez da, ezt a hurrik em a n ere, ber e zatien aurkak o zentz u a n mugit uk o edo
ez du soinurik at er a k o edo best e ez ert a n aurr e egingo ere.
– Ezta gutxi a go ere, ben a z –esa n zuen.
– Eta zer? Harm o ni a ez al da izat ez horrel ak o a , har m o ni a bakoitz a har m o niz a t u den
bez al ako a ?
– Ez dut ulertz e n –esa n zuen.
– Gehia g o et a zab al a g o har m o niz a t u k o balitz, hori gert a dait ek e e l a onartz e n baldin bad a, ez
al litzat ek e har m o ni a gehi a g o et a zab al a g o a izango, et a gutxia g o et a motz a g o har m o niz a t u k o
balitz, gutxi a go et a motz a g o a izango?

28. – Erab a t , bai.
– Arimari buruz ere hori gert a t z e n al da: arim a bat best e a baino zab al a g o a et a gehi a g o , edo
motz a g o a et a gutxi a go baldin bad a , neurri txikien e a n bad a ere, neurri horret a n del a horix e bera,
arim a, gehi a g o edo gutxi a go ?
– Inola ere ez –eran tz u n zuen.
– Ea bad a, ala Zeus! –jarraitu zuen–. Zentz ut a s u n a et a bert ut e a dauk a n arim a ona del a ere
es at e n al da, et a zentz u g a b e k e ri a et a gaizt ak e ri a dauk a n a , berriz, gaizto a dela? Hau ek egi az
es at e n al dira?
– Egiaz, bai.
– Ordu a n , arim a har m o ni a dela ust e dut e n horiet ak o bat ek zer es a n g o du direla arim e t a n
dau d e n horiek: bert ut e a et a gaizt ak e ri a? Akaso berriro best e har m o ni a et a har m o ni a eza bat
direl a? Eta, bat a har m o niz a t u t a dago el a, ona, et a, har m o ni a izanik, ber e bait a n best e har m o ni a
bat dauk al a, et a best e a , berriz, har m o niz a t u gab e a dela et a ez dauk al a ber e bait a n best e
har m o ni a rik?
– Nik neuk ezin dut esa n –esa n zue n Sim mi a s e k–. Baina argi dago horrel ako zerb ait es a n g o
luke el a ust e hori due n a k .
– Lehen ado st u dugu, orde a –esa n zue n–, arim a bat ez dela best e arim a bat baino gehi a g o
edo gutxia g o. Eta ados t u t a k o horre n ondorio a hon a k o hau da: har m o ni a bat ez dela ezert a n best e
bat baino gehi a g o , zab al a g o a , gutxi a go edo motz a g o a . Ez al da hala?
– Guztiz, bai.
– Eta ezert a n ez gehi a g o ez gutxi a go ez den har m o ni a ez dago el a ez gehi a g o ez gutxi a go
har m o niz a t u t a ; hal a al da?
– Hala da.
– Eta ez gehi a g o ez gutxi a go har m o niz a t u t a ez dago e n a k eduki al dez ak e har m o ni ar e n part e
han di a g o a edo txikiago a , edo bera?
– Bera.
– Eta arim a bat, best e bat baino gehi a g o edo gutxi a go ez den e z, horixe bera baizik, arim a,
ordu a n ez al dago gehi a g o edo gutxia g o har m o niz a t u t a ere?
– Hala da.
– Eta ego er a horret a n ego nik, ez luke har m o ni a ez ar e n edo har m o ni a r e n part e han di a g o a
edukiko, ezt a?
– Ez, noski.
– Eta ego er a horret a n ego nik, berriz, aka s o arim a bat ek best e bat ek baino gaizt ak e ri ar e n edo
bert ut e a r e n part e han di a g o a edukiko al luke, gaizt ak e ri a har m o ni a eza baldin bad a et a bert ut e a
har m o ni a ?
– Ezta bat e r e .
– Are gehi a g o , Sim mi a s, arraz oike t a zuze n a r e n ara b e r a , inongo arim a k ez du gaizt ak e ri ar e n
part erik, har m o ni a baldin bad a. Izan ere, har m o ni a k, noski, erab a t horixe ber a den e z, har m o ni a,
ez luke inoiz har m o ni a ezar e n part erik edukiko.
– Ez, alafe d e !
– Ezta arimak ere gaiztakeriare n parterik, noski, erabat arima denez.
– Nola, bad a, es a n d a k o a k es a n d a ?
– Ordu a n , arraz oik et a horre n ondorioz, gure tz a t bizidun guztie n arim ak neurri bere a n izango
dira onak, arim a k izat ez neurri bere a n baldin badir a horixe bera, arim a k.
– Nik, behintz a t , hala deritzot, Sokrat e s – esa n zue n.
– Eta horrel a ere ondo esa n a dago el a al deritzoz u? –esa n zuen hark–. Eta arraz oik et a k horiek
jasa n ditzak e el a , arim a har m o ni a den e k o hipot e si a zuzen a baldin bad a ?
– Inola ere ez –eran tz u n zuen.
– Eta zer? –jarrait u zuen hark–. Gizakiar e n bait ako gauz a guztiet a tik arim a k baino best e
zerb ait e k agintz e n duel a esa t e n al duzu, bat ez ere zentz u d u n a baldin bad a ?

29. – Nik ez, behi ntz a t .
– Gorputz a r e n ego er ei am or e em a n e z edo aurr e egin ez? Honako haux e diot: sukarr ez et a
egarri ak ego n d a ere, aurk akor a herre s t a t z e n ditu, ez eda t e r a , et a gos e a k egon d a ere ez jater a, et a
best e mila adibid e ere ikust e n ditugu, arim ak gorpu t z a r e n ego er ei aurr e egit e n dien a k. Edo ez?
– Erab a t .
– Dena den, aurr eko e t a n ez al dugu ados t u arim a k, har m o ni a baldin bad a , behi ntz a t , ez
luke el a inoiz ab e s t u k o ber a konpo s a t z e n dut e n ele m e n t u hai ek tenk a t u , laxat u, bibrat u edo
jasat e n dut e n best e edoz ei n ego er a r e n kontr ako a , baizik et a hai ei jarrait uko lieke el a et a inoiz ez
lituzke el a gidat uk o?
– Adost u dugu, bai –esa n zuen–; nola ez, bad a ?
– Zer, bad a ? Ez al zaigu orain guztiz kontr ako a egit e n agert z e n , ber a konpo s a t z e n om e n
dut e n ele m e n t u haiek guzti ak gidat z e n , et a ia guzti ei aurre egit e n bizitza oso a n zeh ar et a
joka m ol d e guzti en jaun a izat e n, batz u ei gogorr a g o et a min e n bidez eut siz, gim n a si a et a
m e diku n t z a r e n bidez, et a best e e i, berriz, leun a g o , batz uk me h a t x a t u z , best e batz uk, berriz,
aholkat u z, desio, has e rr e et a beldurr eki n hitz egin ez bera haiekiko arrotz a balitz bez al a? Nolab ait
Hom er ok ere Odise a n egin zue n bez al a, Ulises e z dioe n e a n :
Bularra kolpat uz, bihotz ari erriet a egin zion hitz hau e z :
«Jasa n ez az u, bad a , bihotz a; best e noizbait okerra g o rik ere jasa n duzu et a ». 21
Zure ust ez, berak hau e k hau pent s a t u z idatzi al zitue n: arim a har m o ni a del a et a gorpu t z a r e n
ego er e k gidat u a izat eko mod uk o a , et a ez berak horiek gidat u et a hai en jaun izat eko mod uko a ,
har m o ni a baino zerb ait askoz jainkozko a g o a den e z bera?
– Hala iruditz e n zait niri, Sokrat e s , ala Zeus!
– Ordu a n , lagu n bikain a, ez zaigu guri inola ere egoki iruditz e n arim a har m o ni a r e n bat dela esa t e a ;
ez baike u n d e k e ados ez Hom ero poet a jainkozko ar e ki n ezt a geur e buru a r e ki n ere.
– Hala da –esa n zuen.
– Aurrer a, bad a –esa n zue n Sokrat e s e k–. Teba sk o Harm o ni a r e n a k , antz a den e z, nolab ai t aldeko a k
gert a t u zaizkigu. Zer, orde a , Kadm or e n a k 22 , Kebe s? –esa n zuen–. Nola geur e g a n a t u k o dugu et a
zein arraz oik et a r e ki n?
– Zuk aurkituko duzula uste dut nik –esan zuen Kebesek–. Harmoniaren aurkako arrazoiket a hori modu
harrigarrian esan duzu, behintzat,

30. guztiz ustekab e a n. Izan ere, Simmias ek zalantzan zegoela esat e a n, erabat harritzen nindue n ni,
norbaitek bere arrazoiket a zerbaitet ar ako erabili ahal izango ote zukeen. Ondorioz, segituan erabat
bitxia iruditu zait zure arrazoiket ar e n lehen e n go eraso ari ez eust e a berak. Ez nintzat ek e harrituko,
bada, Kadmoren arrazoiket ari ere gauza bera gertat uko balitzaio.
– Gizon ona! –esa n zuen Sokrat e s e k–. Ez ez az u han dik eri arik es a n, ez dez al a gero begizko bat e k
sortuko den arraz oike t a itzular azi. Baina horret a z jainko a ardur a dadila; guk, mod u hom e riko a n
hurbiler a joan e z, prob a egin dez a g u n zerb ait ote diozun. Bila zabiltza n a r e n funt s a hau da: gure
arim a sunt si ezi n a et a hilezkorr a dela froga tz e k o eska tz e n duz u, hiltzer a doa n gizon filosofo bat ek,
fidat ut a et a, best e bizimod u bat e a n bizi ondor e n hilko balitz baino askoz hob e t o ego n g o dela han
pent s a t u z , konfiant z a zentz u g a b e et a inozoa edukiko ez balu bez al a. Baina arim a zerb ait sen d o
et a jainkoe n antz ek o a del a et a gu gizaki bihurt u baino lehe n ere baz el a erak u s t e a z , zera diozu,
ezerk ez duel a era g oz t e n horiek guzti ek hilezkort a s u n a ez adier a z t e a , baizik et a arim a iraunkorr a
dela, et a askoz lehe n a g o ere den b or a luzez baz el a, et a gauz a asko jakin et a egit e n zituel a. Baina
ez zen horre g a t ik ez ert a n hilezkorr a g o a ; aitzitik, gizakiar e n gorp ut z e r a heltz e bera sunt si p e n a r e n
hasi er a zen ber ar e n t z a t , gaixot a s u n bat bez al a. Eta horrel a, nek et a n bizi du bizitza hori, et a
hiltze a n , heriotz a deituriko a n sunt sitz e n da. Eta, zuk diozun e z , ez da ez ert a n bereizt e n gorpu t z
bat er a behi n edo askot a n heltz e n den, gur et a k o bakoitz ak due n beldurr a ri dagokion e z behintz a t .
Beldur izat e a bait a g o kio hilezkorr a den ez dakien a ri, et a bait a horre n arraz oi a em a n ez
dez ak e e n a ri ere, zentz u g a b e a ez bad a behi ntz a t . Horrelakox e a k dira, nik ust e, Kebes, zuk esa t e n
dituzu n a k. Eta nahit a hartz e n ditut behin et a berriro, ez erk ihes egin ez diez a g u n , et a, nahi
bad uz u, zerb ait gehit u edo ken dez az u n .
Eta Kebe s e k esa n zue n:
– Orain nik ez dut, bad a , ez er kend u edo gehitz ek o beh a rrik; horiek dira, bai, es at e n ditud a n a k .
Ordu a n Sokrat e s e k , den b or a luzez isilik ego n et a zerb ait ber e art e a n azt ert u ondor e n , es a n zuen:
– Ez zabiltz a ezer esk a s a r e n bila, Kebes; orokorr e a n sakon azt ert u beh a r bait a sortz e a r e n et a
sunt sitz e a r e n kaus a . Beraz, nik horien inguruk o nire esp eri e n t zi ak az alduk o dizkizut, nahi bad uz u;
ondor e n , nik es at e n ditud a n e t a t i k zerb ait baliag a rri iruditz e n baz aiz u, era bil ez az u zuk esa t e n
dituzu n a k konb e n t zi g a r ri bihurtz ek o.
– Horixe nahi dut, bad a –esa n zuen Kebe s e k.
– Entzun iezad a z u , bad a, hitzaldi a egin go dut et a. Izan ere, Kebe s, nik, gazt e t a n , zein harrigarriro
desirat z e n nue n orain «na t u r a ri buruzko ikerket a » deitz e n diot e n jakintz a hori! Bikain a iruditz e n
baitzitz aid a n gauz a bakoitz ar e n kaus a jakite a, bakoitz a zerg a tik sortz e n den et a zerga tik
sunt sitz e n den et a zerga tik existitz e n den. Eta buru a ri askot a n em a t e n nizkion buelt ak, lehe nik
gora et a beh e r a hau e k bez al ako a k azt ert uz: «Akaso bero a et a hotz a ust elt a s u n e n bat e r a heltz e n
diren e a n , zenb ai tz u e k diot e n e z , ordu a n eratz e n al dira anim ali ak 23 ? Eta, odolar e n bidez
pent s a t z e n al dugu, edo aire ar e n edo suar e n bidez? Edo horiet a k o ezer e n bidez ez, et a garu n a da
entz u n, ikusi et a usaitz e a r e n zentz u m e n a k hornitz e n ditue n a , et a horiet a tik sortz e n dira oroim e n a
et a iritzia, et a, hau e k ase n t a t z e n diren e a n , horre n ara b e r a oroim e n e t ik et a iritzitik sortz e n al da
jakintz a? Eta, gain er a , horien sunt si p e n a k azt ert uz et a zeru et a lurrar e n inguruko gert a e r a k ere
bai, azke n e a n azt erk e t a horret a r a k o best e inor baino ezgai a g o nintz el a iruditu zitzaid a n . Eta,
horre n nahiko a froga em a n g o dizut: aurr etik ziur nekizkien horiet a n ere, neur e et a best e e n
ust e a r e n ara b e r a behintz a t , ordu a n , azt erk e t a horrek ikara g a r ri itsut u nindu e n et a, nire ust ez
aurr etik ban e kizki en a k ere ah a n t zi egin zitzaizkida n, best e gai askor e n art e a n , gizakia zerg a tik
hazt e n den, adibid e z. Hori aurr etik edon o r e n t z a t nab a r m e n a zela ust e nue n, jan et a ed at e a g a t i k
hazt e n dela, alegi a. Izan ere, jakiet a tik hara gi e n gain e a n hara gi ak sortz e n diren e a n , et a hez urr e n
gain e a n hez urr a k, et a horrel a, arraz oi ber ar e n ara b e r a , gain er a k o e n gain e a n ere bakoitz ar e n
ber ezko a k sortz e n diren e a n , ordu a n , bolu m e n txikia zen a han di a bihurtz e n da gero, et a horrel a
bihurtz e n da gizon txikia han di. Hala ust e nue n ordu a n . Ez al zaizu iruditz e n egoki ust e nuel a?
– Niri bai behi ntz a t –erant z u n zuen Kebes e k.

31. – Azter itzaz u hau e k ere. Izan ere, nire ust e a zuzen a zela pent s a t z e n nue n, gizon han di bat txiki
bat e n ondo a n jarrita, buru bat ez altu a g o agertz e n zen e a n , et a zaldi bat ere best e zaldi bat baino
altu a g o . Eta horiek baino are nab a r m e n a g o a k : ha m a r zortzi baino gehi a g o iruditz e n zitzaid a n , honi
bi gehitz e n zaizkiolako, et a bi ukon d ok o a ukond o bat ek o a baino luzea g o a , erdia g a tik gainditz e n
diolako.
– Eta orain zer ust e duzu, bad a , horiei buruz? –galde t u zue n Kebes e k.
– Ez dut ust e, ala Zeus! ezt a hurrik em a n ere! horiet ak o ez er e n kaus a dakid a nik, hau ere ez baitut
onartz e n: bat a ri bat gehitz e n zaion e a n , ber ari gehit u zaion bat a bi bihurt u ote den, edo gehit u
den a et a ber ari gehit u zaion a elkarr ekiko gehike t a g a t ik bi bihurt u ote diren. Izan ere, harritz e n
naiz, elkarr e n g a n d i k bereizit a zeud e n e a n , ordu a n bakoitz a bat baz e n et a ez bi; elkarr e n g a n a
hurbildu ziren e a n , berriz, bai; hori izango zen berai ek bi bihurtz e a r e n kaus a , elkarr e n ondo a n jarri
izanar e n ondorio den elkarke t a . Eta bat zatitz e n baldin bad a ere ezin dut neur e buru a konb e n t zit u
hori dela bi bihurtz e a r e n kaus a , zatiket a . Ordu a n , bi bihurtz e a r e n kaus a r e n kontrak o a bait a. Izan
ere, ordu a n elkarr e n ondor a bildu et a elkarri gehit u zirelako gert a t u zen; orain, berriz,
elkarre n g a n d i k ban a n d u et a ber eizt e n direlako. Eta jada ezin dut neur e buru a konb e n t zit u bat
zerg a tik sortz e n den bad a ki d al a, ezt a, hitz bat ez es at e k o, best e ezer zerga tik sort u, sunt sit u edo
existitz e n den ere, m et o d o a r e n mot a horre n arab e r a , bain a nik best e mot a bat oratz e n dut aus a z ,
aurr eko a ez baitut bat er e gust uk o.
Behin, orde a , ber e es a n e t a n Anax a g o r a s e n a zen liburu bat e tik irakurtz e n ari zen bati entz u n nion,
et a adi m e n a gauz a guzti ak orde n a t z e n zitue n a et a guzti en kaus a zela zioen. Kausa horrek poz a
em a n zidan, et a iruditu zitzaid a n ondo zego el a, nolab ai t, adi m e n a guztie n kaus a izat e a , et a
pent s a t u nue n, hori horrel a baz e n , adi m e n orde n a t z ail e a k gauz a guzti ak orde n a t u et a bakoitz a
ongie n egon g o litzat ek e e n mod u a n jarriko luke el a. Beraz, norb ait e k gauz a bakoitz ari buruzko
kaus a aurkitu nahiko balu, nola sortu, hil edo existitz e n den, hau aurkitu beh a rk o luke hari buruz:
nola den har e n t z a t one n a izat e a edo best e edoz e r jasa n edo egit e a . Eta arraz oik et a horre n
ondorioz, gizakiari ez zaio kom e ni, ez har ex e ri buruz ez gain er a k o ei buruz ere, best e ezer
azt ert z e a , bikain e n a et a one n a zer den baino. Nahit a e z ko a bait a horixe ber a jakite a et a bait a
okerr a g o a ere; horiei buruzko jakintz a ber a bait a. Horiek pozik hau s n a r t u z , nire gogo a r e n
ara b e r a k o erre alit a t e e i buruzko kaus a r e n iraka sl e a aurkitu nuel a pent s a t u nue n, Anax a g or a s , et a
lehe nik Lurra laua edo biribila den ulert ar a ziko zidal a, et a hori ulert ar a zi ondor e n , kaus a et a
beh a rr a guztiz azald uko zizkidal a pent s a t u nue n, hob e a den a esa n e z et a hob e del a Lurra
horrel ak o a izat e a . Eta erdi a n zego el a es at e n baz u e n , bera erdia n egot e a hob e zela az alduk o
zidak e e n ; et a horiek frogat z e n bazizkid a n, prest ego n g o nintz at e k e e n jada best e kaus a mot arik ez
desirat z ek o. Eta era bere a n nen go e n prest horrel ax e Eguzkiar e n berri izat eko ere, et a Ilargiar e n a
et a gain er a k o astro e n a , elkarr ekiko abi ad u r a ri, itzuliei et a gain er a k o gert a e r e i buruz, nola den
hob e bakoitz ak horiek egit e a edo jasat e n ditu e n a k jasat e a . Ez bainuk e e n inoiz pent s a t u k o , berak,
horiek guztiak adim e n a k orde n a t u t a dau d el a esa n ondor e n, horient z a t best e kaus a rik propo s a t u k o
zuke e nik, baizik et a horiek dau d e n bez al a egot e a dela one n a . Beraz, horiet ak o bakoitz ari et a
guzti ei bat er a bere n kaus a em a t e a n , ust e nue n bakoitz ar e n t z a k o one n a et a guzti en t z a k o on
kom u n a era b a t azald uko zituel a. Eta ez nituzke e n nire itxarop e n a k askor e n truke ere salduko;
aitzitik, izugarri saiat uz, liburu a hart u et a ahalik et a azkarr e n irakurtz e n hasi nintz e n, one n a et a
txarre n a ah alik et a azkarr e n jakin nitzan.
Baina itxaropen zoragarritik azkar aldend u nintzen, adiskide, irakurket an aurrera joan ahala ikusten
dudan e a n gizonak ez duela adim en a ezertan erabiltzen, ezta gauzak ordenatz e a n batere
erantzukizunik egozten ere, baizik eta aireei, eterei eta urei egozten ziela, eta beste bitxikeria askori ere
bai. Eta iruditu zitzaidan honako hau bezalakox e a gertatu zitzaiola: norbaitek, Sokrat es ek egiten dituen
guztiak adim en az egiten dituela esan ondoren, egiten ditudan guztien kausak esat en saiatzerakoa n,
esango balu honex e g a tik nagoel a orain hem e n eserita, nire gorputza hezur eta zurdez osatut a

32. dagoel ako, eta nire hezurrak gogorrak direla eta artikulazioak dituztela elkarren ga n dik bereizteko, eta
zurdak, berriz, tenkatu eta laxatzeko modukoak direla, hezurrak haragiekin eta eusten dien azalarekin
batera bilduz. Horrela, hezurrak beren artikulazioet an kulunkatze a n, zurdek, laxatu eta tenkatuz, ni
gorputz ad arr ak tolesteko gai egiten nautela, eta kausa horregatik nagoela hem e n eserita hankak
tolestut a. Eta zuekin hizketan aritzeaz ere horrelako beste kausak esango balitu ere, ahots, aire eta
entzum e n ei eta horrelako beste mila gauzei erantzukizuna egotziz, benet ako kausak esat e az ardurat u
gabe, alegia, atena st arrei ni konden a tz e a hobeto iruditu zaienez, horregatik niri ere hobeto iruditu
zaidala hem e n eserita egote a, eta bidezkoago, hem e n geldituz, agintzen duten zigorra jasate a. Izan
ere, ala txakurra!, zurda eta hezur horiek, nik uste dudan ez, aspaldi egongo zirateke e n Megara edo
Beozia ingurua n, onen are n usteak eram a n d a, nik uste izango ez banu bidezkoago eta ederrago a dela,
ihes egin eta alde egitear e n ordez, hiriak ezartzen duen zigorra jasate a. Baina horrelakoei kausak
deitzea bitxiegia da. Norbaitek esango balu horiek eduki gabe, hezurrak, zurdak eta dauzkad a n
gainerako guztiak, ezingo nituzkeela nire erabakiak hartu, egia esango luke. Baina horiengatik egiten
ditudala egiten ditudan ak esat e a, eta adim en az egin gainera, baina ez onenar e n aukerag a tik, orduan
arrazoiket a horren zabarkeria ugaria eta handia izango litzateke. Izan ere, ezingo luke bereiztu bata
dela benet ako kausa, eta best e a, berriz, kausak kausa izateko beharko lukeen hura. Eta gehienek honi
deitzen diotela kausa iruditzen zait niri, ilunpe a n itsum ust uka bezala, berea ez den izena erabiliz.
Horregatik, batek, zurrunbiloa lurraren inguruan jarriz, zeruare n bidez mant entz e n du lurra bere tokian,
eta best e batek airea jartzen dio oinarri gisa, azpil zabal bati bezala. Baina, gauza horiek ahalik eta
hobekien jarrita egoteko ahalm e n a, orain ere jarrita egot e a eragin duen a, hori ez dute bilatzen eta ez
dute uste jainkozko indar bat daukanik ere, baizik eta noizbait hori baino Atlante indartsu a go a,
hilezkorrago a eta gauza guztiak batera hobeto sosteng a t uko dituena aurkituko dutela pents atz e n dute,
eta ez dute uste benet a n gauza onak eta beharrezkoak direla gauzak elkarrekin lotu eta sosten g a tz e n
dituzten ak. Eta ni, horrelako kausa nolakoa ote den jakiteag atik, erabat gustura bihurtuko nintzat eke e n
edozeine n ikasle. Baina, hori galdu nuen ez eta ez nik neuk aurkitzeko ezta best e norbaiteng a n dik
ikasteko ere gai izan ez nintzenez, nahi al duzu, Kebes, nik azaltzea kausare n bilaketa n egin dudan
bigarren itsasket a?
– Izugarri nahi dut, bai –erantz u n zuen.
– Horre n ondor e n , bad a –esa n zuen hark–, gauz ak azt ert z e a z etsi ondor e n , eguzki eklips e
bati begir a ego n et a azt ert z e n dut e n ei gert a t z e n zaien horix e niri ere ez gert a t z e k o neurriak hart u
beh a r nitu el a pent s a t u nue n; batz u ei begi ak hon d a t z e n baitz aizkie, uret a n edo horrel ak o
zerb ait e t a n ez bad u t e irudia beh a t z e n . Horrel ako zerb ait haus n a r t u nue n nik, et a beldurt u nintz e n,
gauz ei begi ez begir at uz et a zentz u m e n e t a k o bakoitz az haut e m a t e n saiat uz, ez ote nintz e n arim a n
era b a t itsut uko. Ondorioz, kontz e p t u e t a n bab e s t u t a , gauz e n egia ber a u e t a n beh a t u beh a r nuel a
iruditu zitzaid a n. Agian hau ez da inola ere nik alder a t z e n dud a n a bez al ako a ; ez baitut erab a t
onartz e n gauz ak kontz e p t u e t a n beh a t z e n ditue n a k irudiet a n gehi a g o beh a t z e n ditue nik ekintz et a n
beh a t z e n ditue n a k baino. Halere, bad a , horrel a ekin nion, et a kasu bakoitz e a n , indart s u e n a
deritzod a n kontz e p t u a oinarri hart ut a , horrekin bat dat oz e n a k egi azko a k balira bez al a ezartz e n
ditut, bai kaus e n inguru a n et a bait a best e gauz a guztie n inguru a n ere, et a bat ez dat oz e n a k ,
berriz, ez egi azko a k bez al a. Baina argia go esa n nahi dizut dioda n a ; nire ust ez, orain ez duzu
ulertz e n et a.
– Ez, ala Zeus! –esa n zuen Kebes e k–, ez guztiz.
– Baina zentz u hon e t a n diot –esa n zue n hark–, ez er berririk ez, best e e t a n ere beti, et a
are stiko arraz oik et a n ere bat er e es at e a ri utzi ez diod a n a . Saiat uk o naiz, bad a , jardu n dud a n kaus a
mot a zuri azaltz e n , et a atz er a askot a n erre pika t u t a k o hai et a r a itzuliko naiz et a haiet a tik hasiko,
oinarritz at hart uz, zerb ait ber ez ederr a den a bad el a, et a ona, han di a et a gain er a k o guzti ak; hori
onartz e n badid az u, et a horiek badirel a nirekin ado s baz a u d e , horiet a tik abi at u t a arim a hilezkorr a
izat e a r e n kaus a aurkitu et a erak ut siko dizud al a esp e r o dut.
– Baina ben e t a n –esa n zuen Kebes e k–, onartz e n dizud al a k o a n , burut u art e jarrait u best e rik
ez dauk a z u .

33. – Azter ezaz u, bad a , hai en ondorio e t a tik nire iritzi ber eko a ote zare n. Izan ere, nire ust ez,
ber ez ed err a den a z gain best e ezer ed err a baldin bad a, ed err a den har e n part e duel ak o da ed err a,
ez best e ez erg a tik; et a guzti ak horrel a direla diot. Horrel ako kaus a r e ki n ados zaud e ?
– Ados nago –erant z u n zue n.
– Orduan –esan zuen hark–, jada ez ditut beste kausa jakintsuak ulertzen eta ezin ditut ezagutu.
Eta norbaitek zerbait ederra izateko zergatia esat en badit, edo kolore nabaria duelako, edo forma, edo
horietako beste edozergatik, gainerako azalpen ak pikutara bidaliko ditut –beste guztiekin aztorat u
egiten bainaiz– eta hauxe edukiko dut nire artean bakun a, sinplea eta agian inozoa: ez duela hura
best e ezerk eder egiten berez ederra den hartan bertan egot e ak edo harekiko harrem a n a k edo
edonon dik edo edonola etorri izanak baizik; izan ere, hori ez dut oraindik sendo berrest e n; bai, ordea,
gauza eder guztiak ederrare n bidez bihurtzen direla eder. Hori iruditzen zait erantzut eko ziurrena, bai
niretzat eta baita best e batentz at ere, eta horri eutsiz gero uste dut ez naizela inoiz eroriko; aitzitik, uste
dut ziurra dela, bai niretzat eta baita beste edozeine ntz at ere, gauza ederrak ederrare n bidez bihurtzen
direla eder erantzut e a. Edo ez al zaizu zuri ere iruditzen?
– Bai, iruditz e n zait.
– Eta, ordu a n, han dit a s u n a r e n bidez dira gauz a han di ak han di et a gauz a txikiak txiki, et a
txikitas u n a r e n bidez txikiago a k txikiago?
– Bai.
– Ordu a n , norb ait e k esa n g o balu bat a buru a g a t ik dela best e a baino han di a g o a , et a txikiago a
horrex e g a t ik dela txikiago a, hori ere ez zenuk e onart uk o; aitzitik, prot e s t a irmoa egingo zenuk e ,
zuk hau best e rik ez duzul a es at e n , alegi a, best e bat baino han di a g o a den guztia han dit a s u n a r e n
bidez dela han di a g o a , ez best e ez er e n bidez, et a horre g a tik dela han di a g o a , han dit a s u n a g a t i k, et a
txikiago a den a , berriz, txikitas u n a r e n bidez del a txikiago a, ez best e ez er e n bidez, et a horre g a tik
dela txikiago a , txikitas u n a g a t i k. Nire ust ez, hon a k o objekzio hau aurka agert u k o ote zitzaizun
beldurr e z, alegi a, norb ait buru a g a t i k dela han di a g o a edo txikiago a baldin badioz u, hast e k o, gauz a
ber a g a t ik direl a han di a g o a han di a g o et a txikiago a txikiago, et a ondor e n , txikia den buru a g a t ik
dela han di a g o a han di a g o , et a hori itxura g a b e a del a, zerb ait txikiare n g a t ik norb ait han di a izat e a.
Edo ez al zinat e k e horien beldur izango?
Eta Kebes e k, barrez, eran t z u n zue n:
– Ni behi ntz a t bai.
– Ez al zinat ek e hon a k o hau es at e k o beldur izango: ha m a r bigatik dela zortzi baino gehi a g o
et a kaus a horre g a t ik gainditz e n duel a, kopur u a r e n bidez et a kopur u a g a t i k del a es a n beh a rr e a n ?
Eta bi ukon d ok o a erdia g a tik del a ukond o bak arr ek o a baino han di a g o a , et a ez ta m ai n a g a t i k?
Beldur bera bait a.
– Erab a t –esa n zuen.
– Eta zer? Ez al zenituzk e neurriak hart uko, bat a ri bat gehit u ondor e n bi bihurtz e a r e n kaus a
gehike t a dela ez esa t e k o, edo zatitu ondor e n zatiket a dela kaus a ? Ozen oihuk at u k o zenuk e ez
duzul a horiet a k o bakoitz a gert a t z e k o best e mod urik eza g u t z e n , bakoitz ak part e due n berez ko
es e n t zi a n part e hart uz baino, et a aurr eko horiet a n ez dauk az ul a bi bihurtz e a r e n best e kaus a rik,
dualt a s u n a r e n part e izat e a baino, et a bi izango diren e k horre n part e izan beh a r dut el a, et a bat
izango den a k bat a s u n a r e n part e; et a zatiket a et a gehik et a horiek, et a horrel ako gain er a k o
fintas u n a k, pikut ar a bidaliko zenit uzk e, zu baino jakint su a g o e i utziz horiei era nt z u t e a . Zuk, berriz,
es at e n den mod u a n , zeur e itzalar e n et a ezjakint a s u n a r e n beldurr e z, zure printzipio ar e n ziurt a s u n
hari eut siz, horrel a era nt z u n g o zenuk e. Baina norb ait ek printzipio ber ari eut siko balio, pikut ar a
bidaliko zenuk e et a ez zeniok e era nt z u n g o , printzipio hart a tik at er a t a k o ondorio ak zuretz a t
elkarrekin ado s dau d e n ala ez azt ert u art e. Eta printzipio ar e n berar e n arraz oi a em a n beh a rko
zenuk e e n e a n , berdi n em a n g o zenuk e, printzipio gore n e t a t ik one n a irudituko litzaizuk e e n best e
bat oinarritz a t hart uz, nahiko a den zerb ait e r a heldu art e. Baina ez zenuk e nah a s k e t a rik egingo,
ezt a b ai d a t z ail e e k bez al a, hasi er ari buruz et a, aldi ber e a n , bert a tik at er a t z e n diren ei buruz hitz
egin ez, ben e t a n erre alit at e e t a k o bat aurkitu nahi bad uz u behintz a t . Haiek ez bait a u k a t e horri

34. buruzko ez hitzaldirik ezt a ardur a rik ere, gai baitira, jakinduri ar e n era gi n e z gauz a guztiak nah a si t a
ere, hal er e aldi bere a n berai ek bere n gust u a egin ahal izat eko. Zuk, orde a , filosofoe t a k o a baldin
baz ar a hain zuzen, nik diod a n mod u a n egingo zenuk e el a ust e dut.
– Egia han di ak es at e n dituz u –esa n zut e n Sim mi a s e k et a Kebes e k bat er a .
Ekekrates: Zein logikoa den, Fedon, ala Zeus! Izan ere, hark, nire ustez, harrigarriro argi esan
baitzituen horiek adimen gutxiko batentz at ere.
Fedon: Erab a t , bai, Ekekrat e s , et a bert a n zeud e n guztiek ere hala ust e izan zute n.
Ekekrat e s : Izan ere, guk ere hal a ust e dugu, bert a n egon gab e, orain entz ut e n dugu n o k.
Baina zer esa n zut e n ondor e n ?
Fedon: Uste dud a n e z , harekin kont u horiet a n ado s egon ondor e n , et a form e t a k o bakoitz a
zerb ait del a et a horiet a n part e hart uz best e e k horien izena dauk a t el a ados t u ondor e n , gald e t u
zue n:
– Horiek horrel a es at e n badit uz u, ordu a n , Sim mi a s Sokrat e s baino han di a g o a et a Fedo n
baino txikiago a dela diozun e a n , berriz, ez al diozu biak Sim mi a s e n barn e a n dau d el a, han dit a s u n a
et a txikitas u n a ?
– Nik bai.
– Baina, hain zuzen ere –esa n zue n hark–, ados zaud e Sim mi a s e k Sokrat e s gainditz e a ez dela
ben e t a n hitzez esa t e n den bez al a, ezt a? Izan ere, Sim mi a s e k ez du ber ez, Sim mi a s delako, hura
gainditz e n , hala b e h a r r e z dauk a n han dit a s u n a g a t i k baizik; et a ez du Sokrat e s gainditz e n Sokrat e s
Sokrat e s delako, Sokrat e s e k hare n han dit a s u n a r e kiko txikitas u n a dauk al a k o baizik.
– Egia.
– Eta Fedo n e k ere ez du Sim mi a s gainditz e n Fedon Fedo n delako, Fedo n e k han dit a s u n a
dauk al ak o baizik, Sim mi a s e n txikitas u n a r e kiko.
– Hori da.
– Ordu a n, horrel a dauk a Sim mi a s e k txikia et a han di a izat e a r e n izen a, bion erdi a n egon d a ,
bat ar e n han dit a s u n a ri ber e txikitas u n a esk ainiz ber a gaindi dez a n , et a best e a ri, aldiz, har e n
txikitas u n a gainditz e n due n han dit a s u n a aurk ez t uz . Eta irribarr e bat e z, jarraitu zue n: Badirudi
kontra t u bat e a n bez al a hitz egit e n dud al a, bain a diod a n bez al a da, nolab ai t.
Ados egon zen.
– Zu nire iritzi ber eko a izat e a nahi dud al a k o diot, bad a. Izan ere, nire ust ez, han dit a s u n a k ez
bak arrik ez du inoiz aldi bere a n han di a et a txikia izan nahi, baizik et a gug a n dago e n han dit a s u n a k
ere ez du txikitas u n a onartz e n et a ez du gaindit u a izan nahi, biot ako bat baizik: ihes egin et a tokia
uzt e n du, aurkak o a , txikia, hurrer a t z e n zaion e a n , edo hil egit e n da, hura jada ondo a n duel ak o.
Baina tokian tinko jarraitu et a txikitas u n a jasat e n baldin bad u, lehe n zen a baino best e rik ez du
izan nahiko. Ni bez al a, txikitas u n a jasa n et a tokian jarraitu et a naiz e n ber a oraindik izand a, ni neu
txikia naiz; hura, orde a , han di a izand a , ez da aus a r t z e n txikia izat er a. Era horret a n ere, gug a n
dago e n txikiak ez du inoiz han di a bihurt u nahiko ezt a izan nahiko ere, ezt a aurkak o e t a k o best e
ezerk ere. Lehen zen a den bitart e a n , ez du nahiko, aldi ber e a n , aurk ako a bihurt u et a izan; aitzitik,
hori gert a t z e n zaion e a n , alde egin edo hil egit e n da.
– Erab a t horrel a iruditz e n zait niri ere –esa n zuen Kebe s e k.
Eta, hori entz u n d a , bert a n zeud e n e t a k o bat e k es a n zuen (zein zen ez dut garbi gogor a t z e n ):
– Jainkoe n izen e a n ! Ez al dugu aurr eko arraz oike t e t a n oraintx e es a n d a k o e n kontr ako a
ado st u, txikiago tik sortz e n dela han di a g o a et a han di a g o tik txikiago a, et a hori dela, best e rik gab e,
kontrak o e n sorrer a, hots, kontrak o e t a ti k? Orain, berriz hori ez litzat ek e el a inoiz gert a t u k o es at e n
dela iruditz e n zait.
Eta Sokrates ek, hareng a n a burua itzuli eta entzun ondoren, esan zuen:
– Gizonek bez al a gogor a t u diguz u hori, bain a ez zara orain es a n d a k o a r e n et a ordu a n
es a n d a k o a r e n art eko alde a z kontur a t u. Izan ere, ordu a n kontrak o gauz a tik kontrak o gauz a sortz e n

35. dela genio e n; orain, orde a , kontr ako a bera ez litzat ek e e l a inoiz ber e buru a r e n kontr ako bihurt uko,
ez gug a n dago e n a ezt a nat ur a n dago e n a ere. Ordu a n, lagu n a , kontr ako e k dauzk a t e n gauz ei buruz
ari gine n hizket a n, hai en izen az deituz ber a u ei; orain, orde a, haiei berai ei buruz ari gar a, gauz e n
barn e a n egot e a g a t i k bait a uk a t e bere n izen a izend a t z e n diren gauz ek. Eta hau e x e k ez luket el a
inoiz elkarr e n g a n d i k o sorrer arik onart uk o es at e n gen u e n .
Eta, aldi bere a n Kebesi begira t u z, gald e t u zuen:
– Akaso zu ere aztor at u al zaitu hon e k es a n d a k o e t a k o zerb ait e k, Kebes?
– Ez, bad a –esa n zuen Kebe s e k–, ez nago horrel a. Haler e, ez dut inola es at e n gauz a askok
aztor a t z e n ez naut e nik.
– Hau ados t u dugu, bad a, best e rik gab e –esa n zue n hark–: kontrak o a ez del a inoiz ber e
kontrak o a izango.
– Guztiz –esa n zue n.
– Begira ezaz u hon a k o hon e t a n ere nirekin ado s ote zaud e n . Zerb aiti deitz e n al diozu bero
et a zerb aiti hotz?
– Nik bai.
– Elurra et a sua deitz e n diezu n berb e r ei?
– Nik ez, ala Zeus!
– Edo, bero a sua ez baino best e zerb ait da, et a hotz a elurra ez baino best e zerb ait?
– Bai.
– Haler e, nire ust ez, hau pent s a t z e n duzu: elurra, bera den bitart e a n et a bero a hart u
ondor e n , ez dela jada inoiz lehe n zen bera izango, elurra, et a, aldi ber e a n , bero a, baizik et a bero a
hurrer a t z e a n , edo tokia utzi edo sunt sit u egingo da.
– Erab a t , bai.
– Eta sua ere, hotz a bere g a n a hurrer a t z e a n , edo alde egin edo sunt sit u egingo da; ez da,
orde a, hotz a hart u ondor e n , jada inoiz aus a r t u k o lehe n zen bera izat er a, sua, et a, aldi ber e a n ,
hotz a.
– Egia diozu –esa n zuen.
– Badait ek e , bad a , horrel ako e t a k o batz u e t a n form ak ber ak bakarrik ez aldarrikatz e a
ber ar e n t z a t bere izen a betiko, baizik et a hura ez den bain a beti ber e itxura dauk a n best e zerb ait ek
ere bai, existitz e n den bitart e a n . Baina agi an hon ak o kasu hon e t a n oraindik argia g o ego n g o da
dioda n a . Izan ere, bakoitiak beti jaso beh a r du orain diogu n izen hori; ala ez?
– Bai, noski.
– Haux e gald e t z e n dut, bad a : aka s o erre alit a t e e t a t i k horri bak arrik, edo best e bati ere bai,
bakoitia den gauz a ber a ez izan arre n, bere berez ko izen ar e ki n bat er a, hori ere deitu beh a r al zaio
beti, berez den mod uk o a izat e a g a t ik inoiz ez duel ako bakarrik uzte n bakoiti a? Hiruari et a best e
askori gert a t z e n zaien bez al ako zerb ait dela diot. Azter ezaz u, bad a, hiruar e n inguru a n . Ez al zaizu
iruditz e n bere izen az deitu beh a r zaiola beti et a bakoitiar e n izen az ere bai, hirua den gauz a bera
ez izan arre n? Baina, haler e, hirua, bost a et a zenb a ki erdi ak horrel ak o a k dira izat ez: bakoitia den
gauz a ber a ez izan arre n, bera u e t a k o bakoitz a beti bakoitia izat eko mod uko a da. Eta, best al d e ,
bia, laua et a zenb a ki e n best e ilara osoa, ber e aldetik, bikoitia den gauz a ber a ez izan arre n, haler e
ber a u e t a k o bakoitz a bikoitia da beti. Ados zaud e ala ez?
– Nola ez, bad a ? –esa n zue n.
– Ongi beh a ez az u, bad a , erak ut si nahi dizud a n a . Honako hau da: nab a ri a den e z, ez dut e
kontrak o haiek bak arrik elkar ez onartz e n . Aitzitik, elkarr e n kontr ako a k izan gab e ere, beti
kontrak o a k dauzk a t e n guzti ek, dirudi e n e z , horiek ere ez dut e onartz e n bere n barn e a n dago e n a r e n
kontrak o ideia hura, baizik et a hau hurrer a t z e n zaien e a n , edo des a g e r t u edo tokia uzt e n dut e. Edo
ez al dugu esa n g o hiruak, oraindik hirua izat e n jarrait u et a bikoitia izat e a pairat u baino lehe n, hil
edo best e edoz e r jasa n g o duel a?

36. – Erab a t , bai –esa n zue n Kebes e k.
– Eta, den a den –esa n zuen hark–, bia ez da hiruar e n kontrak o a ere.
– Ez horix e.
– Ordu a n, kontrak o form ek ez dut e elkarr e n g a n a hurrer a t z e a jasat e n , et a best e zenb aitz u e k
ere ez dut e kontr ako e n hurrer a t z e a jasat e n .
– Guztiz egi azko ak esa t e n dituzu –esa n zuen.
– Nahi al duzu, bad a –esa n zue n hark–, ahal bad u g u behintz a t , guk horiek nolako a k diren
definitz e a ?
– Bai, noski.
– Honako hau e k al dira akas o, Kebes, zerb ait harr a p a t z e n dut e n e a n , ber e n ideia edukitz er a
bak arrik ez, baizik et a, beti zerb ait e n kontrak o a den bat e n a edukitz er a ere beh a r t z e n dut e n a k?
– Nola diozu?
– Arestia n genio e n bez al a. Bad akiz u, noski, hiruar e n ideiak harr a p a t z e n ditue n gauz ek
nahit a e z izan beh a r dut el a ez bakarrik hiru, bakoitiak ere bai.
– Erab a t , bai.
– Horrel ako a ri, es at e n dugu n e z , ez litzaioke inoiz bera sortz e n due n form a har e n kontrak o
ideia helduko.
– Ez, noski.
– Eta bakoitiar e n ideiak sort u al zuen?
– Bai.
– Eta horre n kontrak o a bikoitiare n ideia al da?
– Bai.
– Ordu a n, hiruari ez zaio inoiz bikoitiar e n ideia helduko.
– Ez horix e.
– Hiruak ez du bikoitiar e n part erik, ber az.
– Ez du part e rik, ez.
– Ordu a n, hirua ez- bikoitia da.
– Bai.
– Beraz, definitz eko esa t e n nue n a hori da, nolako gauz ek, zerb ait e n kontr ako a k ez izan
arre n, haler e ez dut e n hori onartz e n , kontrak o a –orain hiruak bez al a, bikoitiar e n kontrak o a ez izan
arre n, ez du hura bat er e onartz e n, hare n kontr ako a beti bait ar a m a berak, et a biak ere bakoitiar e n
kontrak o a dar a m a , et a suak hotz ar e n a et a best e adibid e askok ere bai–. Baina begir a ez az u
horrel a definitz e n ote duzun: kontrak o a k ez duel a kontr ako a onartz e n , et a ezt a, zerb aiti
datorkion e a n , horre n kontr ako zerb ait dar a m a n a k ere, alegi a, zerb ait dara m a n a k ez duel a inoiz
ber ak dara m a n horre n kontrak orik onartz e n . Gogor a ezaz u berriro, ez bait a txarra askot a n
entz ut e a . Bost ak ez du bikoitiar e n ideia onartz e n, ezt a ha m a r r a k, hare n bikoitz ak, bakoitiar e n a
ere. Bikoitza ber a ere best e bat e n kontrak o a da, bain a, haler e, ez du bakoitia onart uko. Hiru et a
erdiak et a horrel ako gain er a k o frakzioek ere ez dut e oso ar e n ideia onartz e n, ezt a erdi ak, here n a k
et a horrel ako guzti ek ere, jarraitz e n badi d a z u et a nire iritzi ber eko a baz ar a behintz a t .
– Guztiz naiz zure iritzi berek o a –esa n zuen–, et a jarraitz e n dizut.
– Esaid az u berriro hasi er a tik. Baina ez iezad a z u gald e t z e n dud a n gauz a bera era nt z u n , ni
imita naz az u baizik. Eta hau diot, lehe n esa n dud a n era nt z u n ziur hart a z gain, best e ziurt a s u n bat
ikust e n dud al a k o orain es a n d a k o e t a t ik. Izan ere, gald e t u k o baz e nit gorpu t z e a n zer sort u beh a r
den bero egot e k o, ez nizuke era nt z u n ziur et a ezjakin hura em a n g o , alegi a berot a s u n a , finago bat
baizik, orain es a n d a k o e t a t ik: sua. Eta gald e t z e n bad uz u gorp ut z e a n zer sortu beh a r den gaixo

37. egot ek o, ez dizut gaixot a s u n a es a n g o , sukarr a baizik. Ezta zenb a ki a n zer sort u beh a r den bakoitia
izat eko gald e t z e n bad uz u ere, ez dut bakoitit a s u n a es a n g o , bat a s u n a baizik, et a gain er a k o a k ere
horrel a. Begira ezaz u, bad a, jada nahiko a ulertz e n duz un es a n nahi dud a n a .
– Nahikoa, bai –esa n zuen.
– Erantz u n ezaz u, bad a –galde t u zue n hark–. Zer sort u beh a r da gorpu t z e a n bizidun a
izat eko?
– Arima –erant z u n zue n.
– Hori horrel a al da beti?
– Nola ez, bad a ? –esa n zue n hark.
– Ordu a n, arim ak harr a p a t z e n due n horret a r a , beti bizia era m a n e z etortz e n al da?
– Hala etortz e n da, bai –esa n zue n.
– Biziare n kontr ako zerb ait ba al da ala ez?
– Bad a, bai –esa n zuen.
– Zer?
– Heriotz a.
– Ordu a n, aurr eko e t a t ik ados t u den bez al a, arim a k ez du berak dara m a n a r e n kontrak o a inoiz
onart uko, ezt a?
– Inola ere ez, gain er a –erant z u n zue n Kebes e k.
– Ordu a n zer? Bikoitiare n ideia onartz e n ez due n a ri zer deitz e n genion are sti a n ?
– Ez-bikoitia –erantz u n zuen.
– Eta bidezko a onartz e n ez due n a ri, et a heziket a onartz e n ez due n a ri?
– Bideg a b e a et a heziga b e a .
– Ea, bad a; heriotz a onartz e n ez due n a ri zer deitz e n diogu?
– Hilezkorr a –esa n zuen.
– Eta arim a k ez du heriotz a onartz e n , ezt a?
– Ez.
– Ordu a n, arim a hilezkorr a da.
– Hilezkorr a.
– Ea, bad a –esa n zue n–. Hori frogat u t a dago el a esa n g o al dugu? Edo zer deritzoz u?
– Eta nahiko a gain er a , Sokrat e s .
– Zer, bad a , Kebes? –gald et u zuen hark–. Bakoitiak nahit a e z sunt si ezi n a izan beh a rk o balu,
hirua sunt si ezin a ez baino best e zerb ait izango al litzat ek e ?
– Nola, bad a?
– Eta ez- bero ak ere nahit a e z sunt si ezi n a izan beh a rk o balu, norb ait ek bero a elurrari
hurbilduko balio, ez al luke elurrak salbu et a urtu gab e alde egingo? Ordu a n ez bailitzat ek e
sunt sit uko, ezt a, bere tokian tinko jarrait uz, berot a s u n a onart uk o ere.
– Egia diozu –esa n zuen.
– Eta era ber e a n , nik ust e, ez- hotz a sunt si ezin a balitz, suari zerb ait hotz a hurbilduko
litzaioke e n bakoitz e a n , ez litzat ek e inoiz itzaliko et a sunt sit uko, baizik et a salbu alde egingo luke.
– Nahita e z –esa n zuen.
– Eta ez al da hilezkorr ari buruz ere horrel a hitz egin beh a r? –esa n zuen–. Hilezkorr a
sunt si ezi n a ere baldin bad a, arim ak ezin du hil heriotz a dat orkion e a n . Esan d a k o e n ondorioz ez
baitu heriotz a onart uk o ezt a hilik ego n g o ere, hirua bikoitia izango ez den bez al a, genio e n
mod u a n , ezt a, bere aldetik, bakoitia ere, ez et a sua hotz a, et a sua n dago e n berot a s u n a ere.
«Bain a zerk era goz t e n du –esa n g o luke bat e k– bakoitia, bikoitia hurbiltz e a n , bikoitia ez bihurtz e a ,
ado st u den bez al a, bain a hiltze a n, bakoitiar e n ordez, bikoitia bihurtz e a ? ». Hori dioe n a ri ezingo
geniok e ez dela hiltzen eran t z u n, bakoitia ez bait a sunt si ezi n a . Izan ere, hori ados t u t a edukiko

38. bag e n u , erraz era nt z u n g o geniok e, bikoitia etortz e a n , bakoitiak et a hiruak alde egit e n dut el a. Eta
suari, bero ari et a gain er a k o ei buruz ere horrel a eran t z u n g o geniok e. Edo ez?
– Bai, noski.
– Ondorioz, orain hilezkorr ari buruz ere, sunt si ezi n a del a ere ado st u bad u g u , arim a,
hilezkorr a izat e a z gain, sunt si ezin a ere izango litzat ek e . Best el a, best e arraz oik et a bat beh a rko
litzat ek e .
– Ez da beh a r –esa n zue n– horret a r a k o behintz a t ; izan ere, nek ez ez luke best e zerb ait e k
sunt si p e n a onart uko, hilezkorr ak, beti er e k o a izand a, onartz e n baldin bad u.
– Nire ust ez –esa n zue n Sokrat e s e k–, guzti ak egon g o lirat ek e ados Jainkoa behi ntz a t , et a
biziar e n ideia ber a, et a best e zerb ait hilezkorr a baldin bad a, ez direla inoiz hiltzen.
– Gizaki guztiak bai, ziur –esa n zuen–, et a are gehi a g o , nik ust e dud a n e z , jainko ak.
– Hilezkorra sunt si ezin a ere bad e n e z , arim a, berez hilezkorr a izanik, sunt si ezin az gain zer
best e rik izango al litzat ek e ?
– Guztiz nahit a e z k o a da.
– Ordu a n , gizaki ari heriotz a dat orkion e a n , dirudi e n e z , bere hilkorra hiltzen da, et a
hilezkorr ak, salbu et a sunt sit u gab e , alde egit e n du, heriotz ari tokia utzit a.
– Argi dago.
– Ordu a n, Kebes, arim a best e ezer baino gehi a g o da hilezkorr a et a sunt si ezi n a , et a gure
arim ak egiat a n izango dira Hade s e n e a n .
– Nik neuk ez dauk a t , bad a , Sokrat e s , horiet a z ap art e best e zer esa nik ezt a zert a n
arraz oik et e z ez fidat u ere. Baina Sim mi a s hon e k edo best e norb ait e k esa t e k o best e zerb ait baldin
bad a u k a , ondo egingo luket e ez isiltze a. Ez bait akit, horrel ak o ei buruz zerb ait esa n edo entz u n
nahi due n bat ek, orain go auker a r a k o ez bad a best e zein auker a t a r a k o atz er a t u k o luke e n.
– Ben et a n , bad a –esa n zuen Sim mi a s e k–, nik ere ez dauk a t zert a n ez fidat u es at e n diren e t a z .
Haler e, arraz oike t e n gai e n han dit a s u n a g a t i k, et a giza ahult a s u n a erd ei n a t u z , beh a r t u t a nago
es a n d a k o e n inguru a n m esfid a n t z a edukitz er a nire bait a n.
– Ez hori bak arrik, Sim mi a s –esa n zue n Sokrat e s e k–, horiek ongi esa t e n dituzu, et a
lehe n e n g o hipot e si ak ere, zue nt z a t fidag a rri ak badir a ere, haler e argi a go azt ert u beh a r dira. Eta
nahiko a azt ert z e n badit uz u e , gizakiak gehi e n ahal due n neurri a n jarrait uko duzu e arraz oike t a , nik
ust e dud a n e z . Eta horix e ber a argi gert a t z e n baldin bad a, ez zaret e har at a g o ezer e n bila arituko.
– Egia diozu –esa n zuen.
– Baina, gizon a k –esa n zue n–, bidezko a da hon a k o hau ere pent s a t z e a : arim a hilezkorr a
baldin bad a , ez dela bizitze a deitz e n diogu n den b o r a horret a n zeh ar bak arrik zaind u beh a r,
den b or a oso a n zeh ar baizik, et a orain arrisku ak bai em a n g o lukeel a izugarri a, norb ait ez balitz
ber at a z ardur a t u k o. Izan ere, heriotz a guztitik ask at z e a balitz, zori han di a litzat ek e hiltzen diren
gaizto e n t z a t , aldi ber e a n gorpu t z e tik et a, arim ar e ki n bat e r a , bere n gaizt ak e ri a tik ere aska tz e a .
Orain, orde a, hilezkorra dela ageri den e z , ez dauk a gaitz et a tik best e ihes bid e rik ezt a salb a m e n i k
ere ah alik et a one n et a zentz u d u n e n bihurtz e a baino. Arima, har ako bidai ar e n hasi er a tik bert a tik,
hildako a ri gehi e n lagun d u edo kalt e egit e n om e n diot e n heziket a et a ber e bizimod u a best e rik ez er
ez dauk al a baito a Hade s e n e r a . Eta horrel a om e n da: bakoitz ari bizitzan zeh ar tokat u zaion jeinu a
hildako a toki bat e r a era m a t e n saiatz e n da; bert a n bildut a k o e k, ep ait u a k izan ondor e n ,
Hade s e n e r a joan beh a r dut e, he m e n di k doaz e n a k har a era m a t e k o agind u zaion gidari harekin. Eta
jaso beh a r dut e n a han jaso ondor e n, et a ego n beh a r dut e n den b or a ego n ondor e n , best e gidari
bat ek atz er a hon a ekartz e n ditu den b or al di asko et a luze e n ondor e n . Beraz, bide a ez da Eskilore n
Telefok dioen bez al ak o a ; hark Hade s e n e r a bide sinple bat e k dar a m a l a baitio; niri, orde a, ez zait
iruditz e n ez sinpl e a ezt a bak arr a denik ere, best el a ez legok e- et a gidari e n beh a rrik; ez bailitzat ek e
inor inora des bi d e r a t u k o bide bak arr a izanik. Orain, orde a, badiru di bide b a n a t z e et a bide g u r u t z e

39. asko dauzk al a; he m e n g o opari et a erritu ak sein al e t z a t hart uz ondoriozt a t z e n dut. Horrel a, arim a
neurrits u et a zentz u d u n a k jarraitu egit e n dio et a ez da ego er a r e n aurre a n ezjakin a. Gorput z a
desirat z e n zuen a, orde a, aurrek o a n es a n dud a n bez al a, den b o r a luzez har eki n et a toki
ikusg ai a r e ki n aztor a t u t a egon et a gero, era askot a n kontra egin et a asko sufritu ondor e n ,
ber ar e n t z a t agind u t a k o jeinu ak indarr e z et a nek ez era m a n a doa. Eta best e a k dau d e n toki berer a
heldut a , arim a arazt u gab e a ri et a hilket a bide g a b e a k egin edo horrel ak o best e batz u e n ahai d e a k
diren a k et a arim a ah ai d e e n egintz a k diren a k burut ut a k o a ri, hain zuzen ere, horri orok ihes egin
et a alde egit e n dio, et a ez du ez ber e bidaid e ezt a ber e gidari ere izan nahi, et a arim a hori alderr ai
ibiltzen da, irten bi d e rik gab e erab a t , zenb ait den b o r al di pas a t u art e, et a horien ondor e n , beh a rr a k
ber ari dagokio n bizitokira era m a t e n du. Bizitza araz et a neurriz pas a t u due n arim a, berriz, bai
bidaid e a k bai jainko gidari ak lortut a, bakoitz a dagokio n tokian bizi da. Eta lurre a n badira toki
harrigarri asko, et a lurra ez da ber ari buruz hitz egin ohi dut e n e k ust e dut e n bez al ako a ezt a
ta m ai n a k o a ere, ni norb ait ek konb e t zit u nau e n bez al a.
Sim mi a s e k es a n zuen ordu a n :
– Zein zentz ut a n diozu hori, Sokrat e s ? Izan ere, nik neuk ere gauz a asko entz u n ditut lurrari
buruz; ez, orde a , zu konb e n t zitz e n zaitu e n hori. Beraz, gust ur a entz u n g o nuke.
– Ez dut ust e, bad a , Sim mi a s, hori zer den azaltz eko Glaukor e n art e a 24 beh a r denik. Egia del a
azaltz e a , orde a , zailegi a iruditz e n zait Glaukor e n art e a z ere, alde bat e tik, ez bainintz a t e k e agia n
gai izango, et a best e tik, jakingo ban u ere, ez dut ust e, Sim mi a s, nire bizitza nahiko a izango
litzat ek e e ni k gai ar e n zab al er a r a k o. Haler e, ezerk ez dit era go z t e n lurrar e n itxura, nire ust e osoz,
nolako a den et a bere tokiak zein diren esa t e a .
– Hori nahiko a da, bad a –esa n zuen Sim mi a s e k .
– Ni konb e n t zit u t a nago, bad a –jarrait u zuen hark–, lehe nik, zeru a r e n erdi a n baldin bad a g o
biribila izanik, ez erortz ek o ez dauk al a ez aire a r e n ez best e horrel ak o ez ein indarr ar e n beh a rrik,
baizik et a nahiko a del a hari eust e k o zeru ar e n berar e n hom o g e n e o t a s u n a ber e buru a r e kiko alde
guzti et a n et a lurrar e n berar e n oreka. Izan ere, zerb ait oreka t u a zerb ait hom o g e n e o r e n erdi a n
jarrita, ezingo litzat ek e inora gehi a g o edo gutxia g o inklinat u, baizik et a berdin ego n e z , inklinat u
gab e ma n t e n d u k o litzat ek e. Lehenik, bad a –esa n zue n hark–, horret a z nago konb e n t zit ut a.
– Eta zuzen gain er a –esa n zue n Sim mi a s e k.
– Gainer a, izugarri han di a del a, et a gu, Fasid etik Herakle s e n zuta b e e t a r a i n o 25 gau d e n o k, zati
txiki bat e a n bizi gar el a, pad ur a bat e n inguruko inurri edo igelak bez al a itsas o a r e n inguru a n biziz,
et a best e toki askot a n ere best e gizakiak antz ek o best e tokiet a n bizi direl a. Izan ere, lurrar e n
inguru a n toki guztiet a n sako n u n e asko dau d e et a mot a askot a k o a k form a n et a ta m ai n a n , et a
bert ar a ura, laino a et a aire a bildu dira. Lurra bera aratz dago astro a k dau d e n et a horrel ak o ei
buruz hitz egin ohi dut e n gehi e n e k et er deitz e n diot e n zeru aratz e a n . Horre n jalkina dira horiek et a
beti lurrar e n sako n u n e e t a r a biltze n dira. Gu, beraz, ez gar a kontur a t z e n ber e sakon u n e e t a n bizi
gar el a, et a goian, lurrar e n gain e a n , bizi gar el a ust e dugu, itsaso a r e n hon d o a r e n erdia n bizi den
norb ait ek itsaso a r e n gain e a n bizi dela ust e izango balu bez al a, et a Eguzkia et a gain er a k o astro a k
urar e n zeh ar ikust e a n , itsaso a zeru a del a pent s a t u k o balu bez al a, et a ma n t s o t a s u n et a
ahult a s u n a g a t i k itsaso a r e n gore n e r a inoiz helduko ez balitz bez al a et a, buru a uret a tik at er a et a
itasotik he m e n g o lekura begir a kanp o a n m a nt e n d u z , bere n leku a baino zein aratz a g o et a
ed err a g o a den ikusiko ez balu bez al a, et a ikusi due n best e inori ere entz u n ez balio bez al a. Guri
ere horixe ber a gert a t z e n zaigu; Lurrar e n sakon u n e bat e a n bizi arre n, gain e a n bizi gar el a ust e
baitu g u , et a aire a ri zeru a deitz e n diogu, zeru a balitz bez al a et a astro a k horret a n zeh ar ibiliko
balira bez al a. Eta hau ere gauz a bera da: ahult a s u n et a ma n t s o t a s u n a g a t i k ezin dugu airer ar e n
azke n e r ai n o zeh ark a t u . Izan ere, norb ait aire ar e n gore n e r a i n o heldu edo hego a k hart u t a heg a n
igoko balitz et a buru a at er a t a goitik ikusiko balu, he m e n arrai n e k buru a itsaso tik at er a t a he m e n g o
gauz ak ikust e n dituzt e n bez al a, horrel a ikusiko lituzke bat ek han go gauz a k ere, et a ber e izaer a

40. begira tz e a jasat e k o gai izango balitz, ez a g u t u k o luke hura dela ben e t a k o zeru a, ben e t a k o argia
et a ben e t a k o lurra. Izan ere, lur hau et a harri ak et a he m e n g o leku guzti a hond a t u t a et a jand a
bait a u d e , itsaso a n dau d e n a k kres al ak jand a bez al a. Eta itsas o a n ez da aipat z e a m er e zi due n ezer
sortz e n et a ezer ez da perfekt u a , esa n bat e a n , baizik et a zuloak, hond a rr a, ikara g a rrizko lokatz
pila et a lokaztiak dau d e , lurra dago e n tokian ere, et a gur e inguruk o ed ert a s u n e n alde a n ezin dira
inola ere baliots ut z a t jo. Haiek, bere n aldetik, gure inguruko e n alde a n , oraindik askoz gehi a g o
gaindit uko lituzket e . Konta er a bat esa t e a egokia bad a , m er e zi du entz ut e a k , Sim mi a s, lurrar e n
gain e a n et a zeru a r e n azpi a n dau d e n a k ber ez nolako ak diren.
– Baina ben e t a n , Sokrat e s –esa n zuen Sim mi a s e k–, guk gust ur a entz u n g o gen u k e kont a e r a
hori.
– Esat e n da, bad a , adiskid e –esa n zuen–, lehe nik Lurra ber a horrel a ikust e n del a, bat ek goitik
begira tz e n baldin bad u, ha m a bi larrut a k o pilot ak bez al a, nab a rr a , kolore e t a n zatitut a, he m e n g o
kolore ak ere, pintor e e k era biltz e n dituzt e n a k, horien laginak bez al a direl a. Han, lur oso a dago
horrel ak o e z egin a, et a horiek baino oraindik distirat s u a g o et a aratz a g o e z ere bai. Toki bat e a n
purpur a koloreko a bait a et a harrigarrizko ed ert a s u n e k o a ; best e bat e a n urre a bez al ako a , best e
bat e a n den a zuria, igeltsu a edo elurra baino zuriago a ; et a era berdin e a n dago gain er a k o kolore e z
osat u a , et a guk ikusi ditugu n a k baino oraindik gehi a g o z et a ed err a g o e z . Izan ere, ber e sako n u n e
horiek berai ek, urez et a airez bet e t a dau d e n e k , kolore mot a bat em a t e n dut e, gain er a k o kolore e n
nab a r t a s u n a r e n erdia n distiratz e n due n a , et a horrel a lurrar e n itxura nab a rr a jarrait u a agertz e n da
bat bak arr a bez al a. Eta lur hori horrel ako a den e z, bert a n sortz e n diren a k ere horre n proportzio a n
sortz e n dira: zuhaitz ak, lore ak et a fruitu ak. Eta m e n di a k, ber e n aldetik, et a harriak ere horrel ax e
dira proportzio bere a n leunt a s u n e a n , gard e n t a s u n e a n et a kolore e t a n ed err a g o a k . Eta horien
zatiak dira he m e n g o harribitxi preziat u horiek ere, korn alin ak, jasp e a k , es m e r al d a k et a horrel ak o
guzti ak. Han, orde a , ez dago horrel ak o a ez den ezer, et a horiek baino are ed err a g o a k ere bai.
Horre n zerga ti a da harri hai ek han aratz a k direl a, et a ez dau d el a ust eld u t a edo kres al ak jand a edo
hon d a t u t a he m e n g o a k bez al a, hon a isurtz e n diren ele m e n t u e n era gi n e z , harriei, lurrari et a
gain er a k o ani m ali a et a land a r e e i desitx ur ak e t a k et a gaixot a s u n a k era git e n dizkiet e n a k , best al d e .
Baina lur hura horiekin guzti ekin dago apai n d u t a et a gain er a urre, zilar et a horrel ako
gain er a k o e ki n ere bai. Berez baitira horiek ikusg arri ak, kopuruz asko et a han di ak lurrar e n alde
guzti et a n; ondorioz, lurra ber a ikust e a zorineko ikusle e n t z a k o ikuskizun a da. Eta bert a n best e izaki
asko dau d e et a bait a gizaki ak ere; batz uk lurrar e n barn e a l d e a n bizi dira, et a best e batz uk, berriz,
aire ar e n ertz e a n , gu itsas e r t z e a n bizi gar e n bez al a, et a best e batz uk aire a inguru a n dar a bilt e n
irlet a n, kontin e n t e t ik hurre dau d el a. Hitz bat e a n esa n d a , gure beh a rr e t a r a k o gur et z a t ura et a
itsaso a diren a, hori aire a da han, et a gure tz a t aire a den a , hai en t z a t et err a da. Haien urtaro e n
konbin a zio a, berriz, haiek gaixot a s u ni k ez eduki et a he m e n g o a k baino askoz den b or a gehi a g o
bizitzeko mod uk o a da, et a ikusm e n , entz u m e n , adi m e n et a horrel ako guzti et a n gug a n di k, aire a
uretik et a et err a airetik araz t a s u n e a n bereizt e n diren alde ber ar e ki n ber eizt e n dira. Eta jainko e n
baso sakra t u a k et a ten plu a k ere bad a u z k a t e , noski; bert a n jainko ak ben e t a n bizi dira, et a jainko e n
m ez u a k, iragar p e n a k , ager p e n a k et a horrel ak o harre m a n a k dituzt e ber ai eki n. Eta Eguzkia, Ilargia
et a astro ak, berriz, ber ez diren bez al ako a k ikust e n dituzt e, et a gain er a k o zoriont a s u n a horiekin
bat er a dat or.

41. Horrela da, bad a, ber ez lur osoa et a bere inguruko a k. Eta Lurrar e n barn e al d e a n leku asko
dau d e bere sako n u n e e n arab e r a biribil oso a n zeh ar, batz uk sako n a g o a k et a gu bizi gar e n hon e t a n
baino irekiago a k, et a best e batz uk, sako n a g o a k izand a ere, irekidur a gure lekuko a baino txikiago a
dauk a t e n a k ; badir a he m e n g o a baino sakon e r a gutxia g o dauk a t e n a k et a zab al a g o a k diren a k ere.
Horiek guzti ak lur azpitik zuloe n bidez dau d e elkarr ekin lotut a toki askot a n , zulo est u a g o et a
zab al a g o e n bidez, et a isurbid e a k dauzk a t e ; hau e t a tik ur asko ibiltzen da bat e tik best e r a ,
krat er e t a r a bez al a. Ibai agort e zi n e n kopuru izugarri a ere bad a bil lur azpi a n, bai ur beroko ak et a
bait a ur hotz eko a k ere. Su asko et a suzko ibai han di ak ere bai, et a bait a lokatz likidozko ibai
han di ak ere, bai lokatz garbi a g o k o a k bai lokazt u a g o a k , Sizilian laba korront e a r e n aurre a n isurtz e n
diren lokatz ibaiak et a laba korront e a bera bez al ak o a k. Eta ibai horiez bet e t z e n da leku bakoitz a,
une bakoitz e a n bakoitz ari egokitz e n zaion isurket a r e n ara b e r a . Horiek guzti ak gora et a beh e r a
mugitz e n dira, lur barn e a n dago e n zabu bat bez al a. Zab u hori nat ur a ego er a hon e n g a t ik da:
lurrar e n leize et a k o bat e k, han di e n a izat e a z gain, lur osoa zeh ark a t z e n du alderik alde, Hom er ok
es a n zuen a, hain zuzen, es at e n due n e a n :
«oso urruti, lur azpia n leize sakon e n a dago e n tokian » 26
hark best e pas a rt e e t a n ere, et a poet e e t a k o best e askok ere, Tartaro deitu diot e n a . Izan ere,
leize horret a r a biltzen dira ibai guztiak et a atz er a horret a tik at er a. Eta horiet a k o bakoitz a igarotz e n
due n lurra bez al ako a bihurtz e n da. Likido horrek hond orik et a oinarririk ez edukitz e a da ur
korront e guztiak hortik kanpor a et a barrur a isurtz e a r e n zerg a ti a. Ondorioz, zabuk a et a uhine t a n
ibiltzen da gora et a beh e r a , et a bere inguruko aire ak et a haiz e a k gauz a ber a egit e n dut e. Jarraitu
egit e n baitiot e, bai lurrar e n best e alder a oldartz e n den e a n , bait a alde hon e t a r a ere, et a harn a s a
hartz e n dut e n e n haiz e a k isuriz harn a s a et e n g a b e hart u et a bot a tz e n due n bez al a, horrel a ere, han
haiz e ak, likidoar e ki n bat er a zabuk a , haizet e izugarri et a ikara g a rri ak era git e n ditu sart u et a
at er a t z e a n . Ondorioz, ura beh e k o a deitz e n diogu n tokira erretir at z e n den e a n , han g o lekue t a r a
joat e n dira ur korront e a k lurre a n zeh ar et a bet e egit e n dituzt e urezt a t z e n dut e n e k bez al a. Handik
alde egin et a hon a oldartz e n diren e a n , berriz, atz er a he m e n g o a k bet e t z e n dituzt e et a bet e t a k o a k
ubide e t a n et a lurre a n zeh ar joat e n dira et a bakoitz a bide a egind a dauk a n tokira heldut a, itsas o a k,
lakuak, ibaiak et a iturriak sortz e n ditu. Eta he m e n di k atz er a lurre a n sart uz, batz u e k toki gehi a g o
et a luze a g o a k kurritut a, best e batz u e k gutxi a go et a laburr a g o a k , atz er a Tartaro n isurtz e n dira,
batz uk urezt a t u ziren baino askoz beh e r a g o , et a best e a k pixka bat gutxi a go. Baina guztiak sartz e n
dira kanp or a isuri ziren tokia baino beh e r a g o , batz uk irten ziren tokiar e n best e alde a n , et a best e
batz uk alde bere a n . Badira, ost er a , biribila osorik ingur a t z e n dut e n a k, behin edo askot a n sug e a k
bez al a lurrar e n inguru a n biribilkat u t a , et a ah alik et a beh e r e n jaitsi ondor e n , berriro isurtz e n dira.
Bi nora bi d e e t a n jaitsi dait ek e zentror ai n o, bain a ez hara t a g o . Bi nora bi d e e t a k o zatia alda p a gora
bait a bi ur korront e e n t z a t .
Badira best e ur korront e asko, han di et a mot a askot ariko ak, bain a asko horiet a n lau korront e
ber eizt e n dira: han di e n a et a biribilar e n inguru a n kanpo tik gehi e n doa n a Ozea n o deiturikoa da;
hon e n aurrez aurre et a aurkak o nora bi d e a n doa n a , berriz, Akeront e , toki mort u a k igarotz e a z gain,
lur azpitik ibiliz Akerusi a d e lakurai no heltz e n den a –hildako ugarire n arim ak bert ar a heldu et a
ezarrit ako den b o r al di ak ego n ondor e n , batz uk luzea g o a k , best e batz uk laburr a g o a k , atz er a
bizidun e n sorrer e t a r a bidaliak izat e n dira han dik–. Hirugarr e n ibaia horien erdia n at er a t z e n da, et a
irteer a tik hurre su han di bat e k erret a k o toki zab al bat e a n erortz e n da, et a gure itsas o a baino laku
han di a g o a eratz e n du, ur et a lokatz ez irakit en dago e n a . Hortik zirkulua n jarraitz e n du arre et a
lokazt u a, et a, lurrar e n inguru a n biribilka ibiliz, best e tokien art e a n Akerusi a d e laku ar e n azke n
mut urr e t a r a heltz e n da, ber e urar eki n nah a si gab e. Eta lur azpi a n askot a n biribilkat u ondor e n,
Tart aro n beh e r a g o dago e n alder a isurtz e n da. Hori da Piriflege t o n t e deitz e n diot e n a : bere laba
korront e e k pusk e t a k ere jaurtitz e n dituzt e, egokitz e n diren lurrar e n tokian. Horren aurr ez aurr e
laug arr e n a isurtz e n da lehe nik toki ikara g a rri et a bas a ti bat e a n , diot e n e z ; toki oso ak urdin iluna

42. bez al ako kolore a dauk a et a Estigio deitz e n diot e, et a isurtz e a n , ibaiak eratz e n due n laku ari Estigia
deitz e n diot e. Hor isuri et a bot er e izugarri ak hart u ondor e n, lurre a n sart u et a biribilkat uz,
Piriflege t o n t e r e n kontrak o nora bi d e a n joat e n da, et a Akerusi a d e laku a n berar e ki n egit e n du topo
aurr ez aurre. Eta ber e ura ez da best e ezein urekin nah a s t e n , baizik et a hori ere, zirkulu a n
ingur a t u ondor e n , Tartaro n isurtz e n da Piriflege t o n t e r e n best e alde a n ; hon e n izen a Kozito da,
poet e k diot e n e z .
Horiek berez horrel a izanik, hildako a k bakoitz a norb er a r e n jeinu ak era m a t e n due n tokira
heltz e n diren e a n , lehe nik epait u a k izat e n dira, bai mod u eder et a sant u a n bizitako ak et a bait a
horrel a ez bizitako ak ere. Eta tart ek o mod u a n bizi izan direl a era b a kitz e n diren a k, Akeront e r a
bidali et a, ber ai e n t z a k o ontziet a n igot a, horiet a n heltz e n dira lakur a et a han bizi dira, et a,
norb ait ek bide g a b e k e ri a rik egin bad u, zigorrak bet ez bide g a b e k e ri e t a t ik absol bitz e n dut e horre n
buru a arazt uz, et a hildako e k ekintz a one n sariak jasotz e n dituzt e, bakoitz ar e n merit u ar e n ara b e r a .
Akats e n han dit a s u n a g a t i k erre m e d i o gab e k o a k direla erab a kitz e n diren a k, orde a, ten plu
arpilak e t a asko et a han di ak, edo hilket a bide g a b e et a legez kontrak o asko, edo horrel ak o a k diren
best e guzti ak egind a k o a k , horiek dagoki e n pat u a k Tart aror a jaurtitz e n ditu, et a bert a tik inoiz ez
dira irtetz e n . Akats sen d a g a r ri ak bain a han di ak egin dituzt el a era b a kitz e n diren a k, berriz,
adibid ez , has err e a r e n era gi n e z aitar e n edo am a r e n aurk ako indark e ri ar e n bat egind a k o a k et a gero
bizitza oso a n zeh ar da m u t u rik bizi izan diren a k, edo antz ek o best e mod u bat e a n gizahiltz aile
bihurt u diren a k, horiek nahit a e z Tartaror a erori beh a r dut e, bain a erori ondor e n han urte b e t e
ego n d a , olat u a k kanp or a bot a tz e n ditu, gizahiltz aile ak Kozitora, et a aitar e n edo am ar e n hiltzaile ak
Piriflege t o n t e r a . Eta, ur korront e a k era m a n d a , Akerusi a d e lakur a heltz e n diren e a n , han oihu egin
et a deitu egit e n diet e, batz u e k hil dituzt e n ei, best e e k oker egin diet e n e i, et a deitu ondor e n ,
erre g u t u egit e n diet e, et a lakur a irtet e n utzi et a onar ditzat el a esk at z e n diet e, et a konb e n t zitz e n
baldin badit uzt e, irtetz e n dira et a gaitz ak bukat z e n zaizkie; ez badit uz t e konb e n t zitz e n , orde a ,
berriro Tartaror a era m a n a k dira et a han dik atz er a ibaiet ar a , et a bide g a b e k e ri a egin ziet e n a k
konb e n t zit u art e et e n g a b e jasat e n dut e hori. Zigor hori epail e e k 27 agind u baitziet e n horiei. Baina
alde han diz mod u sant u a n bizi izan direla erab a ki diren a k, horiek dira, alde bat e tik, lurreko toki
hau e t a t ik aska t u a k diren a k et a kartz el e t a tik bez al a librat u a k, et a, best e tik, gora, bizileku aratz er a
heldu et a lurrar e n gain e a n bizi diren a k. Horiex e n art e a n , filosofiar e n bidez nahiko a arazt u a k
era b a t gorpu tzik gab e bizi dira ondor e n g o den b o r a n guzti an, et a horiek baino are bizileku
ed err a g o e t a r a heltz e n dira, deskrib a t z e n ere erraz a k ez diren e t a r a ; et a orain go a n nahiko a
den b or a ere ez dauk a g u gain er a. Beraz, azald u ditugu n horien g a tik, Sim mi a s, edoz e r egin beh a r
da bizitza n bert u t e et a adim e n a r e n part e edukitz eko. Ederr a bait a saria, et a itxaro p e n a han di a.
Horiek nik azald u dud a n bez al a direla sen d o berre s t e a ez dagokio adi m e n a due n gizon ari.
Baina gure arim e n et a bere n bizileku e n inguruk o a k horiek edo antz eko a k direla, arim a hilezkorr a
dela argi agert z e n den e z , nire ust ez, hori horrel a del a sinet siz arriska tz e a kom e ni da et a m er e zi du
–arrisku ed err a bait a–, et a norb e r a k ber e buru a horrel ako e t a n xar m a t u bez al a egin beh a r du;
horre g a tik, bad a , nabil ni ere asp al di kont a e r a luzatz e n. Horien g a t ik, beraz, izan beh a r du
konfiantz a bere arim ar e n inguru a n bizitza n zeh ar gorpu t z a r e n inguruk o gain er a k o ats e gi n a k et a
ap ai n d u r a k pikut ar a bidali ditu e n gizon ak, arrotz ak direlako a n , et a kontr ako a gehi a g o era git e n
dut el a pent s a t u z , et a, ost er a , ikast e a r e n inguruko ats e gi n e t a n saiat u den a k et a arim a apai n d u r a
arrotz ar e ki n ez, ber e a r e ki n baizik ap ai n d u due n a k , zentz ut a s u n a , justizia, aus a r di a, aska t a s u n a
et a egiar eki n, alegi a, et a horrel a dago Hade s e n e r a k o bidai ar e n zain, pat u a k deitz e n dione a n
joat ek o prest. Zuek ere, Sim mi a s, Kebe s et a best e o k, gero a g o , bakoitz a m e m e n t o r e n bat e a n
joan go zaret e. Niri, berriz, jada orain deitz e n dit pat u a k, es a n g o luke trag e di a bat e k o gizon bat e k,
et a ia bainur a joat eko gar ai a da niretz a t. Hobe bait eritzot jada bain at u t a pozoin a hartz e a ri et a
em a k u m e e i gorp u a garbitz ek o nekerik ez em a t e a ri.
Hark horiek esa n ondor e n , Kriton ek esa n zuen:

43. – Ederki, bad a, Sokrat e s. Guk zure ats e gi n han di e n e r a k o egin go gen u k e e n zer agintz e n
diguz u hau ei edo niri zure um e ei edo best e zerb aiti buruz?
– Beti esa t e n ditud a n a k , Kriton –esa n zuen–, ez er berririk ez. Zeu e k zeu e n buru a z ardur a t u z
egit e n dituz u e n a k nire, nire inguruko et a zeu e n ats e gi n e r a k o egingo dituz u e, orain ado s ez
baz a u d e t e ere. Zeu e n buru a z axol a g a b e jokatz e n bad uz u e , orde a, et a, ez bad uz u e orain et a
aurr eko den b or a n es a n d a k o e i oinatz ei bez al a jarrait uz bizi nahi, orain pro m e s a sen d o asko egingo
baz e ni t uz t e ere, ez duzu e ezer irab aziko.
– Horiek horrel a egit e n ben e t a n saiat uko gar a –esa n zue n–. Baina, nola lurper a t u beh a r
zaitugu?
– Nahi duz u e n mod u a n , beti ere harra p a t z e n ban a u z u e et a ez badiz u e t ihes egit e n.
Ordu a n , aldi bere a n leun barre egin et a guri begira t u z, es a n zuen:
– Gizonak, ez dut Kriton konb e n t zitz e n ni naizel a Sokrat e s hori, oraintx e hizket a n et a
es a n d a k o bakoitz a ant ol atz e n ari den a; aitzitik, gerox e a g o gorp u ikusiko due n hura naizel a ust e
du, et a nola lurper a t u beh a r nau e n gald e t z e n du. Ni asp al di arraz oi asko ari naiz em a t e n , pozoin a
ed at e n dud a n e a n jada ez naiz el a zuen ondo a n ego n g o es a n e z , baizik et a alde egind a ,
zorion ek o e n zorion e t a r a joango naiz el a. Horiek guzti ak, har e n ust ez, alferrik ari naiz es at e n , zuek
et a, aldi bere a n , ni neu kontsol at u nahirik. Beraz, nire aldeko ber m e a em a n ez az u e Kritone n
aurr e a n –esa n zuen–, bain a horrek ep aile e n aurre a n em a n zuen ber m e a r e n kontr ako a . Izan ere,
horrek geldit u egingo nintz el a ber m a t u zuen. Zuek, aldiz, ber m a ez az u e ez naizel a geldit uko hil
ondor e n , baizik et a alde egind a joan go naiz el a, Kriton ek erraz a g o jasa n dez a n , et a nire gorpu t z a
erre edo lurper a t z e n ikust e n due n e a n has e rr e t u ez dadi n, ni izugarrikeri ak jasat e n ari naizel ak o a n ,
et a hilet a n Sokrat e s erak ut si, era m a n edo lurper a t z e n ari dela esa n ez dez a n . Izan ere, ondo jakin
ezaz u, Kriton bikain a –esa n zue n hark–, ederki ez hitz egit e a ez dela horre n ber ar e n aurk ako
akat s a bakarrik, arim ei ere kalt e egit e n diela. Hortaz, konfiant z a izan beh a r duzu et a nire gorpu tz a
lurper a t z e n duzul a es a n, et a lurper a t u ere gust uk o e n duzun mod u a n lurper a t u et a ohitur e n
ara b e r a ohikoe n a dela deritzoz u n mod u a n .
Horiek es a n ondor e n , jaiki et a gela bat e r a bain at z e r a joan zen, et a Kritonek jarrait u zion.
Guri, orde a, itxarot ek o agind u zigun. Itxaron gen u e n , ber az, es a n d a k o e i buruz elkarrekin hitz
egin ez et a berriro azt ert uz, et a ordu a n ere gert a t u zitzaigu n zoritx ar hain han di ari buruz aritu
gine n, best e rik gab e ondor e n g o bizitza aita galdut a k o um e z u rt z e k bez al a pas a beh a rk o gen u el a
pent s a t u z . Bainat u, um e a k ber e ondor a era m a n –bi um e txiki baitz e uz k a n et a bat hazia– et a
familiako em ak u m e a k heldu ondor e n , hau e ki n Kritone n aurre a n hitz egin et a nahi zue n a agind u
et a gero, em ak u m e e i et a um e ei alde egit ek o agind u zien, et a ber a gure g a n a etorri zen.
Eguzkiar e n sarr er a hurre zego e n jada. Denb or a luze a pas a t u baitzu e n barru a n . Bainat u t a etorri
et a gero, es eri zen et a ez gen u e n asko hitz egin horre n ondor e n , et a Ham aik e n zerbitz ari a etorri
et a bere ondo a n zutik geldit uz, esa n zion:
– Sokrat e s , ez dizut zuri best e e i aurp e gir a t z e n died a n a aurp e gir a t u k o, nirekin has e rr e t u et a
m a d a rik a t u egit e n bain a u t e , arkont e e k beh a r t u t a , pozoin a ed a t e k o agind u a em a t e n died a n e a n .
Baina nik zu best el a ere ez a g u t u zaitut den b or a hon e t a n , inoiz hon a heldu den gizonik jatorr e n a ,
gozo e n a et a bikain e n a zarel a, et a ondot x o dakit orain ere ez zaud el a nirekin has err e , haiekin
baizik, era nt z ul e a k ez a g u t z e n baitituz u. Orain, bad a, zer adi er az t e r a etorri naiz e n bad a kiz u n e z ,
agur, et a saia zait ez nahit a e z k o a ahalik et a arine n jasat e n .
Eta horrekin bat er a neg a rr e z hasit a, buelt a em a n et a alde egin zuen.
Ordu a n Sokrat e s e k , hare n g a n a begir at u a altxat u t a , esa n zue n:
– Agur zuri ere, et a egin dez a g u n hori!
Eta ondor e n es a n zigun:
– Zein ad eit s u a gizon a ! Denb or a hon e t a n guztia n bisit an etortz e n zitzaid a n , noizb e hi nk a
nirekin hitz egit e n zue n et a oso gizon ona zen, et a orain nireg a tik zein nobl e neg a r egit e n due n !

44. Baina aurrer a , bad a , Kriton, obe dit u diez aiog u n , et a ekar dez al a norb ait e k pozoin a, xeh a t u t a
baldin bad a g o behi ntz a t ; et a best el a, xeh a dez al a gizon a k.
Eta Kritonek es a n zuen ordu a n :
– Baina, nik ust e, Sokrat e s , Eguzkia oraindik m e n di e n gain e a n dago et a ez da oraindik sart u.
Eta gain er a , nik bad a kit batz u e k agind u a jaso baino askoz ber a n d u a g o ere eda n dut el a, oso ed erki
jan et a eda n ondor e n , et a zenb ai tz u e k desira tz e n zituzt e n e ki n harr e m a n a k izan et a gero. Ez izan
pres a rik, bad a ; bad a oraindik den b or a et a.
Eta Sokrat e s e k es a n zuen ordu a n :
– Natural a da, Kriton, zuk esa t e n dituzu n haiek gauz a horiek egit e a, horiek egin ez prob e t x u a
at er a t z e n dut el a ust e dut e et a; et a nat ur al a da nik gauz a horiek ez egit e a ere. Izan ere, gerox e a g o
ed a n e z ez dut ust e neur e buru ar e n t z a t barr e g a r ri gelditz e a baino best e prob e t x u rik at er a k o
dud a nik, bizitzari itsat sit a et a ekono m iz a t u z , jada ezer gelditz e n ez den e a n . Beraz, ea, bad a –esa n
zue n–, kasu egizu et a ez egin best e rik.
Ordu a n Kriton ek, entz u n ondor e n , buru ar e ki n keinu bat egin zion hurbil zego e n zerbitz ari ari.
Eta zerbitz ari a irten et a den b or a luze a pas a t u et a gero, pozoin a em a n beh a r ziona ekarriz etorri
zen, kopa bat e a n xeh a t u t a zekarr el a. Eta Sokrat e s e k , gizon a ikusit ako a n , es a n zuen:
– Ea, bad a, gizon bikain a, zu baitz ar a hon e t a n aditu a, zer egin beh a r da?
– Edan ondor e n pas e o a n ibili, best e rik ez –esa n zuen–, hank e t a n ast u n t a s u n a gert a t z e n
zaizun art e, et a gero etz a n. Eta horrel a egin go du berak ber e efekt u a .
Eta horrekin bat er a , kopa luzat u zion Sokrat e si.
Eta hon ek, kopa hart u et a oso lasai, Ekekrat e s , bat er e dard a rr a gab e et a ez kolore a n ez
aurp e gi a n aldak e t a rik gab e, baizik et a ohi zuen bez al a gizon a ri azpitik begira t u z zeze n a k bez al a,
es a n zion:
– Zer diozu ed ari hon e kin norb aiti libazio bat egit e a ri buruz? Egin dait ek e ala ez?
– Gure ust ez justu eda n beh a r den kantit a t e a xeh a t z e n dugu, Sokrat e s .
– Ulertz e n dut –esa n zue n hark–. Baina jainko ei erre g u t u dakiek e, et a egin beh a r da gain er a ,
nire he m e n d i k har ako migr azio a zorion eko a gert a dadi n. Hau erre g u t z e n dut nik et a hal a izan
dadila.
Eta hau esa t e a r e ki n bat er a , arn a s a ri eut siz, erraz et a araz orik gab e ed a n zuen. Eta guret a k o
gehi e n a k ordur a art e neg a r r a ri eust e k o nahiko a gai izan gine n, bain a ed at e n et a jada ed a n d a ikusi
gen u e n e a n , jada ez; aitzitik, niri behintz a t gogoz kontra isurtz e n zitzaizkida n malko ak ugari,
est alit a neur e buru a r e n g a t i k neg a r egit er ai n o, ez bainu e n har e n g a t ik neg a r egit e n, neur e
zoritxarr a g a t ik baizik, horrel ako gizon adiskid e a galtz e n nuel ak o. Kriton, berriz, ni baino lehe n
altxat u zen, m alko ei ezin izan baitzie n eut si. Eta Apolodorok, aurr etik ere neg a r egit e a ri bat e r e utzi
ez ziona, ordu a n oihuka neg a r r e z et a has err e t u z bert a n zeud e n guztiak hunkitu zitue n, Sokrat e s
ber a izan ezik. Honek es a n zuen:
– Zer ari zaret e egit e n, harriga rri horiek! Nik horrex e g a t ik bidali ditut, bad a , em a k u m e a k ,
horrel ak o okerrik egin ez zezat e n . Zorion ek o hitzez hil beh a r dela entz u n a baitut. Lasai ego n
zait ezt e, bad a , et a eut si iezaioz u e gogor.
Eta gu, entz u n d a k o a n , lotsat u egin gine n et a neg a r r a ri eut si genion. Eta ber a, har at- hon a t
ibili ondor e n , hank ak ast u n t z e n ari zitzaizkiola es a n et a gero, ahoz gora etz a n zen –hala agind u
baitzion gizon ak–. Eta, aldi ber e a n , pozoin a em a n zionak, oinak et a hank a k ukituz azt ertz e n zuen
tart ek a, et a gero, har e n oina gogor est ut uz , ea sentitz e n zue n gald e t u zion, et a hark ezetz
era nt z u n zuen. Eta horre n ondor e n, hank a k est ut u zizkion; et a horrel a igoz, hoztu et a zurruntz e n
ari zela erak u s t e n zigun. Eta berak ukitze n zuen bitart e a n es a n zigun, bihotz er a heltz e n
zitzaion e a n , ordu a n joango zela.
Jada sab el a r e n inguruko a k ia hoztut a zeuzk a n , et a aurp e gi a des e s t aliz, est alit a baitz e g o e n ,
aho sk a t u zitue n azke n hitzak es a n zitue n:

45. – Kriton, Asklepiori oilarra zor diogu! Zorra ordai n ez az u e et a ez ez az u e axol a g a b e k e ri a z egin
gab e utzi.
– Hala egin go da, bai –esa n zuen Kritonek–. Baina pent s a ezaz u best e rik ez er esa n nahi al
duzun.
Berak hori gald e t u bai bain a, jada ez zion ezer era nt z u n . Denb or a labur bat e n ondor e n ,
mugit u egin zen et a gizon ak des e s t ali egin zuen, et a hark begi ak finko zeuzk a n . Hori ikusitako a n ,
Kritonek aho a et a begi ak itxi zizkion.
Horrela gert a t u zen, Ekekrat e s , gure adiskid e a r e n azke n a , guk esa n g o gen uk e e n bez al a,
eza g u t u genit u e n gizon e t a tik bikain e n a et a gain er a zentz u d u n e n a et a bidezko e n a .

46. Oharrak
1 Ekekra t e s Pelopon e s o k o Fliunt e hirikoa zen, eta Filolaore n ikasle a, elkarrizke t a honet a ko hizket a kid e
na gu si a k diren Sim mi a s eta Kebe s bez al a, Teba sko bi pitagoriko ak. Taren to ko Euritok talde pitagoriko bat
sortu zue n hiri horre t a n . Bert a n gert a t z e n da elkarrizket a hau.
2 Fedon Eliskoa zen, et a Sokra t e s hil ondor e n, filosofia eskola bat sortu zuen Elisen.
3 Atena s e n bi mot a t a ko epaike t a k zeud e n: agon e s atim e t oi , non zigorra legez ezarrit a zego e n , eta agon e s
tim e t oi (Sokra t e s e n kasu a ), non epaile e k salatz aile a k propo s a t u t a k o zigorrar e n (time si s) eta salat u a k
propo s a t u t a k o zigorra r e n (antiti m e si s) arte a n auker a t u beh ar zute n. Anitok eta Meletok, Sokrat e s e n
salat z ail e e k, heriotz a zigorra propo s a t u zute n e z, segur aski Sokrat e s salba t u ko zen antiti me si s bezala isun
bat propos a t u izan balu. Baina Sokra t e s e k, jatort a s u n osoz, bere ustez hiriari egite n zion zerbitzu a aldarrika t u
zue n et a hiriak bera elikatz e a eta ohora t z e a propo s a t u zuen zigor bezala, epaile e n t z a t guztiz onart ezin a
zen a, et a o n d o rioz, heriotz a zigorre r a kond e n a t u beh a r izan zute n.

47. 4 Egeo Atenasko errege a k Minos Kretako erregear e n seme Androgeo hil zuen. Minos, bere semear e n hilketaz
mende ku hartzeko, Atenase n aurka joan zen eta, jainkoei erregutuz, hauek hirian izurritea eta gosetea sortzea lortu
zuen. Gaitz hauek geldiarazteko Delfosko orakuluak atenast arrei agindu zien urtero Kretara 7 mutil eta 7 neska
bidaltzeko Minotaurok jan zitzan. Egeoren seme Teseok eten zituen bidalketa hauek Ariadnaren laguntzaz
Minotauroa akabat uz.
5 Antist e n e s eskola zinikoar e n sortz aile eza gu n a da.
6 Ziren e ko Aristipok eskola hedo ni s t a sort u zuen, epikur eis m o a r e n antze ko a .
7 Sokra t e s e n em a z t e a . Kriton Sokra t e s e n de mo bereko a zen eta adin bereko a ere bai.
8 Parosko Ebeno poe t a et a sofist a da.
9 Kontu a n hart u musika Musek inspira t u t a ko edozein jardu e r a artistiko a zela.
10 Platon tra dizio orfikoez ari da.
11 Esa er a orfikoa.
12Endimion artz ain oso ederr a zen, eta Ilargiak, hart a z maite mi n d u t a , ete n g a b e k o loan murgildu zuen mus u
em a n ahal izat e ko.
13 Hilobia, alegi a.
14 Hitz- jokoa Haide s (Had e s) eta aide s (ikusezin a) hitze n arte a n .
15 Gorputz a r e n t z a t bizi diren a k, ale gi a.
16 Tereo erre g e trazia rr a k Filomel a bere ezkon a rr e b a deso h or a t u zuen eta, honek hare n em az t e Prokneri ezer
esa n ez ziezaion, mihia mozt u zion. Baina Filomel ak gert a e r a ehun bat e a n broda t u zuen eta bere ahizpa
Prokn e ri era ku t si zion. Hone k, era b a t ha s e r r e , bere sen a rr a zigortze ko, bere n se m e Itis hil zuen eta sen ar r a ri
jate n e m a n zion. Tere ok, kont ur a t u zene a n , bi ahizpa k jazarri zituen zigortz eko, baina jainkoek hirurak txori
bihurt u zituzt e n: Tereo argi- oilarra, Prokn e enar a eta Filomela urretxind orr a, bere n kantu e z bere n zoritxarr a
auh e n a t z e n dut e n a k.
17 Ham aika k pre so e n zainke t a et a exekuzioe z ardur a t z e n ziren ma gistr a t u publikoak ziren.
18 Herodot ok (I, 82) kont a t z e n du argibo e k, Tireas hiria lazed e m o ni a r r e n esku e t a n galdu ondor e n, bere n
buru a legez et a zinez beh a r t u zut el a gizon ezko e k ile luzerik eta em a ku m e e k urrezko apaind u r a rik ez
era m a t e r a , hiria berre s ku r a t u art e .

48. 19Ifiklese n se m e Iolao Herakle s e n ezkut a ri a zen; hau, Lernako hidrar e n aurkako borroka n, hozka egin zion
karra m a r r o t z a r bat e tik salb a t u zue n, eta Hidrare n mozt ut a ko lepo ak erre zitue n, lepo bakoitze tik atzer a bi
buru sor ez ziez azkion. Hera kl e s hil ondor e n , hone n se m e e n alde gogor borroka t u zuen.
20 Eube a et a Beoziare n art e ko itsa s a r t e a ; bert a n, Estra bo n e n esa n e t a n , korront e a egu n e a n zazpi aldiz
alda t z e n da.
21 Odise a , XX, 17.
22 Ares et a Afrodita r e n alab a Harm o ni a Kadmor e n ema z t e a zen.
23Hau Atena s ko Arkelaor e n teoria da; Arkelao Anaxa gor a s e n ikasle a eta Sokrat e s e n iraka sl e a izan zen,
Teofra s t or e n esa n e t a n .
24 Zerb ai t oso zaila adiera z t e ko esa e r a , tra dizioar e n arab e r a Glauko burdin a soldat u zuen aurre n e ko a izan
baitz e n.
25 Hau da, Itsa so Beltz eko ekiald e ko mut urr e tik Gibralt arr e ko itsas a r t e r ai n o.
26 Iliada, VIII, 14.
27 «Gorgia s » elkarrizke t a n kont a t z e n den mito ar e n arab e r a , epaile ak Minos, Eako eta Rada m a n ti s dira.

49. MENON
Menon 1 : - Esan al diez a d a k e z u , Sokrat e s : bert ut e a iraka s g a r ri a al da? Edo ez da irakas g a r ri a,
praktiga rri a baizik? Edo ez da praktika g a r ri a et a ikasg a rri a, baizik et a berez sortz e n zaie gizaki ei,
edo best e nolab ait?
Sokrat e s: - Ai.. Menon, lehe n ere tes ali arr a k fam a t u a k et a mirest u a k ziren greko e n art e a n
zaldiket a et a ab er a s t a s u n a g a t i k; bain a orain, nik ust e dud a n e z , jakinduri a g a t ik ere bai, bereziki
zure adiskid e Aristipore n hirikide ak, larisat a rr a k. Gorgia s da horre n era gil e a; zuen hirira heldu
ondor e n , filosofiar e n mait al e bihurt u zitue n Aleba d e n 2 buruz a gi a k –zure mait al e Aristipo horiet ak o
bat da–, et a gain er a k o tes aliarr e n buruz a gi a k ere bai. Eta ber eziki ohitur a hau harrar a zi dizue,
beldurrik gab e et a han dikiro era nt z u t e a , jakitun a k izand a nat ur al a den bez al a, norb ait e k zerb ait
gald e t uz gero, hain zuze n ere berak ere egit e n due n bez al a, bere buru a edoz er gald e t u nahi due n
edoz ei n grekori esk ainiz, et a inor eran t z u n gab e utzi gab e . Hem e n 3 , orde a, Menon m ait e a ,
alder a n t zizko a gert a t u da. Jakinduri ar e n lehort a s u n bat bez al a gert a t u da, et a arrisku a dago ez ote
den inguru hau e t a tik zuen g a n a joan jakind uri a. Hem e n g o e t a k o bati horrel a gald e t u nahi badioz u,
behintz a t , edo n ork barre egingo dizu et a es a n: «Atzerrit arr a, balit ek e zuk ni zorion ek o a naiz el a
ust e izat e a –bert ut e a iraka s g a r ri a dela edo best e mod ur e n bat e a n sortz e n dela jakite a g a t ik–;
bain a nik ez dauk a t arras t orik ere iraka s g a r ri a den edo ez, et a bert u t e a bera zer den ere ez dakit
bat er e . »
Ni neu ere kasu horret a n nago, Menon: gai hon e t a n neur e hiritarr e n gab e zi a part e k a t z e n dut,
et a bert u t e a ri buruz ez dakid al a ez er ere aurp e gir a t z e n diot neur e buru ari. Eta zer den ez bad a kit,
nola jakingo nuke nolako a den? Edo ust e al duzu posibl e dela, Menon zein den bat er e ez dakie n a k,
hain zuzen ere horrex e k jakite a ed er, ab er a t s edo noble a den, edo horien kontrak o a ?
– Nik ez. Baina zuk, Sokrat e s , ben e t a n ez al dakizu bert ut e a zer den? Eta hori es a n beh a r al
dut zut az aberri a n ere?
– Ez hori bak arrik, adiskid e, dakien best e inor ere ez dud al a oraindik topa t u ere bai, ust e dut.
– Zer? Ez al zenu e n Gorgia s top at u he m e n ego n zen e a n 4 ?
– Bai.
– Ordu a n, ez zekiela iruditu al zitzaizun?
– Ez naiz ondo gogor a t z e n , Menon, et a orain ezin dut es a n ordu a n zer iruditu zitzaid a n . Hark
jakingo zuen agi an, et a zuk ere bai es at e n zitue n a k. Gogor a iezad a z u, bad a , zer es at e n zue n. Eta,
nahi bad uz u, zeuk esa n. Izan ere, zu har e n iritzi ber eko a izango zara, segu r u asko..
– Ni bai.
– Utz dez a g u n , ber az, hura, he m e n ez dago e n e z . Eta zuk zeuk, Menon, jainko e n izene a n , zer
dela diozu bert u t e a ? Esan et a ez ukat u esa t e a ; nire hut s e gi t e a zorion eko e n a gert a dadin, zuk et a
Gorgia s e k bad a kiz u el a agert z e n baldin bad a , nik bert u t e a eza g u t z e n due n inor inoiz top at u ez
dud al a es a n ondor e n .
– Baina ez da zaila es at e n , Sokrat e s . Aurrenik, gizon ar e n bert ut e a jakin nahi bad uz u, erraz a
da esa t e n gizon ar e n bert ut e hori est a t uk o kont u a k era m a t e k o gaitu a izat e a del a, et a era m a t e a n ,
lagun ei on egit e a , et a ets ai ei, berriz, gaitz, et a norb er a k horrel ako ez er ez jasat e k o kont u hartz e a .
Emaku m e a r e n bert u t e a jakin nahi bad uz u, berriz, ez da zaila az altz e n: etx e a ongi kud e a t u beh a r
du, bere barn e k o gauz a k gord ez et a gizon a ri obe dit uz. Eta best el a k o a da um e a r e n bert ut e a , bai
nesk a r e n a et a bait a mutilar e n a ere, et a gizon zah arr a r e n a ere bai, libre ar e n a edo eskla b o a r e n a ,
nahi duzu n bez al a. Eta best e bert u t e asko dau d e , izugarri; beraz, bert ut e a ri dagokion e z zer den
es at e a ez da araz o a. Izan ere, gure jardu er a et a adin bakoitz ar e n ara b e r a , gure lan bakoitz ar e ki n
lotut a agert z e n da bert ut e a , nik ust e dud a n e z , Sokrat e s , et a bizioa ere bai.

50. – Zorion han di a eduki dut, antz a den e z , Menon, bert ut e bat e n bila ari nintz el a, zuga n
kokat urik dago e n bert u t e e n erleku m e bat aurkitu baitut. Baina, Menon, erleku m e e n inguruko irudi
honi dagokion e z , nik erle ar e n izaer a ri buruz zer ote den gald e t z e a n , hau e k ugari et a mot a
askot ariko ak direla es a n g o baz e n u , zer eran t z u n g o zenid ak e hau gald e t u k o baniz u gero: «Akaso
erle ak direlako al diozu direl a ugari ak, mot a askot ariko ak et a elkarr e n des b e r di n a k? Edo ez dira
bat er e des b e r di n a k horre g a tik, best e zerb ait e n g a t i k baizik, adibib ez , ed ert a s u n a g a t i k,
ta m ai n a g a t i k edo horrel ako best e zerb ait e n g a t ik? ». Esan, zer era nt z u n g o zenuk e horrel a
gald e t uk o banizu?
– Haux e eran t z u n g o nuke nik, alegi a erleak izat e a g a t i k ez direla ezert a n des b e r di n a k bat a
best e a r e n g a n d i k.
– Eta horre n ondor e n gald e t u k o baniz u: «Horixe ber a es aid a z u , bad a, Menon: bat er e
des b e r di nt z e n ez ditu e n hori, guztiak berdi n egit e n ditu e n hori, zer da? ». Zerb ait es a n
zeniez a d a k e ?
– Bai.
– Bada, horrel a bert ut e e i dagoki e n e z ere: ugari et a mot a askot ariko ak izand a ere, form a ber a
et a bakar bat dauk a t e guzti ek, et a horri esker dira bert ut e; et a horri ondo begir at u t a eran t z u t e n
due n a k erak ut siko lioke bert u t e a zer den gald e t z e n due n a ri. Edo ez duzu ulertz e n zer dioda n ?
– Ulertz e n dud al a ust e dut; bain a, hala ere gald e t u t a k o a ez dut oraindik nahi bez al a
harr a p a t z e n .
– Bertut e a ri dagokio n e z bak arrik iruditz e n al zaizu dela horrel a, Menon, bat a gizon ar e n a ,
best e a em ak u m e a r e n a et a best e a k gain er a k o best e e n a k , edo osa s u n, tam ai n a et a indarr a ri
dagoki e n e z ere horrel a dela? Gizon ar e n osas u n a bat del a iruditz e n al zaizu, et a em ak u m e a r e n a
best e bat? Edo, bai gizon a r e n g a n bai best e edoz ei n e n g a n , edon o r e n g a n ez al da form a bera, beti
ere osa s u n a baldin bad a ?
– Bai gizon ar e n bai em ak u m e a r e n osas u n a ber a del a iruditz e n zait.
– Eta ta m ai n a et a indarr a ere bai, ordu a n ? Emaku m e bat indart s u a baldin bad a , form a et a
indar ber a g a t ik izango al da indart s u? Izan ere, «ind a r ber a g a t ik » horrekin zera diot: indarr a,
indarr a izat e a g a t i k, ez da ez ert a n bereizt e n gizon a r e n g a n zein em a k u m e a r e n g a n . Edo zerb ait e t a n
ber eizt e n dela iruditz e n al zaizu?
– Niri, ez.
– Eta bert ut e a , bert ut e a izat e a g a t ik, bereiziko al da zerb ait e t a n um e zein zah arr a r e n g a n ,
em a k u m e zein gizon a r e n g a n ?
– Niri iruditz e n zait, Sokrat e s, hori nolab ai t ez dela jada best e kasu horiek bez al ako a .
– Eta zer? Ez al zenioe n gizon a r e n bert ut e a hiria ondo kud e a t z e a dela, et a em ak u m e a r e n a ,
berriz, etx e a ?
– Bai.
– Eta kud e a al dait ek e hiria, etx e a edo best e edoz er gauz a, mod u zentz uzko et a bidezko a n
kud e a t u z ez bad a?
– Ez, noski.
– Eta mod u bidezko et a zentz uzko a n kud e a t z e n baldin bad u t e , ez al dut e zentz u t a s u n e z et a
justiziaz kud e a t u k o?
– Nahita e z .
– Ordu a n, bai em ak u m e a k et a bait a gizon a k ere, onak izango badir a, biek gauz a berb e r a k
beh a rk o dituzt e, justizia et a zentz u t a s u n a .
– Hala dirudi.

51. – Eta um e a et a zah arr a zer? Akaso indiziplinat u et a bide g a b e a k izand a ere, bihurt uk o al
lirat ek e inoiz onak?
– Ez horix e.
– Baina zentz uzko et a bidezko ak izand a?
– Bai.
– Ordu a n, gizaki guztiak era ber e a n dira onak; gauz a berb e r a k edukiz bihurtz e n baitira onak.
– Badirudi.
– Eta, noski, ez lirat ek e era ber e a n onak izango, bert u t e bera ez balut e.
– Ez horix e.
– Ordu a n , guzti ek bert u t e ber a dut e n e z , saia zaitez es at e n et a gogor a t z e n Gorgi as e k zer dela
dioen, et a zuk berar e ki n.
– Gizakiei agintz e k o gai izat e a baino best e rik zer? Kasu guztie nt z a t definizio bat bak arr ar e n
bila ari baldin baz ar a, behintz a t .
– Eta horre n bila ari naiz, hain zuzen ere. Baina, um e a r e n et a eskla b o a r e n bert u t e a bera al
da, hau da, jaun ari agintz ek o gai izat e a , Menon? Eta agintz e n due n a oraindik esklab o dela
iruditz e n al zaizu?
– Ez, ez zait inola ere iruditz e n, Sokrat e s .
– Izan ere, ez bailitzat ek e nat ur al a izango, bikain hori; azt er ezaz u oraindik hon a k o hau ere:
«agi ntz ek o gai izat e a » diozu zuk. Ez al dugu hor «er a bidezko a n , et a ez bide g a b e a n » eran t siko?
– Nik baietz ust e dut; izan ere, justizia bert ut e a da, Sokrat e s.
– Bertut e a , Menon, ala bert ut e bat?
– Zein zentz ut a n diozu hori?
– Best e edoz e ri buruz bez al a. Adibidez, biribiltas u n a ri buruz, nahi bad u z u, irudi bat dela
es a n g o nuke, et a ez irudia del a best e rik gab e . Eta hon e n g a t i k es a n g o nuke horrel a, best e irudiak
ere badir el ako.
– Eta zuzen diozu zuk, nik ere esa t e n baitut ez dela justizia bak arrik existitz e n, best e
bert ut e a k ere badir el a.
– Zein dira horiek? Esaid az u. Nik ere, eska t u k o baz e nit, best e irudiak ere es a n g o nizkizuk e e n
bez al a, zuk ere es aizkid az u, ber az, best e bert ut e a k .
– Bada, aus a r di a bert u t e bat del a iruditz e n zait niri, et a zentz ut a s u n a , jakinduri a,
eskuz a b a l t a s u n a et a best e asko et a asko.
– Berriro gauz a ber a gert a t u zaigu, Menon: bert ut e bak ar bat e n bila ibilita, berriro asko
aurkitu ditugu, orain best e mod u bat e a n egin dugu n arre n. Baina horiet a n guzti et a n dago e n bakar
hori ezin dugu aurkitu.
– Izan ere, oraindik ezin dut, Sokrat e s , zuk nahi duzun bez al a, kasu guzti et a n bert ut e bakarr a
harr a p a t u , best e adibid e e t a n harr a p a t z e n dud a n bez al a.
– Logikoa da. Haler e, nik, ahal bad u t, ah al e gi n a k egin go ditut guk aurr er a egit ek o. Ulertu,
ulertz e n duzu edoz e ri buruz horrel a del a, ezt a? Oraintx e nik nioen hori gald e t u k o balizu bat e n
bat ek: «Zer da irudia, Menon? » et a zuk biribiltas u n a del a era nt z u n g o baz e ni o, et a ber ak nik
gald e t z e n nizun a gald e t u k o balizu berriro: «Biribiltas u n a irudia da edo irudi bat? », irudi bat del a
es a n g o zenioke, segur u asko.
– Bai, noski.
– Best e irudiak ere badir el ako, ezt a?
– Bai.
– Eta zein diren ere gald e t u k o balizu, es a n g o zenizkioke?

52. – Bai, noski.
– Eta atz er a kolore ari buruz ere mod u bere a n gald e t uk o balizu zer den, et a, zuk zuria dela
era nt z u n ondor e n , gald e t z ail e a k era nt siko balu: «Zuri a kolore a da edo kolore bat? », kolore bat
dela eran t z u n g o al zeniok e zuk, best e kolore a k ere badir el ak o?
– Bai, noski.
– Eta best e kolore batz uk es at e k o esk at uk o balizu, best e batz uk esa n g o zenizkioke, zuria
baino bat e r e gutxia g o ez diren a k?
– Bai.
– Eta, nik bez al a, argu di a k e t a r e ki n jarraituko balu et a esa n g o balu: «Beti gauz a askot ar a
heltz e n gar a, bain a ez iezad a z u horrel a era nt z u n , baizik et a gauz a asko horiei izen bak ar bat ez
deitz e n diezu n e z –eta guztiak irudiak direla diozun e z , nahiz et a batz u e t a n elkarre n kontr ako a k ere
izan–, zer da biribila et a zuzen a neurri bere a n hartz e n ditu e n hori, irudia deitz e n diozun a , et a
biribila zuzen a bez ai n b e s t e irudia dela diozun hori? ». Edo ez al diozu hori?
– Bai, horixe.
– Ordu a n , hori esa t e n duz un e a n , biribila ez del a zuzen a baino bat e r e biribilago es at e n al
duzu, et a zuzen a ere ez del a biribila baino zuze n a g o ?
– Ez, noski, Sokrat e s .
– Baina biribila zuze n a bez ai n b e s t e irudia dela diozu, et a alder a n t ziz ere bai.
– Egia diozu.
– Zer ote da, bad a , ordu a n , ‘irudia’ izen a dauk a n hori? Saia zaitez es at e n . Galdetz e n due n a ri
irudi edo kolore ari buruz horrel a era nt z u n g o baz e ni o: «Nik ez dut ulertz e n, orde a , zer nahi duzu n,
gizon a, ezt a konpr e nitz e n ere zer diozun », hau, agia n, harritu egin go litzat ek e et a esa n: «Ez al
duzu ulertz e n gauz a horiet a n guzti et a n bera den a r e n bila ari naiz el a? ». Edo ezingo zenuk e horiei
buruz ere era nt z u n , Menon, bat ek gald e t uk o balizu: «Zer dago biribile a n, zuzen e a n et a irudiak
deitz e n diez un best e gauz a guztiet a n gauz a ber a den a? ». Saia zait ez es at e n , bert u t e a ri buruz
era nt z u t e k o ere ariket a gert a dakizun.
– Ez; esa n ezaz u zeuk, Sokrat e s.
– Nahi al duzu nik zuri ats e gi n em a t e a ?
– Eta zuk ere nahiko al duzu, bad a , niri bert u t e a ri buruz eran t z u n ?
– Nik bai.
– Ordu a n, saiat u beh a rr a dago, bad a; mer ezi du et a.
– Eta asko, gain er a !
– Ea, bad a, saia gait ez e n irudia zer den zuri es at e n . Begira ez az u ea onartz e n duzu n hon a k o
hau dela: izan bedi irudia gur etz a t beti kolore a r e ki n bat er a doa n gauz a bakar hura. Nahiko a al da
zuretz a t , edo best e nolab ait bilatz e n duzu? Izan ere, ni pozik ego n g o nintz at e k e bert ut e a ri buruz
horrel a eran t z u n g o baz e nit.
– Baina hori sinpl e a da, Sokrat e s .
– Zein zentz ut a n diozu?
– Zure azalp e n a r e n ara b e r a , irudia beti kolore ar e ki n bat er a doa n a da. Ederki. Baina, bat ek
kolore a zer den ez daki el a es a n g o balizu, et a horrel a irudiar e n inguru a n zeuzk a n bez al ak o
zalant z a k dauzk al a kolore a r e n inguru a n ere, zer ust e duzu era nt z u n izango zenioke el a?
– Egia, nik ust e. Eta, gald e t z e n due n a jakints u ezt a b ai d a z al e et a borrok az al e horiet ak o bat
balitz, zera era nt z u n g o nioke: « Nik hori es a n dut; et a ez bad u t zuze n esa t e n , zure lana da
azalp e n a hart u et a gez urt a t z e a ». Baina, orain zu et a ni bez al a, lagu n a k izango balira elkarr eki n
ezt a b ai d a t u nahi dut e n a k, nolab ait lasai a g o et a elkarrizket a r a k o egokia go era nt z u n beh a rk o

53. litzat ek e . Baina, agi an, elkarrizket a r a k o egoki e n a ez da egia es at e a bak arrik, baizik et a gald e t z e n
due n a r e n arab e r a eran t z u t e a ere bai, alegi a berak bad a kizki el a aitortz e n ditue n kontz e p t u e n
bidez era nt z u t e a . Ni ere saiat uko naiz zuri horrel a azaltz e n . Esaid az u, bad a : zerb aiti deitz e n al
diozu «buk a e r a »? Amaier a et a azke n a bez al ako zerb ait diot –hitz horiekin guztiekin gauz a bera
diot; agia n Prodikos ez litzat ek e ados egon g o gureki n, bain a zuk, behintz a t , am ait ut a et a bukat u t a
egot e a es at e n duzu–. Horrel ako zerb ait esa n nahi dut, ez er konpl ex urik ez.
– Horrel a hitz egit e n dut, et a ust e dut ulertz e n dud al a zer diozun.
– Eta zer? Zerb aiti deitz e n al diozu plano a et a best e zerb aiti, aldi bere a n , solidoa,
geo m e t ri ak o ariket a horiet a n bez al a?
– Nik bai, deitz e n diet.
– Ordu a n, dago e n e k o horiet a tik ulert uko didaz u, bad a, irudia zeri deitz e n diod a n. Irudi orori
buruz hau baitiot: solidoa am ai tz e n den mu g a hori dela irudia; edo, labur bilduz, irudia solido bat e n
mug a del a es a n g o nuke.
– Eta kolore a zeri es at e n diozu, Sokrat e s ?
– Lotsa g a b e a zara gero, Menon! Gizon zah ar bati gald er a k era nt z u t e k o agintz e n diozu; zuk
zeuk, orde a, ez duz u gogor a t u et a esa n nahi Gorgia s e k bert u t e a zer dela dioen.
– Baina zuk eran t z u t e n didaz u n e a n , Sokrat e s , es a n g o dizut nik ere.
– Begiak est alit a ere eza g u t u k o luke bat e k, Menon, zure hizket a n ed err a zarel a et a oraindik
m ait al e a k dauzk a z ul a.
– Zerg a tik, bad a ?
– Hitz egit e n duzun e a n agind u best e rik ez duzul ako egit e n, ats e gi nz al e e k egit e n dut e n
bez al a, sasoi a n dau d e n bitart e a n tirano hut s a k baitira; et a, aldi ber e a n , agi an igarri didaz u mutil
gazt e ed err e n me n p e a n nago el a. Gust u hori em a n g o dizut, bad a , et a era nt z u n g o dizut.
– Ema n ieza d a z u, bad a , gust u han di hori.
– Nahi al duzu, beraz, Gorgi as e n mod ur a era nt z u t e a zuri, zuk ongi e n jarrait uko zenuk e e n
era n?
– Nahi dut, bai; nola ez, bad a ?
– Ez al duzu e es at e n , Enpe d okl e s e k bez al a, gauz e n jario batz uk dau d el a ?
– Erab a t , bai.
– Eta igaro bid e a k ere bad a u d e l a , et a hau e t a r a et a hau e t a tik igarotz e n direl a jarioak?
– Guztiz, bai.
– Eta jarioet a k o batz uk igarobi d e e t a k o batz u e n t z a t egokiak direla, et a best e batz uk, berriz,
txikiago a k edo han di a g o a k ?
– Hori da.
– Eta ez al diozu best e zerb aiti ere ikus m e n a deitz e n?
– Bai.
– Ordu a n horiet a tik « uler ez az u zer diod a n », Pindarok es a n zuen bez al a. Kolore a irudien
jarioa bait a ikusm e n a r e n t z a t , proportzion a t u a et a haut e m a n g a r ri a.
– Erantz u n hau bikain em a n duz ul a iruditz e n zait, Sokrat e s .
– Segur u e ni k zure ohitur e n arab e r a es a n dud al a k o. Gainer a, aldi ber e a n kont ur a t u zara, nik
ust e, era nt z u n horret a tik es a n zen ez a k e e l a ahot s a , usai m e n a et a horrel ak o best e asko ere zer
diren.
– Bai, hala da.
– Erantz u n a goi mailako a bait a, Menon, et a horre g a t ik duzu irudiari buruzko a baino
gust uko a g o .

54. – Nik bai.
– Ez da horrel a, orde a, nik ust e dud a n e z , Alekside m o r e n se m e , hura hob e a bait a. Eta ust e
dut zuri ere ez litzaizuk e el a irudituko, mist erio ak 5 baino lehe n alde egin beh a rk o ez baz e n u , atzo
zenioe n bez al a, baizik et a geldit u ahalko baz e n u et a iniziat u a izan.
– Geldituko nintz a t e k e , bad a, Sokrat e s, horrel ako asko esa n g o baz e nizkid ak e .
– Ez zait, bad a , horrel ako a k esa t e k o gogo a faltako, zure et a nire oner ak o. Baina beldur naiz
ez naizel a horrel ak o asko es at e k o gai izango. Baina tira, aurr er a, zu ere saia zait ez agind u
didaz u n a bet e t z e n , bert ut e a orokorre a n zer den esa n e z , et a utz iezaioz u gauz a bat e tik asko
egit e a ri, beti zerb ait hau st e n dut e n ei buruz txantx e t a n esa t e n dut e n bez al a, baizik et a osorik et a
onik utzit a, es aid a z u zer den bert ut e a . Adibide a k niga n dik jaso dituz u jada.
– Bad a, niri iruditz e n zait, ordu a n , Sokrat e s , bert ut e a , poet a k dioen bez al a, «ed e rr a z
goz at z e a et a ah al m e n a edukitz e a » del a. Beraz, haux e diot dela bert ut e a : gauz a ed err ak desira t u
et a lortz eko gai izat e a.
– Hortaz, gauz a ederr a k desiratz e n ditu e n a k onak desirat z e n dituel a al diozu?
– Guztiz.
– Batzu e k gauz a txarr ak desirat z e n dituzt el a, et a best e batz u e k, berriz, onak? Ez al zaizu
iruditz e n, bikain hori, guzti ek desirat z e n dituzt el a gauz a onak?
– Niri ez.
– Batzu e k txarrak ordu a n ?
– Bai.
– Eta txarrak onak direla pent s a t u z diozu, edo, txarrak direl a jakind a ere, hal er e desira tz e n
dituzt e?
– Biak, nire ust ez.
– Zuri iruditz e n zaizu, bad a , Menon, bat ek, txarr ak txarr ak direla jakind a ere, haler e
desirat z e n dituel a?
– Erab a t .
– Zer desirat z e n duel a diozu? Lortze a?
– Lortze a; best e rik zer, bad a ?
– Gauz a txarrak lortz en ditu e n hari onur a ekartz e n diot el a pent s a t u z , edo gauz a txarrek
lortze n ditue n hari kalte egit e n diot el a jakind a?
– Badira ust e dut e n a k gauz a txarr ek onur a ekartz e n dut el a, bain a bait a kalte egit e n dut el a
dakit e n a k ere.
– Eta gauz a txarr ek onur a ekartz e n dut el a ust e dut e n e k txarr ak txarr ak direla bad a kit el a
iruditz e n al zaizu?
– Hori ez zait inola ere iruditz e n.
– Argi dago, ber az, gauz a txarrak ez a g u t z e n ez dituzt e n horiek ez dituzt el a txarr ak
desirat z e n , onak zirela ust e zut e n gauz a haiek baizik, et a ber ez txarr ak diren a k. Horrel a, argi dago
eza g u t z e n ez dituzt e n e k et a onak direla ust e dut e n e k , onak bez al a desirat z e n dituzt el a. Edo ez?
– Horiek, agi a n, bai.
– Eta zer? Txarrak desira tz e n dituzt e n e k , zuk diozun e z , gauz a txarrak lortze n ditu e n hari
kalte egit e n diot el a pent s a t u z , bad a kit e, noski, kalte egin go diet el a?
– Nahita e z .

55. – Baina horiek ez al dut e ust e kalte a jasotz e n dut e n a k kalte a jasotz e n dut e n neurri a n direl a
errukiga rri ak?
– Hori ere nahit a e z k o a da.
– Eta errukigarri ak zoritxarr e k o a k direla?
– Nik baietz ust e dut.
– Orain, ba al dago, bad a , errukigarri a et a zoritx arr ek o a izan nahi due n norb ait?
– Niri ez zait iruditz e n, Sokrat e s .

56. – Ordu a n, inork ez ditu gauz a txarr ak nahi, Menon, ez bad u horrel ak o a izan nahi behintz a t .
Zer da, bad a, errukig arri a izat e a , txarr ak desirat z e a et a lortze a baino?
– Balitek e zuk egi a esa t e a , Sokrat e s , et a inork nahi ez izat e a txarr ak.
– Ez al zenu e n oraintx e esa t e n bert ut e a gauz a onak nahi izat e a et a edukitz ek o gai izat e a
dela?
– Halax e es a n dut, bai.
– Eta, es a n d a k o bi horiet a tik, nahi izat e a ez al dago deno n esku, et a horret a n inor ez da
best e bat baino askoz hob e a ?
– Hala dirudi.
– Baina argi dago, gizaki bat bes t e bat baino hob e a baldin bad a, gai izat e a ri dagokio n e z
izango litzat ek e el a hob e a .
– Egia, bai.
– Ordu a n , hori da, antz a den e z, bert u t e a , zuk esa n d a k o a r e n arab e r a . gauz a onak lortzeko
ah al m e n a .
– Erab a t orain definitu duzu n bez al a x e del a ust e dut, Sokrat e s.
– Ikus dez a g u n diozun hori ere egia ote den; izan ere, agi an ongi esa t e n ari zara. Bertut e a
gauz a onak lortzeko gai izat e a dela diozu, ordu a n ?
– Bai, hala da.
– Eta ez al diez u osas u n a et a aber a s t a s u n a bez al ako ei onak deitz e n?
– Eta urre et a zilarra lortz e a ri ere bai, hiriko ohor e a k et a kargu a k bez al a x e .
– Horrel ako e t a z gain, best e ezeri ez al diozu ona esa t e n ?
– Ez, horrel ak o guztiei bakarrik es at e n diet.
– Ederki. Urrea et a zilarra lortz e a, ordu a n , Menon e k, Erreg e Handi ar e n here n t zi az ko
apo pilo ak, 6 dioe n bez al a, bert ut e a da. Lorpe n horri, Menon, «m o d u bidezko et a sant u a n » eran s t e n
diozu, edo ez dago bat er e alderik, et a norb ait ek gauz a horiek bide g a b e lortze n badit u ere, zuk
horri berdi n deitz e n diozu bert ut e a ?
– Ez, noski, Sokrat e s .
– Bizioa, ordu a n ?
– Bai, noski.
– Ordu a n , dirudi e n e z , lorpe n horrekin bat er a justiziak, zentz ut a s u n a k , sant u t a s u n a k , edo
bert ut e a r e n best e at al e n bat e k ego n beh a r du; best el a, ez da bert u t e a izango, gauz a onak em a t e n
badit u ere.
– Horiek gab e nola bihurt uko litzat ek e, bad a , bert ut e a ?
– Bidezko a ez den e a n , urre a et a zilarra ez lortze a , ez norb e r a r e n t z a t ez best e bat e n t z a t ,
gab e zi a hori ez al da bert ut e a ?
– Badirudi.
– Ordu a n, horrel ak o gauz a one n lorpe n a ez litzat ek e gab e zi a baino bert ut e han di a g o a
izango, baizik et a dirudi e n e z , justiziaz gert a t z e n den a izango da bert u t e a , bain a horiek guzti ak
gab e gert a t z e n den a , bizioa.
– Nahita e z diozun bez al a dela iruditz e n zait.
– Ez al dugu lehe n t x e a g o es a n horiet a k o bakoitz a, justizia, zentz u t a s u n a et a horrel ak o
guzti ak, bert ut e a r e n at al bat direla?
– Bai.

57. – Ordu a n, Menon, nirekin jolas e a n ari al zara?
– Zerg a tik, bad a , Sokrat e s ?
– Oraintx e nik zuri bert ut e a ez hau st e k o et a zatikatz e k o esk at u t a , et a nola era nt z u n beh a r
zen jakiteko ere d u a k em a n d a ere, ez zarel ako horret a z ardur a t u, et a, gain er a , bat e tik, es at e n
didaz u bert ut e a gauz a onak justiziaz lortzeko gai izat e a dela; bain a, best e tik, justizia hori
bert ut e a r e n at al bat del a diozu?
– Bai, noski.
– Baina, zuk onartz e n dituzu n e t a t i k bert u t e a hau dela at er a t z e n da: egit e n den a bert ut e a r e n
at al bat e kin egit e a. Izan ere, justizia bert ut e a r e n at al bat del a diozu, et a gauz a ber a horiet ak o
bakoitz a ere. Zerg a tik diot, bad a, hau? Bertut e a oro har zer den esa t e k o eska t u t a , zer den esa t e tik
oso urruti zabiltz al ak o; et a, aldiz, ekintz a oro, beti ere bert ut e a r e n at al bat eki n egit e n baldin bad a,
bert ut e a dela diozu, bert ut e a oro har zer den es a n izan baz e n u bez al a et a, nik jada eza g u t u k o
ban u bez al a, zuk ber a at al e t a n zatikatz e n bad u z u ere. Ordu a n hasi er a tik egin beh a r zaizu berriro
gald er a ber a, nik ust e dud a n e z , Menon mait e a : zer da bert u t e a , et a bert u t e a r e n at al bat e kin
egind a k o edoz ei n ekintz a bert u t e a al da? Hori esa t e a justiziarekin egind a k o edoz ei n ekintz a
bert ut e a dela es at e a bait a. Edo ez al duzu ust e gald er a ber a egin beh a r denik? Batek bert u t e a r e n
at al bat zer den jakin dez ak e e l a ust e al duzu, bert ut e a bera eza g u t u gab e ?
– Ez dut ust e.
– Izan ere, oraintx e irudiari buruz eran t z u n dizud a n a gogo a n bad uz u, horrel ako era nt z u n a ,
oraindik bilatz e n ari diren et a ado st u gab e dau d e n hitze n bidez era nt z u t e n saiatz e n den a ,
errefu s a t u egin dugu.
– Eta zuzen errefu s a t u dugu, Sokrat e s .
– Ordu a n, zuk ere, bikain hori, ez ez az u ust e, oraindik bert u t e a osot a s u n e a n zer den bilatz e n
ari gar e n bitart e a n , bere at al e n bidez era nt z u n e z , edo best e edoz er gauz a ere mod u horret a n t x e
es a n e z , eraku t siko diozunik bera inori. Berriro gald er a bera egin beh a r da, beraz: zer bert u t e z
es at e n dituz u es at e n dituz u n gauz a horiek? Edo ez dud al a ezer esa t e n iruditz e n al zaizu?
– Zuze n esa t e n duzul a iruditz e n zait.
– Erantz u n ezaz u, bad a, berriro hasi er a tik: zer diozu e del a bert u t e a , zuk et a zure adiskid e a k ?
– Ai... Sokrat e s ! Entzun d a neuk a n nik, zurekin elkart u baino lehe n ere, zuk zeuk zalant z a k
eduki et a best e e i sort u baino best e rik ez duzul a egit e n. Eta orain, tank er a hartz e n dizud a n e z ,
xarm a t u , sorgin d u et a best e rik gab e ni enk a n t a t z e n ari zara, et a ondorioz, zalantz a z bet e t a nago.
Eta, pixka bat isekaz aritu balit ek e, itxura n et a gain er a k o a n ere, itsas ikaraio zap al horre n era b a t
antz ek o a zarel a iruditz e n zait. Izan ere, horrek bald art u egit e n baitu hurbildu et a ukitz en due n oro,
et a zuk ere orain horrel ak o zerb ait egin didaz ul a ust e dut. Izan ere, ni ben e t a n bald art u t a nago bai
arim a n et a bait a ahoz ere, et a ez dakit zuri zer eran t z u n. Mila aldiz es a n ditut, orde a, bert ut e a r e n
inguruk o hitzaldi ak, et a jend e askor e n aurre a n gain er a , et a oso ondo; neuri hala iruditz e n
zitzaid a n, behi ntz a t . Orain, orde a, ezin dut es a n ezt a zer den ere. Eta iruditz e n zait ondo era b a ki
duzul a he m e n di k itsasoz ez alde egit e a et a ez emigr a t z e a , izan ere, best e hiri bat e a n , arrotz a
izand a horrel ak o a k egingo baz e ni t u, last er atxilotuko zintuzk e t e sorgintz a t hart uz.
– Maltzurr a zara gero, Menon, et a ia eng ai n a t u nauz u.
– Zerg a tik, bad a , Sokrat e s ?
– Bad akit zerg a tik konp a r a t u nauz u n.
– Zerg a tik ust e duz u, bad a ?
– Nik, aldi bere a n , zu konp ar a zaitz a d a n . Nik hori bad a kit, ed er guzti ak pozt u egit e n baitira
konp a r a t u a k izat e a n –kom e ni baitz ai e; izan ere, ederr e n irudiak ere ed err ak dira, nik ust e–; bain a

58. ez zaitut konp a r a t u k o. Niri dagoki d a n e z , berriz, ikaraio ak, bera bald art u t a ego n d a , bald artz e n
baldin badit u best e a k ere, ordu a n hare n antz eko a naiz; et a best el a, ez. Ez baitizkiet best e ei
zalant z a k era git e n ni neu zalantz arik gab e nago e n e a n , baizik et a nik neuk inork baino zalant z a
gehi a g o edukit a, era git e n dizkiet zalant z a k best e ei ere. Eta orain, berriz, bert ut e a ri dagokio n e z , ez
dakit zer den; bain a zuk agi an baz e n e ki e n nirekin kont akt a t u baino lehe n, orain ez dakien a r e n
antz ek o a baz ar a ere. Haler e, zurekin bat e r a azt ert u et a bilatu nahi dut zer den.
– Eta zer den inola ere ez dakizu n hori nola bilat uko duzu, Sokrat e s ? Izan ere, ez dakizkizun
gauz e t a tik zein propo s a t u k o duzu bilaket a r a k o ? Eta pres e s ki topa t u k o baz e n u , nola jakingo duzu
hori dela ez zen eki e n a ?
– Ulertz e n dut zer esa n nahi duzun, Menon. Kontur at z e n al zara zein argu dio ezt a b ai d a z al e
dak arz u n: gizakiak ezin duel a, ordu a n , daki en a ezt a ez dakie n a ere bilat u? Dakien a ezingo bailuke
bilat u –bad aki el ak o, et a horrel ak o zerb ait e k ber az ez dauk al ak o bilaket a r e n beh a rrik–, et a ez
daki en a ere ez –zer bilatu beh a r due n ere ez daki el ako–.
– Ez al zaizu iruditz e n, Sokrat e s , argu di o hori ed erki es a n d a dago el a ?
– Niri, behintz a t , ez.
– Zert a n esa n al dez ak e z u ?
– Bai. Izan ere, jainkozko kontu e n inguru a n jakintsu diren gizon et a em ak u m e e i entz u n diet...
– Zer es at e n ?
– Zerb ait egiazko a et a ederr a , nire ust ez.
– Zer da hori et a nortz u e k es at e n zute n?
– Gizon et a em ak u m e ap aiz ek es at e n dut e, bet e t z e n dituzt e n zere gi n e n arraz oi a em a t e a z
ardur a t u diren e k. Baina Pindarok et a jainkozko a k diren best e poet a askok ere esa t e n dut e. Eta
es at e n dituzt e n a k hau e x e k dira –den a den, begira ez az u egia esa t e n dut el a iruditz e n ote zaizun–:
gizakiar e n arim a hilezkorr a dela diot e, et a batz u e t a n bukat u egit e n del a –hiltze ari deitz e n
diot e n a–, et a best e e t a n , berriz, atz er a jaio, bain a sunt sit u inoiz ez. Eta horre g a tik bizi beh a r dela
ah alik et a sant u e n ; izan ere...
Persef o n e k antzina k o ats e k a b e r e n bat e n zigorra
bet e ara zi dien haien arimak bed erat zi g arre n urtea n berriro
goiko zerura bidaltz e n ditu, eta
horiet atik erreg e nobl ea k
eta indarrez bet eriko gizona k eta jakind uriaz handi e n a k
sortz e n dira; eta gizaki e k, betiko, heroi sant u a k deitu k o diet e.
Beraz, arim a k, hilezkorr a izanik et a askot a n jaioa, et a gauz a asko ikusia, bai he m e n g o a k et a
bait a Had e s e n e k o a k ere, ez dago ikasi ez due nik. Horrela, ez dago zert a n harriturik, gogor a t z e k o
gai baldin bad a behintz a t , bai bert ut e a z bai best e e z , alegi a lehe n a g o ere baz ekizkie n gauz a
horiet a z. Izan ere, nat ur a osoa hom o g e n e o a den e z, et a arim a k gauz a guztiak ikasit a edukit a,
ezerk ez du era go z t e n gauz a bat bak arr a gogor a t z e n due n a k –gizakiek ikast e a deitz e n dut e n hori–,
horrek gain er a k o guztiak ere aurkitz e a , aus ar t a baldin bad a et a bilaket a n neka t z e n ez baldin
bad a . Izan ere, bilatz e a et a ikast e a gogor a p e n a baitira azke n bat e a n . Ez zaio argu dio
ezt a b ai d a z al e horri kasu egin beh a r, ber az, nagi bihurt uko baikint uzk e, et a gizaki bel axk e n e k dut e
gust uko argu dio hori entz ut e a ; best e hon ek, orde a , langile et a bilatz ail e bihurtz e n gait u. Nik,
azke n hau egia dela sinet sit a, zurekin bat er a bilatu nahi dut bert ut e a zer den.
– Bai, Sokrat e s. Baina nola diozu hori, hau da, ez dugul a ikast e n, baizik et a ikasp e n a deitz e n
dugu n a gogor a p e n a dela? Hori horrel a nola den irakat s al zeni ez a d a k e ?

59. – Oraintx e es a n dut, Menon, m altz urr a zarel a; et a orain, berriz, gald e t z e n duzu irakat s ote
diez az uk e d a n , nik irakas p e n a ez, gogor a p e n a baizik dela dioda n a , segit u a n ni neu neur e
aurk ako a k es a n e z ager nadi n.
– Ez, Zeus a rr e n , Sokrat e s ! Ez dut horri begira es a n, ohitur a g a t ik baizik. Baina, nolab ai t
erak ut s badi ez a d a k e z u diozun bez al a dela, erak ut s iezad a z u.
– Ez da erraz a, orde a ! Haler e, zure g a t ik ah al e gi n a k egin nahi ditut. Ekar iezad a z u , bad a, zure
zerbitz ari ugari hau e t a k o bat, nahi duzu n a , ber ar e ki n froga diez az u d a n .
– Oso ondo. Zu, zatoz hon a.
– Greko a al da et a grekoz egit e n al du?
– Ederki gain er a, etx e a n jaioa da et a.
– Adi egon zait ez, bad a , ea zer iruditz e n zaizun: gogor a t z e n edo niga n dik ikast e n ari del a.
– Egon go naiz, bad a.
– Esaid az u, mutil, ba al dakizu gain az al karrat u bat horrel ako a del a 7 ?
– Bai.
– Beraz, gain az al karrat u a marr a hau e k guztiak, lau diren a k, berdin ak dauzk a n a da?
– Bai, noski.
– Ez al da erdiko marr a hau e k ere berdi n a k dauzk a n a 8 ?
– Bai.
– Eta horrel ak o gain az al a ezingo litzat ek e han di a g o a edo txikiago a izan?
– Bai, noski.
– Ordu a n, alde hau bi oineko a balitz et a best e hori ere bi oineko a, osoa zenb a t oineko a 9
litzat ek e ? Azter ezaz u horrel a: he m e n bi oineko a balitz, et a hor, berriz, oin bat ek o a bak arrik 10 ,
gain az al a ez al litzat ek e behin go a n bi oineko a izango?
– Bai.
– Baina hor ere bi oineko a den e z , ez al da bi aldiz bi oineko a bihurtz e n ?
– Halax e bihurtz e n da, bai.
– Ordu a n, bi aldiz bi oineko a bihurtz e n da, ezt a?
– Bai.
– Zenb a t dira, bad a , bi oinak bi aldiz? Kalkula ezaz u et a es a n.
– Lau, Sokrat e s .
– Gainaz al hon e n bikoitz a den best e bat gert a al liteke, bain a antz ek o a , hon ek bez al a alde
guzti ak berdi n a k dauzk a n a ?
– Bai.
– Zenb a t oineko a izango da, bad a?
– Zortziko a.
– Ea, bad a, saia zait ez niri es at e n horre n alde bakoitz a zer luzer ako a izango den. Izan ere,
hon e n a bi oineko a da; bikoitz a den horre n a , berriz, zenb a t e k o a ?
– Argi dago, Sokrat e s , bikoitza izango del a.
– Ikust e n duzu, Menon, ez diod al a ez er irakas t e n , zerb ait gald e t z e n diod al a baizik? Eta orain
hon e k ust e du zortzi oineko gain az al a sortz eko alde a zenb a t e k o a den bad a ki el a; edo ez al zaizu
iruditz e n?
– Niri, bai.
– Ba al daki, orde a ?

60. – Ez, noski.
– Baina bikoitza del a ust e du.
– Bai.
– Begira ezaz u nola gogor a t u k o den jarrai a n, gogor a t u beh a r den bez al a, hain zuze n ere.
Zuk esai d a z u: marr a bikoitz etik gain az al bikoitza sortz e n dela al diozu? Horrelako a diot, ez
he m e n luze a et a hor laburr a, baizik et a hau bez al a, alde guztiet a n berdin a izan dadila, bain a
hon e n bikoitza, zortzi oineko a . Begira ez az u oraindik ere iruditz e n ote zaizun m arr a bikoitz etik
sortuko del a.
– Niri bai.
– Marra hau ez al da bikoitz a bihurtz e n , luzer a berek o best e bat he m e n di k era n s t e n badiog u?
11
– Noski, bai.
– Eta zortzi oineko gain az al a marr a hon e t a tik 12 sortuko del a es at e n al duzu, luzer a ber eko
lau gert a t z e n badira?
– Bai.
– Marraz ditza g u n hon e t a tik lau m arr a berdin ak 13 . Ez al litzat ek e hori zortzi oineko a dela
diozun a ?
– Erab a t , bai.
– Baina ez al dau d e ber e barru a n lau hau e k 14 , et a ber ai et a k o bakoitz a lau oineko hon e n
berdin a ez al da?
– Bai.
– Zer tam ainat ako a sortzen da, orduan? Ez al da lau aldiz handiago a?
– Nola ez?
– Lau aldiz han di a g o a bikoitza da, ber az?
– Ez, Zeus a rr e n !
– Zenb a t aldiz han di a g o a , ordu a n ?
– Lau aldiz han di a g o a .
– Ordu a n, m arr a bikoitzetik ez da gain az al bikoitz a sortz e n, mutil, lau aldiz han di a g o a baizik.
– Egia diozu.
– Lau aldiz lau ha m a s e i bait a. Ezta?
– Bai.
– Ordu a n, zein m arr a t a tik sortz e n da zortzi oineko a? Honet a tik 15 ez al da lau aldiz han di a g o a
sortz e n ?
– Baietz diot nik.
– Eta m arr a erdi hon e t a t ik 16 lau oineko hau sortz e n al da?
– Bai.
– Ederki. Eta zortzi oineko a ez al da hon e n bikoitza et a horre n erdia 17 ?
– Bai.
– Ez al da marr a hau 18 baino luze a g o et a best e a 19 baino laburr a g o den marr a bat e tik
sortuko? Edo ez?
– Niri, behintz a t , hala iruditz e n zait.
– Ongi! Zuri iruditz e n zaizun a eran t z u n beh a r duzu, bad a . Eta esai d a z u: marr a hau ez al zen
bi oineko a, et a hori, berriz, lauko a?

61. – Bai.
– Ordu a n, zortzi oineko gain az al a r e n m arr a k bi oineko hau baino luze a g o a izan beh a r du, et a
lau oineko hori baino laburr a g o a .
– Hala izan beh a r du, bai.
– Saia zaitez esa t e n zein ta m ai n a t a k o a den.
– Hiru oineko a .
– Hiru oineko a baldin bad a , hon e n 20 erdi a gehit uko dugu et a hiru oineko a izango da, ez?
Hauek bi oin baitira, et a hori bat. Eta he m e n , era ber e a n , hau e k bi dira, et a hori bat 21 ; et a horrel a,
diozun gain az al hori 22 sortz e n da.
– Bai.
– Ordu a n, he m e n hiru oineko a baldin bad a et a hor ere bai, gain az al osoa hiru aldiz hiru
oineko a gert a t z e n da?
– Argi dago.
– Hiru aldiz hiru zenb a t oin dira?
– Bed er a t zi.
– Eta gain az al bikoitzak zenb a t oineko a izan beh a r zue n?
– Zortziko a.
– Ordu a n, hiru oineko m arr a tik ez da orain ere zortzi oineko gain az al a sortz e n.
– Ez, noski.
– Nolako m arr a tik, ordu a n ? Saia zait ez niri zeh a t z es at e n . Eta ez bad uz u kalkulurik egin nahi,
erak ut s ieza gu z u nolako m arr a den.
– Baina, Zeus e n izen e a n , Sokrat e s, nik ez dakit!
– Kontur a t z e n al zara berriro, Menon, hau jada gogor a t z e a r e n bide a n non dabilen? Hasier a n
ez zekielako zortzi oineko gain az al ar e n marr a zein zen, et a orain ere ez daki; bain a ordu a n
baz eki el a ust e zue n, et a konfiantz a osoz era nt z u t e n zue n baz eki el ak o a n , et a ez zue n ust e araz orik
zue nik. Orain, orde a, araz o a k ditu el a ust e du, et a era nt z u n a ez daki en e z , ez du ust e bad a ki e nik
ere.
– Egia diozu.
– Ordu a n, ez al dago orain ego er a hob e a n ez zekien gauz a r e kiko?
– Hala iruditz e n zait.
– Ordu a n, araz o a k era git e a n et a ikaraio ak bez al a bald art z e a n , kalt erik egin al diogu?
– Niri ez zait iruditz e n.
– Zerb ait lagun g a r ri a egin diogu, ordu a n , antz a den e z , araz o a nola den as m a t z e k o. Izan ere,
orain, ez daki en e z , gust ur a g o bilat uko du; lehe n, berriz, maiz, et a erraz jend e ugarire n aurre a n
ust e izango zuke e n gain az al bikoitzari buruz ondo es at e n ari zela, et a luzer a n marr a bikoitz a eduki
beh a r duel a es a n g o zuke e n .
– Hala dirudi.

62. – Jakin gab e , baz eki el a ust e zue n hori bilatz e n edo ikast e n saiat uko litzat ek e e l a ust e al duzu,
bad a , araz o a k izan et a ez dakiel a kontur a t u baino lehe n, et a jakite a desirat u baino lehe n?
– Ez dut ust e, Sokrat e s .
– Baldart u izan ak onur a ekarri dio, ordu a n ?
– Nik hala deritzot.
– Begira ezaz u orain, araz o horret a tik abiat ut a aurkituko due n a nirekin bat er a bilatz er a k o a n ,
ez diodal a iraka st e n et a gald e t u best e rik ez diodal a egit e n. Zain ez az u bad a e z p a d a ni berari
iraka st e n et a azaltz e n harr a p a t z e n ban a u z u ere, et a ez ber e iritziak gald e t z e n .
Esaid az u, bad a, zuk: ez al dauk a g u he m e n lau oineko gain az al bat 23 ? Ulertz e n al duzu?
– Bai.
– Best e gain az al berdin hau era nt si al diez aiok e g u 24 ?
– Bai.
– Eta hirug arr e n hau, horiet ak o bakoitz ar e n berdi n a den a 25 ?
– Bai.
– Ezin al dugu, gain er a, ang el u hau osat u 26 ?
– Bai, noski.
– Ez al lirat ek e lau gain az al berdi n hau e k sort uko?
– Bai.
– Zer, bad a ? Osot a s u n hau 27 best e hau 28 baino zenb a t aldiz han di a g o a da?
– Lau aldiz.
– Baina bikoitza bihurt u beh a r zitzaigu n. Edo ez al zara gogor a t z e n ?
– Oso ondo, bai.
– Ordu a n, ang el u tik ang el ur a doa n m arr a hon e k 29 ez al du gain az al horiet a k o bakoitz a bitan
zatitz e n?
– Bai.
– Ez al dira lau marr a berdin horiek sortz e n, et a gain az al hori 30 ingur a t z e n ?
– Hala sortz e n dira, bai.
– Azter ezaz u orain: zein tam ai n a t a k o a da gain az al hori?
– Ez dut ulertz e n .
– Ez al du m arr a bakoitz ak lau gain az al horiet a k o bakoitz ar e n erdia barn e a n ber eizi? Ala ez?
– Bai.
– Tam ai n a horret a k o zenb a t erdi dau d e horret a n 31 ?
– Lau.
– Eta zenb a t hon e t a n 32 ?
– Bi.
– Eta zer da lau birekiko?
– Bikoitz a.
– Eta hau 33 zenb a t oineko a da, bad a ?
– Zortzi oineko a.
– Zein m arr a t a tik?
– Horret a tik.

63. – Lau oineko gain az al a r e n ang el u tik ang el ur a doa n m arr a tik?
– Bai.
– Adituek horri diago n al a deitz e n diot e. Horrel a, horre n izena diago n al a baldin bad a,
diago n al e tik sort uko litzat ek e gain az al bikoitz a, zuk diozun e z , Menon e n mutila.
– Erab a t , bai, Sokrat e s.
– Zer iruditz e n zaizu, Menon, ber e a ez den iritzirik era nt z u n al du?
– Ez, ber e a k ziren.
– Eta, haler e, lehe n t x e a g o genio e n bez al a, lehe n ez zekien.
– Egia diozu.
– Iritzi horiek bere bait a n zeud e n , ordu a n . Edo ez?
– Bai.
– Ordu a n , ez daki en a k, ez dakizkien gauz ei dagoki e n e z , egi azko iritziak dauzk a ez dakizkien
horiei buruz?
– Hala dirudi.
– Eta orain iritzi horiek am e s t bat bez al a esn a t u zaizkio. Baina bat ek m aiz et a era askot a n
gald e t uk o balio, jakin ezaz u azke n e a n best e edoz ei n e k bez ai n zeh a t z jakingo luke el a horiei buruz.
– Hala dirudi.
– Ordu a n , ez al du jakingo inork irakat si gab e , gald e t u z baizik, berak bere burutik zientzia
berr e s k u r a t u z ?
– Bai.
– Eta bat ek bere burutik zientzia berr e s k u r a t z e a , ez al da gogor a t z e a ?
– Bai, noski.
– Ordu a n, horrek orain dauk a n zientzi a, noizbait jaso zue n edo beti eduki zue n, ezt a?
– Bai.
– Beraz, betidanik baldin bazekien, orduan beti izan da jakituna; eta noizbait jaso baldin bazuen,
berriz, oraingo bizitzan behintzat ez zuen jasoko. Edo norbaitek irakatsi dio geom etria? Horrek horixe
bera egingo baitu edozein geom etriare n ingurua n, eta gainerako ikasgai guztien ingurua n ere bai. Horri
horiek guztiak irakatsi dizkion norbait ba al da akaso? Zuk jakin beharko zenuke, noski, batez ere zure
etxea n jaio eta hezi delako.
– Bad akit nik, orde a, ez dizkiola inoiz inork irakat si.
– Baina, iritzi horiek bad a u z k a , ala ez?
– Zalant z a rik gab e, Sokrat e s , bad a u z k a .
– Eta orain go bizitza n ez badit u jaso, ez al dago jada argi hon ak o hau: best e gar ai bat e a n
baz e u z k al a et a ikasiak zituel a?
– Argi dago, bai.
– Garai hori ez al da aka s o oraindik gizaki a ez zen eko a ?
– Bai.
– Ordu a n, bai gizaki a den gar ai a n , et a bait a ez den e a n ere, egi azko iritziak baldin bad a u z k a ,
gald er a k egin ez esn a t u t a , zientzi a bihurtz e n diren a k, ez al zue n, ordu a n , bere arim a k, betiko
den b or a n jakingo? Izan ere, garbi bait a g o gizakia den b o r a oso a n zeh ar existitz e n dela edo best el a
ez del a existitz e n.

64. – Argi dago.
– Beraz, gauz e n egi a gur e arim a n baldin bad a g o beti, arim a hilezkorr a izango litzat ek e . Eta,
ondorioz, orain aus az ez dakizu n a –eta hori gogor a t z e n ez duzun a da– konfiantz a z saiat u beh a r
duzu bilatz e n et a gogor a t z e n , ez?
– Ez dakit nola, bain a ondo ari zarel a es at e n iruditz e n zait, Sokrat e s .
– Niri ere bai, bad a , Menon. Gainer a k o punt u e t a n , orde a, ez nintz at e k e argu dio a n hainb e s t e
te m a t u k o. Baina pent s a t z e n dut bat ek ez dakizkien a k bilatu beh a r dituel a, hob e a k , aus a rt a g o a k
et a ez hain alferrak izat eko, et a ez kontr ako a , alegi a dakizkigu n a k ezin direl a aurkitu et a ez direl a
bilat u ere egin beh a r. Horren alde bai, era b a t gogor borrok a t u k o nuke, ah al ban u, bai hitzez et a
bai egit ez.
– Eta hori ere ondo diozula iruditz e n zait niri, Sokrat e s .
– Batek ez dakie n a bilatu beh a r delako a n ados gau d e n e z , nahi al duzu gu biok bert u t e a zer
den elkarr eki n bilatz e n saiatz e a ?
– Bai, noski. Baina ez, Sokrat e s, hala ere hasi er a n gald e t z e n nizun hura azt ert u et a entz u n g o
nuke gust ur a: bert u t e a ri irakas g a r ri a den zerb aiti bez al a heldu beh a r zaion, edo gizakiei ber ez edo
best e nolab ait sortz e n ote zaien.
– Bada, nik neur e g a n bakarrik ez, zuga n ere agind u k o ban u, Menon, ez gen u k e lehe n e n g o
bert ut e a iraka s g a r ri a den edo ez azt ert uk o, aurre tik ber a zer den bilat u baino lehe n. Baina, zu ez
zare n e z zure g a n ere agintz e n saiatz e n –libre izan zaitez e n , noski–, bain a niga n, berriz, agintz e n
saiatz e n zare n e z , et a agind u ere agintz e n duzun e z , am or e em a n g o dizut –zer egin beh a r dut
best el a ?–. Beraz, dirudi e n e z , zer den oraindik ez dakigu n a nolako a den azt ert u beh a r dugu. Baina,
era b a t ez bad a ere, pixka bat laxa naz az u zure agint e tik et a utz iezad a z u bert ut e a iraka s g a r ri a
den edo nolako a den hipot e si bat e tik azt ertz e n . Eta hipot e si bat e tik zentz u hon e t a n diot:
geo m e t ril ari ek m aiz azt ert z e n dut e n bez al a, bat e k, adibid ez, gain az al bati buruz gain az al
trian g el u a r hau zirkulu hon e t a n inskrib at u ote dait ek e e n gald e t z e n dien e a n , geo m e t rilari bat e k
es a n g o luke: «Oraindik ez dakit gain az al hori horrel ak o a ote den, bain a auzi hon e t a r a k o hipot e si
hau lagu n g a r ri izan dait ek e el a ust e dut: gain az al hon ek, bere marr a horret a tik marr a z t uz gero,
ber a bez al ak o gain az al bat uzte n baldin bad u kanpo a n , em aitz a bat izango dela ust e dut; et a hori
ezinezko a baldin bad a , berriz, best e bat. Eta horrel a, gain az al hori zirkulu a n inskrib at u
ondor e n g o k o em ai tz a, egin dait ek e e n ala ez, hipot e si bat e n bidez esa n nahi dizut ». Guk ere azt er
dez a g u n horrel a bert ut e a ri dagokio n e z ,ir ak a s g a r ri a den ala ez, zer den et a nolako a den ere ez
dakigu n e z , hipot e si bat e n bidez horrel a esa n beh a r dugu: arim a r e n gauz e t a t ik, zein mot a t a k o
gauz a izan beh a r du bert ut e a k irakas g a r ri a izan dadi n edo ez? Hast ek o, zientziar e n antz eko a edo
zerb ait des b e r di n a baldin bad a, iraka s g a r ri a da ala ez –edo, oraintx e genio e n bez al a,
gogor a g a r ri a?–. Ez dadila gur et z a t alderik ego n hitz bat edo best e a erabiltz e n bad u g u . Beraz,
iraka s g a r ri a al da? Edo ez al dago argi edoz ei n e n t z a t gizakiak zientzia best e rik ez duel a ikast e n?
– Nik hala deritzot.
– Eta bert ut e a zientzia bat baldin bad a , argi dago irakas g a r ri a izango litzat ek e el a .
– Nola ez, bad a ?
– Arazo hon e t a z azkar librat u gar a, ordu a n , hon el ak o a baldin bad a, irakas g a r ri a da, et a
horrel ak o a baldin bad a, berriz, ez.
– Bai, noski.
– Horre n ondor e n , antz a den e z , bert ut e a zientzia edo zientzia baino best el a k o zerb ait ote
den azt ert u beh a r da.
– Nik ere hala deritzot, horre n ondor e n hori azt ert u beh a r dela.

65. – Baina zer? Ez al dugu es at e n bert ut e a ongia del a, et a hipot e si honi eust e n al diogu, hots,
ongia del a?
– Guztiz, bai.
– Ordu a n, zientziatik bereizit ako best e ongirik baldin bad a g o , agi an bert u t e a ez litzat ek e
zientzi a bat izango. Baina zientzi ak bere bait a n hartz e n ez due n ongirik ez baldin bad a g o , ordu a n
zientzi ar e n bat dela sus m a t u t a , zuze n sus m a t u k o gen uk e .
– Hori da.
– Eta bert ut e a r e n bidez gar a onak, ezt a?
– Bai.
– Eta onak baldin bag a r a , onur a g a r ri ak ere bai; on guztiak baitira onur a g a r ri ak. Ez?
– Bai.

66. – Eta bert ut e a onur a g a r ri a al da?
– Nahita e z , ado st u dugu n a r e n ara b e r a .
– Azter dez a g u n , bad a , onur a g a r ri zaizkigu n a k zein diren, ban a n- ban a n hart uz. Osas u n a ,
diogu, indarr a, ed ert a s u n a et a ab er a s t a s u n a ere bai. Hauek et a horrel ako batz uk onur a g a r ri ak
direl a es at e n dugu. Ezta?
– Bai.
– Baina horiex ek berb e r e k batz u e t a n kalt e egit e n dut el a ere esa t e n dugu. Edo zuk best el a k o
zerb ait al diozu?
– Ez, horrel a baizik.
– Azter ezaz u, bad a: horiet a k o bakoitz a zerk gidatz e n due n e a n egit e n digu onur a, et a zerk
gidat z e n due n e a n egit e n digu kalt e? Ez al digu onur a egit e n erabil er a zuze n a k gidat z e n due n e a n ,
et a best el a, berriz, kalte?
– Guztiz, bai.
– Azter ditzag u n , bad a , arim ar e n inguruk o a k oraindik ere. Zerb aiti deitz e n al diozu zuk
zentz ut a s u n a , justizia, aus ar di a, ikast ek o erraz t a s u n a , oroim e n a , eskuz a b a l t a s u n a et a horrel ak o
guzti ak?
– Nik, bai.
– Azter ezaz u, bad a, horiet a tik zientzia ez baino best e zerb ait direla iruditz e n zaizkizun e k ez
ote dut e n batz u e t a n kalt e egit e n, et a best e e t a n , berriz, onur a. Ausardi a bez al a, esa t e bat e r a k o,
aus ar di a, adi m e nik gab e, konfiant z a bez al ak o zerb ait baldin bad a ; gizaki a arraz oi m e nik gab e
aus ar t z e n den e a n , ez al du kalt e a jasotz e n , et a arraz oi m e n a r e ki n, berriz, onur a?
– Bai.
– Ez al da era ber e a n gert a t z e n zentz ut a s u n a et a ikast ek o erraz t a s u n a r e ki n ere:
arraz oi m e n a r e ki n ikasi et a landu a k onur a g a r ri ak dira; arraz oi m e ni k gab e, berriz, kalte g a r ri ak?
– Ziurre nik, bai.
– Laburbilduz, arim ar e n saiak e r a et a jasa nkiz u n guztiak, adi m e n a k gidat uz gero, ez al dira
zoriont a s u n e z burutz e n; et a kontrak o a n , berriz, zentz u g a b e k e ri a k gidat uz gero?
– Hala dirudi.
– Ordu a n , bert u t e a arim a n dau d e n e t a k o bat baldin bad a et a nahit a e z onur a g a r ri a izan beh a r
baldin bad u, adim e n a izan beh a r du; arim a r e n inguruko guztiak ber ez ez baitira ez onur a g a r ri ak
ezt a kalte g a r ri ak ere, bain a adi m e n a edo zentz u g a b e k e ri a , biet ak o bat era nt sit a, kalt e g a rri ak edo
onur a g a r ri a k bihurtz e n dira. Argudio hon e n ara b e r a , bert ut e a k, onur a g a r ri a baldin bad a,
adi m e n e n bat izan beh a r du.
– Nik ere hala deritzot.
– Eta, oraintx e esa t e n genit u e n gain er a k o gauz a k ere noski –aber a s t a s u n a et a horrel ako a k–,
batz u e t a n onak, et a best e e t a n , berriz, kalte g a r ri ak diren a k, gain er a k o arim a ri dagokion e z bez al a,
adi m e n a k , gidat uz, arim ar e n gauz a k onur a g a r ri bihurtz e n zitue n bez al a -zentz u g a b e k e ri a k, berriz,
kalte g a rri ak- , horrel a arim ak ere ez al ditu horiek zuze n era bili et a gidat uz onur a g a r ri bihurtz e n ,
et a oker zuzen d u z , berriz, kalte g a rri?
– Bai, noski.
– Arima zentz u d u n a k zuzen gidatz e n ditu, et a zentz u g a b e a k , berriz, oker?
– Hori da.
– Ordu a n , gain er a k o e t a n ere horrel a esa n dait ek e: gizakiar e n t z a t gain er a k o guzti ak arim a r e n
m e n p e a n dau d e , et a arim ar e n a k adi m e n a r e n me n p e a n , onak izango badira. Eta argu di o hon e n

67. ara b e r a , onur a g a r ri a den a adi m e n a izango litzat ek e ; et a ez al dugu es a n bert ut e a onur a g a r ri a
dela?
– Erab a t , bai.
– Ordu a n, es a n dez a g u n jada bert u t e a adi m e n a dela; oso a, edo at al bat?
– Esan d a k o a k ondo es a n dituz ul a ust e dut, Sokrat e s.
– Ordu a n, horiek horrel a baldin badira, onak ez lirat ek e berez izango.
– Niri ez zait iruditz e n.
– Izan ere, hon ak o hau gert a t u k o litzat ek e : onak ber ez sortuko balira, gazt e e e n art etik berez
onak diren a k eza g u t u k o lituzket e n pert so n a k eduki beh a rko genit uzk e; et a guk, horiek
erak ut sit a k o a k hart uko genit uzk e, et a, akrop olis e a n 35 zaind uko genit uzk e, urre a baino askoz
gehi a g o zigilatut a , inork hond a ez ditzan, et a adin er a heldu ondor e n , hiriare n t z a t baliag a r ri ak
bihur dait ez e n .
– Balitek e, bai, Sokrat e s.
– Ordu a n, onak ez badir a ber ez onak sortz e n, ikask et a z aka s o?
– Dago e n e k o nahit a e z k o a del a iruditz e n zait. Gainer a, argi dago, Sokrat e s , gure hipot e si ar e n
ara b e r a , bert u t e a zientzi a baldin bad a , iraka s g a r ri a dela.
– Agian, ala Zeus! Baina, ez al dugu hori oker ados t u?
– Lehen t x e a g o , orde a , ederki esa t e n ari ginel a iruditz e n zitzaigu n, bad a .
– Baina ez du lehe n t x e a g o bak arrik iruditu beh a r ederki esa n d a , orain et a gero ere bai, ber e
zerb ait baliozko a izango bad a behintz a t .
– Zer, bad a ? Zeri begir a ats e k a b e t z e n zara argu dio a r e ki n et a zerg a tik ez duzu sines t e n
bert ut e a zientzi a ote del a?
– Esan g o dizut nik, Menon. Izan ere, iruditz e n zait «zientzi a baldin bad a , iraka s g a r ri a da»
lehe n es a n d a k o hori ed erki es a n a dago el a; ez naiz iritziz aldat u. Baina «zientzi a ote den » azt er
ezaz u, ea iruditz e n zaizun arraz oi ar e ki n ez dud al a sine st e n . Esaid az u, bad a, hau: edoz er gauz a
iraka s g a r ri a izango balitz, ez bert ut e a bakarrik, ez al litzat ek e nahit a e z k o a horre n iraka sl e a k et a
ikasl e a k ere egot e a ?
– Nik baietz deritzot.
– Aldiz, zerb ait e n iraka sl erik et a ikaslerik ez baldin bad a g o , ordu a n, gauz a hori ez dela
iraka s g a r ri a sus m a t u z gero, zuzen sus m a t u k o gen u k e ?
– Hori da; bain a ez al zaizu iruditz e n bert ut e a r e n iraka sl erik dago e nik?
– Maiz aritu naiz bat e n bila, hain zuze n ere, bakar batz uk bere iraka sl e a k ba ote diren bilat uz,
bain a edoz e r egin ez ere, ezin ditut aurkitu. Eta best e askor ekin bat e r a bilatz e n dut, gai a n
aditu e n a k jotze n ditud a n horiekin bat er a bat e z ere. Baina, hon a he m e n , orain, hain zuzen ere,
Menon, ondo a n egoki eseri zaigu Anito hau! Gure bilaket a r e n part e egin dez a g u n ! Eta arraz oiz
egingo gen uk e. Anito hau, hast e k o, Ante mi o n ab er a t s et a jakintsu a r e n se m e a bait a, aber a t s
bihurt u zen a, bain a ez aus az edo norb ait e k em a n d a –oraintx e Polikrat e s e n dirutz ak jaso ditue n
Ism e ni a s teb a s t a r r a bez al a–, baizik et a ber e jakind uri az et a ardur az lortut a; et a gain er a k o e t a n ere
ez da hiritar harrop u t z a , ez hant u s t e a ezt a gog aik arri a ere, gizon txuku n et a adeit s u a baizik.
Gainer a , se m e hau ere ondo hazi et a hezi zuen, at e n a s t a r herriar e n iritziz behintz a t ; kargu
han di e n e t a r a k o auk er a t z e n baitut e ber a. Bidezko a da horrel ak o e ki n bat e r a bilatz e a bert ut e a r e n
inguruk o iraka sl e a k, badire n ala ez, et a zeintz uk diren. Zuk, ber az, Anito, gur ekin, nirekin et a
zeure apopilo Menon hon e kin bat er a, bila ez az u auzi hon e n inguru a n zeintzuk izango lirat ek e e n
iraka sl e a k. Azter ez az u horrel a: Menon hau sen d a gil e ona bihurtz e a nahiko bag e n u , zein
iraka sl er e n g a n a bidaliko gen uk e ? Sen d a gil e e n g a n a , ezt a?
– Bai, noski.

68. – Eta zap a t a ri ona bihurtz e a nahiko bag e n u zer, akas o ez zap a t a ri e n g a n a ?
– Bai.
– Eta gain er a k o a k ere horrel a?
– Bai, noski.
– Horrex eri buruz es ai d a z u berriro horrel a: sen d a gil e bihurtz e a nahi izan ez gero,
sen d a gil e e n g a n a bidaliz ed erki egin go gen u k e el a diogu. Baina hori es at e n dugu n e a n , hau esa t e n
ari al gar a: teknika horret a n jardut e n ez dut e n e n g a n a , et a bere n buru a joan et a ikasi nahi
due n a r e n iraka sl e bez al a aurk ez t u t a , horrex e g a t ik lans ari a jasotz e n dut e n horien g a n a bidali
beh a rr e a n , teknika horret a n jardut e n dut e n e n g a n a bidaliko bag e n u jokat uko gen uk e e l a zentz uz?
Horiei guzti ei begir at u ondor e n, ez al gen uk e ed erki bidaliko?
– Bai.
– Ez al da berdi n gert a t u k o txirula jotze ar e n et a gain er a k o e n inguru a n ere? Zentz u g a b e k e ri a
han di a izango litzat ek e, norb ait e k txirulari bihurt u nahi izan ez gero, teknika iraka st e k o agintz e n
dut e n et a lans ari a jasotz e n dut e n e n g a n a bidali nahi ez izat e a , et a horre n ordez, ikasg ai horre n
iraka sl e a k direnik ere aldarrikatz e n ez dut e n horien g a n di k ikasi nahi izat e a , et a best e batz u ei
araz o a k em a t e a , et a bidaltz e n dugu n o k ikast ek o esk at z e n dugu n ikasg ai a r e n ikaslerik ere ez
dauk a t e n e n g a n a bidaliko bag e n u . Ez al zaizu iruditz e n zentz u g a b e k e ri a han di a izango
litzat ek e el a ?
– Niri bai, Zeus e n izen e a n !, et a ezjakint a s u n a ere bai.
– Ederki diozu. Ordu a n , orain ezt a b ai d a dez ak e z u nirekin bat er a Menon apopilo hon e x e n
inguru a n . Izan ere, Anito, asp al di ari zait esa t e n jakind uri a et a bert ut e horiek nahi dituel a; hau e n
bidez gizaki ek etx e a k et a hiriak ed erki kude a t z e n dituzt e, ber e n gura s o a k zaintz e n dituzt e, et a
hiritarr ak et a arrotz ak gizon onari dagokio n bez al a hart u et a ber eizt e n dakit e. Bertut e horri
dagokio n e z , azt er ez az u, bad a, nore n g a n a bidali beh a rko gen uk e e n zuzen bidaltz ek o. Edo argi al
dago, lehe n t x e a g o k o argu di o a r e n arab e r a , bert u t e a r e n irakasl e a k direl a agintz e n dut e n e n g a n a ,
horre n lans ari a ez arrit a et a jasoz, ber e n buru a ikasi nahi due n greko e t a k o edon o ri aurkez t e n
diot e n e n g a n a bidali beh a rk o gen u k e el a ?
– Eta nortz uk dira esa t e n dituzu n horiek, Sokrat e s ?
– Zuk ere bad a kiz u, noski, jend e a k sofist ak deitz e n dien a k direl a horiek.
– Herakle s a rr e n , ez ez az u adur txarrek o hitzik esa n, Sokrat e s ! Ez nire etx eko ezt a nire
lagun e t a k o inor ere, ez hirikoa ezt a atz errit arr a ere, ez dez al a horien g a n a joand a hond a t u a izat eko
horrel ak o erok eri ak harr a p a , horiek ber e n ikasl e e n hond a m e n et a sunt sip e n nab a r m e n a baitira.
– Nola diozu, Anito? Onur ar e n bat egit e n dakit el a aldarrikat z e n dut e n e t a t i k, horiek bakarrik
ber eizt e n al dira hainb e s t e best e e n g a n d i k, et a ondorioz, horri onur arik ez egin bakarrik ez,
best e e k bez al a, bat ek ber e buru a em a t e n dien e a n , baizik et a kontr ako a ere bai, hon d a t u ere
egit er ai n o? Eta horre g a tik dirua jasotz e a argi et a garbi eska tz e n dut e? Nik ezin dizut sinet si, bad a .
Izan ere, bad a kit gizon bat e k, Prot a go r a s e k , hain zuze n ere, hain lan eder et a osp et s u a k egin
zitue n Fidias ek et a best e ha m a r eskultor e k baino diru gehi a g o lortu duel a jakinduri a horrekin.
Haler e, bitxikeri a diozu; izan ere, oinet ak o zah arr a k edo m a nt u a k konpo n t z e n dituzt e n e k , m a nt u a k
et a oinet a k o a k jaso zituzt e n e a n baino okerra g o itzuliko balituzt e, ezingo luket e hogeit a ha m a r
egu n baino gehi a g o inor kontur a t u gab e iraun; aitzitik, horrel ak o a k egin go balituzk et e , gos e a k
hilko lirat ek e azkar. Baina Prota g or a s e k , orde a , Grezia oso a kont ur a t u gab e, ber e ikasle ziren ak
hon d a t u egit e n zitue n et a jaso zitue n e a n baino okerr a g o bidaltz e n, berro g ei urte baino gehi a g o z –
ia hirurog ei t a ha m a r urter eki n hil zela ust e baitut, teknika horret a n berro g ei urtez jardu n et a
gero–, et a den b o r a horret a n guzti an, gaurko egu n e r a art e, oraindik ere ez dio utzi osp e t s u a
izat e a ri. Eta ez Prota g or a s e k bak arrik, best e askok ere ez, hura baino lehe n a g o k o a k batz uk, et a
best e batz uk, berriz, oraindik ere bizi diren a k. Ordu a n , zuk es a n d a k o a kont u a n izan ez, zer es a n

69. beh a r dugu: berai ek jakinar e n gain e a n eng ai n a t u et a hond a t z e n zituzt el a gazt e a k , edo ber ai ek ere
ez direl a kont ur a t z e n ? Eta, batz u e k gizakiet ak o jakint su e n a k zirela diot e n horiek horre n ero
zeud el a pent s a t u beh a r al dugu?
– Ez dau d e ero, Sokrat e s, ezt a hurrik em a n ere! Askoz ero a g o dau d e horiei dirua em a t e n
diet e n gazt e a k , bain a hau e k baino are gehi a g o hau e k horien esku e t a n uzte n dituzt e n a k , hau da,
ber e n senid e a k . Baina, bat ez ere gauz a guzti en gain e tik, hiriak, haiei sartz e n uzt e n diet el ak o et a
ez dituzt el ak o kanp or a t z e n , norb ait, atz errit ar zein hiritar, horrel ako zerb ait egit e n saiatz e n baldin
bad a .
– Sofist e n bat e k bide g a b e k e ri a r e n bat egin al dizu, Anito, edo zerg a tik zara horre n gogorr a
ber ai eki n?
– Ez naiz inoiz berai e t a k o inore n ikasle izan, ala Zeus, et a ez nioke nire et a k o best e inori ere
utziko.
– Ordu a n, gizon horiet a z era b a t esk ar m e n t u gab e a zara?
– Eta hala izan nadila!
– Baina nola jakingo zenuk e, ordu a n, bed ei nk a t u hori, auzi horri dagokion e z , ber e bait a n
zerb ait ona edo txarra dauk a n, horret a n erab a t eskar m e n t u gab e a baldin zara?
– Erraz; bad a kit horiek zein diren, eskar m e n t u gab e a izan edo ez.
– Igarle a zara agi a n, Anito. Izan ere, zeuk es at e n dituz u n a k kont u a n hart u t a , harrituko
bainintz a t e k e horiei buruz nola dakizu n igarle izan gab e . Baina Menon berai e n g a n a joand a txarra
bihurt uk o luket e n horiek zein diren ez gar a gu bilatz e n ari –eta izan dait ez el a horiek sofist ak, nahi
bad uz u–. Esaiguz u, orde a , nore n g a n a joand a , hain hiri han di a n, bihurt uko litzat ek e e n oraintx e nik
es a n dizud a n bert ut e a n aipa g a r ri a, et a, hori es a n d a , aitar e n aldeko lagu n honi me s e d e bat egin go
diozu.
– Zerg a tik ez diozu zuk esa n?
– Nik es a n dizkiot, orde a , horien iraka sl e a k zirela ust e nitu e n a k , bain a kont ur a t z e n naiz ez
dud al a ez er es a n, zuk diozun e z behi ntz a t . Eta, agia n, zuze n diozu. Zuk es aioz u, hort az, zure
txan d a n , at e n a s t a r r e n art e a n nore n g a n a joan beh a r due n. Nahi duzun a r e n izen a es a n ez az u.
– Zerga tik entz u n beh a r da gizaki bakar bat e n izen a? Izan ere, top at z e n due n edoz ei n
at e n a s t a r jator et a zintzok ere sofist ek baino gizon hob e a bihurt uko du, kasu egin nahi badio
behintz a t .
– Eta jator et a zintzo horiek aus a z bihurt u al dira horrel ako a k, inoren g a n d i k ikasi gab e? Eta,
haler e, ber ai ek ikasi ez zituzt e n horiek best e ei iraka st e k o gai dira?
– Jator et a zintzo ziren aurr eko e t a t ik ikasi zut el a horiek pent s a t z e n dut nik; edo ez duzu ust e
gizon jator et a zintzo asko izan direnik hiri hon e t a n ?
– Nik bai, Anito, et a politika kont u e t a n gizon onak ere badirel a ust e dut, et a orain diren a k
bez ai n b e s t e izan direl a lehe n ere. Baina, ber e n bert u t e a r e n iraka sl e onak ere izan al dira? Hori
bait a, hain zuzen ere, gur e gai a: ez gar a he m e n asp al ditik gizon onak badir e n ala ez azt ertz e n ari,
ezt a lehe n a g o izan ote diren ere, bert u t e a iraka s g a r ri a ote den baizik. Eta hori azt ert z e a n , hon a k o
hau ari gar a azt ert z e n: gizon onek, bai oraingo e k et a bai lehe n a g o k o e k ere, ber ai ek on egit e n
zitue n bert ut e hori best e bati em a t e n ere ba ote zekite n, edo bert u t e hori ea ezin zaion best e
gizaki bati em a n , et a best e bat e n g a n d i k jaso ere. Hori da Menon et a ni asp al di bilatz e n ari gare n a .
Azter ezaz u, bad a , horrel a, zeur e ikuspu n t u tik abi at u t a : ez al zenuk e esa n g o Temist okl e s gizon
ona izan zela?
– Nik bai, guzti et a n one n a gain er a .
– Eta hura iraka sl e ona izan zela ere bai, best e norb ait ber e bert ut e a r e n irakasl e izan bad a?
– Nik hala ust e dut, nahi baz u e n behintz a t .

70. – Baina, zure ust ez, ez al zuen nahiko best e batz uk ere jator et a zintzo bihurtz e a , bat e z ere
ber e se m e a ? Edo bek aizkeri az ukat u ziola ust e al duz u, et a bera on egit e n zuen bert u t e hori ez
ziola nahit a em a n ? Edo ez al duzu entz u n a Temist okl e s e k ber e se m e Kleofant ori zaldu n ona izat e n
ikas ar a zi ziola? Honek zaldien gain e a n zutik zuze n eust e n zion, et a xab alin a zuzen jaurtitz e n zuen
zaldiet a tik, et a hark iraka s a r a zi zizkion et a treb e bihurt u zute n best e gauz a mira g a rri asko egit e n
zitue n, et a iraka sl e one n esku dau d e n gauz a guztiak. Edo, ez al dituzu hau e k zah arr e n g a n d i k
entz u n a k ?
– Entzun a k ditut, bai.
– Ordu a n, ezin zaio ber e se m e a r e n izat e a ri txarra zen ek o erru a egotzi.
– Segur aski ez.
– Eta zerg a tik hau? Inoiz entz u n al diozu norb aiti, gazt e zein zah ar, Temist okl e s e n se m e
Kleofant o ber e aita bez ai n gizon on et a jakintsu a izan zenik?
– Ez, horixe.
– Ordu a n , gur e ust ez, gauz a horiek irakat si nahi izan zizkiola ber e se m e a ri pent s a t u beh a r al
dugu, bain a ber a jakintsu a zen jakind uri a n, berriz, ez zuel a auzoko a k baino hob e a egin nahi,
bert ut e a irakas g a r ri a baldin bad a , hain zuzen ere?
– Segur aski ez, Zeus e n izen e a n !
– Bertut e a r e n horrel ako irakasl e a duz u, bad a, hau, zuk zeuk ere lehe n a g o k o one n e t a k o a del a
onartz e n baituz u. Baina, azt er dez a g u n best e bat: Lisim akor e n se m e Aristide s, esa t e bat er a k o;
edo, ez al zaud e ados hori ona izan zela?
– Ni bai, guztiz, noski.
– Horrek ere ez al zizkion ber e se m e Lisimakori irakasl e e n esku zeud e n iraka s p e n guztiak
edoz ei n at e n a s t a r ri baino hob e t o irakat si? Eta best e edoz ei n baino hob e a bihurt u duel a iruditz e n
al zaizu? Izan ere, zu ber ar e ki n ibili zara et a nolako a den bad a kiz u. Eta, best e bat, nahi bad uz u,
Perikles, gizon hain han dikiro jakint su a , ba al dakizu bi se m e izan zituel a, Paralo et a Ksantipo?
– Bai.
– Bi horiei, zuk ere dakizun bez al a, edoz ei n at e n a s t a r baino zaldun okerr a g o a k ez izat eko
mod u a n irakat si zien, et a musik a n, gim n a si a n et a teknikar e n me n p e dau d e n guztiet a n ere inor
baino okerra g o a k ez izat eko mod u a n hezi zitue n. Ez al zitue n, ordu a n , gizon onak egin nahi? Nahi
zuel a ust e dut nik, bain a beldur naiz ez dela iraka s g a r ri a. Hala ere, ust e izan ez dez az u n at e n a s t a r
gutxi batz uk et a esk a s e n a k bak arrik izan direl a ezgai araz o horret a n , pent s a ezaz u Tuzidid e s e k 36
ere bi se m e izan zituel a, Melesia s et a Estefa n o, et a horiek gain er a k o e t a n ere ondo hezi zituel a,
bain a bereziki edoz ei n at e n a s t a r r e k baino hob e t o borrok at z e n zut el a –bat a Ksanti asi em a n
baitzion et a best e a Eudorori; et a hau e k gar ai hart ak o borrok al ari one n a k jotze n zituzt e n–, edo ez
al zara gogor a t z e n ?
– Bai, entz ut e a bad u t .
– Ez al dago argi hon ek ez zizkieke el a inoiz bere se m e e i dirua gast a t u t a irakat si beh a r
ziren a k irakat siko, et a, gizon onak bihurtz ek o ezer gast a t u beh a r ez zen e a n , hori ez irakat si,
iraka s g a r ri a balitz? Baina, agi an, Tuzidide s esk a s a zen et a ez zeuzk a n lagun asko at e n a s t a r et a
aliat u e n art e a n . Etxe han diko a zen, et a bot er e han di a zeuk a n hirian et a gain er a k o greko e n art e a n .
Ondorioz, hori irakas g a r ri a balitz, aurkituko zuke e n bere se m e a k on bihurt uk o zitue n a ,
bert ak o e t a k o edo atz errit arr e t a k o bat, ber ak astirik ez baldin baz u e n hiriko ardur a g a t i k. Baina
beldur naiz, Anito adiskid e a , ez del a iraka s g a r ri a.

71. – Ai Sokrat e s !, iruditz e n zait gizakiez erraz aritze n zarel a gaizki esak a. Nik kont uz ibiltzeko
aholkat u k o nizuke, bad a, kasu egin nahi badid az u. Agian best e hiri bat e a n erraz a g o a da gizaki ei
kalte egit e a on egit e a baino, bain a hon e t a n ere bai, erab a t . Eta ust e dut zuk zeuk ere bad a kiz ul a.
– Menon, ust e dut Anito has e rr e t u egin dela, et a ez naiz harritz e n. Hast eko, gizon horiet a z
gaizki esak a ari naizel a ust e duel ako, et a ondor e n ber a ere horiet ak o bat del a pent s a t z e n duel ak o.
Baina horrek inoiz jakiten bad u gaizki es at e a zer den, has err e t z e a ri utziko dio; orain ez daki,
orde a. Baina esai d a z u, zue n art e a n ere ez al dau d e gizon jator et a zintzo ak?
– Bai, noski.
– Zer, bad a ? Horiek bere n buru a iraka sl e gisa gazt e ei eskai ntz ek o prest al dau d e , et a
onartz e n al dut e iraka sl e a k direl a et a bert ut e a irakas g a r ri a del a?
– Ez, Zeus e n izene a n , Sokrat e s ! Aldera n t ziz, batz u e t a n irakas g a r ri a del a entz ut e n diez u,
bain a best e e t a n , berriz, ez etz.
– Ordu a n, horret a n bert a n ado s ez dau d e n horiek gai horre n irakasl e direla es a n g o al dugu?
– Nik ezetz deritzot, Sokrat e s.
– Zer, ordu a n ? Sofist a horiek, bere n buru a horrel a esk aint z e n dut e n bak arr ak, bert u t e a r e n
iraka sl e direl a iruditz e n al zaizu?
– Hori da, Sokrat e s , Gorgi as e n g a n gehi e n mirest e n dud a n a , alegi a ez zenioke el a inoiz hori
agintz e n entz u n g o; aitzitik, best e e i barr e ere egit e n die hori agintz e n entz ut e n dien e a n ; hizket a n
treb e bihurt u beh a r dut el a ust e du.
– Ordu a n, zuri ere ez zaizu iruditz e n sofist ak irakasl e direnik?
– Ezin dut es a n, Sokrat e s. Nik neuk ere gehi e n e k jasa n dut e n a jaso baitut; batz u e t a n
iruditz e n zaizkit, et a best e e t a n , berriz, ez. – Ba al dakizu hori, batz u e t a n iraka s g a r ri a dela et a
best e e t a n ez, alegi a ez zaizu el a zuri et a gain er a k o politikari ei bak arrik iruditz e n, baizik et a
Teogni s poet a k ere horix e ber a esa t e n duel a?
– Zein bert so t a n ?
– Honako hau es at e n due n elegi azko e t a n :
bot er e handia dut e n e n ondo a n edan eta jan ezaz u,
berai eki n eseri eta atse gi n e m a n iezaie z u.
Onen g a n di k gauz a onak ikasiko baitituz u; baina txarrekin
naha st e n baldin bazara, dauk a z u n adi m e n a ere hond a t u
egingo duz u. 37
Badakizu horiet a n bert ut e a irakas g a r ri a balitz bez al a hitz egit e n duel a?
– Hala dirudi, behintz a t .
– Best e batz u e t a n , pixka bat aldat u t a , hon el ak o zerb ait dio:
pent s a m e n d u a ekoizt u eta gizonar e n baitan ezar balitek e,
irabazi ugari eta handiak jasoko lituzk e t e 38
hori egin dez ak e t e n e k , et a
gizon on bat e n g a n di k ez litzat e k e inoiz se m e txarrik sortuk o,
bere esa n zent z u z k o e i kasu egin e z . Baina irakat siz
ez duz u inoiz gizon txarra on bihurtu k o . 39
Kontur at z e n zara berak, berriro, gauz a berai ei buruz kontrak o a k es at e n ditu el a?

72. – Badirudi baietz.
– Best e edoz ei n gauz a es a n al dez ak e z u, gauz a horre n iraka sl e a k direl a es at e n dut e n a k
best e gizakie n ust e t a n ez direl a best e e n irakasl e a k, ez dut el a eza g u t u ere egit e n, et a iraka sl e a k
direl a diot e n gai horret a n bert a n txarrak direla. Eta best e e n ust et a n jator et a zintzo ak diren e k
ber ai ek batz u e t a n iraka s g a r ri a dela diot el a, et a best e e t a n , berriz, ezetz? Edoz eri buruz horre n
nah a si ak dau d e n a k , esku bi d e osoz iraka sl e direl a es a n g o al zenuk e, bad a?
– Zeus a rr e n , nik ez!
– Ez sofist ak ezt a jator et a zintzoak diren a k ere ez baldin badira gauz ar e n iraka sl e, ez al dago
garbi best e inor ere ez dela?
– Hala iruditz e n zait niri.
– Eta iraka sl e a k ez baldin bad a u d e , ikasle ak ere ez?
– Diozun bez al a del a deritzot nik.

73. – Eta ez al dugu ado st u iraka sl erik et a ikaslerik ez dauk a n gauz a ez dela irakas g a r ri a?
– Adost u dugu.
– Ordu a n, bert u t e a r e n iraka sl e a k ez dira inon ere agertz e n ?
– Hori da.
– Eta iraka sl e a k ez baldin bad a u d e , ikasle ak ere ez?
– Hala dirudi.
– Ordu a n, bert u t e a ez litzat ek e irakas g a r ri a izango?
– Ez dirudi, guk zuze n azt ert u bad u g u behintz a t . Ondorioz, neur e buru a ri harridur a z
gald e t z e n diot, Sokrat e s , gizon onik ez ote dago e n , edo zein izango litzat ek e e n onak bihurtz ek o
mod u a .
– Balitek e, Menon, zu et a ni gizon esk a s a k izat e a , et a Gorgia s e k zu et a Prodikos ek ni nahiko a
hezi ez izan a. Ezer baino gehi a g o , geur e buru ari ego n beh a r dugu adi, et a gu mod ur e n bat e a n
hob e bihurt uko gaitu e n norb ait. Lehen t x e a g o k o bilaket a ri begira diot hau, zein barr e g a r ri den gu
kontur a t u ez izana gizaki ek ez dituzt el a zientzi ak bak arrik gidat u t a bere n gauz ak zuzen et a ondo
egit e n. Horre g a tik ere, segur aski, ihes egit e n digu gizon onak nola sortz e n ote diren jakite ak.
– Zein zentz ut a n diozu hori, Sokrat e s ?
– Honet a n : gizon onek onur a g a r ri a k izan beh a r dut el a zuzen ado st u dugu behintz a t , et a
horrek ezin duel a best el a izan; ez al da hal a?
– Bai.
– Eta gure gauz a k zuzen gidat z e n baldin badit uzt e izango direl a onur a g a r ri ak, horret a n ere
zuzen geu n d e n ado s, ezt a?
– Bai.
– Baina zentz uzko a izan gab e ezin dela zuzen gidat u, hori ez dugu zuzen ados t u, antz a.
– Zein zentz ut a n diozu?
– Esan go dizut nik. Larisar ak o edo nahi duzu n best e edon o r a k o bide a daki en a joango balitz
et a best e batz uk gidat uk o balitu, ez lituzke zuzen et a ondo gidat uk o?
– Bai, noski.

74. – Eta bat ek, inoiz joan gab e et a bide a ez a g u t u gab e , bide a zein den iritzi zuzen a balu, horrek
ere ez al lituzke zuze n gidat u ko?
– Bai.
– Eta best e a k ez a g u t z a dauk a n gauz ei buruz iritzi zuzen a dauk a n bitart e a n , ez da bad a ki e n a
baino bat e r e gidari okerra g o a izango, egi azko ust e a dauk a n e z , nahiz et a ez jakin.
– Bat er e ez, noski.
– Ordu a n , iritzi zuze n a ez da adim e n a baino bat e r e gidari okerra g o a ekintz ar e n
zuzen t a s u n e r a k o ; et a haux e da oraintx e alde bat e r a utzi dugu n a bert u t e a nolako a den azt ertz e a n ,
zuzen jardut e a adim e n a k bakarrik gidat z e n duel a es a n e z ; bad a , ez, egiazko iritziak ere bai.
– Hala dirudi, behintz a t .
– Ordu a n, zientzia ez da iritzi zuzen a baino onur a g a r ri a g o a .
– Hainb e s t e a n behintz a t bai, Sokrat e s, zientzia dauk a n a k beti as m a t u k o bailuke; iritzi zuze n a
dauk a n a k, berriz, batz u e t a n lortuko luke, bain a best e e t a n ez.
– Nola diozu? Iritzi zuze n a beti dauk a n a k ez luke beti lortuko, iritzi zuzen a k ditu e n bitart e a n
behintz a t ?
– Nahita e z k o a deritzot; hori horrel a izanik, harritu egit e n naiz, Sokrat e s , zientzi a iritzi zuzen a
baino askoz esti m a t u a g o a dago el a k o, et a zerg a tik ber eizt e n diren bat a best e a r e n g a n d i k.
– Ba al dakizu zerg a tik harritz e n zare n, edo nik es a n g o dizut?
– Esaid az u, bai.
– Dedalor e n 40 est a t u ei ez diez ul ako arret a jarri; agi an ez dira ego n ere egingo zuen art e a n .
– Zert ar a k o diozu hori?
– Horiek ere, lotut a ez baldin bad a u d e , alde egin et a ihes egit e n dut el ako; lotut a, berriz,
gelditu egit e n dira.
– Eta zer, ordu a n ?
– Hare n est a t u e t a k o bat aska t u t a edukitz e a k ez dauk a balio han dirik, gizaki ihesl ari bat
edukitz e a k bez al a –ez bait a geldituko–; lotut a, berriz, balio han diko a da. Izan ere, oso est a t u a
ed err ak dira. Hau zerga tik dioda n , bad a ? Egiazko iritzien g a t ik. Izan ere, egiazko iritziak ere,
geldirik dau d e n den b or a n , gauz a ed err a k dira et a gauz a on guztiak egit e n dituzt e; bain a ez dut e
den b or a luze a n gelditu nahi, et a gizaki ar e n arim a tik ihes egit e n dut e. Ondorioz, ez dira balio
han diko ak, bat e k kaus a r e n arraz oike t a bat e kin lotze n ez ditue n bitart e a n . Eta hori, Menon
adiskid e a , oroim e n a da, aurrek o e t a n ado st u dugu n bez al a. Eta behi n lotze n diren e a n , aurr e nik
zientzi ak bihurtz e n dira, et a ondor e n egonk ort u egit e n dira. Eta horre g a t ik da zientzia iritzi zuze n a
baino baliot su a g o a , et a lotura n ber eizt e n da zientzia iritzi zuzen e tik.
– Ala Zeus, Sokrat e s , horrel ak o zerb ait e n antz a dauk a !
– Eta nik ere, ben e t a n , jakin gab e diot hori, sus m o z. Baina iritzi zuzen a et a zientzia
des b e r di n a k direl a, hori ez dut inola ere ust e sus m o z diod a nik; aitzitik, best e zerb ait bad a ki d al a
es a n g o ban u –eta gutxi esa n g o nituzke– dakizkid a n e n art e a n bat hori jarriko nuke.
– Eta zuzen diozu, bai, Sokrat e s .
– Eta zer? Hau ere ez al dut zuzen esa t e n : egiazko iritziak, ekintz a bakoitz ar e n lana gidat uz,
ez duel a zientzi ak baino em aitz a okerr a g o a era git e n ?
– Hori ere egi a diozula deritzot.
– Ordu a n, iritzi zuzen a ez da ekintz et a r a k o zientzia baino bat er e okerra g o a , ezt a gutxia g o
onur a g a r rit a s u n e a n ere, et a iritzi zuzen a dauk a n gizon a ere ez da zientzi a dauk a n a baino
okerr a g o a .

75. – Hori da.
– Eta gizon ona onur a g a r ri a dela ados t u dugu.
– Bai.
– Beraz, gizon onak et a hirientz a k o onur a g a r ri ak diren a k zientzi ar e n bidez bak arrik egon g o
ez lirat ek e e n e z , et a egon g o balira, iritzi zuzen a r e n bidez ere bai, et a bi horiet ak o ezein ez
dago e n e z ber ez gizaki en g a n ... –edo bi horiet ak o bat berez gizakie n g a n bad a g o e l a ust e al duzu?
– Nik, ez.
– Berez ez dau d e n e z , onak ere ez lirat ek e berez izango.
– Ez, noski.
– Eta ber ez ez den e z, azt er dez a g u n , horre n ondor e n, irakas g a r ri a ote den.

76. – Bai.
– Ez al zirudi en irakas g a r ri a zela, bert u t e a adim e n a baldin bad a?
– Bai.
– Eta iraka s g a r ri a baldin bad a, adi m e n a del a?
– Erab a t , bai.
– Eta iraka sl e a k baldin bad a u d e , irakas g a r ri a del a, bain a ez baldin bad a u d e , berriz, ez?
– Horrel a da.
– Baina ados t u dugu ez dago el a horre n iraka sl erik?
– Hori da.
– Ordu a n, ados t u dugu ez dela ez iraka s g a r ri a ezt a adi m e n a ere?
– Guztiz, bai.
– Baina ona dela ados gau d e ?
– Bai.
– Eta zuzen gidatz e n due n a onur a g a r ri et a ona del a ere bai?
– Erab a t , bai.
– Eta bi horiek direla zuzen gidatz e n dut e n bakarr a k, egiazko iritzia et a zientzia, et a horiek
dauzk a n gizakiak zuzen gidat z e n duel a –halab e h a r bat e tik zuzen gert a t u riko ak ez baitira giza
gidaritz az gert a t z e n–; et a egi azko iritzia et a zientzi a, bi horiekin gidatz e n du gizakiak ber e buru a
zuzen.
– Hala iruditz e n zait niri ere.
– Ordu a n, iraka s g a r ri a ez den e z, bert u t e a jada ez da zientzia?
– Ez dirudi.
– Ordu a n , on et a onur a g a r ri a k diren biet atik bat des a g e r t u da, et a bert ut e a ez litzat ek e
gidari a izango jardu e r a politikoa n.
– Ez zait iruditz e n.
– Ordu a n, hon e k oraintx e esa t e n zitue n Temist okl e s et a Anito bez al ak o gizon ek ez zituzt e n
hiriak jakinduri ar e n bat e z, edot a jakint su a k izand a, gidatz e n ; horrex e g a t i k ezin zituzt e n best e a k
ber ai ek ziren bez al ak o a k bihurt u, ez zirelako zientzia bat e n bidez horrel ako a k.
– Badirudi zuk diozun bez al a dela, Sokrat e s .
– Beraz, zientziaz ez bad a , iritzi onaz gert a t z e n da, best e rik ez. Hau era biliz zuzen t z e n dituzt e
hiriak gizon politikari ek, pent s a t z e a r e kiko igarle et a profet e n g a n d i k ez ert a n ber eizi gab e. Horiek
jainkoak inspirat u t a esa t e n baitituzt e egi a asko, bain a esa t e n dut e n ez er ez dakit e.
– Balitek e horrel a izat e a .
– Hortaz, gizon horiek, Menon, ez al dut e jainkozko ak deitz e a mer ezi, egin et a es at e n
dituzt e n gauz a asko adi m e nik gab e zuzen burutz e n dituzt e et a?
– Guztiz, bai.
– Ordu a n, zuzen deituko geni ek e jainkozko ak oraintx e es at e n genit u e n igarle, profet a et a
poet a guztiei; et a ez gen uk e es a n g o politikoak horiek baino gutxi a go direnik jainkozko a k et a
jainkoak inspirat u a k, jainko ar e n g a n d i k hartz e n baitut e inspirazio a et a hare n m e n d e a n bait a u d e ,
et a hitz egin ez gauz a asko et a han di ak burutz e n dituzt e, es at e n dut e n ezer jakin gab e.

77. – Erab a t , bai.
– Eta, noski, em a k u m e e k ere, Menon, gizon onei jainkozko a k deitz e n diet e; et a lakoni arr e k,
gizon on bat gore s t e n dut e n e a n «Hori gizon jainkozko a da» es at e n dut e.
– Eta zuzen es at e n dut el a dirudi, Sokrat e s . Baina agi a n Anito hau zurekin has e rr e t u egin go
da diozun a g a t i k.
– Ez zait bat e r e axol a. Horrekin hitz egingo dugu best e behi n ere, Menon. Baina guk
arraz oik et a hon e t a n ederki bilat u et a es a n bad u g u , bert ut e a ez litzat ek e ez gizaki bat e n berez ko a
ezt a iraka s g a r ri a ere izango, baizik et a jasotz e n dut e n e k jainkozko doh ai n e z jasoko luket e,
adi m e nik gab e , gizon politikarire n bat best e bat ere politikari bihurtz ek o gai ez balitz, behintz a t .
Eta hala balitz, ia es a n liteke gizaki hori bizidun e n art e a n Hom er or e n esa n e t a n Tiresia s hildako e n
art e a n zen a bez al ako a dela, hari buruz es at e n due n e a n «hark bakarrik pent s a t z e n du» Hade s e n
dau d e n e n art e a n «be s t e a k , berriz, itzalak bez al a dabiltz a ». 41 Horrel a, he m e n ere, bert ut e a r e kiko
egi azko erre alit at e a bez al a izango litzat ek e itzale n art e a n .
– Izugarri ed erki ari zarel a es at e n iruditz e n zait, Sokrat e s .
– Beraz, arraz oike t a horret a tik, Menon, bert ut e a jasotz e n dut e n e k jainkozko doh ai n e z
jasotz e n dut el a iruditz e n zaigu. Baina horri buruz garbi jakingo dugu, bert ut e a gizakiei nola
etortz e n zaien baino lehe n, bert ut e a bera ber ez zer ote den bilatz e n saiatz e n gare n e a n . Orain
nora b ai t joat eko gar ai a dut, orde a, et a zu zeu konb e n t zit u t a zaud e n horiex e t a z saia zaitez Anito
atz errit ar hau konb e n t zitz e n , lasai dadi n; hau konb e n t zitz e n baldin bad uz u, at e n a s t a r r ei ere onur a
egingo diez u et a.

78. Oharrak
1 Tesaliako familia oneko gazt e abe r a t s a , Gorgias e n ikasle edo miresle a .
2 Tesaliako hiri na gu si a zen Larisa ko familia agint e d u n e t a k o bat.
3 Atena s e n , alegi a.
4 Gorgia s 427. urt e a n egon zen Atena s e n aurre n e k o aldiz.
5 Agian Atena s e n osp a t z e n ziren Eleusisko mist e rio iniziatiko ez ari da, edo filosofiako mist erio ez best el a.
6 Xerxes errege pertsiarrak Grezia inbaditu zuenean, Alebadak honen al-
de agertu ziren eta, segur aski, horren karira Menonen arbasoren bat errege pertsiarraren lagun bihurtuko zen.
7 Karra t u bat marr a z t e n du.
8 EF eta GH ma rr a k marr a z t e n ditu.
9 Grekoe k ez zute n oineko koa dro esa t e ko mod urik.
10 Alde luze bat (AD adibide z ) et a bere erdia den txikiet ako bat (AH adibidez) hartz e n ditu.

79. 11 AB alde a bikoizt e n du BJ gehit uz.
12 AJ alde a .
13 AJ alde a oinarri hart ut a , AJKL karra t u a marr a z t e n du.
14 CN eta CM alde a k ge hitz e n ditu ABCD karrat u a bezalako lau daud el a eraku s t e k o .

80. 15 AJ alde a .
16 ABCD karra t u a AJKL karra t u a r e n laurd e n a da.
17 ABCD eta AJKL karra t u e z ari da.
18 AB alde a.
19 AJ alde a .
20 BJ ma rr a r e n erdia AB alde a ri ge hitz e n dio AZ alde a sortuz.
21 DL marr a r e n erdia AD alde a ri gehitz e n dio AQ alde a sortuz.
22 AZPQ karra t u a ma rr a z t e n du.
23 ABCD karra t u a .
24 DCNL karra t u a .
25 CMKN karra t u a
26 BJ et a JM alde e k osa t z e n dut e n a .
27 AJKL karra t u a .
28 ABCD karra t u a .

81. 29 DB-BM-MN-ND ma rr a z ari da.
30 DBMN karra t u a .
31 DBMN karra t u a n .
32 ABCD karra t u a n .
33 DBMN karra t u a .
34 DB marr a ti k.
35 Best e hiriet a n bez al a, Atena s e n ere altxor publikoak akropolis eko tenplu e t a n gord e tz e n ziren.
36 Melesi a s e n se m e a z ari da, K. a. 505 urte a n jaioa eta Perikles e n aurkari kem e n t s u a .
37 33- 6 bert so a k (Diehl).
38 434- 5 bert s o a k (Diehl).
39 436- 8 bert s o a k (Diehl).
40 Begiak, be so a k eta hanka k zab alik zeuzka t e n Dedalor e n est a t u e k mu git u eta ikuste n zutelako itxura
ome n zut e n.
41 Odise a X 495.

82. KRATILO
Herm o g e n e s 1 : Nahi al duz u , ord u a n , Sokr a t e s er e gur e hizk e t a r e n
part a i d e e gi t e a ?
Kratilo: Zuk ondo bad e ritzoz u...
Herm o g e n e s : Kratilo hon e k dio, Sokrat e s, izakiet a k o bakoitz ak izat ez izen zuzen a dauk al a, et a izen
hori ez del a batz u e k deitz eko ados t u ondor e n deitz e n diot e n izena, bere n hizkunt z a r e n zati bat ez
deituz, baizik et a izat ez dago el a izen e n zuze nt a s u n bat, et a bai greko e n t z a t et a bait a
atz errit arr e n t z a t ere, guzti en t z a t bera dela. Ondorioz, gald e t z e n diot ea ber ar e n t z a t Kratilo
ben e t a k o izen a den ala ez; et a ber ak bai etz dio. «Eta zein da Sokrat e s e n a ? » gald e t u dut. Eta berak
era nt z u n du: «Sokr at e s ». «Beraz, best e gizon guzti en t z a t ere, bakoitz ari deitz e n diogu n izen a, hori
da bakoitz ar e n izen a? ». Eta hon e k es a n du: «Zur e izen a ez da, behi ntz a t , Herm o g e n e s 3 , gizaki
guzti ek hala deitz e n badiz ut e ere ». Eta nik, zer esa n nahi ote due n jakiteko irrika bizian, gald e t z e n
dioda n e a n , ez dit ez er argitz e n et a ironiaz hitz egit e n dit. Bere bait a n pent s a m e n d u r e n bat
bad u el a itxurak egit e n ditu, horri buruz jakingo balu bez al a, et a garbi esa n nahiko balit, ni neu ere
ado s ego n a r a ziko ninduk e el a et a berak esa n ditu e n berb e r a k es a n a r a zi. Beraz, Kratilore n orakul u a
azald u bad e z a k e z u , gust ur a entz u n g o nuke; are gehi a g o, zuk zeuk izen e n zuze nt a s u n a ri buruz zer
iritzi dauk a z u n are gust ur a g o jakingo nuke, nahi bad uz u behi ntz a t
Sokrates: Hiponikoren sem e Hermoge n e s, esaera zahar batek dio gauza ederrak nolakoak diren
ulertzen zaila dela. Eta bereziki izenei buruzko ikasket a berez ez da txikikeria. Nik jada Prodikori 4
berrogeit a ham ar drakm ako irakasp e n a entzuna izan banio –hau entzut e n duena horri buruz irakatsita
dago jada, haren esan et a n–, ezerk ez luke eragotziko zuk segituan erabat jakitea izenen
zuzent a s u n a r e n inguruko egia; oraingoz, ordea, ez dut hura entzun, drakm a batekoa 5 baizik. Ondorioz,
ez dakit horrelakoen inguruko egia nolakoa den. Baina prest nago zurekin eta Kratilorekin batera
elkarrekin ikertzeko. Zure benet ako izena ez dela Hermoge n e s dioene a n, burla eginez dioela daukat
susmo a, nolabait; izan ere, agian pentsatz e n du zuk, ondasu n ak lortu nahirik, beti porrot egiten duzula.
Dena den, oraintxe nioen nezala, horrelakoak jakiten zaila da; baina ados jarrita aztertu behar da zuk
diozun bezala ote diren edo Kratilok dioen bezala.
Herm o g e n e s : Bada, nik, ben e t a n , Sokrat e s, askot a n bai hon e kin bait a best e askor eki n ere hitz
egin ondor e n , ezin dut sinet si izen bat e n zuzen t a s u n a hitzar m e n a et a ado st a s u n a baino best e rik
denik. Nire ust ez, bat ek norb aiti izen bat jartz e n baldin badio, hori da izen zuzen a ; et a atz er a
aldat u et a best e bat jartz e n baldin badio, et a jada izen hura ez badio deitz e n, eskla b o ei izen a
aldatz e n diegu n e a n bez al a, aurr eko izen a ez da ezert a n bigarr e n a baino zuze n a g o a , hau da,
best e a r e n ordez jarritako izen hori ez da ez ert a n aurre tik zego e n a baino des e g o ki a g o a . Inork ez
bait a u k a izat ez inongo izenik, izen a jarri ohi dut e n e n usa di o et a ohitur ar e n bidez baizik. Orain,
best e nolab ait baldin bad a, prest nago ni bai ikast ek o bai entz ut e k o ere, ez bak arrik
Kratilore n g a n d i k, best e edoz ei n e n g a n d i k ere bai.
Sokrat e s : Agian zerb ait esa t e n ari zara, Herm o g e n e s ; azt er dez a g u n , bad a . Bat ek bakoitz ari
deitz e n dion a, bakoitz ar e n izena hori del a al diozu?
– Hala ust e dut.
– Berdin da gizab a n a k o bat ek edo hiri bat ek deitz e n badio?
– Halax e diot nik.
– Zer, bad a? Nik izakiet a k o edoz ei ni deitz e n baldin badiot, adibid ez, orain «gizaki a » deitz e n
diogu n a ri, nik horri «zaldia » deitz e n baldin badiot, et a orain «zaldia » deitz e n diogu n a ri «gizaki a »,
izaki berak publikoki «giz aki a » izena edukiko du, et a partikularki, berriz, «zaldia »? Eta best e a k ,
ber e aldetik, partikularki «giz aki a », et a publikoki, berriz, «zaldi a »? Hori diozu?
– Hala ust e dut nik.
– Ea, bad a , es aid a z u orain hau: zerb aiti deitz e n al diozu egia esa n et a gez urr a esa n?
– Nik bai.

83. – Ordu a n , egiazko hitzaldi a egon g o litzat ek e et a gez urr e zk o a ?
– Bai, noski.
– Akaso izakiak diren bez al a izend a t z e n ditu e n a al da egi azko a, et a ez diren bez al a izend a t z e n
ditu e n a gez urr e zk o a ?
– Bai.
– Ordu a n , hau egin dait ek e , alegi a hitzaldi bat ez diren a k et a ez diren a k izend a t z e a ?
– Bai, noski.
– Eta egiazko hitzaldi a osorik al da egiazko a , et a ber e zatiak, berriz, ez dira egiazko a k?
– Ez, zatiak ere bai.
– Zati han di ak al dira egi azko a k, et a txikiak, berriz, ez? Edo guzti ak?
– Guztiak, nik ust e.
– Izen a baino hitzaldi ar e n zati txikiagorik esa n al dez ak e z u ?
– Ez, hori da txikien a.
– Eta egiazko hitzaldi ar e n izen horri zerb ait deitz e n al zaio?
– Bai.
– Egiazko a, zuk diozun e z .
– Bai.
– Eta gez urr ez ko a r e n zatia den a ri gez urr e zk o a , ez?
– Hala diot nik.
– Ordu a n , izen ari gez urr e zk o a et a egiazko a deitu dakiok e, hitzaldi ari ere deitu bad a ki ok e?
– Nola ez, bad a?
– Bakoitz ak zerb ait e n izen a dela esa t e n due n a , hori al da gauz a bakoitz ar e n izen a?
– Bai.
– Eta gauz a bakoitz ak em a t e n zaizkion izen guztiak edukiko al ditu, et a em a t e n zaizkion une a n ?

84. – Nik behi ntz a t ez dauk a t , Sokrat e s , izen ar e n best e zuzen t a s u n ik hori izan ezik: nik jarri dioda n
izen bat ez deitu ahal izat e a gauz a bakoitz ari nik, et a zuk best e bat e z, zuk jarri diozun a z . Horrel a
ikust e n dut hiriet a n ere, bakoitz e a n izen des b e r di n a k dau d el a gauz a berb e r e n t z a t , bai greko
batz u e n t z a t gain er a k o greko ekiko, bai greko e n t z a t arrotz ekiko ere.
– Ea, bad a , Herm o g e n e s , ikus dez a g u n : izakiak ere horrel a direla iruditz e n al zaizu, alegi a
ber ai et a k o bakoitz ak es e n t zi a partikul arr a dauk al a Prot a go r a s e k 6 zioen bez al a, hark es at e n
baitzu e n gizakia «ga u z a guztie n neurria » dela –gauz a k niri iruditz e n zaizkida n bez al ako a k,
horrel ak ox e a k direla niretz a t ; et a zuri iruditz e n zaizkizun bez al ak o a k, horrel ak ox e a k zuretz a t– edo
ber e n ese n t zi ar e n finkot a s u n e n bat bad a u k a t e l a ust e al duzu?
– Behin ni ere, Sokrat e s , irten bi d e rik ez nekiel a, Prota g or a s e k es at e n ditu e n horiet a r a heldu
nintz e n; hal er e ez dut ust e erab a t horrel a denik.
– Eta zer? Inola ere gizaki gaiztorik ez dago el a ust e izat er ai n o heldu al zara?
– Ez, Zeus a rr e n ! Bai, zera, askot a n gert a t u zait gizaki batz uk erab a t gaizto a k direla ust e izat e a, et a
oso ugari deirel a ere gain er a .
– Eta zer? Inoiz ez al duzu ust e izan gizaki erab a t onak badir el a?
– Bai, bain a oso gutxi.
– Uste izan duzu, beraz?
– Nik bai.
– Nola ulertz e n duz u hori, bad a ? Akaso horrel a: alde bat e tik, era b a t onak era b a t zentz u d u n a k dira,
et a best e tik, erab a t gaizto ak erab a t zentz u g a b e a k ?
– Hala ust e dut nik.
– Ordu a n , Prot a go r a s e k egi a bazio e n et a hori baldin bad a egi a, alegi a gauz a k bakoitz ari iruditz e n
zaizkion bez al ak o a k direla, izan al dait ek e gur et a k o batz uk zentz u d u n a k izat e a et a best e batz uk
zentz u g a b e a k ?
– Ez, noski.
– Nik ust e dud a n e z , hau ust e duzu zuk era b a t : zentz u t a s u n a et a zentz u g a b e t a s u n a baldin
bad a u d e , ezinezko a del a Prot a go r a s e k egia esa t e a ; bat a ez bailitzat e k e egi at a n best e a baino
zentz u d u n a g o a izango, bakoitz ari iruditz e n zaizkion ak bakoitz ar e n t z a t egia badir a.
– Hori da.
– Baina, nire ust ez, ez duzu ust e, Eutide m o k 7 bez al a, gauz a guzti ak berdin ak direla guzti en t z a t ,
aldi bere a n et a beti. Horrel a, ez bailirat ek e batz uk onak et a best e a k gaizto a k izango ere, bert ut e a
et a gaizt ak e ri a berdin ak izango balira guzti en t z a t et a beti.
– Egia diozu.
– Beraz, gauz a guzti ak ez badira guztie nt z a t berdi n a k aldi bere a n et a beti, ezt a gauz e t a k o
bakoitz a des b e r di n a bakoitz ar e n t z a t ere, argi dago gauz ek ber e n ese n t zi a finkore n bat
bad a u k a t el a , et a ez direl a gurekiko et a gure era gi n e z herr e s t a t z e n gora et a beh e r a gur e
irudipe n a r e n ara b e r a , baizik et a ber e buru a r e n ara b e r a ber e n es e n t zi ar e kiko direl a izat ez diren
mod uk o a k.
– Hala ust e dut nik, Sokrat e s .
– Beraz, horiek horrel a izango lirat ek e izat ez, bain a ber e n ekintz ak mod u ber ar e n arab e r a ez? Edo
horiek, ekintz ak, ez al dira gauz a mot a bat?
– Horiek ere bai, erab a t .
– Ordu a n , ekintz ak ere bere n izaer a r e n arab e r a egit e n dira, ez gure iritziare n arab e r a . Adibidez, gu
gauz e t a k o bat eb akitz e n saiatz e n bag a r a , gauz a bakoitz a nahi dugu n bez al a et a nahi dugu n a z
eb aki beh a r al dugu? Edo gauz a bakoitz a ebakitz e a r e n et a eb aki a izat e a r e n izaer ar e n ara b e r a et a

85. izat ez ebaki beh a r den a z eb aki nahi bad u g u , ebakiko dugu et a zerb ait lortuko dugu et a hori zuzen
egingo dugu, bain a izaer ar e n aurk a saiatz e n bag a r a , porrot egingo dugu et a ez dugu ezer egin go?
– Nik hal a ust e dut.
– Beraz, zerb ait erret z e n saiatz e n bag a r a ere, ez da edoz ei n iritziren arab e r a erre beh a rk o, iritzi
zuzen a r e n arab e r a baizik? Eta hori gauz a bakoitz ar e n erre a izat eko et a erretz ek o berez ko mod u a
et a zert az erre beh a r den al da?
– Hori da.
– Eta best e a k ere ez al dira horrel a?
– Erab a t , bai.
– Eta hitz egit e a ez al da aka s o ekintz e t a k o bat?
– Bai.
– Ordu a n, bat ek, hitz egin beh a r dela iruditz e n zaion mod u a n hitz egin ez, zuzen hitz egin go al du,
edo gauz e n hitz egit eko et a hitz egin ak izat eko berez ko mod u a n et a zert az, horrel a et a horret a z
hitz egit e n baldin bad u, zerb ait lortuko du et a hitz egin go du; et a ez bad u horrel a hitz egit e n,
porrot egingo du et a ez du ez er egingo?
– Zuk dioz u n b e z a l a irudit z e n zait niri.
– Eta izend a t z e a ez al da hitz egit e a r e n zati bat? Izend a t u z esa t e n baitira hizket ak.
– Bai, noski.
– Ordu a n, izend a t z e a ere ez al da ekintz a bat, hitz egit e a ere gauz ei buruzko ekintz a bat baldin
baz e n behi ntz a t ?
– Bai.
– Eta nab a r m e n agert u zaigu ekintz ak ez direla gurekiko, baizik et a bere n izaer a berez kor e n bat
dauk a t el a ?
– Hori da.
– Beraz, gauz ak deitz eko et a deitu a k izat eko ber e n ber ezko mod u a , et a ez guk nahi dugu n mod u a ,
zein da? Eta zerez deitu beh a r zaie, aurr eko e ki n ado st a s u n ik ego n g o bad a ? Eta, horrel a, zerb ait
lortuko dugu et a deituko dugu, et a best el a ez?
– Hala iruditz e n zait niri.
– Aurrer a, bad a; eb aki beh a r zen a, zerb ait e kin ebaki beh a r zela esa t e n al gen u e n ?
– Bai.
– Eta ehu n d u beh a r zen a, zerb ait e kin ehu n d u beh a r al zen? Eta zulat u beh a r zen a, zerb ait eki n
zulat u beh a r al zen?
– Bai, noski.
– Eta izend a t u beh a r zen a, zerb ait ez izend a t u beh a r al zen?
– Hori da.
– Eta, beraz, zerez zulat u beh a r zen hura?
– Zulag ailu a z.
– Eta ehu n d u , ber az, zerez egin beh a r zen?
– Anezkaz.
– Eta, beraz, zere n bidez izend a t u beh a r zen hura?
– Izen ez.
– Ongi diozu. Ordu a n , izen a ere tresn a bat da.
– Erab a t , bai.
– Ordu a n , nik gald e t uk o ban u «Zer tres n a da anez k a ? ». Ez al da ehu n t z e k o erabiltz e n dugu n hura?

86. – Bai.
– Eta ehu n t z e a n , zer egit e n dugu? Ez al ditugu nah a sit a dau d e n bilbe et a irazkia bereizt e n ?
– Bai.
– Eta zulag ailu ari buruz et a best e gauz ei buruz ere horrel a hitz egin ahal izango duzu?
– Bai, noski.
– Izenari buruz ere horrel a hitz egin dez ak e z u ? Tresn a bat baldin bad a , izen az izend a t z e a n zer
egit e n dugu?
– Ezin dut es a n.
– Ez al diogu elkarri zerb ait iraka st e n et a gauz ak diren bez al a bereizt e n ?
– Erab a t , bai.
– Ordu a n , izen a iraka st e k o tres n a bat da et a ese n t zi ar e n bereizle a, anez k a ehu n a r e n a bez al a.
– Bai.
– Eta anez k a ehu n t z e k o tresn a da?
– Nola ez?
– Ordu a n, ehul e a k anez k a ed erki era biliko du, et a «ed e rki » «eh u n t z e k o mod u a n » da; iraka sl e a k,
berriz, izen a era biliko du et a «ed e r ki » «irak a s t e k o mod u a n » da.
– Bai.
– Ehule a k, anez k a era biltz e n due n e a n , zeine n lana erabiliko du, bad a, ed erki?
– Arotz ar e n a .
– Edozein arotz ar e n a edo teknika due n a r e n a ?
– Teknika due n a r e n a .
– Eta zulatz aile ak, zulag ailu a era biltz e n due n e a n , zeine n lana erabiliko du?
– Erre m e n t a ri a r e n a .
– Akaso edoz ei n erre m a n t a rir e n a edo teknika due n a r e n a ?
– Teknika due n a r e n a .
– Ongi. Eta irakasl e a k, izen a era biltz e n due n e a n , zeine n lana erabiliko du?
– Hori ere ezin dut esa n.
– Hau ere ezin al duzu esa n, alegi a nork em a t e n dizkigu n era biltz e n ditugu n izen ak?
– Ez, ben e t a n .
– Ez al zaizu iruditz e n usa dio a del a horiek em a t e n dizkigun a ?
– Hala dirudi.
– Ordu a n , lege gil e a r e n lana era biliko al du irakasl e a k izen a era biltz e n due n e a n ?
– Hala ust e dut nik.
– Eta, zure ust ez, edoz ei n gizon al da lege gil e? Edo teknika due n a ?
– Teknika due n a .
– Ordu a n , ez dagokio edoz ei n gizoni, Herm o g e n e s , izen bat jartz e a, izengile bati baizik; et a hori,
dirudi e n e z , lege gil e a da, gizakie n art e a n urrien gert a t z e n den artisa u a .
– Badirudi.

87. – Ea, bad a , azt er ezaz u zeri begir a ezartz e n ditue n lege gil e a k izen ak; berriro aurre tik
es a n d a k o e t a t ik azt er ezaz u. Zeri begir a egit e n du arotz ak an ezk a? Akaso izat ez ehu n t z e k o
mod uk o a den zerb aiti begir a?
– Erab a t , bai.
– Eta zer? Egiten ari del a, anez k a hau s t e n baldin baz ai o, atz er a best e bat egin go du haut sit a k o a ri
begira, edo haut si zuen a egit e n ari zen form a hari begir a?
– Hari begir a, nik ust e.
– Beraz, esku bi d e osoz deituko geniok e hari an ezk a den horix e ber a, ezt a?

88. – Nik hal a ust e dut.
– Beraz, m a nt u me h e edo lodi bat e n t z a t , lihozko edo artilezko ar e n t z a t , edo edon ol ako bat e n t z a t
an ezk a egin beh a r den e a n , ez al dut e anez k a guzti ek an ezk ar e n form a eduki beh a r, bain a
bakoitz ar e n t z a t izat ez egokie n a den izaer a mot a hori aplikat u beh a r al zaio lan bakoitz ari?
– Bai.
– Eta mod u ber e a n , noski, gain er a k o tres n e n t z a t ere: gauz a bakoitz ar e n t z a t izat ez egokia den
tres n a bilatu beh a r da et a tresn a ber ar e ki n egit e n den gaiari aplikat u beh a r zaio, bain a ez
norb er a k nahi due n bez al ako a , izat ez den bez al ak o a baizik. Gauz a bakoitz ar e n t z a t izat ez egokia
den zulag ailu ar e n form a burdin ari aplikatz e n jakin beh a r bait a.
– Erab a t , bai.
– Eta izat ez gauz a bakoitz ar e n t z a t egokia den an ezk a r e n form a zurari.
– Hori da.
– Izan ere, ehu n mot a bakoitz ar e n t z a t an ezk a bat da egokia, dirudi e n e z , et a gain er a k o a k ere
horrel a dira.
– Bai.
– Ordu a n , bikain hori, lege gil e hark ere gauz a bakoitz ar e n t z a t izat ez egokia den izen ar e n form a
soinu et a silab ei ezartz e n jakin beh a r al du? Eta izena den hari berari begira egin et a jarri beh a r al
ditu izen guzti ak, autorit a t e k o izen jartz aile a izango bad a ? Eta lege gile bakoitz ak ez badit u silab a
ber ak lantz e n , ez da hau inola ere ah a n t zi beh a r: erre m e n t a ri guzti ek ere ez dut e burdin a berdi n
lantz e n, gauz a ber ar e n t z a k o tres n a ber a egit er ak o a n ; bain a form a bera aplikatz e n dut e n
bitart e a n , nahiz et a best e burdin a bat e a n , haler e tresn a zuze n a izango da, bai bat e k he m e n
egit e n bad u edo atz errit arr e n art e a n . Ez al da hala?
– Erab a t , bai.
– Beraz, berdi n balor at uk o dituz u he m e n g o lege gil e a et a atz errit arr e n art eko a , edoz ei n silab a t a n
gauz a bakoitz ar e n t z a t egoki a den izenar e n form a aplikatz e n dut e n bitart e a n ? Hem e n g o a ez dela
ezert a n best e edoz ei n tokit ako a baino lege gile okerr a g o a pent s a t u k o duzu?
– Bai, noski.
– Nor da, ber az, edoz ei n zuret a n an ezk ar e n form a egokia ote dago e n jakingo due n a ? Egin due n a ,
arotz a, edo erabiliko due n a , ehul e a ?
– Natur al a g o a da, Sokrat e s, erabiliko due n a izat e a.
– Nor da, bad a , lira egile ar e n lana era biliko due n a ? Akaso ez al da lira egin go due n a ongi e n
zuzen t z e n jakingo luke e n hori, et a egind a k o a ongi egind a dago e n ala ez ez a g u t u k o luke e n a ?
– Bai, noski.
– Nor?
– Zitara jolea.
– Eta nork itsaso n t zi egile ar e n lana?
– Pilotuak.
– Eta nork zuzen d u k o luke ongi e n lege gil e a r e n lana et a egind a k o a baliozt at u, bai he m e n et a bait a
atz errit arr e n art e a n ere? Erabiliko due n a k, ezt a?

89. – Bai.
– Eta hori ez al da, bad a, gald e t z e n dakie n a ?
– Bai, noski.
– Eta eran t z u t e n ere bad a ki?
– Bai.
– Eta gald e t u et a eran t z u t e n dakie n a ri dialektiko a baino best e rik deitz e n al diozu?
– Ez, hori.
– Ordu a n balit ek e, Herm o g e n e s , izen ak jartz e a ekintz a eska s a ez izat e a, zuk ust e duzu n bez al a,
ezt a gizon esk a s e n edo egokitz e n zaien e n lana ere. Eta Kratilok egia dio es at e n due n e a n gauz ek
izat ez dauzk a t el a izen ak, et a izen e n artis a u a ez dela edoz ei n, gauz a bakoitz ar e n t z a t izat ez

90. egoki a den izen ari begira tz e n dion hura bakarrik, et a letrei et a silab ei hare n form a ezar
diez ai ek e e n a .
– Ez dakit, Sokrat e s , zuk es at e n dituz u n ei nola egin beh a r zaien aurre. Haler e, agi a n ez da hain
erraz a horre n tupu st e a n onartz e a ; nik ust e horrel a hob e t o konb e n t zit uk o ninduz uk e e l a , zuk diozun
izat ezko izen ar e n zuzen t a s u n hori zer den eraku t siko baz e ni t.
– Nik, zorion eko Herm o g e n e s , ez dut bat ber a ere esa t e n . Inondik ere lehe n t x e a g o es a n dizud a n a
ah a n t zi zaizu, alegi a ez neki el a, bain a zurekin bat e r a azt ert uk o nuke el a. Eta orain, zuk et a biok
azt ert z e a n , jada garbi agert z e n zaigu aurr eko ideiar e n aurk ako a: izen ak bad a u k al a izat ez
zuzen t a s u n bat et a ez dagokiola edoz ei n gizoni edoz er gauz ari izen a ongi jartz e a ; edo ez?
– Erab a t , bai.
– Beraz, hon e n ondor e n g o a bilatu beh a r da, jakin nahi bad uz u behintz a t : izen ar e n zuze nt a s u n a zer
ote den.
– Bene t a n jakin nahi dut, bai.
– Azter ez az u, ordu a n .
– Eta nola azt ert u beh a r da, bad a ?
– Azterke t a zuze n e n a , adiskid e, dakit e n e ki n egit e n da, haiei dirua ordain d u et a eskerr ak em a n e z .
Eta horiek sofist ak dira; hau ei diru asko ordain d u t a , zure anai a Kalias ek 8 ere jakintsu a dirudi.
Aitare n ond a s u n e n jabe ez zare n e z , arre n eska t u beh a r diozu anai ari et a erre g u t u ,
Prota g or a s e n g a n d i k ikasi zuen horre n inguruko zuze nt a s u n a irakat s diez az u n.
– Bene t a n bitxia litzat ek e nire esk a e r a , Sokrat e s, Prota g or a s e n «Egia » ez bad u t bat e r e onartz e n ,
et a horrel ako egi a erabiliz esa n d a k o a k zerb ait balio balut e bez al a esti m a t u k o banit u.
– Bada, horiek ere ez badira zure gust uk o, Hom eror e n g a n d i k et a gain er a k o poet e n g a n d i k ikasi
beh a rk o da.
– Eta zer dio Hom erok, Sokrat e s , izen e n inguru a n , et a non?

91. – Pasart e askot a n ; bain a gizakiek et a jainko ek gauz a ber ai ei em a t e n dizkiet e n izen ak bereizt e n
dituzt e n pas ar t e a k dira han di e n a k et a ederr e n a k . Edo ez al duzu ust e berak zerb ait han di et a
harrigarri a esa t e n duel a horiet a n izen e n zuze nt a s u n a ri buruz? Garbi bait a go jainko ek behintz a t
zuzen t a s u n e z era biltz e n dituzt el a izat ez diren izen ak. Edo zuk ez al duzu ust e?
– Ondotx o dakit, bad a , nik, deitz e n badi et e , ongi deitz e n diet el a. Baina nolako a k dira diozun
horiek?
– Ez al dakizu Hefest or e ki n bak ark a borrok at u zuen Troiako ibaiari buruz hau es at e n duel a:
«jainko e k Janto deitz e n diot e n a, eta gizon e k , berriz, Eska m a n d r o.» 9 ?
– Bai.
– Zer, bad a? Ez al duzu ust e ibaiari Janto deitz e a Eska m a n d r o deitz e a baino zuzen a g o a zert a n ote
den jakite a zerb ait serioa denik? Eta, nahi bad uz u, heg a z ti ari buruz hau dio:
jainko e k «khalkis» deitz e n diot e; gizon e k , berriz, «ky mi n di s » 10
balio gutxikotz a t jotze n al duz u heg a z ti berari «kh alkis» deitz e a «kymi n di s » deitz e a baino
zenb a t e z zuzen a g o a den jakite a? Edo Batie a et a Mirine 11 , et a best e asko, bai poet a hon e n a k bait a
best e e n a k ere? Baina horiek agi an han di e gi a k dira zuk et a nik aurkitz eko; Hektorr e n se m e a r e n
izenak direl a diot e n horiek ber eizt e a , berriz, Eska m a n d ri o s et a Astian a x, gizatiarr a g o a et a
erraz a g o a iruditz e n zait, hau e n zuzen t a s u n a zein den baitio. Ezagut z e n dituzu, noski, nik es at e n
ditud a n a k dau d e n bert so horiek.
– Bai, noski.
– Izenot a tik zein ust e duzu, bad a , Hom erok um e a r e n t z a t zuze n a g o t z a t jotze n zuela, «Astian a x » ala
«Eska m a n d ri o s »?
– Ezin dut es a n.
– Azter ez az u horrel a. Bat ek gald e t uk o balizu: nork jartz e n ditu izen ak zuzen a g o , zentz u d u n a g o e k
ala zentz u g a b e a g o e k ?
– Argi dago, esa n g o nuke zentz u d u n a g o e k jartz e n dituzt el a zuze n a g o .
– Hiriet a n em a k u m e a k gizon a k baino zentz u d u n a g o a k iruditz e n al zaizkizu, oro har gen e r o a ri
buruz hitz egit ek o?
– Gizonak.
– Eta ez al dakizu Hom er ok esa t e n duel a gizon troiarr ek deitz e n ziotel a Astian a x Hektorr e n um e a ri,
et a garbi dago el a , berriz, em ak u m e e k deitz e n ziotel a Eska m a n d ri o s, gizon ek Astian a x deitz e n
zioten e z ?
– Badirudi, bai.
– Akaso Hom erok ere gizon troiarrak bere n em ak u m e a k baino jakints u a g o t z a t jotze n al zitue n?
– Hala ust e dut nik.
– Ordu a n , um e a r e n t z a t «Astian a x » «Eska m a n d ri o s » baino zuze n a g o a zela ust e zuen?
– Argi dago!
– Azter dez a g u n zerga tik ote. Edo berak adier a z t e n digu zerga ti a erab a t ed erki? Hau baitio:
berak bakarrik def e n d a t z e n baitzizki e n hiria eta harresi luzea k. 12
Horr e g a t i k da, diru di e n e z , zuz e n a s al b a t z a i l e a r e n s e m e a r i Astia n a x
(hiriar e n err e g e a ) d ei t z e a , Hom e r o k dio e n b e z a l a , b er e ait ak s al b a t z e n
zu e n hiri horr e n err e g e a , ale g i a .
– Hala iruditz e n zait niri.
– Zerga tik, bad a? Nik neuk ere ez baitut oraindik guztiz ulertz e n. Herm o g e n e s , zuk, aldiz, ulertz e n
al duzu?
– Nik ez, ala Zeus!
– Baina, lagu n on hori, Hektorri ere Hom erok berak jarri al zion izen a?

92. – Zer, bad a?
– Izen hori Astian a x e n izen ar e n berdint s u a del a ust e dud al ak o, et a izen horiek greko e n antz a
dut el ako. Izan ere, « anax » et a « hekt or »- ek 13 ia es a n a n h i bera dut e, biak dira erre g e izen ak; izan
ere, bat zerb ait e n «jau n a » (ana x) baldin bad a , horre n «jab e » (hekt or) ere bad a, noski; nab a r m e n
bait a horre n jabe dela, lortu duel a et a bad a u k al a (ekh ei). Edo ez naiz el a ezer esa t e n ari ust e al
duzu, et a neur e buru a ere eng ai n a t z e n ari naizel a, izene n zuze nt a s u n a r e n inguruko Hom er or e n
iritziare n arras t or e n bat harr a p a t z e n ari naiz el a sinet siz?
– Zu ez, Zeus a rr e n , ez zait hori iruditz e n, zerb ait harra p a t z e n ari zarel a baizik.
– Bidezko a da behintz a t , niri iruditz e n zaida n e z , lehoi kum e a ri lehoi a deitz e a et a zaldi kum e a ri
zaldia. Ez dut es at e n , inola ere, zaldi bat e tik zaldia ez den best e zerb ait jaiotz e n baldin bad a
mun s t r o gisa, nat ur a z esp ezi e a r e n kum e a den a z baizik, hori diot. Zaldi bat, nat ur a z zez e n kum e a
den txah al bat e z erditz e n baldin bad a nat ur a r e n aurk a, ez zaio mox al a deitu beh a r, txah al a baizik.
Ezta gizaki bat e n g a n d i k gizaki kum e a ez den a sortz e n baldin bad a ere, nik ust e ez zaiola kum e a ri
gizakia deitu beh a r; et a horrel a zuh aitz ak et a gain er a k o guzti ak ere. Edo ez al duzu hal a ust e zuk
ere?
– Bai, nik ere hala ust e dut.
– Ederki diozu; kont uz ibili, bad a, nirekin, nolab ait des bi d e r a ez zaitz a d a n . Izan ere, arraz oike t a
ber ar e n arab e r a , erre g e bat e n g a n d i k um e bat sortz e n baldin bad a , erre g e deitu beh a r zaio. Ez dio
axol a silab a batz u e t a n edo best e e t a n es a n a h i ber a baldin bad a u k a ; ezt a letrar e n bat gehit u edo
kentz e n baz ai o ere, hori ere ez da ezer, izen e a n ageri den gauz ar e n es e n t zi a nag u si den bitart e a n .
– Zein zentz ut a n diozu hori?
– Ezer konpl ex urik ez. Adibidez, bad a kiz u ele m e n t u e n izen ak esa t e n ditugul a, bain a ele m e n t u a k
ber ak ez, lau izan ezik, E, Y, O et a Om e g a . Badakizu gain er a k o bokal et a kontso n a n t e a k best e
letrak gehit uz esa t e n ditugul a, izenak erat uz. Baina ele m e n t u a r e n balioa ageri a n jartz e n dugu n
bitart e a n , hori ageri a n utziko digun izen hura deitz e a zuze n a da. «Bet a » bez al a, ikust e n duzu, tau
et a alfa gehit ut a ere, ez duel a bat er e kalt et u, izen oso ar e n bidez ele m e n t u har e n izaer a ageri a n ez
uzt er ai n o, lege gile a k nahi zuen bez al a; horre n ed erki jakin zuen letrei izen ak jartz e n!
– Egia diozula ust e dut.
– Ordu a n, arraz oike t a ez al da bera erre g e a ri buruz? Izan ere, erre g e bat e n g a n d i k erre g e a sortuko
da, on bat e tik on bat, eder bat e tik ed er bat, et a gain er a k o guztiak ere horrel a, mot a bakoitz etik
antz ek o best e kum e bat sortuko da, mun s t r o bat sortz e n ez baldin bad a behintz a t . Eta izen ber ak
em a n beh a rk o zaizkie. Silab ez apai n dait ezk e, ezjakin ari elkarr e n des b e r di n a k direla iruditz er ai n o,
berb e r a k izan arre n. Send a gil e e n botikak, kolore et a usai n e t a n mot a askot a riko a k izand a, guri
des b e r di n a k iruditz e n zaizkigu n bez al a, berb e r a k izan arre n; bain a sen d a gil e a ri, botiken
ah al m e n a ri begira tz e n dionez, berb e r a k iruditz e n zaizkio, et a gehit ut a k o ele m e n t u e k ez dut e
aztor a t z e n . Agian horrel a beh a t z e n du izene n inguruko jakitun a k ere hau e n ah al m e n a , et a ez da
aztor a t z e n letra bat gehit u, tokiz aldat u edo kend u baldin bad a ere, edo izen ar e n ah al m e n a letra
era b a t des b e r di n e t a n baldin bad a g o . Oraintx e genio e n a bez al a, «Astia n a x » et a «Hekt or » izen ek
letret a tik tau baino best e rik ez dauk a t e berdin, bain a, haler e, es a n a hi bera dut e. Eta «Arkh e p olis »
izenak letret a tik zein dauk a kom u n hau e ki n? Halere, gauz a ber a adi er az t e n du; et a best e asko
dau d e «erre g e » best e rik es a n nahi ez dut e n a k ; et a best e askok, berriz, «jen er al a », «Agis»,
«Pole m a rk h o s » et a «Eupol e m o s » esa t e bat e r a k o. Eta best e batz uk m e diku n t z a k o a k , «Iatrokle s »
et a «Akesi m b r o t o s ». Eta, segur aski, best e asko aurkituko genit uzk e, silab a et a letret a n
des b e r di n a k izand a ere, haler e ahal m e n e z gauz a bera esa t e n dut e n a k . Hala iruditz e n zaizu, ala
ez?
– Guztiz, bai.
– Natur ar e n ara b e r a sortz e n diren ei izen berak em a n beh a rk o zaizkie, beraz.

93. – Bai, noski.
– Eta nat ur a r e n aurka sortz e n diren ei zer, mun s t ro mod u a n sortz e n diren ei? Gizon on et a
jainkoz al e bat e n g a n d i k erlijioga b e a sortz e n den e a n bez al a, ez al da akas o aurr eko e t a n bez al a,
zaldia zeze n kum e a z erditz e n baz e n ere, kum e a k ez zuela aitar e n izen a eduki beh a r, bere
es p ezi e a r e n a baizik?
– Noski.
– Ordu a n , jainkoz al e tik sortz e n den jainkog a b e a ri ere ber e mot a r e n izen a em a n beh a rk o zaio.
– Hori da.
– Ez «Teofilos », dirudi e n e z , ez «Mne sit e o s » ezt a horrel ak o bat ere, horien aurkak o a es a n nahi
due n a baizik, izenek zuzen t a s u n a edukiko bad u t e behintz a t .
– Best e ez er baino gehi a g o, Sokrat e s .
– «Ore st e s » adibid ez, Herm o g e n e s , balitek e zuze n egot e a , hal ab e h a r bat e k jarrita izen a edo
poet a r e n bat e k, bere izaer a ani m ali azko a, bas a ti a et a m e n dir a k oi a adier a ziz izenar e n bidez.
– Hala dirudi, Sokrat e s.
– Badirudi bere aitak ere izaer a r e n arab e r a dauk al a izen a.
– Badirudi.

94. – Izan ere, balit ek e «Aga m e m n o n » horrel ako bat izat e a, bere era b a ki a k neke a k jasa n e z et a
aus ar di az eut siz burutz e n ditue n a . Eta horre n adier a z g a r ri bere jasa p e n a et a aus a r di az k o
ego n al di a Troian. Ondorioz, «Aga m e m n o n » izen ak gizon hori jarrait a s u n a g a t i k mires g a r ri a dela
adier a z t e n du. Agian «Atre u s » ere zuze n ego n g o da. Izan ere, Krisipor e n hilket a et a Tiest e s e n
aurk a burut u zitue n ank erk eri ak 14 , horiek guzti ak kalt e g a rri ak et a hon d a g a r ri ak dira. Izen ar e n
form a des bi d e r a t u egit e n da pixka bat et a ezkut a t u t a dago, guztiei ez erak u s t e k o gizon a r e n
izaer a; bain a izen e t a n aditu ei «Atreu s » izen ak nahiko a garbi adi er az t e n die adier a zi nahi due n a .
Zentz u guztiet a n bait a g o hare n izen a zuze n jarrit a: gogorr a (at eir e s), aus a rt a (atre s t o s) et a
hon d a g a r ri (at ero s) zentz u e t a n . Eta iruditz e n zait Pelop eri ere neurrira jarri zaiola izen a; izen
horrek hurbileko ak ikust e n ditu e n a k izen hori mer ezi duel a adi er az t e n baitu.
– Nola, bad a ?
– Adibidez, gizon hon e n aurk a esa t e n da Mirtilore n 15 hilket a n ez zela gai izan bere leinu ar e n
etorkizu n e k o paira m e n e t a k o bat ber a ere aurrez pent s a t z e k o et a aurr eiku s t e k o , bere leinu a
zenb a t e k o zoritx arr e z bet ek o zuen, Hipod a m i a r e ki n ezkont z e a edoz ei n mod uz lortze a desirat z e n
zue n e a n , bakarrik hurbileko a et a mo m e n t u k o a (hori da «pel a s ») ikust e a g a t ik. Eta Tant al ori 16 ere
edo n ork pent s a t u k o luke zuzen et a izaer ar e n ara b e r a jarri zaiola izena, berari buruz es a n d a k o a k
egi a baldin badir a.
– Zein dira horiek?
– Oraindik bizi zela gert a t u zitzaizkion zorigaitz ugari et a ikara g a rri ak; horien azke n a bere ab erri
osoa sunt sitz e a izan zen, et a, hil ondor e n , Hade s e n e a n bere buru gain ek o harri ar e n pisu a
(tala nt ei a), hain berdint s u a soinu a n ber e izen ar e ki n. Best erik gab e , badiru di norb ait ek
«sufritu e n a » (talan t a t o s) deitu nahi izan diola, et a, ezkut a t u z deituko balio bez al a, hare n ordez
«Tant al o s » esa n. Horrel ako izen a em a n dio horri ere, antz a den e z, osp e a r e n hala b e h a r r a k.
Badirudi hare n aita om e n den Zeus e k ere oso ederki jarrita dauk al a izen a; ez da, orde a , erraz a
ulertz e n . Izan ere, Zeus e n izen a best e rik gab e har e n definizioa bez al ak o a da; bita n erdibit ut a ,
batz u e k zati bat erabiltz e n dugu, et a best e e k best e a –batz u e k «Ze u s » deitz e n baitiot e, et a
best e e k «Dia» –, bain a bat e r a elkartz e n badit u g u, jainko ar e n izaer a eraku s t e n dut e, et a hau da
izen bati egin ah al izat e a dagokio n a , gure es a n e t a n . Ez bait a g o gur et z a t , ezt a best e e n t z a t ere,
gauz a guzti en agint ari et a erre g e a baino bizitze a r e n era gil e han di a g o rik. Horrela, jainko horri
zuzen deitz e n zaio, et a bere bidez (di’ on) bizitze a (zen) bizidun guztiei behi n et a berriro egokitz e n
zaie. Bitan dago zatitut a, «Dia» et a «Zeu s », izen a bat den arre n. Hau Kronor e n se m e a dela bat-
bat e a n entz u n d a , bat ek erre s p e t u g a b e a del a pent s a lezak e, bain a arraz oizko a da Zeus adi m e n
han di bat e n um e a izat e a ; Kronok «gar bit a s u n a » esa n nahi baitu, ez «u m e a », bere gogo a r e ki n
nah a si gab e k o arazt a s u n a . Hori, berriz, Uranor e n se m e a da, tradizioak dioen e z . Ederki dago, ber e
aldetik, goikoa ikust e a ri izen hori deitz e a , «ura ni a », «goiko ak ikust e n ditu e n a »; m et e o r ol o go e k
diot e hortik adi m e n aratz a sortz e n dela, Herm o g e n e s , et a zeru a k izen zuze n a dauk al a. Eta
Hesiodok egind a k o gen e al o gi a gogor a t u k o ban u, horien lehe n a g o k o arb a s o a k zein ziren dioe n a ,
ez nioke utziko hau e n izenak zein zuzen jarrita dau d e n az altz e a ri, niri oraintx e bat- bat e a n horrel a,
ez dakit nondik, etorri zaida n jakinduri a hon ek zer egingo ote due n, ahituko ote den ala ez, prob a
egin art e.
– Ben et a n , Sokrat e s , best e rik gab e, jainko ak inspirat u t a bez al a, bat- bat e a n orakul u a k kant a t z e n
ari zarel a iruditz e n zait.
– Eta Prosp alt ak o Eutifroni 17 egozt e n diot jakintz a hori niri etorri izan ar e n erru a; egu n s e n t i tik
bain a g o ber ar e ki n, et a adi entz ut e n diot. Beraz, balitek e berak, jainko ak inspirat u t a egon d a , ez
bak arrik nire bel arriak jeinuzko jakind uri az bet e izan a, nire arim a harr a p a t u izan a ere bai.
Ondorioz, nire ust ez, hau egin beh a rk o gen u k e guk: gaurkoz jakinduri a hori erabili et a izene n
inguruk o gain er a k o a k azt ert u; bihar, berriz, zuek ere iritzi berek o a k baz ar e t e , horrel ak o a k arazt e k o
treb e den a aurkitut a , saz er d o t e edo sofist e t a k o bat, arao bidez bot ako dugu et a araz t u egin go
gar a.

95. – Ni ado s nago, bad a; zeh aro gust ur a entz u n g o bainituzk e nik izen ei buruz gelditz e n diren a k.
– Hala egin beh a rk o da, bad a , ordu a n. Nondik nahi duzu, bad a , deskrib a p e n orokorre a n sart u
gar e n e z , gu sakon azt ertz e n hast e a , izen ek ber ek hon ak o hon e n testi ga n t z a em a t e n ote digut e n
ikus dez a g u n , alegi a, bakoitz a ez dago el a inola ere horrel a ber e kas a jarrita, baizik et a zuzen t a s u n
bat dauk a t el a ? Heroi et a gizakiei deituriko izen ek agi a n eng ai n a t u egin go gintuzk e t e : hau e t a k o
asko arb a s o e n izen e n arab e r a bait a u d e jarrita, batz u e n t z a t bat e r e egokiak izan gab e, hasi er a n
genio e n bez al a; et a best e asko, berriz, zerb ait erre g u t u z jartz e n dituzt e, «Eutikhid e s », «Sosi a s »
et a «Theo p hilos » et a best e asko bez al a. Horrelako a k, beraz, utzi egin beh a r direla ust e dut.
Arrazoizko a da guk zuze n dau d e n izen ak bat ez ere betid a nik et a izat ez diren gauz e t a n aurkitz e a .
Izenak jartz e a n hor kom e ni bait a gehi e n saiatz e a . Agian horiet ak o batz uk gizakien a k baino
ah al m e n jainkoti arr a g o r e n bat ek jarri zitue n.
– Ederki diozul a iruditz e n zait, Sokrat e s.
– Ez al da bidezko a , beraz, jainko et a tik hast e a , et a «jainko ak » izen horix e bera zuzen nola deitu
ote zitzaie n azt ert z e a ?
– Logikoa da.
– Honel ako sus m o bat dauk a t nik, bad a: nire ust ez, Greziako lehe n e n g o gizaki ek oraindik atz errit ar
gehi e n e k sines t e n dut e n jainko horien g a n bak arrik sine st e n zut e n: Eguzkia, Ilargia, Lurra, astro a k
et a zeru a. Hauek guzti ak beti last erk e t a n joan ez et a korrika (theo n) ikust e n zituzt e n e z , korrika
joat e a r e n izaer a horret a tik «th e o s » izen a jarri ziet e n. Gero, best e guztiak eza g u t u ondor e n ere,
izen horrekin deitu ziet e n. Dioda n a k ba al du egi ar e n antzik, edo bat e r e ez?
– Antza han di a du, bai!
– Zer azt ert uk o gen u k e , bad a , hon e n ondor e n ?
– Argi dago: jeinu ak, heroi ak et a gizakiak. [jeinu a k]
– Eta egiat a n , Herm o g e n e s , zer esa n nahiko luke «jeinu a k » izen ak? Begira ezaz u ea arraz oizko
zerb ait diod al a iruditz e n ote zaizun.
– Esan best e rik ez duzu.
– Ba al dakizu zeintz uk dioen Hesiodok direla jeinu ak?
– Ez zait burur a t z e n .
– Ezta gizakie n lehe n e n g o arraz a urrezko a zela dioel a ere?
– Hori bad a kit.
– Honi buruz hau dio, bad a:
baina pat ua k arraza hori ezku t a t u egin zue n ondore n.
Lurpek o jeinu sant u a k deitz e n zaie,
jatorrak, gaitz uxat z ailea k, gizaki hilkorren zaindariak. 18

96. – Eta zer, ordu a n ?
– Nire ust ez, ber ak ez dio izat ez urrezko arraz a zenik, ona et a ederr a baizik. Eta niretz a t
horre n froga da gu burdin a z ko arraz a gar el a ere esa t e n duel a.
– Egia diozu.
– Ordu a n, oraingo e n art e a n norb ait ona baldin bad a, zure ust ez, Hesiodok urrezko arraz a
hart ak o a del a es a n g o luke?
– Hala dirudi.
– Eta onak, zentz u d u n a k izat e a z gain, best e rik ba al dira?
– Zentz u d u n a k , bai.
– Beraz, nire ust ez, jeinu ak best e ezer baino gehi a g o hori direla dio; zentz u d u n et a jakitun a k
(da e m o n e s ) zirelako deitu zien jeinu ak (dai m o n e s ); et a, noski, gure hizkunt z a zah arr e a n agert z e n
da izen hori bera. Beraz, horrek ederki dio, et a best e poet a askok ere bai, ona den pert so n a bat
hiltze n den e a n , pat u han di a et a ohore a lortzen duel a et a ber e adi m e n a r e n izen ar e n ara b e r a
jeinu a (dai m o n) bihurtz e n del a. Horrel a, ber az, onartz e n dut nik ere ona den gizon oro jeinuzko a
dela, bai bizirik, bai hil et a gero ere, et a zuzen deitz e n zaiola jeinu a.
– Ni ere, Sokrat e s , horret a n zurekin erab a t ados nago el a ust e dut. Eta heroi a, zer izango
litzat ek e ?
– Hori ez da bat er e zaila pent s a t z e n , ber e n izen a gutxi aldat u t a bait a g o et a m ait a s u n e t i k
datorr e n sorrer a adi er az t e n baitu.
– Zein zentz ut a n diozu?
– Ez al dakizu heroi ak erdijainko ak direla?
– Eta zer?
– Bad a, guztiak, jakina, jainko bat ek hilkor bat edo hilkor bat ek jainkos a bat m ait at z e tik sortu
direl a. Horrel a, Atikako antzin ak o hizker ar e n ara b e r a 19 azt ertz e n bad uz u hori, argia go jakingo
duzu: nab a r m e n erak ut siko baitizu, heroi ak mait a s u n a r e n g a n d i k dat oz e n e z , mait a s u n a r e n
izenar e kiko gutxi aldat u dela heroi e n izena izen a eratz e k o gar ai a n. Eta hizker ak ben e t a n heroi ak
hori zirela es at e n du, edo jakints u a k et a hizlari treb e et a dialektiko ak, gald er a k egit eko gai
ziren a k, «eirei n » es at e a bait a. Oraintx e genio e n a , beraz, Atikako hizker a n heroi ak deitz e n diren a k
hizlariak et a gald e t z e n treb e a k gert a t z e n dira; ondorioz, heroi e n leinu a hizlari et a sofist e n arraz a
bihurtz e n da. Baina hori ez da zaila pent s a t z e n ; gizaki en a zailago a da, orde a , zerg a tik deitz e n ote
diren «gizaki ak »; edo zuk es a n ahal dez ak e z u?
– Nondik es a n ahal izango dut, bad a ? Eta aurkitu ah al izango ban u ere, ez nintz at e k e
saiat uko, zuk nik neuk baino hob e t o aurkituko duzul a ust e dut et a.
– Eutifron e n inspirazio a n duzu konfiantz a, antz a den e z .
– Nabar m e n a da.
– Eta zuzen duzu konfiantz a. Orain ere fintas u n e z ari naizel a pent s a t z e n iruditz e n baitz ait,
et a, kontuz ez ban a bil, gaur bert a n beh a r baino jakints u a g o bihurtz ek o arrisku a n nago. Begira
ezaz u zer diod a n. Izenei buruz hon ak o hau pent s a t u beh a r da lehe nik: izen ak jartz er a k o a n , nahi
dugu n izen ari askot a n letrak gehit u et a kend u egit e n dizkiogul a et a az en t u a k aldat u. «Diì phílos »
bez al a: hau esa m ol d e a r e n ordez izen bihur dakigu n, bigarr e n iota kend u diogu et a erdiko silab a
ozen aho sk a t u beh a rr e a n bax u ahosk a t u dugu (Díphilos). Best e izen batz u e t a n , aldiz, alder a n t ziz
sartz e n ditugu letrak, et a bax u a k ozen ahosk a t z e n ditugu.
– Egia diozu.

97. – Bad a, horiet ak o aldak e t a r e n bat jasa n du, hain zuze n ere, gizaki en izen ak, nire iritziz.
Esa m ol d e tik izen bihurt u bait a, letra bat bak arrik , alfa, galdut a , et a buka e r a bax u bihurt ut a.
– Nola diozu?
– Honel a: «giz aki a » izen hon e k es a n nahi du gain er a k o ani m ali ek ikust e n dut e n a ez dut el a
beh a t z e n , ez arraz oitz e n ezt a azt ert z e n (an at hr ei) ere; gizaki ak, orde a, ikusi orduko (et a hori da
«opo p e ») , ikusi due n hori azt ert u et a arraz oit u egit e n du. Horre g a tik izan da gizaki a bakarrik
ani m ali e n art etik zuzen deitu a izan den a, «ant h r o p o s », «ikusi due n a azt ert z e n due n a ».
– Horre n ondor e n zer, bad a ? Galdet uk o al dizut gust ur a entz u n g o nuke e n a ?
– Noski.
– Horre n jarrai a n araz o bat dat or, niri iruditz e n zaida n e z . Izan ere, gizaki ar e n zerb aiti arim a
deitz e n baitiogu et a best e zerb aiti gorp ut z a.
– Nola ez, bad a ?
– Saia gait ez e n horiek ere aurrek o a k bez al a bereizt e n .
– Arimak izen hori zein arraz oireki n jaso due n azt ertz e a es a n nahi al duzu, et a gero
gorp ut z a r e ki n berdi n egit e a ?
– Bai.
– Bat- bat e a n es at e k o, nire ust ez, arim a (psykh e ) deitu diot e n e k horrel ak o zerb ait pent s a t u
dut e: gorpu t z e a n dago e n e a n , hon e n t z a t bizitze a r e n kaus a den hori del a, arn a s a hartz ek o
ah al m e n a em a t e n baitio et a freska t u (an a p s yk h o n ), et a fresk at z e n due n a k alde egin orduko,
gorp ut z a aka b a t u et a hil egit e n del a. Hortik iruditz e n zait deitu diot el a «ari m a ». Baina, nahi
bad uz u, patx a d a z ego n zait ez; Eutifron e n inguruko e n t z a t hori baino zerb ait konb e n t zi g a rri a g o a
ikust e n dud al a ust e baitut. Hori, nire ust ez, erd ei n a t u et a bald art z a t joko bailuket e . Azter ez az u
hau, bad a, ea zuretz a t ere nahiko a den.
– Esan best e rik ez duz u.
– Zure ust ez, arim a ez bad a best e zerk m a nt e n d u et a era m a t e n du gorpu t z oso ar e n izaer a,
bizi et a ibiltzeko mod u a n ?
– Best e ezerk ez.
– Eta zer? Ez al diozu Anax a go r a si sine st e n adi m e n a et a arim a direla gain er a k o gauz a
guzti en izaer a antol at u et a m a nt e n t z e n dut e n a k?
– Nik bai.
– Ordu a n , ed erki egon g o litzat ek e izen hori (psys e k h e ) «iza er a » (physis) «er a m a n » (okhei)
et a «eu s t e n » (ekh ei) dion indar horri deitz e a . Baina fintas u n e z «psyk h e » ere deitu dakioke.
– Oso ondo, bad a, niri ere az alp e n hau best e a baino jakints u a g o a del a iruditz e n zait.
– Hala da et a. Halere, barre g a r ri a dirudi izena jarri zitzaion bez al a ben e t a n deitz e a k.
– Eta hon e n ondor e n g o a , nola es a n g o dugu del a?
– Gorputz a (som a ) diozu?
– Bai.
– Alde askot ak o a iruditz e n zait hori; et a era b a t askot ariko a, bat ek gutxi aldat z e n bad u ere.
Izan ere, batz u e k arim a r e n «hilobi a » (se m a ) dela diot e 20 , orain hilobirat u t a bal e go bez al a. Eta,
best e aldetik, arim a k «adi er a z t e n » (se m ai n ei) ditu e n a k horre n bidez adier az t e n ditu e n e z , horrel a
ere zuze n deitz e n zaio «zein u a » (se m a ). Baina niri iruditz e n zait bat ez ere Orfeor e n inguruko e k
jarri zut el a izen hori, arim a k bere hut s e gi t e e n g a t i k zigorra bet e t z e n duel ako a n , et a itxitur a hori
dauk al a, kartz el ar e n irudira, gord e dadi n (sotz e t ai); arim ar e n kartz el a hori «gorp u t z a » (som a )

98. dela, ber az, deitz e n zaion bez al a, bere zorrak ordai ntz e n ditue n art e a n , et a ez zaiola letra bat ere
aldat u beh a r.
– Azalpe n horiek nahiko ondo esa n direl a iruditz e n zait niri, Sokrat e s . Baina, jainko e n izen ei
buruz, «Ze u s »- i buruz oraintx e es at e n zenu e n a bez al a, era ber e a n azt er al gen e z a k e zein
zuzen t a s u n e n ara b e r a jarrit a ote dau d e n izen horiek?
– Bai, Zeus a r r e n , Herm o g e n e s ! Zentz u d u n a k izango bagi n a , azt ert z e k o era bat et a ederr e n a
edukiko gen u k e : jainko ei buruz ez er ez dakigul a es at e a , ez ber ai ei buruz ezt a ber e n buru ari
em a t e n dizkiot e n izenei buruz ere; garbi bait a g o haiek ben e t a k o a k erabiltz e n dituzt el a. Baina
zuzen t a s u n a r e n bigarr e n era bat bad a g o , otoitz et a n erre g u t z e k o gure ohitur ar e n ara b e r a ,
«deit u a k izat e a gust uk o dut e n edoz ei n izen et a edo n o n g o a k », horiek deitz e n dizkiegu guk ere,
best e rik ezer ez dakigu n e z . Eta ohitur a hori ondo ezarrit a dago el a iruditz e n zait niri. Beraz, nahi
bad uz u, azt er dez a g u n , jainko ei nolab ai t ohart a r a zit a ez dugul a ber ai ei buruz ezer azt ert uko –ez
baitu g u ust e azt ertz ek o gai gar e nik–, gizakiei buruz baizik: zein iritzi edukit a jartz e n zizkiet e n
izenak. Horrek ez die has e rr e rik era gi n go .
– Neurriz ari zarel a hizket a n iruditz e n zait, Sokrat e s . Beraz, egin dez a g u n horrel a.
– Nondik hasiko gar a, Hesti a g a n di k ez bad a , ohitur ari jarrait uz 21 ?
– Bidezko a da, behi ntz a t .
– Zer pent s a t z e n ari zela es a n g o luke bat e k, bad a, Hestia izen a jarri ziona?
– Ez, ala Zeus, hori ere ez dut ust e erraz a denik.
– Balitek e, Herm o g e n e s on hori, izen ak jarri zituzt e n lehe n e n g o a k eska s a k ez izat e a , goi
es p ek ul a t z ail e a k et a hizlari bikain ak baizik.
– Nola hori?

99. – Niretz at nab a r m e n a bait a izenak jartz e a horrel ak o gizon e n lana del a, et a bat e k best e
dialekt o e t a k o izenak ondo azt ertz e n baldin badit u, mod u bere a n aurkituko du bakoitz ak zer esa n
nahi due n. Adibidez, guk «usi a » (es e n t zi a) deitz e n diogu n horri, batz u e k «es si a » deitz e n diot e, et a
best e batz u e k, berriz, «osia ». Horrel a, alde bat e tik, logika dauk a horiet ak o bigarr e n izen ar e n
ara b e r a gauz e n ese n t zi ari «Hesti a » deitz e a ; et a guk, gure aldetik, es e n t zi ar e n part e dauk a n a ri
«esti n » (da) esa t e n diogu n e z , horre n arab e r a zuzen a izango litzat ek e «Hesti a » izen a ere. Guk ere
antzin e a n , antz a den e z , «es si a » deitz e n baike ni on ese n t zi ari. Are gehi a g o , bat e k eskai ntz e n
inguru a n hau s n a r k e t a egingo balu, izen horiek jarri zituzt e n e k horrel a pent s a t u zut el a pent s a t u k o
luke; izan ere, logikoa da gauz a guztie n ese n t zi ari «es si a » deitu zioten e k jainko guztie n aurre tik
lehe nik Hestiari esk aint z a egit e a . «Osia » deitu zioten e k, berriz, horiek, Heraklitok bez al a, gutxi
gora b e h e r a gauz a guztiak mugitz e n direla et a ez dela bat bera ere gelditz e n pent s a t u k o zuket e n .
Haue n kaus a et a printzipio gidari a «bultz at z e a » (othu n) bait a; hortik, bad a , horri «osi a » deitz e a
ed erki egot e a . Eta hau e k horrel a geldi dait ez el a, ez er ez dakit e n e k esa n d a bez al a. Eta Hestiar e n
ondor e n , bidezko a da Rea et a Krono azt ertz e a . Baina Kronor e n izen a azald u dugu jada. Haler e, ez
naiz agi an ez er es at e n ari.
– Zerg a tik, bad a , Sokrat e s ?
– Lagun on hori, jakind uri a erleku m e bat burur a t u zait.
– Nolako a hori?
– Guztiz barr e g a r ri a esa t e k o, bain a, nire ust ez, konb e n t zitz ek o ah al m e n e n bat bad u.
– Zein da konb e n t zitz ek o ah al m e n hori ?
– Heraklito ikust e n dud al a iruditz e n zait antzin a ko esa e r a jakints u a k esa t e n , Krono et a
Rear e n gar aiko a k, best e rik gab e , Hom er ok ere es at e n zitue n a k.
– Zein zentz ut a n diozu hori?
– Heraklitok non b ait dio «ga u z a guztiak mu gitz e n direl a et a ez er ez del a gelditz e n », et a
gauz ak ibai bat e n korront e a r e ki n alder a t u z , esa t e n du: «ezingo zenuk e ibai ber e a n bi aldiz sart u ».
– Hori da.
– Ordu a n, zer? Gainer a k o jainko e n arb a s o ei «Re a » et a «Krono » izen ak jarri zizkien a k
Heraklitok pent s a t z e n zuen e tik zerb ait des b e r di n a pent s a t z e n zuel a ust e al duzu? Hark biei
korront e e n izenak pent s a t u gab e jarri zizkiela ust e al duzu akas o? Hom er ok ere, ber e aldetik,
«Oz e a n o jainko e n sorrer a et a Tetis am a » 22 dioe n bez al a; et a ust e dut Hesiodok ere esa t e n duel a.
Eta Orfeok ere bai:
Korront e ed errek o Ozea n o a lehe n e n g o ezko n d u zen,
Eta hau ama bere k o bere arreba Tetis e ki n ezko n d u zen .
Begira ez az u hau e k elkarr eki n ado s dau d el a et a Heraklitok esa n d a k o guzti et a r a biltzen
direl a.
– Zerb ait esa t e n ari zarel a iruditz e n zait, Sokrat e s; bain a, hala ere, ez dut ulertz e n Tetise n
izenak zer es a n nahi due n.
– Baina ia horrek berak es at e n du iturri izen ezkut u a dela. «Bah e t u a » (diatt o m e n o n ) et a
«irag a zi a » (eth u m e n o n ) iturri bat e n irudia baitira; et a bi izen horiet a tik eratz e n da «Tetis» izen a.
– Hori bai fina, Sokrat e s !
– Zerg a tik ez da izango, bad a ? Baina, zer dat or horre n ondor e n ? Zeus jada aitat u dugu.
– Bai.
– Esan ditza g u n , bad a, har e n an ai ak, Poseido n et a Pluton, et a azke n honi em a t e n diot e n
best e izena.
– Oso ondo.

100. – Poseido n e n izen a aipat u zue n lehe n e n g o a k jarri ziola iruditz e n zait niri, oinez zihoal a
itsaso a r e n izaer a k geldiar azi egin baitzu e n et a jada ez zion aurr er a jarraitz e n utzi; har e n t z a t
hank e t a k o lotura bez al a izan zen. Ondorioz, ahal m e n horre n agint a ri a zen jainko ari «Pos ei d o n »
deitu zion, «h a n k e n t z a k o lotura » (posi des m o s ) izango balitz bez al a. Eta e letra, agia n,
ap ai n d u r a r a k o dago sart ut a. Baina agia n ez du hori es a n nahi, et a sigm a r e n ordez bi lam b d a
aho sk a t z e n ziren hasi er a n , jainkoak «ga uz a asko ikust e n » (polla eidos) dituel ako a n . Edo, agia n,
astintz e tik (sei ein) deitu zaio «asti ntz e n due n a » (seion); et a pi et a delt a dau d e gehit ut a . Pluton e n
izena, berriz, hori «ab e r a s a t a s u n a » (plutos) em a t e a g a t i k deitu zitzaion, aber a s t a s u n a lur azpitik
at er a t z e n bait a. «Had e s » izen ari dagokion e z , berriz, gehi e n e k izen horrekin «ikus e zi n a » (aide s)
deitz e n diot el a ust e dut el a iruditz e n zait, et a izenar e n beldurr ez «Pluton » deitz e n diot e.
– Eta zuri zer iruditz e n zaizu, Sokrat e s ?
– Nire ust ez, gizakiak erab a t oker dau d e jainko horre n ahal m e n a r e n inguru a n , et a hare n
beldur dira, m er e zi ez bad u ere. Behin gur et a k o bat hil et a gero, beti han ego n g o dela beldur
baitira; et a arim a, gorpu tz e tik biluzita, hare n g a n a joan go ote den ere beldur dira. Baina niri
iruditz e n zait horiek guztiak gauz a ber er a biltze n direla, bai jainko ar e n agint e a et a bait a bere
izena ere.
– Nola, bad a?
– Nik niri iruditz e n zaizkida n a k es a n g o dizkizut. Esaid az u, beraz: edoz ei n bizidun edoz ei n
tokit an geldi ar a z t e k o mod uk o loturet a tik, zein da indart s u a g o a , beh a rr a ala desio a?
– Desioa, Sokrat e s , alde han diz gain er a .
– Eta ez al duz u ust e Had e si askok ihes egingo lioket el a, hara doaz e n a k lotura
indart s u e n a r e ki n lotuko ez balitu?
– Nabar m e n a da.
– Ordu a n , antz a den e z, desior e n bat eki n lotze n ditu, lotura han di e n a r e ki n lotzen baldin
badit u, et a ez beh a rr a r e ki n.
– Hala dirudi.
– Eta desio ak, berriz, ez al dira anitz ak?
– Bai.
– Ordu a n, desio e t a k o desio han di e n a r e ki n lotzen ditu haiek, lotur a han di e n a r e ki n eut siko
badi e.
– Bai.
– Ba al dago, bad a, desio han di a g o rik, bat e k norb ait e kin bizi den e a n hare n bidez gizon
hob e a izango dela ust e izat e a baino.
– Inola ere ez, Zeus a rr e n , Sokrat e s !
– Ordu a n, Herm o g e n e s , esa n dez a g u n horre g a tik ez duel a han go inork hon a etorri nahi, ezt a
Siren ek 23 ber ek ere, et a sorgin d u t a dau d el a , bai hau e k et a bait a best e guzti ak ere. Horre n hitzaldi
ed err ak daki es at e n Had e s e k , antz a den e z ! Eta jainko hori, arraz oike t a hon e n ara b e r a behi ntz a t ,
sofist a bikain a da et a bere ondoko e n ongile han di a. Hem e n g o e i ere hainb e s t e onur a bidaltz e n
dizkie... han hainb e s t e gelditz e n zaizkio et a! Hortik dauk a, beraz, «Pluton » izen a. Eta, best e
aldetik, gorpu t z a dauk a t e n gizakiekin bizi nahi ez izat e a, baizik et a arim a gorp ut z a r e n inguruko
gaitz et a desio guzti et a tik aratz dago e n e a n , ordu a n ber ai eki n ego n nahi izat e a, ez al zaizu
iruditz e n filosofo bat e n berez ko a dela, et a hon ak o hau ondo hau s n a r t u due n a r e n a , horrel a
bert ut e a r e n desio ar e ki n lotut a eut siko diela hai ei, bain a gorpu t z a r e n grina et a ero m e n a dauk a t e n
bitart e a n , orde a , ezt a aita Kronok ere ezingo liekela eut si berak om e n dauzk a n loturekin lotut a?
– Balitek e zuk zerb ait esa t e a , Sokrat e s .

101. – Hortaz, «Had e s » izen a ez zaio, Herm o g e n e s , ezt a hurrik em a n ere, «aid e s- etik» (ikus ezi n a)
jarri. Askoz lehe n a g o gauz a ed er guzti ak «jakit etik» (eide n ai), hortik deitu zion lege gil e a k
«Had e s ».
– Ondo, bad a; et a Dem e t e r , Hera, Apolo, Aten e a , Hefest o, Ares et a best e jainko ak zer, nola
azald uko ditugu?
– Dem e t e r ri badiru di janari a em a t e a g a t i k deitu zitzaiol a horrel a, «a m a k » (met e r) bez al a
em a t e n (didus a ) duel ak o. Hera, berriz, mait a g a r ri a (erat e) zen, Zeus ber at a z m ait e m i n d u t a
ezkon d u om e n baitz e n ber ar e ki n. Agian lege gile a k, zeruko feno m e n o a k beh a t u z , aire ari (aer) Hera
izena jarri zion ezkut a t u z , izenar e n hasi er a buka e r a n jarriz; et a kont ur a t u k o zinat ek e, Herar e n
izena askot a n esa n g o baz e n u . «Pherr e p h a t t a », berriz, asko izen horre n beldur dira et a bait a
Apolore n a ere, izen e n zuze nt a s u n a r e n ezjakint a s u n a g a t i k, antz a den e z . Aldaket a egin ez,
«Pher s e p h o n e » ikust e n baitut e et a ikara g a rri a iruditz e n zaie. Baina izen ak jainkos a jakints u a dela
adier a z t e n du. Izan ere, gauz ak mu gitz e n diren e z , ukitu, hazt a t u et a jarrait u diez ai ek e e n a
jakind uri a litzat ek e. Beraz, jakinduri a g a tik et a mugitz e n (phero m e n o n ) den a r e n hazt a t z e a g a t i k
(ep a p h e ) jainkos a zuzen deituko litzat ek e «Pher e p a p h a », edo horrel ako zerb ait –horre g a t ik, hain
zuzen ere, bizi da berar e ki n Had e s, hura jakint su a izand a, bera ere horrel ak o a delako–. Baina orain
ber e izen a aldat u egit e n dut e, aho sk e r a polita egia baino gehi a g o aintz at hart uz, et a ondorioz,
«Pherr e p h a t t a » deitz e n diot e ber ari. Gauz a ber a Apolori buruz ere, dioda n a hain zuze n ere, asko
jainkoar e n izen ar e n beldur dira, zerb ait ikara g a r ri a adi er az t e n duel ak o a n ; edo ez al zara
kontur a t u ?
– Erab a t , bai, et a egi a diozu.
– Eta izen hori, nire ust ez, jainko ar e n ah al m e n a r e kiko oso ongi jarrita dago.
– Nola, bad a?
– Niri iruditz e n zaida n a saiat uko naiz azaltz e n; ez bait a go jainko ar e n lau ahal m e n e i gehi a g o
egokitz e n zaien izenik, bakarr a izand a, den a k ukitu et a adi er az t e n baititu nolab ai t, musik a,
igarku n t z a, m e diku n t z a et a arkut e ri a.
– Esan, bad a ; izen bitxia es at e n ari baitz ar a .
– Ongi har m o niz a t u a , noski, jainko a musikari a den e z. Lehe nik, arazk e t e k et a proz e d u r a
araz g a rri ek, bai me diku n t z a r e n arab e r a bait a igarku nt z a r e n ara b e r a ere, et a m e diku n t z a r e n edo
igarku n t z a r e n botike n bidezko sufrezko arazk e t e k et a horrel ak o e t a n egit e n diren bainu e k et a
ihinzt a d u r e k, horiek guztiek ahal m e n bat dut e, gizaki a bai gorp ut z e a n , bai arim a n aratz bihurtz e a ;
ala ez?
– Erab a t , bai.
– Eta hori ez al litzat ek e arazt u, garbit u et a horrel ak o gaitz e t a tik ask at z e n due n jainkoa?
– Erab a t , bai.
– Ondorioz, ask a p e n et a garbike t e n arab e r a , horrel ak o e n sen d a gil e a den e z, zuzen deituko
litzat ek e «Apoluon ». Igarku nt z a , egia et a jatort a s u n a r e n (haplo u n) ara b e r a –gauz a ber a baitira–
oso zuzen deituko litzaioke tes ali arr e k deitz e n diot e n bez al a, «Aplun » esa t e n baitiot e jainko horri
tes aliar guzti ek. Arkut eri ar e n bidez beti tirake t e n nagu si a izat e a g a t ik, berriz, «Aeib allon »
(et e n g a b e tiratz e n due n a ) da. Eta musik ari dagokio n e z , «akolut h o s » et a «akoitis» hitzet a n bez al a,
alfak m aiz «ba t e r a » esa n nahi duel a pent s a t u beh a r da, et a he m e n es a n a h i a «b at e r a birat u » dela,
bai zeru a r e n inguru a n , «orbit ak » deitz e n diren a k, et a bait a kant u a r e n har m o ni a r e n inguru a n ere,
kontso n a n t zi a deitz e n den a, horiek guzti ak «b at e r a biratz e n » baitira har m o ni a bat ez , musik a n et a
astron o m i a n aditu e k diot e n bez al a. Jainko hon e k agintz e n du har m o ni a n , gauz a horiek guztiak
«ba t e r a birar aziz » bai jainkoe n g a n , et a bait a gizakie n g a n ere. Beraz, «ba t e r a bide a n »
(hom ok el e u t h o s ) et a «ba t e r a ohe a n » (hom okoitis) hitzei, hom o- ren ordez a- jarriz, «akolut h o s » et a

102. «akoitis» deitu geni e n bez al a, horrel a Homo p ol o n » zen ari ere «Apolon » deitu genion, best e
lam b d a bat sart uz hitz latz ar e n 24 berdin a bihurtz e n zelako. Orain ere batz u e k sus m a t z e n dut e n
hori, izen ar e n balioa zuzen ez azt ertz e a g a t i k, et a hare n beldur dira sunt si p e n e n bat adier a z t e n
duel ak o a n ; bain a izen hau, are sti a n esa t e n gen u e n bez al a, jainko ar e n ahal m e n guzti ak ukitze n
ditu el ak o dago jarrita, jatorr a (hapl us), et e n g a b e tiratz e n due n a (aei ballon), garbitz ail e a
(apoluo n), bat e r a biratz e n ditu e n a (hom o p ol u n). Musei et a, oro har, musikari, «de sir a t z e tik»
(most h ai) et a bilaket a tik et a jakintz ar e n m ait a s u n e t i k jarri zien izen hori, antz a den e z. Letori
jainkos a r e n onb e r a t a s u n e t i k, bat e k esk at z e n dion a em a t e n (eth el e m o n ) diolako. Baina agi a n
atz errit arr e k deitz e n diot e n bez al ak o a da –askok Letho deitz e n baitiot e–, izan ere badiru di
izaer a r e n (etho s) zakark e ri a eza, lasait a s u n et a leunt a s u n a g a t i k (leios) deitu diot el a «Leth o » hori
deitz e n diot e n e k. «Arte mi s » osoa (atre m e s ) et a zintzo a bez al a ageri da, birjint a s u n a r e n
desio a g a t ik; bain a, agi an, hori deitu zionak «bert u t e a r e n jakitun a » (aret e s histor) deitu zion
jainkos a ri, edo, agi an, em ak u m e a r e n g a n gizon a r e n «gold ak e t a gorrot o due n a » (arot on mise s a s a )
delako a n ere bai. Edo horiet a k o bat e n g a t i k edo horien g a t ik guzti en g a t ik izen hori jarri zion
jainkos a ri jarri zionak.
– Eta Dionisos et a Afrodit a zer?
– Gauz a han di ak gald e t z e n dituz u, Hiponikor e n se m e ! Baina jainko horien izen e n izaer a bai
seriot a s u n e z bai txantx e t a n esa n d a dago. Serioa gald e iezaiez u best e batz u ei, et a txantx e t a k o a ,
berriz, ez du ez erk era g oz t e n nik azaltz e a ; jainko ak ere txant x a z al e a k baitira. Izan ere, Dionisos
«ard o a » (oinos) em a t e n due n a (didus) izango litzat ek e, (Didoinys o s) txant x e t a n deitut a , et a ardo a ,
ed a n dut e n gehi e n ei zentz ut a s u n a (nus) dut el a sines t a r a z t e n (oiest h ai) dien e z, arraz oi osoz
deituko litzat ek e «oion u s ». Afroditari buruz ez du m er e zi Hesiodor e n kontr ako a esa t e a , ado s
egot e a baizik, alegi a aparr e tik (aphro s) jaiotz e a g a t ik deitu zitzaiola «Aphro dit e s ».
– Baina ez zaitez, Sokrat e s , Atene a z aha n t zi, at e n a s t a r r a izanik, ezt a Hefest oz et a Ares ez ere.
– Ez litzat ek e nat ur al a izango.
– Ez, noski.
– Orain, jainkos ar e n best e izen a ez da, bad a , zaila es at e n zerga tik jarrita dago e n .
– Zein?
– «Pallas » deitz e n diogu, ez?
– Nola ez, bad a ?
– Izen hori arm e t a n egit e n den dant z a g a t ik jarri zitzaiola pent s a t z e n bad u g u , nik ust e dud a n
bez al a, ust e zuze n a izango gen uk e. Izan ere, bere buru a edo best e zerb ait altxat z e a ri, lurretik edo
esku e t a n , astintz e a (pallein) et a astind u a izat e a (pallest h ai), «d a n t z a n jartz e a » et a «da n t z a t z e a »
deitz e n diogu.
– Erab a t , bai.
– Beraz, «Pallas » horrel a azaltz e n da.
– Eta zuzen gain er a. Baina best e a nola az altz e n duz u?
– Aten e a r e n a ?
– Bai.
– Hori ast u n a g o a da, lagun. Badirudi antzin a k o e k orain Hom er ori buruzko aditu ek bez al a
pent s a t z e n zut el a Aten e a ri buruz. Izan ere, aditu horiet ak o askok, poet a az altz e n dut e n e a n ,
Aten e a adi m e n a et a pent s a m e n d u a ber a bez al a irudikat u zuela diot e. Eta izen ak egin zitue n a k
badirudi Aten e a ri buruz horrel ako zerb ait pent s a t z e n zuela; bain a, garr a n t zit s u a g o a den a ,
jainkoar e n adi m e n a (the u noesis) es at e a n , nolab ai t, Atene a «th e o n o a » dela dio, e- ren ordez best e
dialekt o e t a k o a erabilita et a i et a s kend u t a . Baina agia n ezt a horre g a tik ere, hark best e e k baino
askoz hob e t o «jainkozko gauz a k eza g u t z e n » (thei a nous a) dituel ako a n baizik, deitu zion
«The o n o e ». Eta ez erk ez du bazt er tz e n «iza er a r e n adi m e n a » (eth ei noesi s), jainkos a hori

103. delako a n , «Ethon o e n », alegi a, deitu nahi izan ziola. Eta ber ak edo best e batz u e k, bere n ust ez izen
ed err a g o bat er a aldat uz , «Ath e n a a n » deitu zioten gero.
– Eta Hefest o zer, nola azaltz e n duzu?
– «Argiar e n jakitun » (pha e o s histor) bikain az gald e t z e n al duzu?
– Hala dirudi.
– Ez al dago edoz ei n e n t z a t argi hori «Phai st o s » (distirat s u a ) dela, e gehit ut a ?
– Balitek e, zuri ez baz aiz u oraindik best e nolab ai t iruditz e n, egi an t z e k o a den bez al a.
– Best el a iruditu ez dakid a n, orde a, Ares ez gald e iezad a z u.
– Galdetz e n dizut, bad a .
– Ondorioz, nahi bad uz u, «Ares » izen a gizon a r e n a (arre n) et a gizon e zk o a r e n ara b e r a izango
litzat ek e ; bain a, ost er a, gogor et a zurrun a r e n ara b e r a baldin bad a , «arra t o s » (haut s e zi n a ) deitz e n
den a ; horrel a zentz u guzti et a n izango litzat ek e egoki a gerrar e n jainko bat e n t z a t ere «Ares » deitu a
izat e a .
– Bai, noski.
– Aldend u gait ez e n , bad a, jainko e n g a n d i k, jainko e n izene a n , ber ai et a z hitz egit ek o beldur
bain aiz; propo s a iezazkid az u nahi dituzu n best e gai batz u ei buruzko gald er a k, Eutifron e n «zaldi ak
nolako ak diren ikus dez az u n ». 25
– Hori egingo dut, bad a, zuri oraindik best e behi n Herm e si buruz gald e t u ondor e n, Kratilok
baitio ni ez naizel a Herm o g e n e s . Saia gait ez e n , beraz, «Her m e s » izen ak zer esa n nahi due n
azt ert z e n , hon ek ere zerb ait ote dioe n jakin dez a g u n .
– Baina badiru di «Her m e s » izen hori hizket a ri buruz dela, «int er pr e t e a » (her m e n e u s ) izat e a ,
et a mez ul ari a, lapurr a, iruzurgile a et a m erk a t a ri a, jardu e r a hori guzti a hizket ar e n ah al m e n a r e n
inguruk o a bait a. Aurreko e t a n es at e n gen u e n bez al a, hain zuzen ere, esa t e a (eirein) hizket ar e n
era bil er a da, et a Hom er ok pas a r t e askot a n es at e n due n a , «pe n t s a t u zuen » (em e s a t o ) es at e n du
ber ak, hori trikim ailu ak as m a t z e a da. Beraz, bi horiet a tik hitz egit e a et a hizker a –hitz egit e a esa t e a
bait a– as m a t u zitue n jainko horre n inguru a n zera agintz e n digu lege gil e a k: «Gizakiok, «es a t e a
as m a t u zuen a ri » (eirein em e s a t o ) esku bi d e osoz deituko zeniok et e Eirem e s ». Orain, berriz, guk
Herm e s deitz e n diogu izen a edert uz , gure ust ez. Eta Iris ere badirudi «eirein » hitzetik izan del a
deitu a, m ez ul ari a zelako.
– Ala Zeus! Ordu a n, Kratilok ondo es at e n zuen ni ez nintz el a Herm o g e n e s , nik ust e; ez
bain aiz hizket a n treb e a .
– Eta Herm e s e n se m e , Pan, bi izaer a t a k o a izat e a k bere logika dauk a, adiskid e.
– Nola, bad a?
– Bad akiz u hitzaldi ak den a adier a zi, bere inguru a n ibili et a et e n g a b e birak a jartz e n duel a, et a
bikoitza dela, egi azko a et a gez urr ez ko a .
– Oso ondo dakit, bai.
– Ondorioz, bere alde egiazko a leun et a jainkozko a da et a goian bizi da jainkoe n art e a n ;
gez urr ez ko a, berriz, beh e a n bizi da gizaki gehi e n e n art e a n et a zab arr a et a trag e di a k o a 26 da; hor
bait a u d e kont a e r a et a gez ur gehi e n a k, trag e di a r e n bizimo d u a n .
– Erab a t , bai.
– Ordu a n, «de n a » (pan) adi er az t e n due n a et a «et e n g a b e birak a jartz e n due n a » (aei polon)
zuzen izango ltzrat ek e «Pan aipolos », Herm e s e n se m e , bi izaer ak o a , alde bat e tik, goiko part e a n
leun a, et a best e tik, beh e k o a n latz a et a akerr a bez al ak o a . Hortaz, Pan edo hizket a edo hizket a r e n
an ai a da, Herm e s e n se m e a baldin bad a, behi ntz a t ; et a anai a an ai ar e n antz eko a izat e a ez da
bat er e harritz eko a. Baina esa t e n nizun bez al a, hain zuzen ere, zorion ek o hori, alde n d u gait ez e n
jainkoe n g a n d i k.

104. – Gutxie n e z horrel ak o e n g a n d i k, Sokrat e s , nahi bad uz u behi ntz a t . Baina zerk era g oz t e n dizu
hon a k o hau e k bez al ako ei buruz hitz egit e a : Eguzkia, Ilargia, astro ak, Lurra, et err a, aire a, sua, ura,
urt aro a k et a urt e a?
– Egiteko ugari agintz e n dizkidaz u! Haler e, horrekin gust ur a geldituko baz ar a, egin nahi dut.
– Eta ben e t a n em a n g o didaz u ats e gi n a !
– Zein nahi duzu, ordu a n , lehe nik? Edo, esa n zenu e n orde n ber e a n , Eguzkia (helios) az alduk o
al dugu?
– Oso ondo.
– Badirudi argi a go bihurtz e n dela bat ek izen doriarr a era biltz e n baldin bad u –doriarrek
«halios » deitz e n baitiot e–. Beraz, «halios » izango litzat ek e, irtet e n den e a n , gizaki guzti ak toki
ber er a biltze a g a t ik (halitz ei n), et a Lurrare n inguru a n et e n g a b e «birak a ibiltze a g a t ik » (heilein) ere
izango litzat ek e; et a balitek e, lurretik sortz e n diren a k «kolore anitz ez apai n d u z » (poikillein)
doal ak o ere izat e a ; et a «poikillein» et a «aiol ein » (kolore asko em a t e a ) gauz a ber a dira.
– Eta «Ilargi a » zer?
– Badirudi Anax a g or a s izen horrek est ut z e n duel a.
– Zerg a tik, bad a ?
– Hark duel a gutxi zioen a k, Ilargiak Eguzkitik hartz e n duel a argi a, antzint a s u n gehi a g o r e ki n
dioen izen bat e n itxura du.
– Nola, bad a?
– «Sel a s » (argia) et a «pho s » (argi a) gauz a ber a dira et a.
– Bai.
– Eta Ilargiar e n inguruko argi hori beti berri a et a zah arr a da, Anax a go r a s e n jarraitz aile ek
egi a badiot e behintz a t . Eguzkiak, et e n g a b e har e n inguru a n zirkulu a n ibiliz, et e n g a b e bot a tz e n dio
argi berri a, bain a aurr eko hileko a zah arr a da.
– Erab a t , bai.
– Eta askok «Sel a n ai a » deitz e n diot e.
– Horixe, bad a.
– Beti argi berri a (sela s neo n) et a zah arr a (heno n) dauk al a k o, «S el a e n o n e o a e i a » izango
litzat ek e izenik egokie n a , bain a kontrakzio a egind a «Sel a n ai a » deitz e n zaio.
– Ditira m biko a da izen hori, Sokrat e s. Baina hila et a astro ak nola az altz e n dituz u?
– «Hila» (m eis) «txikiago t u » (m eiust h ai) hitzetik abi at u t a «m ei e s » zuzen deituko litzat ek e ,
et a «astro e k » badiru di «txi mist a r gi » (astr a p e ) hitzetik dauk a t el a deitur a, et a «txi mist a r gi a »
(astra p e ), berriz, «be gir a t u a k » (opa) «tzul ar a z t e n » (an a s t r e p h e i ) ditu el ak o, «an a s t r o p e » izango
litzat ek e , bain a, ed ert u et a gero, orain «ast r a p e » du izen a.
– Eta sua et a ura zer?
– «Sua»- z ez dakit zer esan; eta baliteke Eutifronen Musak ni utzi izana, edo izen hori zerbait oso
zaila izatea. Begira ezazu, bada, zerbaiti buruz zer esan ez dakidan e a n, horiei guztiei zer trikimailu
aplikatzen diedan.
– Zein, bad a ?
– Esan g o dizut. Erantz u n iezad a z u , bad a , niri: es a n al zenid ak e suari zein mod u t a n jartz e n
zaion izen a?
– Nik ez, ala Zeus.
– Azter ezaz u, ordu a n, nik horri buruz dud a n sus m o a . Greko ek, et a bat e z ere atz errit arr e n
m e n p e a n bizi diren greko e k, atz errit arr e n g a n d i k izen asko hart u dituzt el a pent s a t z e n baitut.

105. – Eta zer, ordu a n ?
– Norbait izen horiek hizkunt z a greko a r e n ara b e r a zein arraz oireki n dau d e n jarrit a bila
arituko balitz, et a ez izen a ekarri due n hizkuntz a hare n arab e r a , bad a kiz u ez lukeel a ezer
aurkituko.
– Logikoa da.
– Begira ezaz u, ber az, izen hori ere, «su a » (pyr), atz errit arr a ez ote den. Izen hori ez bait a
erraz a hizkuntz a greko a ri lotzen, et a nab a r m e n a da frigiarrek horrel ax e deitz e n diot el a horri,
aldak e t a txiki bat e kin; et a bait a «urari» et a «zakurr ei » et a best e askori ere.
– Hori da.
– Haler e, izen horiek ez dira bortx at u beh a r, bat e k ber ai ei buruz zerb ait esa n zez ak e el a k o
bak arrik. Beraz, sua et a ura horrel a uzte n ditut alde bat er a. Airea, berriz, Herm o g e n e s , lurreko a k
«altx a t z e n » (airein) ditu el ak o deitz e n ote da «a er »? Edo «et e n g a b e dabilel ako » (aei rei)? Edo
dabilen e a n haiz e a sortz e n duel ako? Izan ere, poet e k haiz e ei «a e t ai » (bolad a k) deitz e n diet e.
Ondorioz, agia n «da bil e n bolad a » (aet orr u n) es a n nahi du, «da bil e n haiz e a » esa n g o balu bez al a.
«Et err a » (aith er) ere horrel a ulertz e n dut nik, «et e n g a b e aire ar e n inguru a n korrika» (aei thei peri
ton aer a) dabile n e z , zuze n deituko bailitzat ek e . «Lurra » (ge) hitzak hob e t o adier a z t e n du es a n
nahi due n a bat e k «gai a » deitz e n baldin badio; izan ere, gai a «ge n n e t e i r a » (sortz aile a) deituko
bailitzat e k e zuze n, Hom er ok dioen bez al a, sortu a izat e a ri «ge g a a s i » es at e n baitio. Ederki; zer
gen e u k a n , bad a, hon e n ondor e n ?
– Urtaro a k, Sokrat e s , et a urt e b e t e a et a urte a .
– Urtaro a k (horai) dialekt o atiko zah arr e a n 27 es a n beh a r dira egi a nt z e k o a jakin nahi bad u z u;
izan ere, «hor ai » (mug a k) dira neg u a k et a udak, haize a k et a lurreko fruituak mug a t z e n dituzt el ako
(horitz ei n); et a mug a t z e n dut e n e z , «m u g a k » (horai) deitu beh a rk o litzaiek e zuzen deitz ek o.
Urteb e t e a (enia ut o s) et a urt e a (etos) balitek e bat bera izat e a . Izan ere, hazt e n et a sortz e n diren a k
bakoitz a bere aldian argit ar a at er a t z e n ditu e n a et a ber ak ber e bait a n azt ertz e n ditu e n a , –
aurr eko e t a n Zeus e n izen ar e ki n gert a t u bez al a, bitan zatitut a, batz u e k Zen a, et a best e batz u e k,
berriz, Dia deitz e n zioten bez al a–, horrel a he m e n ere batz u e k «eni a u t o n », «b er e bait a n » (en
he a u t o) dauzk al a k o, deitz e n diot e, et a best e batz u e k «et o s », azt ert z e n dituel ako (et atz ei); et a
arraz oi osoa da «b er e bait a n azt ertz e n ditu e n » esa m ol d e hori, bakarr a izand a ere, bitan esa t e a ,
es a e r a bat e tik bi izen sortuz, «eni a u t o n » et a «et os ».
– Baina ben e t a n , Sokrat e s , asko aurr er a t u duzu.
– Uste dut jakinduri a n jada asko egin dud al a aurrer a .
– Erab a t , bai.
– Last er oraindik gehi a g o esa n g o duzu.
– Baina izen mot a horre n ondor e n , gust ur a ikusiko nuke nik bert u t e a r e n inguruko izen ed er
horiek zein zuzen t a s u n a r e n ara b e r a jarrit a ote dau d e n , «adi m e n a » (phron e si s), «uler m e n a »
(syn e si s), «justizia» (dikaiosyn e ) et a horrel ako gain er a k o guztiak.
– Ez duzu izen arraz a eska s a esn a t z e n , adiskid e. Halere, lehoi larru a jantzi dud a n e z gero, ez
dut uzkurt u beh a r, azt ert u baizik, adi m e n a , uler m e n a , eza g u e r a , zientzi a et a zuk diozun gain er a k o
izen ed er horiek guztiak.
– Inola ere ez dugu gar aiz aurr etik am or e em a n beh a r.
– Eta ben e t a n , ala zakurr a! Uste dut ez dud al a oker iragarri oraintx e pent s a t u dud a n a : izen ak
jartz e n zituzt e n oso antzin a ko gizaki ak bat ez ere oraingo jakint su gehi e n a k bez al a ibili zirela,
alegi a gauz a k nola diren ikert uz et e n g a b e birak a ibiltze a g a t ik zorabi a t u egit e n direla, et a gero
gauz ak birak a ibili et a oroh a r mugit u egit e n direl a iruditz e n zaie 28 . Ez diot e ber e n barn e k o
ego er a ri iritzi horre n erru a egoz t e n , baizik et a gauz ak berez horrel a direla ust e dut e; ber a u e t a k o
ezer ez dela ez iraunkorr a ezt a finkoa ere, baizik et a ibili et a mu git u egit e n direla, et a mot a

106. guzti et a k o mu gi m e n d u et a bilaka e r a z bet e t a dau d el a et e n g a b e . Oraingo izen hau e t a z guzti ez
pent s a t u et a gero diot hau.
– Nola hori, Sokrat e s ?
– Agian ez zara kont ur a t u are sti a n es a n d a k o izenak gauz ei mugit u, ibili et a bilakat z e n
direl ako a n jarri zaizkiel a.
– Ez dut horret a n pent s a t u ere egin.
– Bad a, hast e k o, aipat u gen u e n lehe n e n g o izen hori erab a t baldintz a horiet a n bez al a dago.
– Zein?
– «Adim e n a » (phron e si s); «m u gi m e n d u a r e n et a ibilerar e n ulertz e a » (phor a s kai ru noesi s)
bait a. Baina «m u gi m e n d u a r e n prob e t x u a » (phor a s one sis) bez al a ere uler liteke; haler e,
mugitz e a r e n inguru a n da. Nahi bad uz u, «ez a g u e r a » (gno m e ) hitzak era b a t adier az t e n du
«sorr er a r e n » (gon e) azt erk e t a et a «ha u s n a r k e t a » (nom e si s); «no m a n » (hau s n a r t u) et a «skop ei n »
(azt ert u) gauz a bera baitira. Baina, nahi bad u z u, «ulertz e a » (noe si s) «b erri ar e n » (neu) «d e si o a »
(hesis) da, et a gauz a k berriak izat e a k et e n g a b e bilakatz e n ari direla es a n nahi du; ber az, arim a
horre n bila dabilel a adi er az t e n du «n e o e si s » izena jarri zue n a k. Antzina ez baitz e n «no e si s »
deitz e n, et ar e n ordez bi epsilon es a n beh a r ziren baizik, «no e e si s ». «Zen t z u t a s u n a » (sophro s yn e )
oraintx e azt ert u dugu n a r e n , «adi m e n a r e n » (phron e si s) «salb a m e n a » (sot eri a) da. Eta «zient zi ak »
(epist e m e ) , berriz, arim a baliodu n a k mugitz e n diren gauz ei «jarr aitz e n » (hep o m e n e ) diela
adier a z t e n du, et a ez dela ez atz e a n gelditz e n ezt a aurrer a t z e n ere; horre g a t ik epsilon bat sart uz
«ep ei st e m e » deitu beh a r zaio. «Syn e si s » (uler m e n a ) hitzak , ber e aldetik, arraz oik et a bez al ak o a
dela em a n g o luke, bain a «syni e n ai » es at e n den e a n , jakite a r e n erab a t es a n a h i berb e r a duel a
gert a t z e n da; «syni e n ai » hitzak «ari m a gauz eki n bat e r a doal a » es a n nahi baitu. «Sop hi a »
(jakintz a) hitzak, berriz, mugi m e n d u a ukitze a es a n nahi du, bain a hau iluna go a et a arrotz a g o a da.
Baina poet e n g a n d i k gogor a t u beh a r da, pas a rt e askot a n , hasiz gero azkar doa n a ri buruz hitz
egit e a egokitz e n zaien e a n , «jauzi egin zuen » es at e n dut el a. Lakoniar osp e t s u bat e k ere «Sus »
izena zuen, lakoni arr ek irte er a azkarr ari hori deitz e n diot el ako. Beraz, mugi m e n d u horre n
«ukip e n a » (epa p h e ) es a n nahi du jakintz ak (sophi a), gauz a k mu gitz e n direl ako a n . Eta «on a »
(aga t h o n ), nat ur a osoar e n «mire s g a r ri ari » (aga s t o n) jartz e n zaio izen hori. Izan ere, gauz ak
mugitz e n diren e z , berai e t a n bai azkart a s u n a et a bai ma n t s o t a s u n a dau d e , bain a ez da azkart a s u n
guzti a mires g a r ri a, ber e zati bat baizik. beraz, «azkarr a r e n mires g a r ri ari » (thou to aga s t o) deitz e n
zaio izen hori, «on a » (tag a t h o n ).
Eta «justizia» (dikaiosyn e ) izen a «bid ezko a r e n ulerm e n a ri » (dikaiu syn e si s) jarri zaiola erraz a
da ulertz e n; bain a «bid ezko a » (dikaion) ber a zaila da. Hein bat e a n , badiru di asko ados dau d el a,
bain a gero ezt a b ai d a dago. Izan ere, unib ert s o a mugi m e n d u a n dago el a ust e dut e n e k supo s a t z e n
dut e bere zati han di e n a mugit u best e rik ez er ez egit eko mod uk o a del a, et a hori guztia zerb ait e k
zeh ark a t z e n duel a, et a hon e n bidez sortz e n direla sortz e n diren gauz a guztiak, et a hori azkarr e n a
et a finen a dela. Best el a ezingo bailuke existitz e n den guztia n barn a ibili, ber a ezerk ez
oztop a t z e k o adin a fin ez balitz, et a best e a k geldirik bal eu d e bez al a era biltz eko adin a azkarr a ez
balitz. Beraz, best e guzti a «ze h a r k a t u z » (diaion) gob e r n a t z e n due n e z , «dikaion » izen hori zuze n
deitu zitzaion, eufoni a g a tik kapp a r e n indarr a gehit ut a . Honai no, beraz, oraintx e esa t e n gen u e n
bez al a, asko dau d e ado s bidezko a hori del a. Baina ni, Herm o g e n e s , horre n inguru a n behi n et a
berriro aritu naize n e z , isilpe a n gauz a horien guzti en berri lortu dut, alegi a, bidezko hori kaus a dela
–gauz a bat zerga tik (di’o) gert a t z e n den, hori bait a kaus a– et a bat ek esa n zidan horre g a tik zuze n a
dela horri «Zeu s » (Dia) deitz e a. Baina, horiek entz u n ondor e n , berdin- berdi n lasai berriro
gald e t z e n died a n e a n : «Ordu a n , bikain hori, zer ote da bidezko a , hori horrel a baldin bad a ? », jada
kom e ni baino gehi a g o gald e t z e n ari naizel a iruditz e n zait et a mug a gainditz e n ari naizel a. Nahiko a
berri jaso [entz u n] dud al a diot e et a, ni ase b e t e nahi a n, jada bakoitz a gauz a bat esa t e n saiatz e n da
et a ez dau d e ado s. Bat ak baitio hau dela bidezko a , Eguzkia; horrek bak arrik gob e r n a t z e n baititu
izakiak «zeh a rk a t u z et a errez ». Horrela, hori norb aiti es at e n diod a n e a n , pozik zerb ait ederr a

107. entz u n dud al ak o a n , entz u n ondor e n barre egit e n dit horrek et a gald e t z e n dit, eguzki a sart u et a
gero, gizakie n art e a n ezer bidezkorik ez dago el a ust e ote dud a n . Ondorioz, berriro gald e t z e n
dioda n e a n zer dela dioen ber ak, sua del a dio 28 ; bain a hau ez da ulertz e n erraz a. Best e bat ek dio
ez dela sua bera, sua n dago e n berot a s u n a bera baizik. Best e bat ek horiei guzti ei barre egit e n
diela dio, et a Anax a go r a s e k dioen a dela bidezko a , alegi a, adi m e n a dela hori; bere buru a r e n jabe
izanik et a ezer e kin nah a si gab e, gauz a guzti ak berai et a n zeh ar pas a t u z ant ol atz e n dituel a baitio.
Ordu a n ni, bidezko a zer ote den jakite n saiat u aurr etik baino are zalantz a han di a g o a n nago,
lagun a . Baina gure ikerket a r e n helbur u a , behi ntz a t , alegi a izen hori badiru di arraz oi horien g a tik
dauk al a.
– Iruditz e n zait, Sokrat e s , horiek norb ait e n g a n d i k entz u n dituzul a et a ez zarel a bat- bat e a n
es at e n ari.
– Eta gain er a k o a k zer?
– Inola ere ez.
– Entzun ez az u, bad a , gelditz e n diren e t a n ere agi an eng ai n a t u egingo zintuzk et et a, entz u n
gab e es at e n ditud al ak o a n . Justiziare n ondor e n, zer gelditz e n zaigu, bad a ? Ausardi a ez dugu
oraindik azald u, nik ust e. Izan ere, bist a n da injustizia zeh ark a t z e n due n a r e n , alegi a justiziare n)
oztopo a dela; aus ar di a izen ak, berriz, borrok a n jarri zaiola izen a adi er az t e n du –bain a, erre alit at e a
mugi m e n d u a n baldin bad a g o , erre alit a t e a r e n barn e a n borrok a aurkak o korront e a baino best e rik
ez da–. Beraz, bat e k aus a r di a izen ar e n delt a kentz e n baldin bad u, «anr ei a » (anarr ei n: atz er a isuri)
izenak ber ak adier az t e n du ekintz a. Argi dago edoz ei n korront e r e n aurk ako korront e a ez dela
aus ar di a, bidezko a r e n aurk a korritz e n den a r e n aurkak o a baizik; best el a ez bailitzat e k e aus ar di a
goret siko. «Gizon e zk o a » (arre n) et a «gizon a » (an er) ere horre n antz eko a k dira, «gor a k o
korront e a ». «Em ak u m e a »- k, berriz, (gyn e) «sorrer a » (gon e) izan nahi duel a iruditz e n zait.
«Em ak u m e z k o a »- k (thely) «titia» (thel e) hitzetik hart u duel a izen a iruditz e n zait; et a «titia» ez al
da horrel a izango, Herm o g e n e s , «lorat z e a » (tet h el e n a i) era git e n duel ak o, urezt a t u t a k o land ar e a k
bez al a?
– Hala dirudi, bai, Sokrat e s.
– Eta «lorat u » hitzak berak gazt e e n hazku n t z a irudikatz e n duel a iruditz e n zait, azkar et a bat-
bat e a n gert a t z e n delako. Izenar e ki n imitat u due n a , hain zuze n ere, «korrika egin» (thein) et a
«salt o egin» (hallest h ai) hitzet a tik erat uz izen a. Baina ez zara kont ur a t z e n , bad a , last erk e t a t ik
kanp o at er a t z e n naiz el a ere m u leun a harra p a t z e n dud a n e a n , et a oraindik ardur az k o a k direla
dirudit e n gai asko gelditz e n zaizkigul a!
– Egia diozu.
– Eta horiet a k o bat «art e a » (tekhn e ) izen ak zer es a n nahi due n ikust e a da.
– Noski.
– Horrek ez al du «adi m e n a edukitz e a » (heksis nu) adi er a z t e n , t kend u t a , et a kh et a n art e a n
et a n et a e art e a n o sart ut a ?
– Eta oso mod u korapilat s u a n , Sokrat e s .

108. – Ai zorion eko a ! Ez al dakizu jarri ziren lehe n e n g o izen ak tragiko bihurt u nahi zituzt e n
gizakiek lurper a t u t a dau d el a jada, eufoni ar e n alde letrak gehit uz et a kend u z et a mod u guztiet a n
bihurrituz, bai ap ai nt z e a r e n bait a den b o r a r e n era gi n e z ? Izan ere, ez al zaizu iruditz e n «ispilu a n »
(kato pt ro n) erre letra sartz e a bitxia dela? Baina horrel ak o a k egit e n dituzt e, nire ust ez, egiar e n
bat er e ardur a rik izan gab e , ahosk e r a mod el a t z e n dut e n e k , hasi er a k o izen ei ele m e n t u asko
gehit ut a, azke n e a n izenak es a n nahi due n a ezt a gizaki bat e k ere ez ulertz e a era git e r ai n o. Horrel a,
Esfingeri ere, «phiks » ordez «sp hi nk s » deitz e n diot e, et a best e asko ere bai.
– Horiek horrel a dira, Sokrat e s .
– Eta berriro bati izen et a n nahi due n a sart u et a kentz e n uzt e n baldin baz aio, erraz t a s u n
han di a ego n g o da, et a bat ek edoz ei n izen edoz er gauz ari egokitu ahal izango dio.
– Egia diozu.
– Egia, horixe baietz. Baina, nire ust ez, zuk, agint a ri jakints u horrek, neurri a et a
egi an t z e k o t a s u n a zaindu beh a r dituz u.
– Nahiko nuke.
– Nik ere bai zurekin bat e r a , Herm o g e n e s . Baina ez azt ert u zorrotz e gi, jainkozko hori,
ez iezad a z u indarra ahuldu 29
esa n ditud a n e n gailurr er a heltz e n ari bain aiz, art e a r e n ondor e n baliabid e a azt ertz e n
dugu n e a n . «Baliabid e » (m ekh a n e ) hitzak «luz e heltz e a » (anei n epi poly) es a n nahi duel a iruditz e n
baitz ait; «m ek o s » (luzer a) hitzak nolab ai t «poly» (luze) esa n nahi duel ak o. Bi horiet a tik, ber az,
«m ek o s » et a «an ei n » hitzet a tik dago osat ut a «m e k h a n e » izen a. Baina, oraintx e nioe n a ,
es a n d a k o e n gailurr er a heldu beh a r da. «Bert u t e a » (aret e) et a «ak at s a » izen ek zer esa n nahi dut e n
ikert u beh a r bait a. Bata ez dut oraindik garbi ikust e n , bain a best e a nab a r m e n a dela iruditz e n zait;
aurr eko guzti ekin bat bait at or. Izan ere, gauz a k mu gitz e n diren e z , «gaizki doa n » (kakos ion)
edoz er «ak a t s a » (kakia) izango litzat ek e ; et a gauz e t a r a gaizki joat e horrek, arim a n gert a t z e n
den e a n bat ez ere, dauk a osoar e n izen a, akat s a . Baina gaizki joat e a zer den ere, «koldark e ri a n »
(deilia) nab a r m e n a del a iruditz e n zait, et a ez dugu oraindik az aldu, gain e tik pas a t u baizik, bain a
aus ar di ar e n ondor e n azt ert z e a beh a rr e z ko a z e n ; et a ust e dut best e asko ere gain e tik pas a t u
ditugul a. «Koldark eri ak » (deilia), ber az, arim a r e n «lotur a » (des m o s ) indart s u a adier az t e n du;
«lian » (gehi e gi) indarr e n bat bait a. Ondorioz, «kold ark eri a » (deilia) arim a r e n «ge hi e gizko lotura »
(des m o s lian) et a oso han di a izango litzat ek e ; «ezint a s u n a » (apori a) ere txarra den bez al a, et a
mugit u et a ibiltzeko oztop o den edoz er bez al a, dirudi e n e z . Beraz, badirudi gaizki mu gitz e a k hori
adier a z t e n duel a, era go t zit a et a oztop a t u t a ibiltze a, et a arim a horrel a dago e n e a n , akat s e z bet e t a
egot e n da. Eta baldintz a horiet a n izen a akat s a baldin bad a , horre n kontrak o a «b ert u t e a » (aret e)
izango litzat ek e , et a lehe nik errazt a s u n a es a n nahi du, et a gero arim a onar e n ibilera beti aske
izat e a . Horrela, era goz p e n et a oztop orik gab e «be ti dabilen a k » (aei reon) deitur a gisa izen hori
hart u du, antz a den e z . «Aeireit e n » zuzen deitz e n zaio, bain a agia n auker a g a r ri a (hairet e ) es a n
nahi du, ego er a hori auker a g a r ri e n a delako a n ; bain a kontrakzio a egind a «bert u t e a » (aret e)
deitz e n da. Agian as m a t z e n ari naizel a es a n g o duzu; bain a nik diot, lehe n a g o esa n dud a n a zuze n
baldin bad a g o , «ak at s a » alegi a, «b ert u t e a » izen hori ere zuzen dago el a .
– Eta «gaizkia »- k (kakon) –aurreko e t a k o asko har e n bidez az aldu dituz u–, zer es a n nahiko
luke izen hon e k?
– Niri bitxia iruditz e n zait, ala Zeus, et a azaltz e n zaila. Horri ere trikim ailu hura aplikatz e n
diot, ber az.
– Zein da trikim ailu hori?
– Hori ere izen atz errit arr a dela es at e a .

109. – Eta badirudi zuze n es at e n duzul a. Baina, ondo bad e ritz oz u, utz ditza g u n horiek, et a saia
gait ez e n «ed e rr a » (kalon) et a «itsu si a » (aiskhro n) zein mod u t a n dau d e n ondo es a n d a ikust e n.
– Bad a «itsusi a »- k zer es a n nahi due n nab a r m e n a iruditz e n zait niri. Hori ere bat bait at or
aurr eko e ki n. Izan ere, izen ak jartz e n ditue n a k izakien ibilera oztop a t u et a era go z t e n due n a
et e n g a b e gaitz e s t e n duel a iruditz e n baitz ait, et a he m e n ere «be ti ibilera era g oz t e n due n a ri » (aei
iskhonti ton run) «a eiskhr o n » izen hori jarri zion. Baina orain, kontrakzio a egind a , «aiskhro n »
deitz e n diot e.
– Eta «ed e rr a » (kalon) zer?
– Hori zailago a da ulertz e n. Baina izen ak ber ak esa t e n du: har m o ni a g a t i k izan da aldat u a o
letrar e n luzera n .
– Nola, bad a?
– Pent s a m e n d u a r e n deitur a bat dela dirudi izen horrek.
– Zein zentz ut a n diozu?
– Ea, bad a, zein ust e duzu del a gauz a bakoitz a izend a t z e k o kaus a? Ez al da izen ak jartz e n
ditu e n hura?
– Erab a t , noski.
– Eta hori ez al litzat ek e jainko e n , edo gizakie n, edo bien pent s a m e n d u a ?
– Bai.
– Eta gauz ak izend a t u zitue n a et a izend a t z e n ditue n a ez al da horix e ber a, pent s a m e n d u a ?
– Hala dirudi.
– Eta adim e n a k et a pent s a m e n d u a k sortz e n dituzt e n gauz a guzti ak ez al dira goraip a g a r ri a k,
et a sortz e n ez dituzt e n a k , berriz, gaitz e s g a r ri a k?
– Guztiz, bai.
– Beraz, me diku n t z a k botikak sortz e n ditu et a eraiku nt z a k eraikinak? Ala, nola diozu zuk?
– Horrel ax e nik ere.
– Ordu a n, deitz e n due n a k (kalun) gauz a ederr a k (kala) sortz e n ditu?
– Hala beh a r du.
– Eta hori, diogu n bez al a, pent s a m e n d u a da?
– Erab a t , bai.
– Ordu a n , guk, ederr a k direl a es a n e z , ats e gi n e z hartz e n ditugu n gauz a k sortz e n ditu e n
pent s a m e n d u a r e n deitur a zuzen a da hori, «ed e rr a ».
– Argi dago.
– Ordu a n, horrel ak o izen e t a t ik zein gelditz e n zaigu oraindik?
– Ona et a ederr a r e n inguruko a k: kom e ni g a r ri a, prob e t x u g a r ri a, onur a g a r ri a, et ekint s u a et a
hau e n kontrak o a k.
– «Kom e ni g a r ri a » (sym p h e r o n ) aurkituko zenuk e jada zerorrek ere, aurr eko e t a t ik abiat ut a
azt ert uk o baz e n u . «Zientzi ar e n » (epist e m e ) an ai a bat baitirudi. Izan ere, arim ak gauz eki n due n
«aldib e r e k o mugi m e n d u a » (ha m a phor a) best e rik ez du adi er az t e n , et a horrel ako mugi m e n d u a r e n
era gi n e z egit e n diren a k «ko m e ni g a r ri ak » (sym p h e r o n t a ) et a «sym p h o r a » (zoria)
«sym p e ri p h e r e s t h a i » (bat e r a inguru a n mugitz e a ) hitzetik deitz e a logikoa da, et a «et e kint s u a »
(kerd al e o n ), bere aldetik, «et e kin a » (kerdo s) hitzetik. «Et ekin a » (kerdo s) izen ak zer es a n nahi
due n erak u s t e n du d letrar e n ordez n jarriz gero; ongi a best e era bat er a izend a t z e n baitu. Ongia
gauz a guzti ak zeh ark a t u z berai ekin «n a h a s t e n den e z » (kera n n yt ai), bere ah al m e n hori izend a t u z
jarri zion izen a; bain a n letrar e n ordez d sart u zue n et a «kerd o s » ahosk a t u zue n.

110. – Eta «pro b e t x u g a r ri a » (lysit elu n) zer?
– Badirudi, Herm o g e n e s , ez dela den d a ri ek erabiltz e n dut e n bez al a, gast u a ordaintz e n
den e a n . Ez zait iruditz e n «pro b e t x u g a r ri a » zentz u horret a n esa t e n denik, baizik et a izakiar e n zati
azkarr e n a izand a, ez diela gauz ei gelditz e n uzt e n ezt a mugi m e n d u a ri mu gitz e n am aitz e n,
gelditz e n et a et et e n ere; alder a n t ziz, mugi m e n d u a r e n et e n e n bat gert a t z e n saiatz e n baldin bad a ,
beti des e gi t e n du, et a et e n g a b e et a hilezkor bihurtz e n du mugi m e n d u a . Zentz u horret a n iruditz e n
zait deitz e n diola ongi ari «prob e t x u g a r ri a » (lysitelun), mugi m e n d u a r e n «et e n a des e gi t e n » (telos
lyon) due n a ri «prob e t x u g a r ri a » (lysit elu n) deitz e n diolako. «Onur a g a r ri a » (oph eli m o n), berriz,
best e dialekt o bat ek o izena da, Hom er ok ere toki askot a n era bili due n a , «ha n di a g o t u » (oph ellein)
form a n; hau hazt e a r e n et a egit e a r e n deitur a da.
– Eta horien kontrak o a k nola dira?
– Horien ezez t a p e n a diren guztiak, ez dira bat e r e az aldu beh a r, nire ust ez.
– Zein dira horiek?
– «Asym p h o r o n », «ano p h el e s », «alysit el e s » et a «ak er d e s ».
– Egia diozu.
– Baina «kaltegarria» (blaberon) eta «hond a g arria» (tzemiod es) bai.
– Bai.
– Eta «kalt e g a r ri a » (blab e r o n) izen ak «ibiler a kaltetz e n due n a » (to blapt o n ton run) es a n nahi
du; et a «kalt e tz e n due n a » (to blapt o n) hitzak, ber e aldetik, «hel d u nahi due n a » (bulom e n o n
hapt ei n) es a n nahi du; bain a «h eltz e a » (hapt ei n) et a «lotz e a » gauz a ber a dira, et a hori beti
gaitz e s t e n da. Beraz, «ibilerari heldu nahi diona » (to bulom e n o n hapt ei n run) «bul a p t e r u n »
litzat ek e mod u zuzen e n e a n , et a ed ert u ondor e n deitz e n zaio «kalt e g a r ri a » (blab er o n ), niri
iruditz e n zaida n e z .
– Korapilat s u a k at er a t z e n zaizkizu izen ak, Sokrat e s . Izan ere, orain Atene a r e n abe s ti ar e n
sarr er a txirulaz jotze n ari zinela iruditu zait, «bul a p t e r u n » izen hori es a n d a k o a n 30 .
– Ni ez naiz errud u n a , Herm o g e n e s , izen a jarri dut e n a k baizik.
– Egia diozu. Baina, «ho n d a g a r ri a » (tze mi o d e s ) zer izango litzat ek e ?
– «Hond a g a r ri a » (tze mio d e s ) zer izango litzat ek e e n ? Begira ez az u, Herm o g e n e s , egia esa t e n
dud al a esa t e n dud a n e a n letrak gehit u et a kend u z izen e n zentz u a k sakon aldatz e n dituzt el a,
batz u e t a n aldak e t a txikiekin erab a t kontr ako esa n a hi a k adier a z a r a z t e r ai n o . «Beh a rr e z k o a » (deo n)
hitze a n bez al a; hitz horret a n pent s a t u dut, et a ares ti a n ber ar e ki n gogor a t u zuri esa n beh a r nizun
hon a k o hon e t a tik: gure gaurko hizkuntz a ed er hon ek «d e o n » et a «tz e m i o d e s » izen ak kontr ako a
adier a z t e r ai n o okert u ditu, zer esa n nahi dut e n ez ab a t u t a ; bain a antzin ak o hizkunt z a k erak u s t e n
du bi izenok zer es a n nahi dut e n.
– Zein zentz ut a n diozu?
– Esan go dizut. Bad akiz u gure arb a s o e k asko era biltz e n zituzt el a i et a d letrak, et a bat ez ere
em a k u m e e k , antzin a ko hizkuntz a ber eziki gord e t z e n dut e n e k , hain zuzen ere. Orain, berriz, i-ren
ordez e edo ê (ê = e luze a) jartz e n da, et a d- ren ordez tz, han dit a s u n gehi a g o k o a k izango balira
bez al a.
– Nola, bad a?
– Adibidez, antzin ak o e n e k «him e r a » deitz e n zioten egu n a ri, et a best e batz u e k «he m e r a »;
orain go e k, berriz, «h ê m e r a ».
– Hori da.
– Bad akiz u, beraz, horiet a tik antzin ak o izen ak bak arrik adier az t e n duel a jarri zuen a r e n
pent s a m e n d u a ? Argia itzaletik sortz e n zen ez, gizakiak pozik et a desirat z e n ( him er u si) zeud el a,
zentz u horret a n deitu zion «hi m er a ».
– Argi dago.

111. – Orain, orde a , trag e di a k o a bihurt ut a dago e n e z , ez zenuk e eza g u t u ere egingo «hê m e r a k »
zer es a n nahi due n. Haler e, batz u e k ust e dut e, «hê m e r a k » «otz a n » (hê m e r a ) bihurtz e n ditu e n e z ,
horre g a tik deitu zitzaiola horrel a.
– Hala ust e dut nik.
– Eta bad a kiz u antzin ak o e k «uzt arri ari» (tzygo n) «dyo g o n » deitz e n ziotel a.
– Oso ondo, bai.
– Eta, alde bat e tik, «tzygo n » hitzak ez du ezer adier a z t e n , bain a «gid a t z e k o » (eis ten
ago g e n ) «biren » (dyoin) lotura g a t ik zuze n dago «dyo go n » deitut a . Baina orain «tzygo n » es at e n
da. Eta best e asko ere horrel a dira.
– Argi dago.
– Horrex e g a t ik, ber az, lehe nik et a behin, «be h a rr e z k o a » (deo n) hitzak, horrel a esa n d a ,
ongiar e n inguruko izen guzti en aurkak o a adier a z t e n du; izan ere, «b e h a r r e z k o a » (deon) hitza,
ongiar e n form a bat da, et a «lotur a » (des m o s ) et a mugi m e n d u a r e n oztop o a dirudi, kalte g a r ri ar e n
an ai a balitz bez al a.
– Eta hala dirudi, Sokrat e s , izugarri gain er a !
– Baina ez antzin ak o izen a erabiltz e n baldin bad uz u, liteke e n a bait a orain go a baino askoz
zuzen a g o jarrit a egot e a ; et a aurr eko ongi ekin bat etorriko da, e- ren ordez i jartz e n baldin bad uz u,
antzin a bez al a. «Zeh a r k a t z e n due n a » (diion) izen ak adier a z t e n baitu ongi a, gore s t e n due n a hain
zuzen ere, et a ez «lotz e n due n a » (deo n) hitzak. Eta horrel a, izen ak jartz e n ditu e n a k ez du berak
ber e kontr akorik esa t e n ; aitzitik, «de o n » (beh a rr e z k o a ), «op h eli m o n » (onur a g a r ri a), «lysit elu n »
(prob e t x u g a r ri a), «kerd al e o n » (et ekint s u a ), «ag a t h o n » (ona), «sym p h e r o n » (kom e ni g a rri a) et a
«eu p or u n » (erraz a) hitzek gauz a ber a dirudit e: izen des b e r di n e ki n antol at z e n due n a et a mu gitz e n
den a adier a z t e n dituzt e, et a alde guzti et a n goret si a da; heldu et a lotze n due n a , berriz, gaitz et si a.
Eta ber eziki «ho n d a g a r ri a » (tze mi o d e s ), antzin a k o hizkuntz ar e n ara b e r a tz- ren ordez d jartz e n
baldin bad uz u, izen hori «d a bile n a ri heltz e n dion ari » (dunti to ion) jarri zaiola agert u k o zaizu,
«de m i o d e s » deitut a .
– Eta «at s e gi n a » (hed o n e ), «at s e k a b e a » (lype), «de sio a » (epithymi a ) et a horrel ako a k zer,
Sokrat e s ?
– Ez zaizkit oso zailak iruditz e n, Herm o g e n e s . Izan ere, «at s e gi n a » (hedo n e ), badiru di
«pro b e t x u r a » (one si s) zuze n d u t a dago e n jardu e r a k dauk al a izen hori –d tart e a n dago sart ut a , et a
horrel a «h e o n e s » ordez «h e d o n e » deitz e n da–, et a «at s e k a b e a » (lype) badirudi gorp ut z a k ego er a
horret a n dauk a n gorp ut z a r e n des e gi t e tik izan del a izend a t u a . Eta «sufrim e n d u a » (ania) «joat e a »
(ien ai) era go z t e n due n a da. «Nahi g a b e a » (alge d o n), «ming a r ri a » (algeino s) hitzetik izend a t u a ,
best e dialekt o bat ek o a iruditz e n zait. «Minak » (odyn e) min ar e n «bar n e r a t z e tik » (endysi s) deitu a
dirudi. «Atsek a b e a » (akht h e d o n ) nab a r m e n a da edoz ei n e n t z a t mugi m e n d u a oztop a t z e n due n
pisu ar e n irudizko izen a del a. «Poz a » (khar a) badiru di «jario a g a t ik » (diakhu si s) et a «ari m a r e n
ibilerar e n » (tes roes tes psykh e s ) erraz t a s u n a g a t i k izan dela deitu a. «Goz a m e n a » (terpsi s)
«at s e gi n » (terpn o n ) hitzetik dator; et a «at s e gi n » (terpn o n ) arim a n zeh ar «irrist at z e tik» (herpsis)
izan da deitu a, «haiz e » (pne u m a ) bat ez irudikat u a , justiziaz «her p n o u n » deituko litzat ek e e n a ,
bain a den b o r a r e n pod e rioz «t erp n o n » form ar a aldat u a izan den a. «Poz a » (eup h ro s yn e ) izen ar e n
zerg a ti az ez dago bat er e es a n beh a rrik; edoz ei n e n t z a t nab a r m e n a bait a, arim a gauz e ki n «ba t e r a
ondo mugitz e tik» (eu sym p h e r e s t h a i ) hart u duel a izen hori; bidezko a «eu p h e r o s y n e » izango
litzat ek e , bain a haler e «eu p h r o s yn e » deitz e n diogu. «Desio a » (epithymi a ) ere ez da zaila,
nab a r m e n a bait a «gogo r a doa n » (epi ton thym o n iusa) indarr a g a t ik jarri zitzaiol a izen hori.
«Gogo a » (thym o s) izenak arim a r e n «oldarr e tik» (thysis) et a irakinal ditik edukiko luke izen hori.
Baina «grina » (him ero s) arim a gehi e n arra st a t z e n due n korront e a g a t i k izan zen deitu a; «korrika
doa n e z » (hie m e n o s rei) et a gauz a k «de sir a t z e n ditue n e z » (ephi e m e n o s ) , horrel a arim a ri ere
indart s u tiratz e n dio «korron t e a r e n joerar eki n » (hesis tes roes); indar horret a tik guztitik deitu
zitzaion, bad a, «grin a » (him ero s). Eta «nost al gi a » (pot ho s) deitz e n da, best e aldetik, oraingo

112. [grinar e n a et a korront e a r e n ] a ez del a adier a z t e k o, baizik et a «b e s t e nonb ai t dago e n et a falta
den a r e n a » (allothi pu ontos kai apo nt o s) dela; hortik dator bat e k desiratz e n zuen a bert a n
zego e n e a n «grin a » (him ero s) deitz e n zen a, ego er a hon e t a n «nost al gi a » (pot ho s) deitu a izat e a; et a
falta den a r e n grina, horix e ber a «nost al gi a » (potho s) deitu a izan zen. Eta «m ait a s u n a » (eros),
berriz, kanp otik sartz e n den e z et a korront e hori dauk a n a r e n t z a t berez ko a ez den e z, begi e n bidez
kanp otik sart u a baizik, arraz oi hon e n g a t i k, «sartz e tik » (esrei n) «esro s » deitz e n zitzaion antzin e a n
–ô-ren ordez o erabiltz e n baike n u e n (ô = o luze a)–, bain a orain «erôs » deitz e n da o- ren ordez ô
aldatz e a g a t i k. Baina oraindik zer azt ert u beh a r dugul a es at e n duzu?
– «Iritzia» (doks a) et a horrel ak o a k zer iruditz e n zaizkizu?
– «Iritzia» (doks a), noski, gauz ak nolako ak diren jakite a r e n bilaket a n arim ak egit e n due n
«jaz ar p e n a g a t i k » (dioksis) izan da deitu a, edo «arkutik» (tokso n) egind a k o tiroa g a tik. Baina azke n
hau dirudi gehi a g o . «Sine s m e n a » (oiesis), behintz a t , horrekin bat dat or. Arimar e n gauz a orot ar a k o
«ibiler a » (oisis) -izakiet ak o bakoitz a nolako a den jakiteko- , adi er az t e n duel a baitirudi, «er a b a ki a k »
(bule) ere «tiroa » (bole) adier a z t e n due n bez al a, et a «n a hi izat e a k » (bulest h ai) «zerb ai t e t a r a
jotze a » (ephi e s t h ai), et a «er a b a ki tz e a k » (buleu e s t h a i ) ere bai. Iritziari jarraitz e n diot e n horiek
guzti ek «tiroar e n » (bole) irudikap e n a k dirudit e, et a iritziare n kontr ako a k ere, «zal a n t z a k » (abulia),
ber e aldetik, «hut s egit e a » (atykhi a) dela dirudi e n bez al a, tiro egin et a nahi zuen a, erab a kitz e n ari
zen a et a joera zue n a jotze n et a lortzen ez due n neurri a n.
– Uste dut, Sokrat e s , az alp e n horiek pilatz e n ari zarel a.
– Jainkoar e n inspirazio ar e n buka e r a bait at or jada. Hala ere, «b e h a r r a » (an a n k e ) az aldu nahi
dut oraindik, horien hurre n g o a bait a, et a «boro n d a t e z k o a » (heko u si o n). Beraz, «boro n d a t e z k o a »
(heko u si o n), «a m o r e em a t e n due n a » (eikon) et a aurk a egit e n ez due n a izango litzat ek e ; aitzitik,
«m u gi m e n d u a ri am or e em a t e n dion a » (eikon to ionti) izen horrekin, mugi m e n d u a boron d a t e a r e n
ara b e r a gert a t z e n den e a n adier a ziko litzat ek e ; «be h a r r e z k o a » (an a n k ai o n) et a aurk a egit e n
due n a , berriz, boron d a t e a r e n aurka izanik, huts egit e et a ezjakint a s u n a ri dagokio n a izango
litzat ek e , et a «m e h a r g u n e e t a n barn a k o » (anke) ibilera bat e n antz ek o a da, pas a t z e k o zailak,
m alkart s u a k et a zuhaitz ez itxiak izat e n diren e z , ibiltze a oztop a t z e n dut el ak o. Hortik izan zen
deitu a, segur a s ki, me h a r g u n e a pas a t z e a r e n antz a dauk al a k o. Baina kem e n a dauk a g u n bitart e a n ,
ez dez a g u n mak altz e n utzi; zu ere ez zait ez m ak al d u et a gald e ezaz u.
– Handi e n a k et a ed err e n a k gald e t uk o dizkizut, bad a , «egi a » (alet h ei a), «gez urr a » (pse u d o s ),
«izaki a » (on) et a orain gure elkarrizket a r e n muin a den a hain zuzen ere, «izen a » (ono m a ). Izen hori
zerg a tik dauk a ?
– Zerb aiti deitz e n al diozu «ikertz e a » (m ai e st h ai)?
– Bai, ikertz e a ri.
– Esaldi batetik kontraitut ako izenare n antza dauka, bada, eta «izena » (onom a) hain zuzen ere
ikertzen den «izaki» (on) hori dela dio. Baina oraindik hobeto ezagut uko zenuke «izend a g ai a »
(onom ast o n) esat e n diogun horreta n. Hemen garbi esat en baitu hori «ikertzen den izakia» (on hu
mas m a esti) dela. Eta «egia» (aletheia), hori ere best e ak bezala kotraitut a dagoel a dirudi; esaer a
horrekin izakiaren jainkozko mugim e n d u a ri deitzen zaiola baitirudi, egiari, «jainkozko ibilera» (theia ale)
balitz bezala. «Gezurra» (pseudos), berriz, mugim e n d u a r e n kontrakoa da. Berriro ere iraindut a dator
eutsita eta lasai egot era behartut a dagoe n a, eta «lo daud e n e n » (katheud o n) antza dauka; baina ps
gehitu izanak izenaren esan a hi a ezkutatz e n du. «Izakia» (on) eta «esentzia» (usia) bat datoz
«egiazkoar ekin» (alethes), i bat hartuz gero; «dabilena » (ion) esan nahi baitu, eta «ez izakia»- k (uk on),
bere aldetik, «ez dabilena » (uk ion), batzuek deitzen dioten bezala.
– Horiek, Sokrat e s, era b a t gizonki zatitu dituz ul a iruditz e n zait! Baina norb ait ek gald e t uk o
balizu «do a n a » (ion), «d a bile n a » (reon) et a «lotz e n due n a » (dun), izen horiek zer zuze nt a s u n
dauk a t e n . ..
– «Zer eran t z u n g o geniok e? » diozu? Ala ez?
– Bai, noski.

113. – Arestia n baliabid e bat aurkitu dugu, bad a, era nt z u t e a n zerb ait es at e n ari gar el a em a n
dez a n .
– Zein da hori?
– Ezagut z e n ez dugu n a atz errit arr a del a es at e a . Beraz, agi an horiet a k o bat ere horrel ak o a
litzat ek e , edo antzint a s u n a g a t i k hasi er a k o izen ak aurkitu ezinak ere izan dait ezk e; izan ere, ez da
bat er e harritz eko a, izen ak mod u guzti et a n bihurritz e a r e n ondorioz, gur e antzin ak o hizkuntz a
orain go a r e n alde a n ez bad a atz erri hizkuntz a tik ez ert a n ber eizt e n .
– Ez duzu tokiz kanpok o ez er es at e n .
– Arrazoizko ak esa t e n ditut et a. Baina ez dut ust e auziak aitzaki ak onartz e n ditue nik 31 . Arazo
horiek azt ert z e n saiat u beh a r dugu. Haus n a r dez a g u n , bad a: norb ait ek behin et a berriro izen a
osatz e n dut e n esa e r a hai et a z gald e t uk o balu, et a, atz er a berriro, esa e r a k osatz e n dituzt e n
ele m e n t u haie n berri esk at uk o balu, et a hori et e n g a b e egin go balu, era nt z u t e n dionak ez al luke
azke n e a n akitut a derrigor am or e em a n g o ?
– Nik hala ust e dut.
– Ordu a n, am or e em a t e n due n a , noiz geldit uko da arraz oiz am or e em a n d a ? Akaso ez best e
es a e r e n et a izen e n ele m e n t u a k bez al ak o a k diren izen haiet a r a heltz e n den e a n ? Ez bait a jada
bidezko a horrel ako a k diren horiek best e izen ek osat u t a bez al a agertz e a . Oraintx e «on a » (aga t h o n )
«mire s g a r ri a » (aga s t o n ) et a «tho o n » (azkarr a) izen e t a t ik osat u t a dago el a genio e n bez al a; et a
«thoo n » (azkarr a) ere agi an best e izen batz u e t a t ik osat u t a dago el a esa n gen e z a k e ; et a haiek,
berriz, best e batz u e t a t ik. Baina noizb ait jada best e izen batz u e t a ti k osat u t a ez dago e n a
harr a p a t u k o bag e n u , arraz oiz es a n g o gen u k e jada ele m e n t u bat er a heldu gar el a et a ez dugul a
best e izenekin erlazion a t u beh a r.
– Zuze n esa t e n ari zarel a ust e dut nik.
– Ordu a n, orain gald e t z e n dituz u n izen ak ele m e n t u a k al dira, hain zuzen ere, et a ber e n
zuzen t a s u n a zein den orain best e era bat er a azt ert u beh a r al da?
– Balitek e.
– Liteke e n a da, bai, Herm o g e n e s ; aurr eko guztiek, behi ntz a t , horiet a tik dat oz el a dirudit e. Eta
hori horrel a baldin bad a, niri iruditz e n zaida n bez al a, ea, bad a , azt er ez az u nirekin bat e r a ,
oinarrizko izen e n zuzen t a s u n a k nolako a izan beh a r due n diod a n e a n , txoraki eri arik esa n ez
dez a d a n .
– Esan best e rik ez duz u, nik zurekin bat er a azt ert uko dut et a ah al dud a n neurria n.
– Beraz, ust e dut nirekin ados zaud el a izen orok, lehe n e n g o t ik azke n e k o r a , zuzen t a s u n mot a
bat bak arr a dauk al a et a hau e t a k o bat ber a ere ez dela izen a izat e a n ezert a n bereizt e n .
– Erab a t , bai.
– Baina oraintx e pas a t u ditugu n izen e n zuzen t a s u n a k izakiet ak o bakoitz a nolako a zen
erak u s t e k o mod uko a izat eko joera zeuk a n.
– Nola ez, bad a ?
– Ordu a n , eza u g a r ri hori bai jatorrizko izenek et a bait a ondor e n g o e k ere neurri berdi n e a n
eduki beh a r dut e, izen ak baldin badira behi ntz a t .
– Bai, noski.
– Baina ondor e n g o e k aurr eko e n bidez egin zezak e t e n hori, antz a den e z .
– Argi dago.
– Ederki; bain a jatorrizko ek, ber e n oinarria n jada best e izenik ez dago e n e z , zein mod u t a n
erak ut siko dizkigut e izakiak ah alik et a argie n, ben e t a n izen ak izango badira? Erantz u n iezad a z u
hon a k o hau: ez ahot sik ez ming ai nik edukiko ez bag e n u , bain a gauz ak elkarri adi er azi nahiko
bag e ni zkio, ez al ginat e k e esku e z, buru a z et a gain er a k o gorpu tz a z adi er az t e n saiat uko, orain gor-
mut u a k bez al a?
– Nola, bad a, best el a, Sokrat e s ?

114. – Nire ust ez, goikoa et a arina adi er azi nahiko bag e n u , esku a zerur a n t z altxat uk o gen uk e,
gauz ar e n izaer a ber a imitat uz; beh e k o a et a ast u n a adi er azi nahiko bag e n u , berriz, lurrer a n t z. Eta
zaldia korrika edo bizidun e t a k o best e bat adi er azi nahiko bag e n u , bad a kiz u geur e gorpu t z a k et a
jarrer a k haie n ahalik et a antz ek o e n bihurt uko genit uzk e el a .
– Nahita e z k o a deritzot diozun bez al a izat e a ri.
– Nire ust ez, horrel a sortu zen adi er az pi d e bat gorpu t z e tik, gorpu t z a k adier a zi nahi zuen a
imitatz e n zuen e a n , antz a den e z .
– Bai.
– Eta ahot s e z , ming ai n e z et a ahoz zerb ait adier a zi nahi dugu n e a n , ordu a n hau e t a t ik sortz e n
zaigu n a ez al da gauz a bakoitz ar e n adi er az p e n a izango, horien bidez edoz e r gauz a r e n imitazioa
sortz e n den e a n ?
– Nahita e z k o a deritzot.
– Ordu a n , dirudi e n e z , izen a imitatz e n due n hare n ahot s e z k o imitazio a da, et a imitatz e n
due n a k ahot s e z izend a t z e n du imitatz e n due n a .
– Hala ust e dut nik.
– Nik ez dut ust e, orde a , ala Zeus, oraindik ongi es at e n ari gar e nik, adiskid e.
– Zerg a tik, bad a ?

115. – Ardiak, oilarrak et a gain er a k o ani m ali ak imitatz e n dituzt e n horiek imitatz e n dituzt e n
horiex e k izend a t z e n dituzt el a onartz e r a beh a r t u t a egon g o ginat e k e .
– Egia diozu.
– Eta hori zuzen dago el a ust e al duzu, bad a?
– Nik ez behi ntz a t . Baina zer imitazio mot a izango litzat ek e izena, Sokrat e s ?
– Aurrenik, nik uste dudan ez, ez litzateke izango gauzak musikaren bidez imitatzen ditugun
bezala imitatze a, nahiz eta orduan ere ahotsar ekin imitatzen ditugun; bigarren ez, ez dut uste musikak
imitatzen dituzten ak guk ere imitatzen baldin baditugu, izendatz e n ari garenik. Honako hau esan nahi
dut: gauza bakoitzak soinua eta forma al dauka, eta gehien ek kolorea?
– Noski.
– Ordu a n , bat e k ez au g a r ri horiek imitatz e n baldin badit u, izend a t z e k o art e a ez da imitazio
horiei buruzko a izango. Horiek bat a musik a et a best e a pint ur a baitira; ala ez?
– Bai.
– Eta zer deritzoz u hon a k o honi? Ez al duzu ust e gauz a bakoitz ak ese n t zi a bat dauk al a,
kolore a et a oraintx e esa t e n genit u e n a k dauzk a n bez al a x e ? Eta ezer baino lehe n, kolore a k ber ak
et a soinu ak, ez al dauk a t e ese n t zi ar e n bat, horiet ak o bakoitz ak et a izat e a r e n deitur a hori mer ezi
izan dut e n gain er a k o guzti ek bez al a?
– Hala ust e dut nik.
– Zer, bad a ? Bat ek letre n et a silab e n bidez gauz a bakoitz ar e n horixe bera, ese n t zi a, imitat u
ah al izango balu, ez al luke gauz a bakoitz a den a eraku t siko? Ala ez?
– Guztiz, bai.
– Eta zer deituko zeniok e hori ah al due n a ri? Aurreko ei bat ari musikari a et a best e a ri pintor e a
deitz e n zeni e n bez al a. Horri zer?
– Nire ust ez hori da, Sokrat e s , asp al di bila ari gare n a : hori dela izend a t z ail e a.
– Ordu a n , hori egia baldin bad a , badiru di jada zuk gald e t z e n zenit u e n izen hai en inguru a n
azt ert u beh a r del a, «korront e a » (roe), «joat e a » (ien ai) et a «er a g o z p e n a » (skhe si s) izen e n
inguru a n , alegi a, letra et a silab e n bidez hau e n izaer a harr a p a t z e n ote due n ala ez es e n t zi a
imitatz e r ai n o.
– Noski.
– Ea, bad a, ikus dez a g u n , ordu a n , horiek ote diren jatorrizko izen e t a k o bakarr a k edo best e
asko ere ba ote dau d e n .
– Best e batz uk ere badirel a ust e dut nik.
– Logikoa da et a. Baina zein izango litzat ek e mod u a , imitatz e n due n a nondik hast e n den
imitatz e n bereizt e ko? Esentzi ar e n imitazio a justu silab a et a letre n bidez izat e n den e z , ez al da
zuzen e n a lehe nik ele m e n t u a k ber eizt e a –erritm o ei ekite n diet e n e k aurre nik ele m e n t u e n balioak
ber eizt e n dituzt e n bez al a, ondor e n silab e n a k , et a horrel a ekit en diot e jada errit m o a k azt ert z e a ri,
et a ez lehe n a g o–?
– Bai.
– Ondorioz, guk ere ez al ditugu horrel a lehe nik soinud u n a k bereizi beh a r, et a ondor e n
mot e n ara b e r a gain er a k o e t a t ik soinu et a hots g a b e a k , alde bat e tik, –horiet a n aditu e k horrel ax e
hitz egit e n baitut e– et a, best e tik, soinu gab e a k bai, bain a hots gab e a k ez diren a k? Eta soinud u n e n
art e a n zenb a t mot a dau d e n elkarr e n des b e r di n a k? Eta horiek bereizi ditugu n e a n , izen ak jarri
beh a r zaizkien izaki guzti ak ondo bereizi beh a r dira, et a ea ele m e n t u a k bez al ako best e ele m e n t u
batz u e t a t ik datoz e n guztiak ikusi beh a r da, horiet a tik ikus dait ezk e e n era n, et a ea ber ai et a n ere
ele m e n t u e t a n bez al a era ber e a n mot ak ote dau d e n . Horiek guzti ak ondo azt ert u et a gero, bakoitz a
antz ek o t a s u n a r e n arab e r a aplikatz e n jakin beh a r da, bai bati bat bakarrik aplikat u beh a r baz ai o,
bait a bati elkarr ekin nah a sit a k o asko aplikat u beh a r baz aizkio ere; pintor e e k bez al a,
antz ek o t a s u n a lortu nahi dut e n e a n , batz u e t a n purp ur a kolore a bakarrik aplikatz e n dut e, et a best e
batz u e t a n best e edoz ei n kolore, bain a zenb ai tz u e t a n asko nah a s t e n dituzt e, giza irudia edo

116. horrel ak o best e zerb ait prest a t z e n dut e n e a n bez al a –irudi bakoitz ak beh a r due n kolore
bakoitz ar e n arab e r a , nik ust e–, guk ere horrel a aplikat uko dizkiegu ele m e n t u a k gauz ei, bai ban a k a
aplikat uz (beh a r duel a dirudi e n a ), bait a asko ere, silab a k deitz e n diet e n a k egin ez, et a gero silab ak
elkart uz; hau e t a t ik izenak et a aditz ak osat uko dira. Eta atz er a izen et a aditz et a tik jada zerb ait
han di, eder et a oso a osat uko dugu, han bizidun bat pintur ar e n bidez bez al a, he m e n hitzaldi a
osat uko dugu izend a t z e k o art e a r e n , erret orik ar e n edo den a delako art e a r e n bidez. Hobet o esa n d a ,
guk ez –hizket a k era m a n na–, jada antzin ak o e k osat u baitz ut e n orain osat ut a dago e n bez al a. Guk,
horiek guztiak art e a r e n ara b e r a azt ertz e n jakingo bad u g u , mod u horret a n bereizi ondor e n ,
jatorrizko izen ak et a ondor e n g o a k beh a r den era n osat u t a dau d e n ala ez ikusi beh a r dugu. Best e
proz e d u r a bat jarraitz e a okerr a litzat ek e et a met o d o a r e n aurk ako a , Herm o g e n e s m ait e a .

117. – Zeus a rr e n , agi a n bai, Sokrat e s .
– Zer, bad a ? Horiek horrel a ber eizt ek o gai zarel a ust e osoa al duzu zuk? Nik ez dut, bad a .
– Ordu a n nik are gutxia g o.
– Utz dez a g u n , bad a , edo ahal dugu n neurria n saiatz e a nahi al duzu, horiet a k o apur bat
bak arrik ikust eko gai izat e n bag a r a ere? Lehe nt x e a g o jainkoei ohart ar a zi diegu n bez al a ber ai ei
buruzko gizakie n iritziak, egi ar e n ezer jakin gab e , aieruz az altz e n genit u el a, orain ere horrel a egin
dez a g u n aurr er a, geur e buru ari esa n e z , horiek best e norb ait ek edo geuk ber eizi beh a rk o bag e ni t u,
horrel a bereizi beh a rko lirat ek e e l a . Eta orain, es at e n den bez al a, ahal dugu n neurria n jardu n
beh a rk o dugu horien inguru a n . Hala deritzoz u, edo nola diozu?
– Guztiz ondo deritzot, bad a , nik ere.
– Nik ust e barr e g a r ri a em a n g o duel a, Herm o g e n e s , gauz ak nab a r m e n gert a t z e a letra et a
silab e n bidez imitat uz. Ez bait a u k a g u best e ezer hob erik erlazion a t z e k o jatorrizko izen e n egi ari
dagokio n e z , ez bad uz u nahi, tragiko e k, irten bi d e rik ez dut e n e a n , jainko ak ap ar a t u e t a r a igoar a ziz
jotzen dut e n bez al a 32 , gu ere horrel a hitz egind a libratz e a , alegi a, jainko ek ezarri zituzt el a
jatorrizko izen ak et a horre g a t ik dau d el a zuze n. Akaso hori al da argu di o indart s u e n a gur etz a t ere?
Edo best e hura, atz errit ar batz u e n g a n d i k jaso ditugul a horiek, et a atz errit arr a k gu baino
antzin a g o k o a k direl a? Edo antzint a s u n a g a t i k azt ert u ezinak direl a, atz erriko ak bez al a? Horiek
guzti ak ihes bid e a k lirat ek e, et a oso fin as m a t u a k gain er a , jatorrizko izen ak nola dau d e n zuzen
jarrita arraz oi a em a n nahi ez due n a r e n t z a t . Baina, edoz ei n mod u t a n , bat e k jatorrizko izen e n
zuzen t a s u n a ez bad a ki, ezingo du ondor e n g o izen e n a ere jakin, bat ek ezer ez daki en haiet a tik
azald u beh a r baitira hau e k. Ondorioz, nab a r m e n a da, hau ei buruz aditu a del a dioen a k jatorrizko
izenei buruz ere ah alik et a az alp e n argi e n a k em a t e k o gai izan beh a r duel a, edo best el a ondo jakin
ondor e n g o izen ei buruz ere txorak eri ak es at e n ditu el a. Edo zuri best el a iruditz e n al zaizu?
– Inola ere ez, Sokrat e s .
– Jatorrizko izen e n inguru a n nik haut e m a n ditud a n a k era b a t harro p u t z et a barr e g a r ri ak
iruditz e n zaizkit, bad a. Zu horien part ai d e egingo zaitut, hal er e, nahi bad uz u. Baina zuk
non b ai t e tik ezer hob erik harr a p a t u ah al bad uz u, saia zait ez ni ere horre n part ai d e egit e n.
– Hori egingo dut. Baina hitz egin ezaz u konfiantz a osoz.
– Hasteko, beraz, r «mugim e n d u » (kinêsis) ororen tresna bezala dela iruditzen zait niri, eta honek
izen hori zergatik daukan ez dugu esan. Baina nabar m e n a da «joate a » (hesis) esan nahi duela; antzina
ez baikenu e n ê erabiltzen, e baizik. Hasiera «kiein» izenetik da – beste dialekto bateko izena – eta
horrek «joat e a » esan nahi du. Ondorioz, batek horren antzinako izena gure hizkerara egokitut a
aurkituko balu, «hesis» deituko litzateke zuzen; orain, berriz, «kiein» atzerri izenetik, e ê bihurtzetik eta
n sartzetik «kinesis» deitzen da, baina «kieinesis» deitu behar zen [edo «eisis»]. «Geldialdiak» (stasis)
joatear e n ukapen a esan nahi du, baina apainket a g a tik «stasis» deitzen da. Beraz, r elem e n t u a, diodan
bezala, mugim e n d u a r e n tresna ederra dela iruditu zitzaion izenen jartzaileari mugim e n d u a r e n itxura
emat eko, toki askotan erabiltzen baitu horret ar ako: lehenik «korritu» (rein) eta «korront e a » (roe)
izenet a n bertan letra horren bidez imitatzen du mugim e n d u a; ondoren «dardar a » (tromos) izenea n,
gero «korrika egin» (trekhein) aditzea n eta baita «jo» (kruein), «hautsi» (thrauein), «urratu» (ereikein),
«birrindu» (thrypt ein), «xehat u » (kerm atitzo) eta «birarazi» (rymbein) bezalako aditzeta n, horiek
guztiak orokorrea n r letraren bidez irudikatzen ditu. Nire ustez, ikusten zuelako soinu horreta n gelditzen
dela gutxien mingaina, eta astindu, berriz, gehien; horregatik iruditzen zait horret ar ako erabili zuela
soinu hori. Eta i, bere aldetik, arin diren guztiet arako, gauza guztietan barna gehien joan daitezke e n a k.
Horregatik «joate a » (ienai) eta «oldartze a » (iesthai) i-ren bidez irudikatzen ditu; ph, ps, s eta tz-ren
bidez, letra hasper e n d u a k direnez, horrelako gauza guztiak imitatu dituen bezala, eta hauen bidez
izendatz e n ditu «hotza» (psykhron), «irakiten duena » (tzeon) eta «astintze a » (seiein) eta «astindu a »
(seismos) oro har. Eta haizetsu a imitatzen duen e a n, hor orokorrea n badirudi izenak jartzen dituen ak

118. guztiet an horrelako letrak aplikatzen dituela. Beste aldetik, badirudi d eta t-ren mingaina hertsat u eta
gainea n jartzeko ahalm e n a «lotura» (desm os) eta «egon aldia» (stasis) imitatzeko erabilgarritzat jo
duela. Eta mingaina geihenb at l-n irristatzen dela ikusita, horren itxura eman ez izendat u zituen
«leunak» (leion), «irristatz e» bera (olisthan ein), «koipetsu a » (liparon), «likatsu a » (kollodes) eta
horrelako best e guztiak. Eta g- ren ahalm e n ak irristatzen den mingainari eusten dionez, hortik irudikatu
zuen «lirdingats u a » (gliskhron), «gozoa » (glykyn) eta «itsaskorra » (gloiodes). Beste aldetik, n- ren
soinuare n barnet a s u n a atzem a n d a «barn e a n » (endon) eta «barneko ak » (ta entos) izendat u zituen,
errealitat e ak letren bidez imitatuz. A, berriz, «handiari» (megalon) esleitu zion, eta ê «luzerari» (mêkos),
handiak direlako letra hauek. «Biribilerako» (gongylon) o-ren zeinua behar zuenez, letra hori nahasi
zion gehienb at izenerako. Eta badirudi legegileak gainerakoak ere letra eta silaben arabera osatu
zituela, izaki bakoitzarentz at zeinua eta izena eratuz, eta horietatik gainerakoak jada horien bidez osatu
zituen imitatuz. Hau iruditzen zait dela izenen zuzent as u n a, Hermoge n e s, Kratilo honek best e ezer ez
badu esat e n behintzat.
Herm o g e n e s : Eta ben e t a n , Sokrat e s , araz o asko era git e n dizkit maiz Kratilok, hasi er a n nioen
bez al a, izene n zuzen t a s u n a bad el a esa n e z , bain a zein den bat er e garbi es a n gab e. Horrela, nik
ezin dut jakin nahit a edo nahi gab e hitz egit e n due n horre n ilun gai horiet a z hitz egit e n due n
bakoitz e a n . Orain, beraz, es ai d a z u, Kratilo, Sokrat e s e n aurr e a n , ea as e b e t e t z e n zaitu e n
Sokrat e s e k izen ei buruz nola hitz egit e n due n, edo best e nolab ait ez er hob erik es a n ah al
dez ak e z u n ? Eta ahal bad u z u, es a n, Sokrat e s e n g a n d i k ikas dez az u n, edo gu bioi irakat s
diez a g u z u n .
Kratilo: Zer, bad a, Herm o g e n e s ? Edoz er gauz a horre n azkar ikasi edo irakas t e a erraz a del a
iruditz e n al zaizu, bat ez ere horre n gai han di a, han di e n e n art e a n han di e n a del a dirudi e n a ?
Herm o g e n e s : Nik ez behi ntz a t , ala Zeus! Baina Hesiodor e n a ederki dago el a iruditz e n zait,
alegi a bat ek pixka bat best e pixka bat e n gain e a n jartz e n baldin bad u, prob e t x ur a k o dela 33 . Beraz,
pixka bat gehitz ek o gai baz ar a , ez etsi, et a egin ieza gu z u m es e d e , bai Sokrat e s honi et a bait a niri
ere, zuri dagokiz u et a.
Sokrat es: Benet an, Kratilo, nik neuk ere ezingo nuke esan ditudan et a tik ezer sendo berretsi.
Iruditzen zitzaidan bezala aztertu ditut Hermoge n e s e kin batera. Horrela, horren arabera, hitz egin
ezazu konfiantza osoz, ezer hoberik esat eko baldin badauk az u, onartuko dudalakoa n. Baina horiek
baino ezer hoberik edukiko bazenu esat eko, ez nintzat ek e harrituko; tankera hartzen baitizut zuk zeuk
aztertu dituzula horrelakoak eta beste e n g a n dik ere ikasi dituzula. Ondorioz, ezer hoberik esat e n baldin
baduzu, inskriba nazazu neu ere zure ikasle bezala izenen zuzent a s u n a r e n inguruan.
Kratilo: Bai, noski, Sokrat e s , zuk diozun bez al ax e ardur a t u naiz gai horiet a z, et a agia n zu
ikasl e egingo zintuzk et . Baina beldur naiz guztiz horre n kontrak o a ez ote den gert a t u k o, Akilesek
«Erre g u a k » pas a rt e a n Aiaxi esa t e n diona zuri es at e a otu baitz ait nolab ai t. Hau dio:
Tela m o n e n se m e Aiax, Zeus e n ondor e n g o a, gudarost e e n agint ari,
gauza oro nire gogo ar e n arabera esa n duzula iruditz e n zait.
Niri ere, Sokrat e s , zure orakul u a nire pent s a m e n d u a r e n ara b e r a egoki esa n duzul a iruditz e n
zait, alegi a Eutifron ek inspirat u t a edo, zu kont ur a t u gab e, asp al di zure barru a n Musar e n bat
dago el a.
Sokrat e s: Kratilo on hori, ni neu ere harritut a nago asp al di neur e jakinduri az, et a ez naiz fio.
Ondorioz, esa t e n dud a n a berriro azt ert u beh a r del a ust e dut, norb e r a k bere buru a eng ai n a t z e a
den e t a n gog aik arri e n a bait a. Izan ere, eng ai n a t z ail e a apur bat ere alde n d u gab e, et e n g a b e zure
ondo a n egot e n bad a , nola ez da ikaratz ek o mod uk o a izango? Antza den e z, m aiz itzuli beh a r da
aurr etik es a n d a k o e t a r a , et a poet a hare n a egit e n saiat u, «aldi bere a n aurrer a et a atz er a » begir at u.
Eta oraintx e bert a n ere ikus dez a g u n zer es a n dugu n guk. Izen ar e n zuzen t a s u n a –diogu–, gauz a
nolako a den erak u s t e n digu n hori da. Definizio hau nahiko a dela esa n g o al dugu?
Kratilo: Niri era b a t nahiko a iruditz e n zait, Sokrat e s.

119. – Ordu a n, izen ak heziket a r a k o es at e n dira?
– Bai, hain zuzen ere.
– Ordu a n, hori art e a dela esa n g o al dugu, et a hare n artis a u a k badirel a?
– Bai.
– Zein?
– Hasier a n zuk es at e n zenit u e n a k , lege gile a k.
– Ordu a n, art e hori gizaki en art e a n best e a k bez al a gert a t z e n del a es a n g o dugu, ala ez?
Honako hau es a n nahi dut. Pintore a k, nolab ait, batz uk okerr a g o a k dira, et a best e batz uk, berriz,
hob e a k?
– Bai, noski.
– Pintore hob e e k ez al dituzt e ber e n lanak, pint ur a k, ederr a g o a k egit e n, et a best e e k, berriz,
esk a s a g o a k ? Eta arkit ekt o e k berdi n, batz u e k etx e ed err a g o a k egit e n dituzt e, et a best e e k , berriz,
itsusi a go a k?
– Bai.
– Ordu a n , lege gil e e k ere, batz u e k bere n lanak ed err a g o a k egit e n al dituzt e, et a best e e k ,
berriz, itsusi a go a k?
– Hori jada ez zait horrel a iruditz e n.
– Ez al zaizu, bad a , lege batz uk hob e a k direl a iruditz e n, et a best e batz uk, berriz,
esk a s a g o a k ?
– Ez horix e.
– Izena ere, antz a den e z, ez zaizu iruditz e n bat a okerr a g o jarrita dago e nik, et a best e a , berriz,
hob e t o, ezt a?
– Ez horix e.
– Ordu a n, izen guzti ak zuzen jarrita dau d e ?
– Izenak diren guztiak, behintz a t .
– Zer, bad a ? Arestia n genio e n a ere, Herm o g e n e s honi izen hori ez zaiola jarri ere egin
es a n g o al dugu, Herm e s e n leinu ar e n ezer ez baldin bad a g o kio? Edo jarri zaiola, bain a ez zuzen,
behintz a t ?
– Ez zaiola jarri ere egin iruditz e n zait niri, Sokrat e s ; jarri zaiola badirudi ere, izen hori best e
norb ait e n a dela, izenak adier a z t e n due n izaer a ere bad a u k a n a r e n a .
– Bat ek bera Herm o g e n e s del a dioen e a n , ez al du gez urr a es at e n ? Ez bait a g o hori
Herm o g e n e s dela es at e rik, ez baldin bad a .
– Zein zentz ut a n diozu?
– Ezin direla inola ere gez urr e zk o a k esa n, akas o hori es a n nahi al du zure argu dio a k? Ugariak
baitira hori diot e n a k, Kratilo mait e a , bai orain et a bait a antzin a ere.
– Izan ere, Sokrat e s , bat ek dioe n hori esa t e n bad u, nola ez du, bad a , ben e t a n den a es a n g o ?
Edo ez al da hori gez urr ez ko a k es at e a , ben e t a n diren a k ez es at e a ?
– Argudio burut s u e gi a da niretz a t et a nire adin er a k o, adiskid e. Haler e, esai d a z u hau:
gez urr ez ko a k es at e rik ez dago el a ust e duzu, bain a baiezt a t z e a bai?
– Ez dut ust e gez urr e zk o a k bai ezt a t z e a dago e nik ere.
– Ezta hitz egin edo agurt u ere? Adibidez, bat e k zurekin atz erri a n topo egin et a eskutik
heldut a , es a n g o balizu: «Kaixo, atz errit ar at e n a s t a r r a , Esmikrion e n se m e Herm o g e n e s », horrek
hitz horiek horrel a zuri ez, Herm o g e n e s honi baizik, esa n, bai ezt a t u, hitz egin edo agurt u egingo
lizkioke? Edo biet ak o inori ez?
– Nire ust ez, Sokrat e s, horrek alferrik aho sk a t u k o lituzke soinu horiek.

120. – Baina onar g a rri a da hori ere. Izan ere, horiek aho sk a t z e n ditu e n a k , egi azko a k edo
gez urr ez ko a k aho sk a t u k o lituzke? Edo, alde bat e tik, horiet ak o zerb ait egi azko a, et a best e tik, best e
zerb ait gez urr e zk o a ? Hori ere nahiko a bailitzat e k e .
– Horrel ako a k zarat a at er a t z e n duel a esa n g o nuke, alferrik astintz e n duel a ber e buru a, bat ek
brontz ez k o ontzi bat jota astind u k o balu bez al a.
– Ea, bad a, nolab ait ados jartz e n gar e n , Kratilo; es a n g o al zenuk e akas o izen a gauz a bat
dela, et a izen hori dauk a n hura, berriz, best e bat?
– Nik bai.
– Ez al zaud e ados izen a gauz a r e n imitazio bat ere bad el a ?
– Best e ezer baino gehi a g o .
– Eta pintur a k ere, ez al diozu zenb ait gauz a r e n best e era bat ek o imitazioak direl a?
– Bai.
– Aurrer a, bad a –izan ere, beh a r b a d a nik ez dut ulertz e n zuk diozun a zer den, bain a agi a n
zuzen diozu–; bi imitazio mot a horiek, pint ur ak et a izen hai ek, ban a t u et a esleit u al dakizkiek e
ber e n imitazio ak diren gauz ei, ala ez?
– Egin dait ek e.
– Aurretik, azt er ez az u hon a k o hau. Bat ek gizon a r e n irudia gizon a ri esleit u al liezaiok e,
em a k u m e a r e n a em ak u m e a r i, et a horrel a gain er a k o a k ere?
– Guztiz, bai.
– Eta aurk ako a , gizon a r e n a em ak u m e a r i et a em ak u m e a r e n a gizon a ri?
– Hori ere egin dait ek e.
– Akaso bi ban a k e t a horiek zuzen a k al dira, edo biet ak o bat?
– Biet ako bat.
– Bakoitz ari dagokio n a et a antz eko a den a esleitz e n diona, pent s a t z e n dut.
– Nik ere hala ust e dut.
– Beraz, zu et a ni, lagu n a k izanik, hitzet a n borroka ez gait ez e n , onar ieza d a z u dioda n hau:
ban a k e t a horri deitz e n baitiot nik zuzen a bi imitazioe t a n , pint ur e t a n et a izen e t a n , adiskid e, et a
izene t a n zuze n a deitz e a z gain, egiazko a ere bai; best e a ri, berriz, des b e r di n a em a t e et a esleitz e a ri,
ez- zuzen a deitz e n diot, et a gez urr ez ko a izen et a n den e a n .
– Kontuz, Sokrat e s , ea zuzen ez ban a t z e hori pint ur e t a n bakarrik gert a t z e n ote den, et a ez
izene t a n , baizik et a ea hau e t a n nahit a e z beti zuzen a den.
– Nola diozu? Zert a n bereizt e n da hori hart a tik? Ezin al da gizon bat e n g a n a joan et a es a n:
«Haux e da zure marr a zk e t a », et a har e n irudia erak ut si ber ari, hal a egokituz gero, edo em a k u m e
bat e n a , hal a egokituz gero? Eta eraku s t e a begi e n haut e m a t e r a jartz e a ri deitz e n diot.
– Erab a t , bai.
– Eta zer? Berriro gizon horre n g a n a ber ar e n g a n a joan et a: «Haux e da zure izena » es at e a ?
Izena ere imitazio a da, pint ur a bez al a. Haux e diot: ezingo al litzaiok e honi es a n «Haux e da zure
izena » et a horre n ondor e n , har e n imitazio a belarri ar e n haut e m a t e r a jarri «gizon a » es a n e z , hala
egokituz gero, edo giza em a k u m e z k o bat e n imitazio a «e m a k u m e a » esa n e z , hal a egokituz gero? Ez
al duzu ust e hori egin dait ek e el a et a batz u e t a n gert a t z e n dela?
– Onart u nahi dizut, Sokrat e s , et a hala izan bedi.

121. – Eta ed erki egit e n duz u, lagun a , hori horrel a baldin bad a ; orain, beraz, ez da horri buruz
bat er e borrok arik egin beh a r. Ondorioz, he m e n ere horrel ako ban a k e t a bat baldin bad a g o , bi
horiet a k o bat a ri egi a esa t e a deitu nahi diogu, et a best e a ri, berriz, gez urr a esa t e a . Baina hori
horrel a baldin bad a , et a izen ak mod u ez zuzen e a n ban a t u bad ai t e z k e , et a bakoitz ari dagoz kion a k
ez em a n , batz u e t a n ez dagoz kion a k baizik, aditz ekin ere horixe bera egin liteke. Eta aditz ak et a
izenak horrel a jar bad ai t e z k e, es aldi ak ere, derrigor; esal di a horien elkark et a bait a, nire ust ez; edo
nola diozu zuk, Kratilo?
– Horrel a; ed erki es at e n ari zarel a bait eritzot.
– Ondorioz, best e aldetik, jatorrizko izen ak marr a zk e t e ki n alder a t z e n baldin badit u g u ,
pintur e t a n bez al a kolore et a form a egoki guztiak em a n dakizkiek e, edo guzti ak em a n beh a rr e a n
batz uk em a n gab e utzi, et a best e batz uk gehit u ere bai, ugari a g o a k et a han di a g o a k; edo ezin da?
– Egin dait ek e.

122. – Beraz, guzti ak em a t e n ditu e n a k marr a zk e t a et a irudi ederr a k em a t e n ditu; gehit u edo
kentz e n ditu e n a k, orde a, horrek m arr az k e t a k et a irudiak egit e n ditu, bain a txarrak?
– Bai.
– Eta silab a et a letre n bidez gauz e n es e n t zi a irudikatz e n due n a zer? Argudio berar e n
ara b e r a , egoki diren guztiak em a t e n baldin badit u, ez al da irudia ederr a izango –eta hori izen a
da–, bain a batz u e t a n xeh e t a s u n a k jarri gab e utzi edo gehitz e n baldin badit u, irudia izango da,
bain a ez ed err a? Horrel a, izen batz uk ed erki egin ak izango dira, et a best e a k , berriz, gaizki egin ak?
– Agian.
– Ordu a n, beh a r b a d a bat a izen e n artisa u ona izango da, et a best e a , berriz, txarr a?
– Bai.
– Horre n izen a «leg e gil e a » zen, bad a.
– Bai.
– Ordu a n , agi a n, ala Zeus, best e art e e t a n bez al a, lege gile bat ona izango da, et a best e a ,
berriz, txarra, aurr eko horiet a n ados jarri bag a r a behi ntz a t .
– Hori da. Baina ikust e n duzu, Sokrat e s, letra horiek, a, b et a ele m e n t u e t a k o bakoitz a, izen ei
art e gra m a ti k al a r e n bidez esleitz e n dizkiegu n e a n , bat e n bat kend u, gehit u edo aldat z e n baldin
bad u g u , ez dugu izen a idatzi, ez mod u ez- zuze n e a n , ez inola ere; bat- bat e a n best e izen bat da,
horiet a k o ezer jasat e n baldin bad u.
– Kontuz, ez dez a g u n gaizki azt ert u horrel a azt ertz e n bad u g u , Kratilo!
– Nola, bad a?
– Agian, nahit a e z zenb a ki bat e tik bere n izat e a edo ez izat e a at er a t z e n dut e n e k jasa n g o
luket e zuk diozun hori, ha m a r r a k ber ak edo nahi duz un best e edoz ei n zenb a kik bez al a; zerb ait
kend u edo gehitz e n baldin badioz u, segit u a n best e bat bihurt uk o da; bain a beldur naiz hori ez
dela nolakot a s u n a r e n et a irudi oso ar e n zuzen t a s u n a , aurk ako a baizik, irudikatz e n den a r e n
nolakot a s u n a r e n eza u g a r ri guzti ak ez direla inola ere em a n beh a r ere, irudia izango bad a. Begira
ezaz u ea baliozko zerb ait diod a n . Kratilo et a Kratilore n irudia bez al ak o bi gauz a egon g o al lirat ek e,
jainkoe t a k o bat ek zure kolore a et a itxura kopiat uk o balu pintor e e k bez al a, et a barn e k o guztiak ere
zure a k bez al ak o a k egingo balitu, et a bigunt a s u n et a berot a s u n berb e r a k em a n g o balizkie, et a
zure g a n dau d e n a k bez al ak o mu gi m e n d u a , arim a et a pent s a m e n d u a sart uko balizkie, et a, hitz
bat e a n , zuk dauzk az u n guzti ak bez al ak o best e batz uk zure ondo a n jarriko balitu? Ordu a n , Kratilo
et a Kratiloren irudia ego n g o lirat ek e, edo bi Kratilo?
– Bi Kratilo iruditz e n zait niri, Sokrat e s.
– Ikust e n al duzu, bad a , lagun, irudiar e n et a oraintx e esa t e n genit u e n e n best e zuzen t a s u n
bat bilatu beh a r dela, et a zerb ait falta bad a edo gehitz e n bad a , ez del a jada irudia ez del a
pent s a t z e r a beh a rt u beh a r? Edo ez al zara kontur a t z e n zenb a t falta zaien irudiei eure n irudiak
diren haiek dauzk a t e n berb e r a k edukitz eko?
– Ni bai.
– Izenak ber e n izen ak diren haiek zerb ait barr e g a r ri a jasa n g o bailuket e izen e n era gi n e z,
Kratilo, guzti ak zentz u guzti et a n haie n berdin ak egingo balira. Gauz a guzti ak bikoitzak bihurt uk o
bailirat e k e , et a inork ezingo luke es a n biet ako zein den gauz a ber a et a zein izen a.
– Egia diozu.
– Ausartu zaitez, beraz, jator hori, izena batzuet a n zuzen jarrita dagoel a, baina best e et a n, berriz,
ez, esat en; eta ez ezazu letra guztiak edukitzera behart u, bere izena denaren guztiz berdina izateko,
eta utz iezaiozu ez dagokion letra ere gehitzen. Eta letra bat gehitzen uzten baldin baduzu, orduan izen
bat ere bai esaldian; eta izen bat gehitzen uzten baldin baduzu, baita gauzei ez dagokien esaldi bat ere
hitzaldian; eta onar ezazu gauza ez dela horregatik batere gutxiago izendatz en eta esat e n, hitzaldiaren

123. gaia den gauzare n zirriborroa dagoe n bitarte a n, elem e nt u e n izenet a n bezala, Hermoge n e s e k eta nik
oraintxe esat e n genitue n ak gogoan badituzu.
– Gogo a n ditut, orde a.
– Ederki, ben e t a n . Hori dago e n e a n , dagozkion ez au g a r ri guzti ak ez baldin bad a u z k a ere,
behintz a t gauz a es a n egingo da: ondo, guztiak dauzk a n e a n , et a gaizki, gutxi dauzk a n e a n . Beraz,
onar dez a g u n esa t e n dela, zorion ek o hori, isun a ordain ez dez a g u n , Eginako e k bez al a gau e z
ber a n d u bide e t a n ibiltze a g a t ik, et a gu ere gauz e t a r a ben e t a n beh a r baino ber a n d u a g o heldu
gar el a em a n ez dez a g u n ; edo bila ezaz u izen ar e n best e zuzen t a s u n e n bat, et a ez onart u izen a
silab a et a letre n bidezko gauz ar e n adi er az pi d e bat dela. Bi hau e k esa t e n baldin badit uz u, ezingo
duzu zeur e buru a r e ki n ado s egon.
– Neurrian hitz egit e n duzul a ust e dut, Sokrat e s , et a jarrer a horret a n nago.
– Beraz, horret a n iritzi ber eko a k gar e n e z , horre n ondor e n hon a k o hau e k azt er ditza g u n:
izena ondo jarrita egon g o bad a, dagozkion letrak eduki beh a r al ditu?
– Bai.
– Eta gauz e n antz ek o a k al dagoz kio?
– Erab a t , bai.
– Ordu a n, ondo jarrita dau d e n a k horrel a dau d e jarrit a. Baina bat e n bat ondo jarri ez baz e n,
agi an gehi e n b a t letra egoki et a antz ek o e z osat ut a ego n g o litzat ek e, irudia izango bad a ; bain a
zerb ait ez egoki a ere edukiko luke; hal a ere, horre g a tik izen a ez litzat ek e ez eder ez ondo egin a
izango. Horrel a diogu, ala best el a?
– Ez dago, nire ust ez, azke n e r ai n o borroka egit eko beh a rrik, Sokrat e s; ez zait, bad a , ats e gi n
izena bad el a, bain a ez dago el a ondo jarrita esa t e a .
– Akaso ez zaizu ats e gi n izen a gauz ar e n adi er az pi d e a izat e a ?
– Niri bai.
– Baina ez zaizu iruditz e n ondo esa n d a dago el a izen batz uk aurrek o izen et a tik osat ut a
dau d el a , et a best e a k , berriz, jatorrizko ak direla?
– Niri bai.
– Baina jatorrizko ak zerb ait e n adi er az pi d e bihurt uk o badir a, hau e k adier a zi beh a r dituzt e n
gauz a haie n ah alik et a antz eko e n egit e a baino best e mod u hob erik ba al dauk a z u eurak
adier a z pi d e bihurtz ek o? Edo Herm o g e n e s e k et a best e askok diot e n mod u hau ats e gi n a g o al zaizu,
izenak konb e n t zio a k direla et a konb e n t zio a k ez arri et a aurr etik eza g u t z e n dituzt e n ei adi er az t e n
dizkiet el a gauz a k, et a hori dela izen ar e n zuzen t a s u n a , hitzar m e n bat, et a ez dago el a alderik bat e k
orain jarrita dau d e n bez al a hitzartz e n baldin badit u, edo kontrak o a ere bai, orain txikia deitz e n
zaion a ri han di a deitz e a , et a han di a deitz e n zaion ari, berriz, txikia? Biotako zein mod u zaizu
ats e gi n a g o ?
– Erab a t et a guztiz hob e a da, Sokrat e s, bat ek adier az t e n due n a antz ek ot a s u n a r e n bidez
adier a z t e a , hala b e h a r r e z egokitut a k o a r e n bidez baino.
– Ederki diozu. Ondorioz, izen a gauz ar e n antz ek o a izango bad a , bat ek jatorrizko izen ak
ber ai et a tik erat uk o ditu e n ele m e n t u e k izat ez gauz e n antz eko a k izan beh a r dut e nahit a e z ? Zentz u
hon e t a n diot: akas o bat e k oraintx e es at e n gen u e n pintur a izakiet a k o bat e n antz ek o a erat uko al
luke noizb ait, pint ur ak imitatz e n ditu e n gauz a haie n antz ek o a k diren kolore a k nat ur a z ego n g o ez
balira –hau e t a tik pint at u t a k o a k osatz e n dira–, edo ezinezko a da?
– Ezinezko a.
– Ordu a n , horrel a ere izen ak ez lirat ek e inoiz ez er e n antz ek o a k bihurt uko, izen ak osatz e n
dituzt e n hai ek lehe nik ere izen ak ber e n imitazio ak diren gauz e n antz ek ot a s u n e n bat dauk a t el a
ego n g o ez balira. Eta osatz e n dituzt e n a k ele m e n t u a k al dira?
– Bai.

124. – Ordu a n , zuk ere jada Herm o g e n e s e n ares tiko arraz oike t a bera part e k a t z e n duz u. Aurrer a,
bad a ; zure ust ez ondo al diogu r abi ad a r e n , mu gi m e n d u a r e n et a zurrunt a s u n a r e n antz ek o a del a,
ala ez?
– Ondo, nik ust e.
– Eta l leun a r e n , bigun a r e n et a oraintx e esa t e n genit u e n e n antz ek o a dela?
– Bai.
– Badakizu, bad a, gauz a ber ari guk «sklerot e s » (zurrun t a s u n a ) es at e n diogul a, eretri arr ek,
berriz, «sklerot e r »?
– Oso ondo, bai.
– Ondorioz, r et a s biak gauz a berar e n antz ek o a k dira, et a guri s am ai e r a n ego n d a adi er az t e n
digu n gauz a bera adier az t e n die hai ei ere r am ai er a n egon d a , edo biot ako talde bati ez dio ez er
adier a z t e n ?
– Bi tald e ei adier a z t e n die, bai.
– R et a s antz eko a k diren hein e a n , e d o ez diren hein e a n ?
– Antzeko ak diren hein e a n .
– Akaso antz ek o a k dira toki guzti et a n ?
– Mugim e n d u a adi er az t e k o behintz a t bai, agi a n.
– Akaso barru a n dago e n l ere bai? Ez al du zurrun t a s u n a r e n aurk ako a adier a z t e n ?
– Behar b a d a ez dago zuze n sart ut a, Sokrat e s ; oraintx e zuk Herm o g e n e s i es at e n zenion a
bez al a, beh a r zen tokian letrak kend u et a gehit uz; et a zuzen ari zinel a ust e nue n. Orain,
beh a r b a d a , l ordez r esa n beh a r da.
– Ondo diozu. Ordu a n , zer? Orain es at e n dugu n bez al a, «sklero n » (zurrun a ) es at e n den e a n ,
ez al diogu elkarri ez er ulertz e n , et a zuk orain ez dakizu zer es at e n ari naize n?
– Nik bai, ohitur a g a t i k, m ait e a .
– Eta ohitur a es at e a n , konb e n t zio ar e n zerb ait des b e r di n a diozula ust e duzu? Edo ohitur a
diozun e n a n , hon a k o hau baino best e rik esa t e n al duzu: nik hori aho sk a t z e n dud a n e a n , gauz a
hart a n pent s a t z e n dud al a? Eta zuk ulertz e n duz u gauz a hart a n pent s a t z e n dud al a? Ez al duz u hori
es at e n ?
– Bai.
– Beraz, nik aho sk a t z e n dud a n e a n ulertz e n baldin bad u z u, niga n dik adier a z p e n bat heltz e n
zaizu?
– Bai.
– Eta pent s a t z e n dud a n a r e n des b e r di n den zerb ait e n bidez ahosk a t z e n dut, l «zurru n a r e n »
(sklero n) des b e r di n a baldin bad a , zuk diozun bez al a; et a hori horrel a baldin bad a , ez al duz u zuk
zeuk zeur e buru ar e ki n hitzart u, et a zuretz a t izen ar e n zuze nt a s u n a konb e n t zio a da, bai antz eko
letrek et a bait a des b e r di n e k ere adi er az t e n dut e n e z gero, ohitur a et a konb e n t zio a lortu et a gero?
Baina ohitur a ez baldin bad a bat e r e konb e n t zi o a, jada ez legok e ondo antz ek o t a s u n a adi er az pi d e a
dela es at e a , ohitur a baizik; hon ek antz ek o a r e n et a des b e r di n a r e n bidez adi er a z t e n baitu,
dirudi e n e z . Haue t a n ado s gau d e n e z , Kratilo –zure isiltasu n a ado st a s u n t z a t hart uko baitut–
nahit a e z kolabor a t u beh a r dut e bai konb e n t zi o a k et a bait a ohitur ak ere pent s a t u z esa t e n
ditugu n e n adi er az p e n e a n ; izan ere, bikain hori, zenb a ki ari heldu nahi badioz u, nondik at er a t z e n
duzu zenb a ki e t a k o bakoitz ari antz ek o izen ak aplikat u ah al izango dizkiozula, ez badi ez u zure
ado st a s u n a ri et a konb e n t zio ari agint e a edukitz e n uzt e n izen e n zuze nt a s u n a ri dagokion e z ? Neuri
ere ats e gi n zait, bad a, izenak gauz e n ah alik et a antz ek o e n izat e a; bain a beldur naiz,
Herm o g e n e s e k zioen bez al a, antz ek ot a s u n a ri tiratz e hori ben e t a n nek et s u a ez ote den, et a izen e n

125. zuzen t a s u n e r a k o konb e n t zi o arrun t hori ez ote den nahit a e z era bili beh a r. Ahalik et a ederr e n hitz
egingo bailitzat e k e , beh a r b a d a , bakarrik antz ek o izenekin edo horrel ako ah alik et a gehi e n e ki n hitz
egingo balitz, hau da, egokiekin; ah alik et a itsusi e n, berriz, kontrak o erar a. Baina horien ondor e n ,
es aid a z u hon ak o hau ere: zer ah al m e n dut e izen ek gure tz a t et a zer em aitz a ed err a era git e n
dut el a diogu?
– Iraka st e a , nik ust e, Sokrat e s , et a hori erab a t sinple a da: izen ak eza g u t z e n ditu e n a k gauz ak
ere jakite a.
– Agian, Kratilo, hon ak o hau esa n nahi duzu: bat e k izen a nolako a den daki en e a n –eta gauz a
bez al ako a da, hain zuze n ere– gauz a ere ez a g u t u k o duel a, izen ar e n antz ek o a del ako pres e s ki, et a,
ordu a n, elkarr e n antz ek o a k diren gauz a guztie n art e bak ar et a bera dela. Horre n ara b e r a ust e dut
diozul a, izen ak dakizkien a k gauz a k ere jakingo ditu el a.
– Erab a t e k o egi a diozu.
– Zaud e, ikus dez a g u n zuk orain diozun gauz e n iraka s p e n a r e n mod u hori zein ote
litzat ek e e n , et a best e bat ere ba ote dago e n , hori hob e a bad a ere, edo best e rik ez ote dago e n .
Biotako zein ust e duzu zuk?
– Honel a ust e dut nik: ez dago el a best e rik inola ere, et a hori dela bai bak arr a et a bait a one n a
ere.
– Eta izakien aurkikunt z a ere horix e ber a al da, izen ak aurkitu ditue n a k ber e n izen ak diren
haiek ere aurkitu dituel a? Edo best e mod u bat e a n bilatu et a aurkitu beh a r da, et a ikasi, berriz,
horret a n ?
– Erab a t mod u horret a n bert a n bilatu et a aurkitu beh a r da, et a baldintz a ber et a n .
– Ea, bad a, hau s n a r dez a g u n , Kratilo; bat gauz e n bilaket a n izen e n atz etik baldin bado a ,
bakoitz ak zer esa n nahi due n azt ert uz, kont ur a t z e n al zara ez del a txikia eng ai n a t u a izat eko
arrisku a ?
– Nola?
– Nabar m e n a da izen ak jarri zitue n lehe n e n g o a k gauz ak ber e ust ez ziren bez al ako a k jartz e n
zituel a izen ak ere, guk diogu n bez al a. Ez al da hala?
– Bai.
– Beraz, gauz ei buruzko har e n ust e a zuzen a ez baz e n , et a izen ak ust e a r e n ara b e r a jartz e n
bazitu e n , zer ust e duzu gert a t u k o zaigul a hari jarraitz e n badio gu ? Engai n a t u a k izango garel a
best e rik edo?

126. – Baina balit ek e horrel a ez izat e a, Sokrat e s , baizik et a nahit a e z k o a izat e a izen ak jartz e n
ditu e n a k jakinar e n gain e a n egon d a jartz e a ; et a best el a, ez lirat ek e izen ak ere izango, nik
lehe n a g o nioe n bez al a, hain zuze n ere. Eta jartz e n ditue n a k egiari hut s egin ez zioneko froga
han di e n a hau izan dadila zuretz a t: izan ere, izen guzti ak ez lirat ek e harekin horre n b e s t e bat
etorriko. Edo hitz egit e a n ez al zara zu zeu kont ur a t u izen guztiak ere d u ber ar e n ara b e r a et a
helburu berar e ki n sortz e n zirela?
– Baina hori, Kratilo on hori, ez da bat er e juztifikazioa. Izan ere, ez da arraro a , izen ak jartz e n
ditu e n a k , hasi er a tik hut s egind a, horrezk er o gain er a k o a k horret a r a bortx at z e n bazitu e n et a
ber ar e ki n bat etortz er a beh a r t z e n ; batz u e t a n irudi geo m e t riko e t a n gert a t z e n den bez al a, alegi a
lehe n e n g o a txikia et a nah a si a izand a okerra sortu et a gero, horrezk er o best e guzti ak horri
jarrait uz bat datoz el a elkarr eki n. Beraz, gizon orok asko arraz oit u beh a r du et a asko azt ert u edoz er
gauz ar e n hasi er a ri buruz zuzen ez arrit a dago e n ala ez; et a hau nahiko a azt ert u ondor e n ,
gain er a k o a k horri jarraituz agert u beh a r dira. Baina ez, harrituko nintz at e k e izen ak ere bere n
buru a r e ki n bat balet oz. Azter ditza g u n berriro, bad a, lehe n a g o az aldu ditugu n a k. Guk diogu izen ek
gauz a oro joan, mugit u et a ibiltzen del ako a n adier az t e n digut el a es e n t zi a. Horrel a, best e zerb ait
adier a z t e n dut el a iruditz e n al zaizu?
– Erab a t horrel a, et a zuzen adier a z t e n dut e.
– Lehe nik, horiet a tik izen hori berriro hart u t a , «zientzi a » (epist e m e ) , azt er dez a g u n , bad a,
zein anbigu o a den; gehi a g o dirudi gure arim a gauz e n gain e a n «gel ditz e n duel a » (hist e si)
adier a z t e n duel a, ber ai eki n bat er a dabilel a baino, et a zuze n a g o a da ber e hasi er a orain bez al a
es at e a , e sart ut a «ep ei st e m e » es at e a baino, et a e- n sart u beh a rr e a n , i-n sartz e a . Ondor e n,
«finko a » (beb ai o n) «oin arri» (basis) bat e n et a geldi al di bat e n imitazioa den a, bain a ez mugi m e n d u
bat e n a . Gero «ikerk et a » (historia) ber ak «korront e a gelditz e n duel a » (run hist e si) adi er az t e n du.
Eta «fida g a rri ak » (piston) «gel ditz e n due n a » (pist a n) adier a z t e n du era b a t . Ondor e n
«oroitz a p e n a k » (mn e m e ) edoz ei ni adier a z t e n dio «ego n al di a » (mon e) dago el a arim a n, et a ez
mugi m e n d u a . Eta, nahi bad uz u, «hut s e gi t e a » (ha m a r ti a) et a «gert a e r a » (sym p h o r a ), izen ar e n
ara b e r a gidat uz gero, «uler m e n » (syn e si s) horre n, «zientzi ar e n » et a gauz a serio ei buruzko
gain er a k o izen guztie n berdin ak agert u k o dira. Gehia g o oraindik, «ezjakint a s u n a k » (am a t hi a) et a
«ne urrig a b e k e ri ak » (akolasi a) horre n berdi nt s u a k dirudit e, bat a k, ezjakint a s u n a k , «jainko ar e ki n
bat er a doa n a r e n » (ha m a theo iontos) ibilera baitirudi, et a neurriga b e k e ri a k «ga uz e n jarraip e n a »
(akolut hi a tois prag m a s i) erab a t . Eta horrel a, gure ust ez gauz a txarr e n e n izen ak diren a k, one n e n
izene n oso antz ek o a k agert u k o lirat ek e. Eta nire ust ez, bat e k, jardu n e z gero, best e asko ere
aurkituko lituzke, et a hau e t a tik pent s a t u k o luke izen ak jartz e n ditue n a k ez ditu el a gauz ak ibiltzen
edo mugitz e n adier azi nahi, geldirik baizik.
– Baina, Sokrat e s, ikust e n duzu gehi e n a k best e era hart a n adi er az t e n zituel a.
– Eta hori zer, Kratilo? Botoak bez al a zenb a t u k o al ditugu izen ak, et a horret a n egon g o al da
zuzen t a s u n a ? Bi era hau e t a t ik, izen gehi e n a k adier az t e n agert z e n diren horret a n , hori izango al da
ben e t a k o a ?
– Ez da logikoa behi ntz a t .
– Inola ere ez, lagu n. Baina hori hor utz dez a g u n , et a itzul gait ez e n atz er a , abi at u gar e n
tokira. Izan ere, gogo a n bad uz u, ares ti a n aurre tik esa n d a k o e t a n zenio e n beh a rr e z ko a zela izen ak
jartz e n ditu e n a k izen ak jartz e n zizkien gauz ak ez a g u t u t a jartz e a . Oraindik ust e horret a k o a zara,
ala ez?
– Oraindik bai.
– Akaso jatorrizko izen ak jartz e n zitue n a k ere eza g u t u t a jartz e n zituel a al diozu?
– Ezagut u t a , bai.
– Zein izen e t a t ik ikasi edo aurkitu ak zeuzka n gauz a k, bad a , jatorrizko ak oraindik jarri gab e
baldin baz e u d e n ? Guk ez al diogu, bad a, gauz ak ezin direl a best el a ikasi et a aurkitu, izen ak ikasit a
et a nolako a k diren norb er a k aurkitut a ez bad a ?

127. – Baliozko zerb ait diozula ust e dut, Sokrat e s .
– Zein mod u t a n es a n g o dugu, bad a, haiek ez a g u t u t a jarri zituzt el a izen ak edo lege gil e a k izan
zirela, inongo izenik jarrit a egon baino lehe n et a hai ek eza g u t u baino lehe n, izen et a tik baino ezin
badir a gauz ak ikasi?
– Nire ust ez, horien inguruko arraz oik et a egi azko e n a hau da, Sokrat e s : gizakie n a baino
ah al m e n han di a g o bat dela gauz ei jatorrizko izen ak jarri zizkien a, et a horrel a nahit a e z k o a da
horiek zuzen egot e a .
– Ordu a n , jarri zitue n a k, jeinu a edo jainko a izan, ber e aurk ako a k jarriko lituzke el a ust e al
duzu? Edo ares ti a n ez dugul a ez er es a n ust e al duz u?
– Baina balit ek e bi izen mot a horiet ak o bat ez existitz e a .
– Zein, bikain hori, geldialdira edo mugi m e n d u r a jotzen due n a ? Aresti an es a n d a k o a r e n
ara b e r a , ez bait a kopur u a r e n arab e r a era b a kiko.
– Ez litzat ek e bidezko a, Sokrat e s, ben e t a n .
– Izenak elkarre n aurk a altx at u t a , et a batz u e k eurak direla egi ar e n antz ek o a k diot el a, et a
best e e k , berriz, eur ak direla, jada zere n bidez edo zeri heldut a era b a kiko dugu? Horien
des b e r di n a k diren best e izen batz u ei ez, behi ntz a t , ez bait a u d e ; nab a r m e n a da, orde a , izen ak
salbu, best e zerb ait bilatu beh a r del a, izenik gab e bi mot a horiet a tik egi azko a zein den eraku t siko
digu n a , gauz e n egi a eraku t siz, nab a r m e n a den e z .
– Hala ust e dut nik ere.
– Ordu a n, dirudi e n e z , Kratilo, posible da izenik gab e gauz a k ikast e a , hori horrel a baldin bad a .
– Argi dago.
– Best e zere n bidez esp er o duzu, bad a, gauz a horiek ikast e a ? Best e bat e n bidez edo logikoa
et a bidezko e n a den a r e n bidez, elkarr e n bidez, gauz a k nolab ait ahai d e a k baldin badir a, et a eur ak
ber ai e n bidez? Izan ere, arrotz a et a des b e r di n a den a k zerb ait arrotz a et a des b e r di n a erak ut siko
luke, bain a ez haiek.
– Egia diozul a iruditz e n zait.
– Zaud e, ala Zeus! Ez al dugu askot a n ados t u, orde a , ondo jarrita dau d e n izenak ber e n
izenak diren haien antz eko a k direl a et a gauz e n irudiak direl a?
– Bai.
– Beraz, gauz a k bat ez ere izen e n bidez ez a g u t u bad ai t e z k e, bain a bait a eur e n bidez ere,
biot ako zein eza g u t z a litzat ek e ed err e n a et a zeh a t z e n a ? Iruditik eza g u t u , irudi ber a ondo
kopiat ut a ote dago e n , et a ber a bere irudia den egi a, edo egiatik eza g u t u egia ber a, et a bere irudia
mod u kom e ni g a rri a n egin ote den?
– Nire ust ez, egi atik egin beh a r da nahit a e z .
– Ben et a n , beh a r b a d a , gauz ak nola eza g u t u edo aurkitu beh a r diren jakite ak nire et a zure
indarr ak gainditz e n ditu; et a hon ak o hon e t a n ados egot e a ere pozik onart u beh a rk o dugu: gauz a k
izene t a t ik ez baino ber ai et a tik eza g u t u et a aurkitu beh a r direla izen e t a t ik baino askoz hob e t o.
– Argi dago, Sokrat e s .
– Honako hau azt er dez a g u n , bad a, oraindik ere –berer a jotzen dut e n izen ugari horiek
eng ai n a ez gaitz a t e n–, ea izenak jarri zituzt e n e k ben e t a n gauz a guztiak et e n g a b e joan et a ibiltzen
direl a pent s a t u z jarri ote zituzt e n –neuri ere horrel a pent s a t u zutel a iruditz e n baitz ait– edo, aus a z
horrel a ez bad a , ea horiek ber ai ek zurrun bilo bat e a n erorit a bez al a nah a s t e n diren et a gu
ber ai eki n barrur a herr e s t a t z e n gaitu e n . Izan ere, azt er ez az u, Kratilo harriga rri a, nik maiz am e s t e n
dud a n a . Zerb ait ber ez ed err a et a ona bad el a es a n g o dugu, et a izaki bakoitz a ere horrel a, ala ez?
– Bad el a ust e dut nik, Sokrat e s .

128. – Hori ber a azt er dez a g u n , bad a , ez aurp e gir e n bat edo horrel ako bat ed err a ote den, et a
horiek guzti ek bad a biltz al a ote dirudit e n; ed err a ber a den bez al ako a dela beti ez al dugu esa n g o ?
– Nahita e z .
– Ordu a n , et e n g a b e ihesi bado a , aka s o izen zuzen a deitu al dakiok e, lehe nik hau del a
es a n e z , et a gero horrel ako a dela? Edo nahit a e z , guk hitz egit e a r e ki n bat er a , hura segit u a n best e
zerb ait bihurtz e n da, ihes egit e n du et a jada ez dago horrel a?
– Nahita e z .
– Ordu a n , inoiz berdi n egot e n ez den hura nola izango litzat ek e zerb ait? Izan ere, noizbait
ego er a ber e a n gelditz e n baldin bad a , nab a r m e n a da den b or a horret a n ez del a bat er e mu gitz e n;
et a beti ego er a bere a n baldin bad a g o et a gauz a bera baldin bad a, nola aldat u edo mu git uko
litzat ek e hori, bere form a tik bat er e alde n d u gab e ?
– Inola ere ez.
– Eta inork ezingo luke ez a g u t u ere egin. Ezagut z e r a doakion a hurbiltz e a r e ki n bat er a, best e
zerb ait des b e r di n a bihurt uko bailitzat e k e , et a horrel a jada ezingo litzat ek e ez a g u t u zer den edo
nola dago e n ; inongo ez a g u t z a k, noski, ez du ez a g u t z e n due n a ez a g u t z e n inongo ego e r a t a n ez
baldin bad a g o .
– Diozun bez al a da.
– Baina logikoa da eza g u t z a ere ez dago el a esa t e a , Kratilo, gauz a guzti ak aldatz e n baldin
badir a et a ez erk ez baldin bad u ber e horret a n iraut e n. Izan ere, horrex e k berak, ez a g u t z a k,
eza g u t z a izat etik aldatz e n ez baldin bad a , ez a g u t z a izat e n iraun g o luke et a ez a g u t z a izango
litzat ek e . Baina ez a g u t z a r e n form a ber a ere aldatz e n baldin bad a , aldi bere a n ez a g u t z a r e n best e
form a bat e r a aldat uk o litzat ek e et a ez legok e eza g u t z a rik; et a et e n g a b e aldatz e n baldin bad a, ez
legok e inoiz ez a g u t z a rik, et a, arraz oike t a hon e n ondorioz, ez legok e ez eza g u t u k o due n a ezt a
eza g u t u a izango den a ere. Baina eza g u t z e n due n a beti baldin bad a g o , et a eza g u t u a den a , et a
ed ert a s u n a , et a ongia, et a izakiet a k o bakoitz a, niri ez zait iruditz e n orain aipatz e n ditugu n hau e k
ez korront e bat e n ezt a mu gi m e n d u bat e n antz ek o a k direnik inola ere. Beraz, balitek e azt ertz e n
erraz a ez izat e a horiek horrel a ote diren edo Heraklitor e n inguruko e k et a best e askok diot e n era
hart a n, et a inola ere ez da gizon zentz u d u n bat e n berez ko a bere buru a r e n et a ber e arim ar e n
zainket a izen e n esku uzt e a, hau e ki n et a hau e k jarri zituzt e n e ki n fidat ut a , baizik et a zerb ait jakinez
bez al a sen d o hitz egit e a , et a, norb e r a r e n et a izakien aurk a, ez er ere ez del a osa s u n t s u a
pent s a t z e a , guztiak ontziak bez al a isurtz e n direl a, et a, best e rik gab e, gauz a k kat arro a k jotako
gizakiak bez al a dau d el a ere pent s a t z e a , gauz a guzti ak isurket a et a kat arro a r e n pe a n dau d el a .
Beh ar b a d a , Kratilo, horrel a da, bain a beh a r b a d a ez. Beraz, aus a r di a z et a ondo azt ert u beh a r da,
et a ez erraz onart u –oraindik gazt e a baitz ar a et a sasoi a n zaud e–, et a azt ert u et a gero, aurkitz e n
bad uz u, egin naz az u ni ere part ai d e .
– Hori egingo dut, bad a. Baina ondo jakin ezaz u, Sokrat e s , orain ere ez nabilel a azt ert u gab e,
bain a arazo a azt ert uz nek e han di a hartz e n dud a n e a n , oraindik askoz gehi a g o iruditz e n zait
Heraklitok dioe n bez al a del a.
– Best e bat art e, ordu a n ! Etortz e n zare n e a n irakat siko didaz u, adiskid e; orain, prest a t u t a
zaud e n bez al a, joan zaitez me n dir a, Herm o g e n e s hau ere zurekin joan go da et a.
– Hala izango da, Sokrat e s, bain a zu ere saia zait ez gai horiet a z gehi a g o hau s n a r t z e n .

129. Oharrak
1 Hiponikor e n se m e eta Kaliase n anai a. Sokrat e s e n lagun mine t a k o bat zen.
2 Kratiloz ezer gutxi dakigu.
3 Hermo g e n e s izena k «Her m e s e n leinuko a » esa n nahi du, bate r e ez dagokion izena bere zailtas u n
ekono mi ko e n g a t i k eta hizket a r a k o erra z t a s u n ezag a tik.
4 Zeosko sofist a ospe t s u a ; itxura z ko sinoni mo e n arteko ezau g a r ri des b e r din a k ezarriz, hitze n erabiler a
zuze n a alda rrika t z e n zue n.
5 Agian Prodikor e n liburu bat irakurri duel a esa n nahi du, drak m a bat baitze n liburu bate n bat ez best e ko
prezioa.
6 Abdera ko sofist a, Platon e k zenb ai t elkarrizket a t a n era so t z e n duen a . Aipua bere Egia lanar e n hasier a
osp e t s u a da, eta sofist a k eza gu p e n a r e n objektibot a s u n a ukat u nahi zuen.
7 Bere anai a Dionisodor or e ki n bat e r a , bere izeneko elkarrizket a r e n prot a g o ni s t a da. Heme n g o aipua han
azaltz e n due n teoria honi da gokio: gizaki orok gauz a guztiak dakizki bat bakarr a baldin bad a ki, Eutide m o ,
294 a.

130. 8 Hiponikor e n se m e eta Hermo g e n e s e n anaia, Atena s ko gizon aber a t s e n a da eta sofiste n lagun a ,
Prota gor a s e n a bere ziki. Hare n etxe a n bilera eta banke t e ugari osp at z e n ziren sofist ekin.
9 Iliada XX 74.
10 Iliada XXIV 291. Hontz a r e n antz e ko a .
11 Iliada II 813- 4. Troiare n aurre a n zego e n muino malkart s u a .
12 Iliada XXII 507.
13 Bi eti molo gi a hau e k zuze n a k dira, baina elkarrizket a hone t a k o gehien a k fant a si a huts ez ko a k dira.
14 Atreo et a Tiest e s e k bere n anaiord e Krisipo hil zute n, honek oinord e t z a ken ez ziezaie n. Ondore n
Atreok, Tiest e s e k oinord e t z a bide g a b e eskur a t u zuelako men d e k u hartz e ko, bere anaiar e n se m e a k hil zitue n
eta jate n em a n zizkion.
15 Herm e s e n se m e eta Enom a o r e n auriga. Azken honi traizioa egin zion beron e n lehiakid e Peloper e n
alde, baina hone k Mirtilo hil egin zue n traizioar e n ordain a ez ema t e a g a t ik.
16 Bere biogr afi a mitiko a n mot a askot a riko krime n a k dau d e.
17 Atena s ko Prosp al t a de m o ko igarle a eta fanatiko a erlijio kontu e t a n . Sokrat e s e n pos e sio ego er a horiek
maiz age r t z e n dira elkarrizke t a ha u e t a n
18 Lanak eta egu na k , 121- 3.
19 Alfabe t o atiko zaha rr e a n e letra hiru e soinu desb e r din a k idazt eko erabiltze n zen.
20 Ideia pita goriko bat da.
21 Eskaint z a guzti ak Hesti ar e ki n hast e n ziren.
22 Iliada XIV 201.
23 Epopei a k abe sl a ri gisa aurke z t e n baditu ere, lur azpiko pert so n ai a mitikoak ziren eta Persefon e r e n
kide a k; hilobie t a n age rt z e n ziren.
24 Heriotz a hitzar e n eufe mi s m o a . Grekoe k Apolo apolly mi (hiltze a) hitzar e kin lotzen zuten.
25 Iliada V 221- 2 bert s o e n parodi a da; bert a n Enea s e k Troiako zaldien goren t a s u n a gore s t e n du.

131. 26 Tragiko hitz ar e n zentz u bikoitz ar e kin jolast e n du, «akerr a bezalako a » ere esa n nahi baitu. Heme n
tra g e di a r e n as m a ki z u n e z ari da; beh e r a g o Pane n itxuraz arituko da, gerritik beh e r a akerr ar e n itxura zuen a.
27 Alfabe t o atiko zaha rr e a n o letra hiru o soinu desb e r din a k idazt eko erabiltze n zen.
28 Heraklito zeh a rka aipa t z e n ari da.
29 Iliada VI 264- 5.
30 Hitz konpos a t u luze eta kora pila t s u a k lirikar e n tipikoak ziren.
31 Esa e r a zaha rr a , lekuko bat e k epaike t a bate r a ez joateko aurkez t e n ditue n aitzakiei buruz.
32 Trage di a gil e e n balia bid e ospe t s u a z ari da, jainko ak azke n me m e n t o a n agerr a r a ziz.
33 Lanak eta egu na k 361- 2.

132. FEDRO

133. FEDRO
Sokrat e s: - Fedro mait e a , nora zoaz et a non dik zatoz?
Fedro: - Kefalore n 1 se m e Lisias e n e tik nat or, Sokrat e s , et a harre siz kanpo pas e a t z e r a noa,
den b or a luze a em a n baitut han, goizetik eserit a. Eta gu bion lagu n Akum e n o ri 2 kasu egin ez,
bide e t a n egit e n ditut gain er a pas e o a k, pas e al e k u e t a k o a k bez ai n neke t s u a k ez direl a es at e n du
et a.
– Eta ed erki dio, adiskid e. Baina, dirudi e n e z , Lisias hirian zego e n .
– Bai, Epikrat e s e ki n, Zeus Olinpiko ar e n tenpl utik hurbil dago e n Morikore n etx e a n .
– Eta zert a n aritu zaret e? Edo nab a r m e n a da Lisias ek hitzaldiet a r a gonbid a t u zintuzt el a?
– Jakingo duzu, aurr er a joat e n gar e n bitart e a n niri entz ut e k o astirik baldin bad a u k a z u
behintz a t .
– Zer bad a ? Ez al duz u ust e nik, Pindarok bez al a es at e a g a t i k, zure et a Lisias e n jardu n a
entz ut e a «e gin b e h a r r a baino gora go k o » 3 zerb aitz a t joko dud al a?
– Aurrer a bad a .
– Has zintezk e hizket a n .
– Eta gain er a , ben e t a n , Sokrat e s , zuri inter e s a t z e n zaizu entz u n g o duzun a , jardu n gine n gai a,
ez dakit nola, m ait a s u n e z k o a zen et a. Lisiasek sed uzit u a den mutil eder bati buruz idatzi baitu,
bain a ez m ait al e bat ek limurt u a, hain zuzen ere; bain a, horixe ber a ere fintas u n e z az aldu du. Izan
ere, m ait at z e n ez due n a ri mait a t z e n due n a ri baino lehe n a g o em a n beh a r zaiola ats e gi n es at e n du.
– Oi gizon prest u a ! Nahia go nuke aber a t s a ri baino lehe n a g o pobr e a ri em a n beh a r zaiola
idatziko balu, et a gazt e a ri baino lehe n a g o zah arr a ri, et a nire et a guret a k o gehi e n e n gain er a k o
eza u g a r ri ak dauzk a t e n e i ; horrel a, hitzaldi ak ben e t a n finak et a herri ar e n t z a t onur a g a r ri ak izango
bailirat e k e . Ni neu entz ut e k o hain irrikitan nago, non, ibilian pas e o a Megar a r ai n o 4 egit e n bad uz u
et a harre sir ai n o iritsit ako a n , Herodikok 5 agintz e n due n bez al a, atz er a itzultze n baz ar a ere, ez
ninduz uk e e n atz e a n utziko.
– Nola diozu, Sokrat e s bikain a? Lisias ek, orain idazt e n dut e n e t a t i k treb e e n a izanik, den b o r a
luzez et a astiz mold a t u zuen a, nik, profe sion al a izan gab e, har ekiko duina izat eko mod u a n
gogor a t u k o dud al a ust e al duzu? Asko falta zait horret a r a k o . Eta ben e t a n , nahi a g o nuke hori
ab er a s t a s u n han di a egokitz e a baino.
– Ai Fedro! Nik Fedro eza g u t z e n ez bad u t , neur e buru a z ere aha n t zi naiz jada. Biotako ez er ez
da gert a t z e n , orde a. Ondotx o dakit hark, Lisias e n hitzaldi a entz u n ondor e n , ez zuela behin
bak arrik entz u n, baizik et a askot a n berriro hart u et a esa t e k o esk at z e n ziola, et a best e a k, noski,
gogo onez obe ditz e n zion. Baina har e n t z a t hori ere ez zen nahiko a; azke n e a n , liburu a ber ar e ki n
hart ut a, gehi e n desira tz e n zitue n a k azt ertz e n zitue n, et a goizetik es erit a hori egit e n akitut a,
pas e o r a joan zen, nik ust e dud a n e z , ala txakurr a !, hitzaldi a buruz zekiel a, zeh aro luze a ez baz e n
bed e r e n . Eta harre siz kanpor a joan zen ent s e g u a k egit er a ; et a hitzaldi ak entz ut e k o zoratz e n
egot e n den horiet ak o bat e kin topo egind a, ikusi orduko pozt u zen bere koriba n t e 6 est a si e t a r a k o
lagun a edukiko zuelako, et a aurr er a jarraitz eko esk at u zion. Hitzaldie n m ait al e horrek bat esa t e k o
esk at u zione a n , orde a , es a n nahi ez balu bez al ako itxurak egit e n zitue n. Baina, norb ait ek gogo
onez entz u n nahiko ez bazion, azke n e a n esa n egin go zue n, indarr ez bad a ere. Zuk, bad a, Fedro,
esk a iezaioz u gizon horri, edoz ei n mod u t a n ere egingo due n hori, oraintx e bert a n egit eko.
– Ben et a n , niretz a t askoz hob e a izango da ah al dud a n mod u a n es at e a , ez nauz ul a inola ere
utziko iruditz e n baitz ait hola edo hala esa n baino lehe n.
– Guztiz egi a da iruditz e n zaizun hori.

134. – Horrelax e egingo dut beraz. Egiat a n , Sokrat e s , ez nitu e n guztiar e n hitzak buruz ikasi; bain a
m ait at z e n due n et a m ait at z e n ez due n a r e n art eko des b e r di nt a s u n a k es a n zitue n pas ar t e ia
guzti en zentz u a az alduk o dizut, bakoitz a bere orde n a n et a ideia nagu si e t a n lehe n e n g o t ik hasiz.
– Aurretik, mait e a , m a nt u a r e n azpia n, ezkerr e a n , zer dauk a z u n erak ut si, hitzaldi a ber a
dauk az u n sus m o a dut et a. Hala bad a , niri dagoki d a n e z , horrel ax e pent s a ezaz u, nik zu asko mait e
baz ait u t ere, Lisias ber a pres e n t e egon d a , ez zaidal a bat e r e egoki iruditz e n neur e buru a zuri
em a t e a ariket a k egit ek o. Ea, bad a , erak ut s ezaz u.
– Zaud e . Zurekin ariket ak egit ek o nue n itxarop e n a kend u didaz u- et a kolpe bat ez , Sokrat e s .
Baina, non nahi duz u gu biok eserit a irakurtz e a ?
– Goaz e n he m e n d ik, bidetik irten d a , Ilisori 7 jarraituz; gero ondo iruditz e n zaigu n tokian
es eriko gar a lasait a s u n e a n .
– Dirudie n e z , une aprop o s e a n egokitu naiz oinut sik ordu a n , zu beti egot e n zara et a. Beraz,
gur etz a t erraz e n a oinak bustiz errek a n barr e n a joat e a izango da, et a ez bat e r e des a t s e gi n a , bat ez
ere urt e a r e n et a egu n a r e n gar ai hon e t a n .
– Aurrer a, bad a , et a aldi ber e a n begira ezaz u non es eriko gar e n.
– Plat a n o guztiz gar ai hura ikust e n al duz u?
– Bai, et a?
– Han itzala dago et a neurriko haize a , et a belarr a eseritz eko edo, nahi bad u g u , etz at e k o.
– Goaz e n , bad a, aurr er a .
– Esaid az u, Sokrat e s , ez al dut e esa t e n Bore a s e k 8 he m e n di k nonb ai t e tik, Ilisotik, harra p a t u
zuel a Oritia?
– Hala esa t e n dut e, bai.
– Hem e n dix e ez agi an? Urak behi ntz a t itxura ed err a du, garbi a et a gard e n a , et a aprop o s a
nesk e k har e n ertz e a n jolast e k o.
– Ez, bizpa hiru est a di o beh e r a g o t ik, Agrasko 9 sant u t e gi alder a joat eko zeh ark a t z e n dugu n
tokian. Eta hor nonb ai t Bore a s e n aldar e bat dago bert a n .
– Ez nintz e n kont ur a t u . Baina es aid a z u , Zeus a r r e n , Sokrat e s , zuk sines t e n al duzu mito hori
egi a del a?
– Sinet siko ez ban u, jakintsu e k bez al a, ez litzat ek e bat er e bitxia izango 10 . Gero, jakints u a r e n a
egin ez, es a n g o nuke Borea s e n haiz e ak ondoko hark aitz e t a t ik beh e r a bultz at u zuela bera,
Farm a ki ar e ki n 11 jolast e n ari zela, et a horrel a hil ondor e n , Bore a s e k era m a n zuel a, diot e n bez al a;
edo Arese n muinotik 12 , istorio hau ere kont at z e n bait a, han dik harr a p a t u zut el a et a ez he m e n d ik.
Niri orde a , Fedro, horrel ak o azalp e n a k politak iruditz e n zaizkit, bain a gizon guztiz treb e et a
saiat u a r e n a k ere bai, et a ez oso zorion ek o bat e n a k, best e ez erg a tik ez bad a ere, horre n ondor e n
hipoz e n t a u r o e n itxura zuze n d u beh a rko duel ak o, et a gero Kimer ar e n a ere bai, et a antz ek o
Gorgo n a et a Pega s o and a n a , et a best e izaki mires g a r ri mord o a , et a ipuin sine s g ai t z e t a k o zenb ait
izakire n bitxikeri ak isuriko zaizkiolako. Bada, norb ait ek, hau e t a n sine st u gab e, ban a n- ban a n
egi an t z e k o t a s u n e r a hurbilduko balitu, jakinduri a bald arr e n bat era biliz, den b o r a luze a beh a rko
luke. Nik ez dauk a t inola ere horiet a r a k o astirik. Eta horre n zioa, lagun, haux e da: oraindik ezin
izan dud al a, Delfosko inskripzioak dioe n bez al a, neur e buru a eza g u t u . Eta barre g a r ri deritzot, hori
oraindik jakin gab e, best el a k o a k azt ertz e a ri. Horre g a tik, horiek pikut ar a bidalita, et a ber ai et a z ust e
den a sinet sirik, oraintx e nioen bez al a, horiek ez baizik neur e buru a azt ertz e n dut, ea aus az Tifon 13
baino piztia korapilat s u a g o a et a harro p u z k e ri az puzt u a g o a ote naiz e n, edo izaki otzan a g o et a
toles g a b e a g o a , izaer az harro p u z k e ri a gab e k o zati jainkoti arr e n bat e tik part e a dauk a n a . Baina,
adiskid e, hitzaldi ak erdi a n utzit a, ez al gintuz u n gu zuh aitz horret a r a gidat z e n ?
– Horixe da, bai.
– Ala Hera, ed err a ats e d e n t o ki a! Plat a n o hau oso mar d ul et a tant ai a da izan ere, et a
zalitzukiar e n altu er a et a itzala ere ezin ed err a g o a k dira, et a gain er a hau loraldi bet e a n dago e n e z ,
us ain gozo e n a em a t e n dio tokiari. Plat a n o a r e n azpiko iturria ere guztiz ats e gi n isurtz e n da, ur oso
hotz ez, oine n bidez ere eza g u t dait ek e e n bez al a. Neske n et a best el a k o e n irudie n g a tik, badirudi

135. ninfa batz u ei et a Akeloori 14 sag a r a t u a dago el a . Eta gehi a g o nahi bad uz u, tokiare n aire arina zein
ats e gi n et a gozo a den! Udako aire har m o ni a t s u horrek txitxarr e n koru ari lagun t z e n dio gain er a.
Baina den e t a n finen a belarr a da, pen diz leun e a n hazi a, egoki a delako buru a ederki asko jartz eko
etz a n e z gero. Beraz, Fedro mait e a , oso ongi gidat u duzu arrotz a.
– Eta zuk, gizon harriga rri horrek, norb ait zeh aro bitxia dirudizu, zuk diozun bez al a,
gidat u t a k o arrotz bat baitirudiz u, best e rik ez, et a ez bert a k o a . Horrel a, nire ust ez, ez zara hiritik
irtet e n atz errira joat ek o, ezt a harr e siz kanp o ere inolaz.
– Barka iezadazu, bikain hori. Ikasteko zalea naiz, eta lurrek eta zuhaitzek ez didat e ezer erakutsi
nahi, hiriko gizakiek bai, ordea. Baina zuk ni irteteko botika bilatu duzula uste dut. Adaxka edo fruituren
bat aurretik astinduz animalia goset u ak eram a t e n dituzten ek bezala, zuk ere badirudi horrela,
hitzaldiak liburuet a n aurrean zabalduz, eram a n go nauzula ni Atika osoan barren a eta nahi duzun beste
edozein tokitara ere bai. Beraz, behin hona heldut a gaudela, ni behintzat hem e n etzango naizela uste
dut, eta zuk errazen irakurriko duzun postura aukerat u, eta irakur ezazu.
– Entzun bad a:
«Eza gu t z e n duz u nire ego er a , et a hori gert a t z e a kom e ni zaigul a ust e dud al a ere entz u n
duzu. Baina ez zait ondo iruditz e n horre g a tik ez lortze a esk at z e n dud a n a , justu zut az
m ait e m i n d u t a ez nago el a k o, alegi a. Izan ere, haiek (mait e m i n d u a k ) egind a k o m es e d e e z da m u
izat e n baitira desio a bukatz e n zaien e a n . Hauei (mait e m i n d u gab e e i), berriz, inoiz ez zaie
egokitz e n da m u izat e a . Beh art u t a ez, gogoz baizik, bere n araz o pert so n al e z mod u one n e a n
era b a kitz ek o ego e r a n ber az, bere n ah al m e n a r e n arab e r a egit e n dituzt e me s e d e a k . Gainer a,
m ait e m i n d u e k m ait a s u n a r e n g a t i k gaizki antol at u zituzt e n ber e n arazo a k et a egind a k o m es e d e a k
azt ert z e n dituzt e; et a horri izand a k o nek e a k gehitz e n badizkiot e, mait e ei esk er on egoki a asp al di
itzuli diet el a pent s a t z e n dut e. Maitatz e n ez dut e n e k , orde a, ezin dut e hori bere n araz o e n
axol a g a b e k e ri a r e n aitzaki at z a t erabili, ezt a pas a t u t a k o neke a k kont u a n hart u edo senid e e kiko
des a d o s t a s u n e n erru a bot a ere. Horrela, hainb e s t e gaitz gaindit ut a , behi n egind a gero ust ez
gust a t u k o zaien a gogo onez egit e a best e rik ez zaie gelditz e n. Gehia g o oraindik, mait e m i n d u e k
horre g a tik esti m u han di a m er e zi bad u t e , mait a t z e n dituzt e n a k izugarri m ait e dituzt el a diot el ak o
hain zuze n ere, et a m ait e ei ats e gi n em a t e a r r e n gain er a k o e ki n hitzez et a egit ez ets aitz e k o prest
dau d el a k o, erraz a da jakite n, egia badiot e, ondor e n m ait at u k o dituzt e n e z esti m u han di a g o a
izango dut el a orain go e z baino, et a nab a r m e n a da hal ab e r, ondor e n g o e k ongi bad e ritz ot e ,
orain go ei ere kalte egin go diet el a. Ben et a n , orde a, nola liteke horrel ako asu n t o bat horrel ak o
gaitz a dauk a n bati em a t e a , esk ar m e n t u d u n inor kentz e n saiat u ere egin go ez litzat ek e e n a ?
Berai ek aitortz e n baitut e ber e n zentz u a n egon baino gehi a g o gaixo dau d el a , et a bad a kit el a oker
pent s a t z e n dut el a, bain a ezin dut el a bere n buru a r e n jabe izan. Horrel a, ber e n zentz ur a etorrit a,
nola pent s a t u k o dut e, bad a, ego er a horret a n zeud el a era b a kit a k o horiek ongi dau d el a? Izan ere,
ben e t a n m ait e m i n d u e t a t i k one n a auker a t u k o baz e n u , gutxire n art e a n edukiko zenuk e auker a ;
bain a, gain er a k o e n art e a n auk er a t u k o baz e n u zeur e t z a k o kom e ni g a r ri e n a , askor e n art e a n izango
litzat ek e . Horrel a, askor e n art e a n itxarop e n askoz han di a g o a dauk az u zure m ait a s u n a m er e zi
due n a aurkitz eko.
Baina, ben e t a n ezarrit ako lege a r e n beldur baz ar a, et a horre n arab e r a , jend e a k jakingo balu,
iraina gert a dakizuk e. Ohikoa da mait e m i n d u a k hitzez harrotz e a , berai ek best e e e i inbidia diet e n
bez al a, best e e k ere eurei inbidia diet el a pent s a t z e n baitut e, et a harrok e ri a g a t ik den e n aurr e a n
erak u s t e n dut e ez dut el a alferrikako nek erik jasa n. Maite mi n d u gab e e k , orde a , ber e n buru a r e n
jabe diren e z, gizakie n oniritziar e n ordez ben e t a n one n a den a auk er a t z e a da ohikoa. Gainer a ,
nahit a e z k o a da m ait e m i n d u e i askok antz e m a t e a , et a m ait e e n atz etik et a hori eur e n eginb e h a r t z a t
hart ut a ikust e a ; horre n ondorioz, elkarrekin hizket a n ikust e n dituzt e n e a n , pent s a t u k o dut e
elkarrekin dau d el a desio a jada gert a t u t a edo gert a t z e k o zorian dago el a k o. Maite mi n d u gab e e ki n,
orde a, ez dira saiat u ere egingo harre m a n a g a t i k zerb ait aurp e gi r a t z e n , jakind a lagun t a s u n a g a t i k
edot a best e edoz ei n ats e gi n e n g a t i k norm al a dela norb ait eki n hizket a n aritze a . Baina lagu nt a s u n a k
iraut e a zaila del a pent s a t u z beldurr a sart u baz aiz u, et a, des a d o s t a s u n a edo n ol a gert a t z e n bad a

136. ere, gaitz a biontz a t bat et a bera izan arre n, zuretz a t kalte han di a g o a gert a t z e n da, gehi e n
esti m a t z e n duzu n a em a n duzul ako; ordu a n, arraz oi gehi a g o z izango zara mait e m i n d u e n beldur.
Izan ere, gauz a askok ats e k a b e t z e n dituzt e, et a den a ber e n kalt er ak o gert a t z e n dela ust e dut e.
Horre g a tik, mait e e k best e e ki n dituzt e n harr e m a n a k era g oz t e n dituzt e, ond a s u n e n jabe e k ber e n
ab er a s t a s u n e z gaindit uko dituzt e n edot a ikasit ako a k adi m e n e z gailen d u k o zaizkien beldurr e z.
Best e ez er onik dauk a t e n e n ah al m e n a zelat a t z e n dut e. Beraz, horiekin ets aitz e k o zu konb e n t zit u
ondor e n , lagunik gab e uzt e n zaituzt e. Baina zuk, zeur e a ri begir a, haiek baino zentz uzko a g o
pent s a t z e n bad u z u, des a d o s t a s u n e r a helduko zara ber ai eki n. Baina m ait e m i n d u t a ego n gab e
esk at z e n zute n a bere n merit uz lortu zute n guzti ek ez lieket e zurekin harr e m a n a dut e n ei jelosiarik
izango, baizik et a nahiko ez luket e n a k gorrot o izango lituzket e, azke n hau e k erd ei n a t u egit e n
dituzt el a et a zurekin harr e m a n e t a n dau d e n e n g a n d i k prob e t x u at er a t z e n dut el a pent s a t u z .
Horrel a, itxaro p e n askoz han di a g o a dago ets ait a s u n a baino lagun t a s u n a sortuko zaizul a kontu
hon e t a t ik.
Eta gain er a , m ait e m i n d u e t a k o askok mait e a r e n izaer a ez a g u t u et a gain er a k o
ber ezkot a s u n e n eskar m e n t u a hart u baino lehe n a g o desirat u zute n gorp ut z a; et a horrel a, ez dago
argi ber ai e n t z a t , desio a bukat z e n zaien e a n , lagun a k izat e n jarraitu nahiko ote dut e n. Orde a ,
m ait e m i n d u gab e e i, lehe n a g o ere elkarre n lagun a k izanik hori lortu dut e n ei, ez dago arraz oirik
ongi pas a t a k o une e k berai e n lagun t a s u n a txikiagotz e k o, baizik et a une horiek gero ere izango
diren e n seinal e gisa gelditz eko. Eta ben e t a n , zuri dagokizu, mait al e a ri ez baino niri obe dit uz,
hob e a bihurtz e a . Izan ere, hai ek zuk es a n et a egind a k o guzti a, zerb ait onar e n aurk a bad a ere,
laud a t z e n dut e, batz u e t a n zurekin ets aitz e k o beldurr ez , et a best e e t a n ber ai ek ere desio a g a t i k
oker atz e m a t e n dut el ako. Horrel ako a k agerr a r a z t e n baititu mait a s u n a k : porrot egit e n dut e n ei
pen a g a r ritz a t joaraz t e n dizkie best e ei ats e k a b e rik em a t e n ez diet e n a k ; lortu dut e n a k , berriz,
ats e gi n hartz e a m er e zi ez dut e n gauz a k ere laud a t z e r a beh a rt z e n ditu. Horrel a, m ait e ei inbidia
baino gehi a g o erruki a izan beh a r zaie. Baina niri kasu egit e n badid az u , hast e k o ez naiz zurekin
ego n g o une a n uneko plaz er a ri begir a, gero izango den prob e t x u a ri baizik. Maitas u n a r e n m e n p e a n
ego n gab e neur e buru ar e n jabe izango naiz, et a husk eri e n g a t i k ez dut ets ait a s u n latzik hart uko,
baizik et a arraz oi han di e n g a t ik bakarrik azald uko naiz has err e , lasai, nahi gab e eginiko ak
bark at uz , et a nahit a eginiko ak ekidit e n saiat uz. Horiek baitira lagun t a s u n a k luze iraun g o duel ak o
frogak. Baina, aus a z , hon ak o hau burur a t u baz aiz u, norb ait e k m ait at z e n ez bad u ezin dela
lagun t a s u n indart s u rik sortu, gogor a ekarri beh a r duzu kasu horret a n ez genit uzk e el a gur e se m e -
alab a k asko esti m a t u k o, ezt a aitak et a am ak ere, et a lagu n fidag a rririk ere ez gen u k e izango
horrel ak o desio bat e tik behintz a t , best e jardu e r e t a t i k sortu zaizkigun a k baizik.
Areago oraindik, gehi e n esk at z e n dut e n ei em a n beh a r baz ai e ats e gi n, best e kont u e t a n ere
one n ei ez baino beh a r gehi e n dut e n ei kom e ni da on egit e a , gaitz han di e n e t a t i k ask at u diren e k
esk er han di e n a k em a n g o baitituzt e. Oturu nt z a partikularr e t a r a ere ez da egokia lagu n a k
gon bid a t z e a , esk al e a k et a as et u beh a rr e a n dau d e n a k baizik. Hauek m ait e izango baitut e , et a
jarrait uko, at er a etorriko, gehi e n pozt uko, esk er han di e n a k em a n g o et a onur a asko opako. Baina,
aldi ber e a n , ez da kom e ni biziki esk at z e n dut e n ei ats e gi n em a t e a , m es e d e a ongie n itzul
dez ak e t e n e i baizik; ezt a eska t u bak arrik dut e n ei ere, egit e a mer ezi dut e n e i baizik; ezt a zure
sasoi az goz at u nahi dut e n e i ere, baizik et a zah ar bihurt u t a ere ber e n ond a s u n e t a n part e em a n g o
dizut e n ei; ezt a, behin nahi dut e n a lortut a, horre g a tik best e e n aurr e a n harrot uk o diren ei ere,
lotsa g a t ik den e n aurre a n isilduko diren ei baizik; ezt a den b o r a laburr ez ardur a t u k o diren ei ere,
baizik et a bizitza guztia n zeh ar lagun a k izat e n jarrait uko dut e n ei; ezt a, behin desio a
bukat u t a k o a n , ets ait a s u n e r a k o aitz aki a bila arituko diren ei ere, baizik et a sasoi a pas a t u ondor e n,
ordu a n bere n bert ut e a eraku t siko dut e n e i. Beraz, zu es a n d a k o e z gogor a zaitez et a pent s a ezaz u
hau: mait e m i n d u e i lagun e k kargu hartz e n diet el a bere n jardu n a okerr a delako a n ; m ait e m i n d u

137. gab e a k , orde a, ez ditu el a inoiz senid e e t a k o inork gaitz e t si, ber e n buru ari buruz era b a ki okerr ak
hartz e n ari direlako a n .
Agian, gald e t u nahiko zenid ak e ea mait e m i n d u gab e guzti ei ats e gi n em a t e a gom e n d a t z e n
ote dizud a n . Nire ust ez, m ait e m i n d u a k ere ez zintuzk e bultz at u k o m ait e m i n d u guztiei buruz iritzi
hori edukitz er a . Izan ere, hartz e n due n a r e n t z a t hon ek ez bailuke esker ber a mer eziko, et a zuk ere
ez zenuk e auker a ber a edukiko best e e n ezkut u a n ibili nahi izan ez gero. Inongo kalterik ez du sortu
beh a r hortik, biontz ako onur a baizik. Beraz, nik nahiko a esa n dud al a iruditz e n zait. Baina,
zerb ait e n falta sentitz e n bad uz u, alde bat e r a utzi del ako ust e a n , gald e ez az u ».
– Zer deritzoz u, Sokrat e s, hitzaldi ari? Ez al dago zora g a rri es a n d a , bat ez ere hitzet a n ?
– Jainkozko a, adiskid e, ni txundit ut a uzt er ai n oko a . Eta zure g a t ik jasa n dut hori, Fedro, zuri
begira, irakurke t a r e n erdi a n poz ez gain ezk a zeun d el a baitzirudi e n hitzaldi ar e n era gi n e z . Eta zuk
horrel ak o auziez nik baino gehi a g o zen eki el a pent s a t u z jarraitz e n nizun, et a jarraitz e a n , zurekin
bat er a , jainkozko buru a, Bakore n eldar ni o a n erori naiz.
– Hara, ondo al deritzoz u horrel a txant x e t a n aritz e a ri?
– Txantx e t a n ari naizel a iruditz e n al zaizu, et a ez dud al a serio hart u?
– Inola ere ez, Sokrat e s . Baina, ben e t a n , es ai d a z u lagun t a s u n a r e n zaind ari den Zeus e n
izene a n : ust e al duzu greko e t a k o best e inork horiek baino best e arraz oi han di a g o et a ugari a g o a k
es a n litzake el a gai ber ari buruz?
– Eta zer? Modu hon e t a n goret si beh a r al dugu zuk et a biok hitzaldi a, egile ak beh a rr e z k o a k
es a n dituel ako, et a ez best e hart a n bak arrik, baizik et a hitzet ak o bakoitz a garbi, biribil et a zeh a t z
bihurt u dituel ako tornu a n ? Honel a egin beh a r bad a, zuri m es e d e egit e a g a t i k am or e em a n g o dut,
nire gauz a e z a g a t i k ez baitut igarri. Bere alde erret oriko ari bak arrik erre p a r a t u diot, et a hori ez dut
ust e Lisias ek berak ere nahikotz a t joko luke e nik. Eta niri ben e t a n , Fedro, zuk best e rik ezer es at e n
ez bad uz u behintz a t , gauz a berb e r a k bitan edo hirut a n es a n dituel a iruditu zait, gai ber ari buruz
es at e k o gauz a asko erraz bilat u ezingo balitu bez al a, edo agi a n horrel akorik bat e r e axol a ez
balitz aio bez al a. Beraz, gazt e a r e n harrop uz k e ri a n zebilel a iruditu zait gauz a berb e r a k mod u
bat e a n et a best e a n es a n e z , biet a n bikain e n a k esa t e k o gai zela erak ut si nahi a n.
– Ez diozu ezer, Sokrat e s; izan ere, horixe ber a dauk a hitzaldi ak et a m aila gore n e a n gain er a .
Gaiari dagoz kion e t a t ik esa t e a mer ezi due n ez er ez baitu alde bat e r a utzi, et a inork ezingo lituzke
inoiz ber ak es a n d a k o e z kanp o best e arraz oi ugari a g o et a baliotsu a g o a k esa n.
– Hori jada ezingo dizut sinet si. Gai horiei buruz hitz egin et a idatzit ako antzin ak o gizon et a
em a k u m e jakintsu e k ezez t a t u k o bain a u t e , zuri ats e gi n em a t e a g a t i k arraz oi a em a t e n badizut.
– Nortzuk dira horiek? Eta non entz u n dituz u zuk horiek baino arraz oi hob e a k ?
– Orain horrel a ezin dizut esa n. Baina garbi dago norb aiti entz u n dizkiod al a, Safo ederr a ri
beh a r b a d a , edo Anakreo n t e jakints u a ri edo pros a gil e batz u ei agia n. Hori nondik ondoriozt a t u t a
dioda n ? Arima nolab ai t bet e t a dauk a d al a , ene gizon jainkozko hori, horiet a z gain okerr a g o a k
izango ez lirat ek e e n best e batz uk esa n nitzak e el a atz e m a t e n dut. Baina ondot x o dakit horiet a k o
bat bera ere ez zaidal a neuri burur a t u , neur e ezjakint a s u n a r e n jakitun bain aiz. Nire ust ez,
gelditz e n den auker a bakarr a da pent s a t z e a nonb ai t best e iturriet a tik entz u n e z bet e naiz el a, ontzi
bat e n antz er a. Baina mot elt a s u n a r e n era gi n e z, horixe ber a ere ah a n t zit a dauk a t , nola et a nortzu ei
entz u n nizkien.
– Baina, gizon guztiz prest u a , oso ondo hitz egin duzu! Ez baitizut esk at z e n nortz u ei et a nola
entz u n dizkiez u n gogor a t z e a niri es at e k o , baizik et a diozun horixe ber a egit eko. Liburuko a k baino
arraz oi hob e a k et a ez urriago a k es a n g o dituzul a agind u duzu, ber a u e k era bili gab e; et a nik
agintz e n dizut, bed e r a t zi arkont e e k 15 bez al a, tam ai n a nat ur al ek o urrezko est a t u a bat sag a r a t u k o
dud al a Delfos e n, ez nire a bak arrik, zure a ere bai.
– Zu bai zarel a lagu n apart a et a ben e t a n urrezko a, Fedro, ust e bad uz u sinet sit a nago el a
Lisiasek den e a n hut s egin duel a et a arraz oi horiez guzti ez gain best e batz uk ere esa n dait ezk e el a.

138. Hori ez litzaiok e ezt a idazle eska s e n a ri ere burur a t u k o, nire ust ez. Hitzaldiar e n gai a adibid ez , nork
ust e duzu, ez m ait e m i n d u a ri, m ait e m i n d u gab e a ri baizik ats e gi n em a n beh a r zaiola esa n ondor e n ,
et a bat a r e n zentz u t a s u n a gore st e a et a best e a r e n zentz u g a b e k e ri a gaitz e s t e a –nahit a e z k o a den a ,
best al d e–, alde bat e r a utzit a, gero best el ak o a k esa n ahal izango ditu el a? Baina horrel ak o a k
hizlariari utzi et a bark at u beh a r zaizkio. Eta ez da hau e n as m a k e t a laud a t u beh a r, kokap e n a
baizik; bain a nahit a e z k o a k ez diren e n et a as m a t z e k o zailak diren e n koka p e n a z gain, as m a k e t a ere
laud a t u beh a r da.
– Onartz e n dut diozun a ; neurriz hitz egin duzul a iruditz e n baitz ait. Beraz, nik ere horrel a
egingo dut. Maite mi n d u a m ait e m i n d u gab e a baino gaixo a g o dago el a supo s a t z e a ontz at em a n g o
dizut. Baina, gain er a k o e t a n Lisias e n arraz oi horiek baino best e ugari a g o et a baliots u a g o batz uk
es at e n badit uz u, mailuz land ut a k o zure est a t u a Olinpian zutik ego n dadila Kipselide n 16
esk aint z a r e n ondo a n !
– Serio hart u al duzu, Fedro, zure mutil mait e a ri era s o diod al ako zurekin brom e t a n nen bilel a?
Eta ni ben e t a n saiat uko naizel a ust e al duzu, dauk a n jakind uri a edukit a, best e zerb ait nab a rr a g o a
es at e n ?
– Horret a n , lagun a , giltza 17 berb e r e t a n erori zara. Ezer baino lehe n, ahal duzu n mod u a n hitz
egin beh a r duzu, et a kont uz ibil zaitez elkarri eran t z u n e z kom e di a gil e e n lan bald arr a egit er a
beh a r t u t a egon ez gait ez e n , et a ez naz az u beh a rt u har ako hura es at e r a : «Nik, Sokrat e s e k ,
Sokrat e s ez a g u t z e n ez bad u t, neur e buru az ere ah a n t zi naiz jada, » et a «es a t e k o irrikitan zego e n ,
bain a es a n nahi ez balu bez al ako itxurak egit e n zitue n ». Pent s a ezaz u, ber az, zuk arim a n
zen e u z k al a esa t e n zenu e n horiek es a n art e ez dugul a he m e n di k alde egin go. Bakarrik baika u d e
toki bak arti a n, et a ni indart s u a g o a et a gazt e a g o a naiz. Beraz, hau e t a t ik guzti et a tik «uler ez az u
diots u d a n a » 18 , et a ez ez az u inola ere nahi a g o izan gogo onez ez baino gogoz kontra hitz egin.
– Baina, zorioneko Fedro, barregarri geratuko naiz egile on baten aldea n, profesionala izan gabe,
gai berberei buruz inprobisat u behar badut.
– Ba al dakizu araz o a nola dago e n ? Utz iezaioz u itxurak egit e a ri, ia prest bait a u k a t zer es a n
beh a r dud a n zu hitz egit er a beh a r t z e k o.
– Ez es a n inola ere ordu a n .
– Baietz bad a, et a oraintx e esa n g o dut gain er a, et a nire es a n a zina izango da. Zin dagizut,
bad a –noren izen e a n orde a , zein jainkor e n izen e a n ? Edo hon a ko plat a n o hon e n izen e a n zin egit e a
nahi al duzu?–, ben e t a n , zuh aitz hon e x e n aurre a n ez badi d a z u hitzaldi a esa t e n , ez dizud al a inoiz
best e inoren hitzaldirik ez eraku t siko ezt a kont a t u k o ere.
– Ai, gaizto a! Zein ongi aurkitu duzu n hitzaldi e n mait al e den gizon hau agind uk o diozun a
egit er a beh a r t uk o due n a .
– Zer era biliko duzu, bad a, ihes egit eko?
– Ezer ez jada, zuk horiek zin egin et a gero. Nola utzi ahal izango nuke, bad a, horrel ak o
goz a m e n a ?
– Esan, bad a .
– Ba al dakizu nola egin go dud a n ?
– Zeri buruz?
– Burua est alit a hitz egingo dut, hitzaldi a ahalik et a azkarr e n pas a dakid a n, et a zuri begira
lotsaz, zalant z a t a n , ibil ez nadi n.
– Zuk hitz egin bak arrik, et a gain er a k o a k nahi duzun bez al a egin itzazu.
– Ea bad a, Musa m elodi a t s u a k, goitizen hori zue n kant u a r e n eite a g a t i k, edo liguriarr e n leinu
musikari a g a t ik jaso duz u e n o k, «h el iezaioz u e » nirekin bat e r a gizon bikain hon e x e k esa t e r a
beh a r t z e n nau e n ipuinari, lehe n ere jakints u iruditz e n zitzaion adiskid e a orain are gehi a g o irudi
dakion.
< < B a z e n behin mutiko bat, mutil koskorr a gehi a g o, oso ed err a, et a bera t a z m ait e m i n d u a k
asko ziren. Hau et a k o bat am a rr u t s u a zen, et a best e edoz ei n e k baino gutxi a go m ait e ez baz u e n

139. ere, mutila konb e n t zit ut a zeuk a n ber ak ez zuel a mait e. Eta behin, mait a s u n eske ari zitzaiola,
horrex e t a z konb e n t zitz e n saiat u zen, m ait e m i n d u a ri baino lehe n m ait e m i n d u gab e a ri em a n beh a r
zaiola ats e gi n, et a horrel a zioen:
«Edoz eri buruz, mutiko, ed erki era b a ki beh a r dut e n e n t z a t hast e k o mod u bat bak arr a dago:
era b a ki beh a r den araz o a ez a g u t u beh a r da, edo best el a nahit a e z hut s egingo dugu. Gehi en a k ez
dira kont ur a t z e n ez dut el a gauz a bakoitz ar e n izaer a ez a g u t z e n . Beraz, eza g u t z e n dut el a
pent s a t u z , ez dira ados jartz e n azt erk e t a r e n hasi er a n , et a aurrer a t u orduko zigor logikoa jasotz e n
dut e: ez bait a u d e ado s ez ber e n buru a r e ki n ezt a elkarr eki n ere. Ez dakigul a gert a, ber az, zuri et a
bioi best e e n g a n gaitz e s t e n dugu n a , baizik et a zuri et a bioi mait e m i n d u a r e n edo mait e m i n d u
gab e a r e n adiskid e egin beh a r den auzia plant e a t u zaigu n e z , definizio bat ez ar dez a g u n lehe n a g o
ado st a s u n e z mait a s u n a ri buruz, nolako a den et a zein indar dauk a n . Gero, horri begir a et a ber at a z
hitz egin ez, azt er dez a g u n onur a edo kalte a zer dak arr e n . Maitas u n a desio bat dela nab a r m e n a da
edoz ei n e n t z a t ; bain a m ait e m i n d u gab e e k ere ederr a k diren a k desira tz e n dituzt el a bad a ki gu.
Zert a n ber eizt uko ditugu ordu a n m ait e m i n d u a et a m ait e m i n d u gab e a ? Kontur at u beh a r dugu,
best e aldetik, gure t a k o bakoitz e a n bi izaer a dau d el a , agint ari a et a gidari a, et a era m a t e n gaituzt e n
tokira jarraitz e n diegul a. Bata ats e gi n e n ber ezko desio a da, et a best e a geur e g a n a t u a dugu n
pent s a m e n d u bat, one n a bilatz e n due n a . Eta bi horiek batz u e t a n ado s egot e n dira gur e bait a n;
bain a best e e t a n , berriz, lehian; et a batz u e t a n bat a nag u sitz e n da, et a best e e t a n best e a .
Arrazoiket a r e n bidez one n a r a n t z era m a t e n gaitu e n pent s a m e n d u a nagu si tz e n bad a , nagu si tz e
horrek zentz u t a s u n a du izen a; bain a, arraz oike t a gab e ats e gi n e t a r a bultz at z e n gaitu e n desio ak
agintz e n bad u guga n , agint e horrek gehi e gik e ri a jaso du izentz a t. Baina gehi e gik eri ak izen asko
ditu –atal et a mot a askot ak o a bait a– et a mot a horien art e a n aus a z nab a r m e n t z e n den a k bere
izena em a t e n dio dauk a n a ri, et a ez da izen polita ezt a edukitz eko duina ere. Horrela, arraz oik et a
one n a ri et a gain er a k o desio ei nag u sitz e n zaien janari ar e n inguruko desio a sab elk eri a da, et a
dauk a n a ri izen horixe bera em a t e n dio. Mozkorre n inguruk o desio ak me n p e r a t z e n badit u, dauk a n a
hortik era m a n e z , argi dago zer izen hart uk o due n. Eta argi dago nola kom e ni den deitz e a horien
par eko gain er a k o izen ak, et a par eko desio e n a k ere bai, kasu bakoitz e a n nag u si den desio ar e n
ara b e r a . Baina zein desior e n g a t ik es a n diren aurrek o guzti ak, nahiko a argi dago jada; haler e,
es a n d a esa n gab e baino argi a g o egon g o da edo n ol a ere: zuze nt a s u n e r a bultz at z e n due n
pent s a m e n d u a arraz oike t a rik gab e me n p e r a t u ondor e n , ed ert a s u n a r e n ats e gi n e r a bider a t u t a
dago e n desio ak, et a, ber e ahai d e diren desio ek bot er e t s u indart u t a , gorp ut z e n ed ert a s u n e r a
bider a t u et a hon e t a n gailen d u den a k, mait a s u n a (eros) izen a jaso du, indar (rom e) ber etik izen a
hart uz. » > > 19
– Baina, Fedro m ait e a , ez al zaizu iruditz e n zuri, neuri bez al a, jainkozko ego er a bat gert a t u
zaidal a?
– Erab a t bai, Sokrat e s; ohikoar e n aurk a, hitz jario bat ek harr a p a t u zaitu.
– Entzun ieza d a z u, bad a , isilik. Tokiak ben e t a n jainkozko a baitirudi, et a, hitzaldia aurrer a
joan ah al a, sarri ninfek harr a p a t u t a ger at z e n baldin ban aiz, ez zaitez harritu; oraintx e bert a n ez
bain a bil jada ditiran b o t a n ab e s t e t ik oso urruti.
– Egia osoa diozu.
– Zu zara horre n era gile a, orde a. Baina entz u n itzazu gain er a k o a k; agia n dat orkigu n a
alde n d u gen e z a k e et a. Baina horret a z jainko a ardur a t u k o da; guk mutiko ar e n g a n a bider a t u beh a r
dugu berriro hitzaldi a.
– «Ea bad a , gizon bikain a. Zert az ezt a b ai d a t u beh a r dugu n esa n d a et a mug a t u t a dago.
Ordu a n, berari begir a es a n dez a g u n gain er a k o a : zein onur a edo kalt e at er a k o due n
m ait e m i n d u a r e n g a n d i k et a m ait e m i n d u gab e a r e n g a n d i k ats e gi n em a n g o dien ak egi a nt z e k o a r e n
ara b e r a . Desio ar e n agint e p e a n et a ats e gi n a r e n esklab o t z a n dago e n a k derrigor aton d u k o du
non b ai t mait e a ahalik et a ats e gi n gehi e n em a n diez aion. Gaixo ar e n t z a t aurk a egit e n ez dion
guzti a ats e gi n a bait a; indar gehi a g o edo berdin ek o a den a, orde a, gorrot a g a r ri a. Maite mi n d u a k

140. ben e t a n ez du gogo onez bera baino indar gehi a g o k o edo berdi n e k o m ait e a jasa n g o , baizik et a
ber a baino gutxia g o et a ahul a g o bihurtz e n du beti. Jakintsu a baino gutxia g o bait a ezjakin a,
aus ar t a baino gutxi a go koldarr a, erret oriko a baino gutxi a go hitz egit e n ezgai a, bizkorra baino
gutxia g o mot el a. Maite ari adi m e n e a n hainb e s t e gaitz et a oraindik gehi a g o sort ut a , et a izaer az
ber e barn e a n ego n d a , nahit a e z k o a da m ait al e a azke n hau e t a z pozt e a et a best e batz uk
sort ar a z t e a , m e m e n t o k o ats e gi n a ez galtz ek o. Beraz, nahit a e z jeloskor izan beh a r du, et a mait e a
askoz gizon a g o bihurt uko luket e n best e harre m a n askot a tik apart a t u z , kalte han di ar e n errud u n a
izango da, han di e n a r e n a , gizonik zentz u d u n e n a bihurt uk o luke e n auk er a tik ap art a t z e a n . Eta hori
da, bad a , filosofia jainkotiarr a; m ait al e a k nahit a e z he m e n di k urrun apart a t u k o du m ait e a ,
erd ei n a t u a izango ote den beldur. Eta gain er a, mold a t uk o da nolab ait gauz a guzti et a n ezjakin a
izan dadi n, et a guztiet a n m ait al e a ri begir a ego n dadi n. Eta horrel ak o a izand a , mait al e a r e n t z a t oso
ats e gi n izango litzat ek e ; bere buru ar e n t z a t orde a, oso kalte g a rri. Adim e n a r e n inguruk o e t a n , ber az,
gizon m ait e m i n d u a ez da inola ere tutor e et a adiskid e kom e ni g a r ri a.
Eta hon e n ondor e n , ikusi beh a r da ongi a baino lehe n a g o ats e gi n a bilatz er a derrigort u t a
dago e n a r e n agint e p e a n gert a t u den a k gorp ut z a r e n ego e r a et a zainket a nola zaind uko ditu e n.
Gainer a , gazt e sen d o bat e n atz etik ez baino bigun e n bat e n atz etik ikusiko da, ez eguzki garbi a n
hazit ako a r e n atz etik, itzal nah a si a n baizik, gizon ar e n nek e et a izerdi lehorr e t a n ezjakin a, bizimo d u
leun et a bel axk a n eskar m e n t u d u n a , ber e e n gab e zi a n best e e n kolore et a ap ai n d u r e z ap ai nt z e n
den a , et a hau e ki n bat er a dat oz e n best e guztiet a n ere jardut e n due n a r e n atz etik. Guztiak
nab a r m e n a k diren a k, et a ez du m er e zi aurrer a g o jarraitz e a , baizik et a punt u nagu si bat definitut a ,
best e zerb ait e r a pas a t z e a . Izan ere, horrel ak o gorpu t z a k, bai gerra n et a bait a gain er a k o eginb e h a r
han di e t a n ere, ets ai ak ador e t u egit e n ditu, et a lagun a k et a mait al e a k, berriz, izutu.
Hori, ber az, nab a r m e n a den e z , utzi egin beh a r da, et a hurre n g o a es a n: zer onur a edo zer
kalte ekarriko digu n mait e m i n d u a r e n konp ai ni ak et a tutor et z a k ond a s u n e n inguru a n . Hau
edoz ei n e n t z a t argi bait a g o , et a bat e z ere mait al e a r e n t z a t , alegi a mait e a bere ond a s u nik mait e e n ,
kutun e n et a jainkoti arr e n e z um ez ur t z ger at z e a esk at uk o luke el a edoz er baino lehe n. Nahia go
bailuke hark aita et a am a, senid e a k et a lagun a k galtz e a , harekiko harre m a n guztiz ats e gi n a r e n
oztop a t z ail e et a gaitz e sl e t z a t jotzen ditu et a. Gainer a, urre a r e n edo best e jabetz a r e n bat e n
ond a s u n a baldin bad a u k a , ez du harra p a t z e k o edo, behi n harr a p a t u t a , m a n ei a t z e k o horre n
erraztz a t joko. Hortik dat or guztiz beh a rr e z k o a izat e a mait al e a k ond a s u n a k dauzk a t e n m ait e a k
gaizki ikust e a , et a, galduz gero, orde a, pozt e a . Are gehi a g o , mait e a ezkon g a b e a , um e g a b e a et a
etx e g a b e a izat e a , et a hau zenb a t et a den b o r a luze a g o a n hob e t o, eska t u k o luke m ait al e a k, et a
har e n goz a m e n a ah alik et a gehi e n jasotz e a desirat uk o luke.
Best e gaitz batz uk ere badira, noski; bain a jainkot a s u n e n bat ek me m e n t o k o ats e gi n a nah a si
zien gehi e n ei, adibid ez laus e n g a ri a ri, ani m ali a izugarri et a biziki kalte g a rri ari; nat ur ak, hal er e,
xarm a apur bat due n nolab ait e k o ats e gi n a nah a si zion. Norbait ek prostitut a bat ere kalte g a r ritz a t
jo lezak e, et a antz ek o best e izaki et a jardu n asko ere bai, egu n bat er a k o behi ntz a t oso ats e gi n a k
diren best e asko. Baina mait e a r e n t z a t mait al e a , kalte g a rri a izat e a z gain, guzti et a n des a t s e gi n e n a
ere bad a egu n a elkarr eki n pas a t z e k o. Esaer a zah arr a k dioe n mod u a n : «Norb e r a k ber e adin ek o e ki n
goz at z e n du». Nire ust ez, adin ar e n berdint a s u n a k ats e gi n berdin e t a r a era m a t e n du, et a
antz ek o t a s u n a g a t i k lagun t a s u n a sort ar a z t e n du. Baina horien konp ai ni ak ere bet e k a d a sortz e n du.
Beh art u a den a , azke n e a n , ben e t a n ast u n a egit e n om e n zaio edoz ei ni et a edoz er t a n . Eta hori
dauk a, hain zuze n ere, m ait al e a k, m ait e a r e kiko adin des b e r di n t a s u n a z gain. Gazt e a g o bat eki n
harr e m a n e t a n ego n d a , zah arr a g o a k ez baitu bakarrik ger at u nahi izat e n ez egu n e z ez gau e z ,
baizik et a aldi oro ats e gi n a k em a n e z gidatz e n dut e n beh a rr a k et a ezt e n a k bultz atz e n dut e,
m ait at u a ikusiz, entz u n e z , ukituz et a era guzti et a n sentit uz; horre g a tik, ats e gi n e z zerbitz a tz e n du
tinko. Baina mait a t u a ri zer aring a rri edo zer ats e gi n em a n e z lortuko du, hainb e s t e den b o r a
ber ar e ki n ego n d a , nahig a b e a r e n mut urr e r a ez heltz e a ? Itxura zah arr a et a sasoi gab e a ikusiz? Eta
horrekin bat er a datoz e n best e a k ere bai, hitzez ere entz ut e k o ats e gi n a k ez diren a k, et a are

141. gutxia g o ma n ei a t z e k o beh a rr a et e n g a b e baldin bad a g o ? Arrazoi gab e k o sus m o a k et a zaintz ak
jasa n e z aldi oro et a den e n aurr e a n ? Desord uk o laudorio et a gehi e gizko ak entz u n e z ? Eta, era
ber e a n , gaitz e s p e n a k ere bai, mozkort u gab e a r e n ahot a n jasa n e zi n a k diren a k, et a
mozkort u a r e n e a n , berriz, jasa n e zi n a k izat e a z gain lotsa g a r ri ak ere bai, irekit as u n gog aik arri et a
aus ar t a era biltz e a n ?
Eta maitemindut a dagoe n bitarte a n kaltegarri eta desats e gi n a bada, maitasu n a uzten duen e a n
fidaezina bihurtzen da gerorako, nahiz eta zin eta eskari askorekin batera gauza asko agindu zituen
gerorako. Ordurako jasat eko nekagarria zen harre m a n a ri nekez eusten zion, ontasu n e n itxarope n az.
Orain, bada, ordaindu behar duen e a n, beste agintari eta buruzagi bat ezarri ditu bere barne a n,
adim en a eta zentzut asu n a maitasun ar e n eta erom e n ar e n ordez, eta best e norbait bihurtu da maitea
konturatu gabe. Eta honek ordukoen eskerrak erreklam at z e n dizkio, eginak eta esan ak gogorat uz,
gizon berarekin hitz egingo balu bezala. Hura, ordea, lotsaz, ez da ausartze n best e bat bihurtu dela
esat er a, eta ez daki nola eutsi aurreko aginte buruga b e a r e n zin eta prom es ei, jada zentzut as u n a
berreskurat u eta zuhur bihurtu dene a n. Lehena goko gauza berberak eginez ere, haren antzekoa eta
berbera atzera bihurtu gabe. Promes a horietatik iheslari bihurtzen da lehen a goko maitalea, eta behin
maskorra best e aldera erorita 20 , beharrare n eraginez huts eginda, aldatut a, korrika doa ihesi. Eta
best e a, haserre, eta jainkoak lekukotzat hartuz, jarraitzera behart ut a dago, hasieratik ez duelako batere
jakin ez ziola inoiz maite mindu bati eta, beharrar e n eraginez, zentzuga b e bati atsegin em an behar,
baizik eta askoz lehen a go maitemind u gabe eta zentzudu n bati. Bestela, bere burua gizon desleial,
sumindu, jeloskor, desats e gi n bati eman go lioke derrigor, bere ondasu n ar e n tz at kaltegarria, eta
kaltegarria gorputzare n egoerar e ntz at ere bai; baina batez ere kaltegarrien arimaren heziketare ntz at,
hau baino baliotsua gorik benet a n ez baitago, ezta inoiz egongo ere, ez gizakientzat ez jainkoentz at.
Hauet az egin behar da, bada, gogoet a, mutiko, eta jakin maitaleare n lagunt a s u n a ez dela
onberat a s u n a r ekin batera sortzen, gosear e n modua n baizik, asetz eko irrikatik; otsoek arkum e a k
maitatz en dituzten modu a n, halaxe maitatzen dituzte maitaleek ere mutilak.» 21
Hau da guzti a, Fedro. Ez didaz u gehi a g o hizket a n entz u n g o; aitzitik, buka bedi jada hitzaldi a.
– Baina erdip a r e a n zego el a ust e nue n nik, et a mait e m i n d u t a ez dago e n a ri buruz gauz a
berb e r a k es a n g o zenit u el a, alegi a, hari em a n beh a r zaiola ats e gi n lehe n a g o , hon e k dauzk a n alde
on guzti ak berriz es a n e z . Ordu a n, orain, Sokrat e s , zerga tik gelditz e n zara?
– Ez al zara kont ur a t u , zorion ek o hori, dago e n e k o bert s o epiko ak kant a t z e n ari naiz el a et a ez
ditiran b o a k , et a hori, hain zuzen ere, bat a gaitz e s t e a n ? Best e a gore st e n hast e n baldin ban aiz, zer
ust e duzu egingo dud al a? Kontur a t z e n al zara aurr etik, ber ari az, ninfen me n p e r a bot a nauz ul a et a
hau e n era gi n e z est a si a n eroriko naiz el a? Beraz, hitz bat ez diot bati kritikat u dizkiogu n guztiak,
horiex e n kontr ako ongi ak dauzk al a best e a k. Zert ar a k o beh a r da best e hitzaldi luzerik? Biei buruz
nahiko a hitz egin da. Eta horrel a, gert a t u beh a r zaion horix e gert a t u k o zaio nire istorioari. Eta ni,
berriz, ibai hau zeh ark a t u et a ban o a zuk zerb ait han di a g o bat e r a beh a r t u baino lehe n.
– Oraindik ez, Sokrat e s , sargori a pas a baino lehe n. Ez al duzu ikust e n ia egu e r di a dela jada,
egu e r di bet e a esa t e n zaion a? Itxaron dez a g u n bain a, et a esa n d a k o e n inguru a n hitz egin dez a g u n ,
et a fresk at u bez ai n last er joan go gar a.
– Jainkozko a zara hitzaldi et a n , Fedro, et a harriga rri a, best e rik gab e. Izan ere, nire ust ez, zure
bizitzan zeh ar sortu diren hitzaldi et a tik, ez ditu inork zuk baino gehi a g o sort ar a zi, bai zeuk
es a n d a k o a k , bai best e e k , bain a nolab ait zuk beh a r t u t a –Sim mi a s teb a s t a r r a 22 salbu e s t e n dut;
best e a k , orde a, erab a t gainditz e n dituzu–. Eta orain ere nik best e hitzaldire n bat es a n beh a r
izat e a r e n era gile bihurt u zarel a dirudi.
– Ez zara gerr a iragartz e n ari behi ntz a t 23 . Baina, esai d a z u: nola et a zer hitzaldi?
– Ibaia zeh ark a t z e r a nindo a n e a n , on hori, gert a t u ohi zaida n jainkozko sein al e a gert a t u zait –
egit er a noa n a egit etik libratz e n nau– et a bert a tik ahot s bat entz u n dud al a iruditu zait, arazt u baino
lehe n alde egit e a era goz t e n zidan a; jainkot a s u n a r e n aurk a ben e t a n huts e gi t e r e n bat egin ban u
bez al a. Igarle a, naiz ber az; ez oso bizkorra orde a , letret a n esk a s a k diren a k bez al ak o a , bain a

142. neur e t z a t bak arrik nahiko a; horre g a t ik, argi ulertz e n dut jada nire hut s e gi t e a . Arima ere, adiskid e,
zerb ait igarle a bait a ben e t a n . Ni zerb ait ek aztor at u bain a u lehe n hitzaldi a es a n bitart e a n , et a
larritu egin naiz nolab ai t, Ibikok dioen mod u a n , «jainko e n aurre a n zerb ait e t a n huts e gi t e a r e n truke
jasoko ote dud a n ohore a gizaki en g a n di k ». 24 Baina orain kontur a t u naiz nire hut s e gi t e a z .
– Zein diozu bad a?
– Izugarri a, Fedro, hitzaldi izugarri a ekarri duz u et a esa t e r a beh a r t u nauz u.
– Nola bad a ?
– Inozoa et a neurri bat e a n erlijioar e n aurkak o a . Zer izango litzat ek e hori baino izugarri a go a ?
– Ezer ez, zuk egi a badioz u behi ntz a t .
– Zer bad a ? Maitas u n a ez al duz u Afrodit ar e n se m e et a jainkotz a t jotzen?
– Hala om e n da behintz a t .
– Lisiasek ez orde a , ezt a zure hitzaldi ak ere, zuk sorgin d u t a k o nire aho ar e n bidez es a n
duzun a k. Maitas u n a jainko bat edo jainkozko zerb ait baldin bad a, den bez al a, noski, ez litzat ek e
ezer txarrik izango. Eta are stiko bi hitzaldi ek horrel ak o a izango balitz bez al a hitz egit e n zut e n
ber ari buruz. Honel a hut s egin dut e, ber az, Maitas u n a r e n aurk a, et a ber e n inozokeri a guztiz fina
izan da: ezer arraz oizkorik et a egiazkorik es a n gab e, hal a balira bez al a harrotz e a , bat ez ere
zenb ait gizontx o eng ai n a t u t a ea ber a u e n art e a n izen ona edukiko ote dut e n . Nik ber az, lagun,
araz t u beh a rr a dauk a t . Mitologi ar e n aurka hut s egit e n dut e n e n t z a t antzin ak o arazk e t a erritu bat
bad a , Hom erok atz e m a n ez zue n a , bain a Estesikorok bai. Izan ere, Helen a iraintz e a g a t i k begi ak
galdut a , artist a zen ez zerga ti a ez a g u t u zue n, Hom er ok ez bez al a, et a segit u a n konpo s a t u zue n:
Ez da egiazko a kont u hori;
ez zara ondo est aliriko itsas o n t zi et a r a igo,
ezt a Troiako gotorlek ur a heldu ere.
et a Palinodi a 25 deituriko a osorik konpo s a t u orduko, ikusm e n a berr e s k u r a t u zue n. Ni, ber az,
haiek baino jakintsu a g o a izango naiz, horrex e n ber ar e n inguru a n behintz a t : Maitas u n a
iraintz e a g a t i k ez er jasa n baino lehe n, berari palinodi a bat esk aint z e n saiat uko bain aiz, buru a est ali
gab e, et a ez ordu a n bez al a lotsa g a tik est alit a.
– Ezingo zenid ak e , Sokrat e s , hitz horiex e k baino ats e gi n a g o rik es a n .
– Kontur a t z e n zara, ezt a, Fedro on hori, zein lotsa g a b e es a n diren bi hitzaldiok, nire hori et a
zuk idazkitik irakurri duzu n a ! Prest u a et a izaer az lasai a den norb ait e k aus a z entz u n g o baligu, edo
horrel ak o best e norb ait mait a t z e n due n a k , edo lehe n a g o noizb ait mait a t u due n a k, esa n dugu n e a n
m ait al e e k auzi txikien g a t ik ets ait a s u n han di ak sortz e n dituzt el a, et a jeloskorr ak et a kalt e g a rri ak
direl a ber e n mait e e n t z a t , nola ez duz u bad a pent s a t u k o nolab ai t marin el e n art e a n hazit ako ei et a
inoiz m ait a s u n librerik ikusi gab e k o ei entz ut e n ari dela pent s a t u k o duel a? Eta Maitas u n a ri
kritikatz e n dizkiogu n gauz e t a n ez dela ado s egon g o , ezt a hurrik em a n ere?
– Beh ar b a d a bai, Sokrat e s , ala Zeus!
– Beraz, gizon horre n aurre a n ni neu lotsat u t a , et a Maitas u n a r e n ber ar e n beldurr e z, hitzaldi
ed a n g a r ri bat e z entz u n d a k o gazi antz ek o hori garbit u nahi dut. Eta Lisiasi ere, mait e m i n d u gab e a ri
ez baino m ait al e a ri em a n beh a r zaiola ats e gi n truke baliokid e a n lehe n b a il e h e n idazt ek o
aholkatz e n diot.
– Ondo jakin ezaz u, bad a, hori horrel a izango dela. Izan ere, zuk mait al e a r e n gore s p e n a
idatzi ondor e n , nahit a e z nik Lisias bere aldetik gai berari buruz hitzaldi bat idazt er a beh a rt u k o dut.
– Horret az ziur nago, zare n bez al ak o a zare n bitart e a n .
– Hitz egin ezaz u, bad a, konfiant z a osoz.
– Non sart u zait nirekin hizket a n ari zen mutiko a? Hau ere entz u n dez al a, et a ez
entz ut e a g a t i k ez dadila aurr er a t u m ait e m i n d u gab e a ri ats e gi n em a t e r a .
– Hori zure ondo a n dago beti, oso hurbil, zuk nahi duz un guztia n.

143. – Horrel a bad a, mutiko ed er hori, gogo a n izan ez az u aurr eko a Pitokles e n se m e Fedror e n ,
Mirrinunt e k o gizon ar e n , hitzaldi a zela; orain es at e r a noa n a , orde a, Eufe m or e n se m e Estesikoro
Himer a k o a r e n a . Eta horrel a esa n beh a r da: «Ez da egi azko a hitzaldi a, norb ait ek es at e n baldin
bad u, mait al e a aurre a n dago el a , mait e m i n d u gab e a ri lehe n a g o em a n beh a r zaiola ats e gi n, bat a
erot ut a dago el a k o et a best e a zentz uzko a del ako. Erom e n a best e rik gab e txarr a balitz, ed erki
es a n a ego n g o litzat ek e hori. Orain, orde a , ongirik han di e n a k ero m e n hon e n bidez, hori bai,
jainkoek em a n d a k o opari bat, gert a t z e n zaizkigu. Bai Delfosko profet a k et a bait a Dodon a k o
saz er d o ti s e k ere ero m e n bet e a n ego n d a egin baitituzt e gauz a asko et a ederr a k Greziar e n t z a t ,
pribat u a k et a publikoak; zentz u a n egon d a , orde a, gutxi edo bat ere ez. Eta jada Sibila aipatz e n
bad u g u et a jainkoak inspirat u t a k o igarku nt z a erabiliz, askori gauz a asko etorkizun e r a k o zuze n
iragarri zizkien a, luzat u egin go ginat e k e edoz ei n e n t z a t nab a r m e n diren a k esa n e z . Honako hau
m er e zi du ben e t a n lekukotz a t hartz e a , antzin a izen ak ezarri zituzt e n e k ere ez zut el a ero m e n a
(ma nia ) ez lotsa g a r ritz a t ez iraintz a t jo; ez bailioket e best el a etorkizun a bere bidez atz e m a t e n den
art e guztiz ed er horri «ero m e n e z k o a » ( ma nik e ) deituko, izen horrekin lotuz. Ederra zelako a n ,
jainkozko doh ai n e n bidez gert a t z e n den e t a n bez al a, horrel a ez arri ziote n izen hori. Baina gaur
egu n e k o e k, ed err a r e n ezjakint a s u n e a n , tau letra sart uz, igarku nt z a deitu ziote n ( ma n ti k e ).
Zentz u d u n e k egit e n dut e n igarku nt z a ri, txorie n et a gain er a k o seinal e e n bidez etorkizun a r e n
ikerket a egit e n dut e n e n a ri, ere em a n ziote n izena. Gogo e t a r e n bidez gizakie n pent s a m e n d u a
adi m e n et a inform a zi oz hornitz e n zue n e z , « oionoistik e » 26 deitu ziote n. Orain o luzeaz dotor e t u z ,
gazt e e k « oionistik e » deitz e n diot e n a . Bad a, igarku n t z a, bai izen e a n et a bait a eginkizun e a n ere,
oionistika baino perfekt u a g o a et a ohor et s u a g o a den neurri ber e a n , jainko ar e n g a n d i k dat orr e n
ero m e n a ere ederr a g o a da, antzin ak o e n lekukot a s u n a r e n ara b e r a , gizakie n g a n d i k datorr e n
zentz ut a s u n a baino. Baina zenb ait familiet a n non b ait antzin ak o erre s u m i n e t a t ik zetoz e n
gaixot a s u n et a sufrim e n d u oso han di e n t z a t ero m e n a k , sortuz et a iragarriz, beh a rr e a n zeud e n e i
irteer a aurkitz e n zien, jainkoe n eskari et a gurtz e n bab e s e r a ihes egin ez. Eta han dik, arazk e t a k et a
mist erio ak iritsi ziren, et a gaitz e tik libre bihurt u zuen ber a zeuk a n a , orain et a etorkizun e r a k o , et a
era b a t erot ut a et a m e n p e r a t u t a zego e n a r e n t z a t zeuzk a n gaitz e n aska p e n a aurkitu zen. Eta
Musen g a n d i k dat orr e n hirug arr e n m e n p e r a k e t a et a ero m e n a bad a , arim a bigu n et a ukiga b e a
hart u, iratz arri, et a kant u e z et a gain er a k o poe si ez est a si bakiko a n ezarriz, ondor e n g o a k hezt e n
ditu e n a antzin a k o e n milaka ekintz a goret siz. Musen ero m e n a gab e poe si ar e n at e e t a r a heltz e n
den a , beraz, teknikar e n bidez poet a treb e a izango dela sinet sit a, eska s a izango da, et a hare n
poe si a, zentz u d u n bat e n a , erot ut a k o e n poe si ak des a g e r t a r a ziko du.
Jainkoe n g a n d i k datorr e n ero m e n a r e n hainb e s t e era gi n ed er et a oraindik gehi a g o es a n
diez azkizuk e t . Horreg a tik, ez gait ez e n horrex e n berar e n beldurr e z egon, et a ez gaitz al a hitzaldi
bat ek art e g a t u , lagu nt z a t aztor at u a baino lehe n zentz u d u n a nahi a g o izan beh a r dela es a n e z
izutze n gaitu e n e a n . Baina era m a n dez al a irab azl e a r e n saria, horret a z gain, hon a k o hau ere
frogat z e n bad u: jainko ek ez diet el a mait e m i n d u a ri et a mait a t u a ri mait a s u n a onur ar a k o bidaltz e n.
Guk, berriz, kontr ako a froga t u beh a r dugu, zorion han di e n e r a k o em a t e n dut el a jainko ek horrel ako
ero m e n a . Frogak e t a hau ez da konb e n t zi g a rri a izango gizon treb e e n t z a t ; jakints u e n t z a t bai, orde a.
Beraz, lehe nik, arim a r e n izaer a jainkoti ar et a gizati arr a r e n inguru a n ego er a k et a egintz a k ikusiz,
egi a ez a g u t u beh a r da. Eta hon a k o hau da frogak e t a r e n hasi er a .
Arima oro hilezkorr a da. Beti mu gitz e n den a hilezkorr a bait a. Baina best e a mugitz e n due n a k ,
edo best e bat ek mugitz e n due n a k , mu gi m e n d u a r e n buka e r a edukitz e a n , biziare n buka e r a dauk a.
Ben et a n ber e buru a mu gitz e n due n a k bak arrik, bere buru a ezin due n e z utzi, ez dio inoiz
mugitz e a ri uzt e n, baizik et a gain er a , mu gitz e n diren best e gauz a guztie nt z a t mu gi m e n d u a r e n
iturri et a hasi er a da. Baina hasi er a sortu gab e a da, sortz e n den oro hasi er a tik sortz e n bait a
nahit a e z ; hasi er a ber a, orde a, ezert a tik ez. Hasier a zerb ait e t a t ik sortuko balitz, jada ez litzat ek e
hasi er a izango. Sortu gab e a den e z, gain er a , nahit a e z k o a da end e k a e zi n a izat e a ere. Izan ere,
hasi er a hilez gero, ez bailitzat ek e bera ere ez ert a tik inoiz sort uko, ezt a best e ezer ber e g a n d i k

144. sortuko ere, gauz a guzti ek hasi er a tik sort u beh a r bad u t e . Horrela, bad a , mu gi m e n d u a r e n hasi er a
da ber e buru a mu gitz e n due n a . Eta ezinezko a da hori hiltze a et a sortz e a ere; best el a, zeru osoa
et a lur osoa erait sit a geldit uko lirat ek e et a ez luket e inoiz edukiko berriro non dik sort u,
mugi m e n d u a jasot a. Beraz, ber e buru a mu gitz e n due n a behi n hilezkor agert u t a , ez da lotsat u
beh a r arim a r e n muin a et a kontz e p t u a horixe del a es at e a n . Mugitze a kanp otik dat orkion gorp ut z
oro arim a gab e a bait a; barn e tik, bere burutik, dat orkion a, berriz, arim a d u n a , arim a r e n izaer a hori
delako. Eta hori horrel a baldin bad a , alegi a bere buru a mugitz e n due n a arim a best e rik ez dela,
nahit a e z sortu gab e a et a hilezkorr a izango litzat ek e arim a.
Haren hilezkort a s u n a ri buruz nahiko a da, beraz. Haren izaer ari buruz, berriz, hurre n g o a es a n
beh a r da: arim a nolako a den osorik et a zeh aro es at e a k azalp e n jainkoti ar et a luze a beh a rko luke;
zere n antz a dauk a n es at e a k , aldiz, az alp e n gizati ar et a laburr a g o a beh a r du. Esan dez a g u n
horrel a, bad a. Hegod u n zaldi pare a r e n et a aurigar e n indar bat u a r e ki n alder a dez a g u n . Bada,
jainkoe n zaldi et a auriga guztiak onak dira, et a onet a tik dat oz; best e e n a k , berriz, nah a si a k dira.
Gure auriga k, berriz, hast e k o, zaldi par e bat gidatz e n du; zaldiet a k o bat ed er et a ona da et a
horrel ak o e t a t ik dat or; best e a , orde a, kontrak o e t a t ik dat or et a kontrak o a da. Horrela, nahit a e z
gogorr a et a zaila da gure gidaritz a. Orain, beraz, izaki bati zerga tik deitu zitzaion hilkor et a
hilezkor esa t e n saiat u beh a r dugu, bad a . Arima oro ardur a t z e n da arim a gab e k o bakoitz az, et a
zeru oso ari em a t e n dio bira, aldi oro itxura des b e r di n a hart ut a. Perfekt u a et a hego d u n a den
bitart e a n , goian ibiltzen da et a unibert s o osoa gob er n a t z e n du. Hego a k galdut a k o a , orde a ,
nora e z e a n ibiltzen da zerb ait sen d o a ri heltz e n dion art e, et a bert a n hartz e n du bizitokia, lurreko
gorp ut z bat hart ut a, et a hare n indarr ari esker, ber e buru a mu gitz e n duel a dirudi. Eta arim a et a
gorp ut z a elkarri lotut ako osot a s u n horri izaki bizidun a deitu zitzaion, et a hilkor izen a jaso zuen;
hilezkorr a, berriz, ezin da inongo arraz oike t a tik arraz oit u. Halere, ikusi et a nahiko a ulert u gab e
ere, jainkoa irudikatz e n dugu bizidun hilezkor bat bez al a, arim a dauk a n a , gorp ut z a ere
bad a u k a n a , betikot a s u n guztia n bi horiek jaiotz az elkarri lotut a. Baina hori guzti a jainko ar e n
gust ur a izan dadila et a hal ax e es a n dadila. Orain, hego e n galer ar e n zerga ti ari hel diez aio g u n ,
zerg a tik erortz e n diren arim a tik. Honako hau bez al akox e a da.
Hegoare n indarra berez astuna dena gora eram at e a da, jainkoen leinua bizi den tokira igoaraziz.
Eta nolabait, gorputz are n inguruko guztietatik jainkozkoan parte gehien hartu duena da. Eta jainkozkoa
ederra, jakintsua, ona eta horren antzeko guztia da. Honekin, bada, elikatu eta hazten dira gehien
arimaren hegoak; lotsagarri, txar eta kontrakoar ekin, berriz, murriztu eta suntsitu egiten da. Zeus,
zeruko gidari handia, hegodu n gurdia eram a n e z, lehene n go doa, dena antolatuz eta denaz ardurat uz.
Jainko eta jeinuen arm ad ak jarraitzen dio, ham aika atalet a n antolatut a. Jainkoetatik Hestia bakarrik
gelditzen baita etxean; eta ham a bita n sailkatut a daud e n gainerako jainko guztiek esleitu zaien
batailoia gidatzen dute agintari gisa. Beraz, ikuskizun asko eta zorionekoak dauzka zeru barruko
orbitak, eta jainko zorintsuen leinua horren biran ibiltzen da bakoitza berea n jardunez, eta aldi oro nahi
eta ahal duenak jarraitzen dio. Koru jainkotiarretik kanpo baitago inbidia. Baina beren oturuntza eta
banket e e t a r a doazen e a n, zeru azpiko gangar e n gorener a joaten dira aldapa n gora; jainkoen ibilgailuak,
beren orekaga tik gidatzeko errazak direnak, bertatik aise ibiltzen dira; best e ak, ordea, nekez.
Gaiztakerian parte duen zaldia astuna baita, eta lurrerantz makurtzen da, ondo hezita ez dagoen
gidariari oztopoak jarriz. Han aurkezt en zaizkio benet a n arimari bere neke eta borroka gogorren ak.
Hilezkor deitzen direnak, gailurrera heltzen direne a n, kanpora irtenda, zeruaren bizkarrean jartzen dira
zutik, eta zutik daud el a, mugim e n d u biribilak biran eram a t e n ditu, eta zerutik kanpo daud e n ei so
egot en dira.
Zeru gain eko tokia ez du m er e zi bez al a he m e n g o inongo poet a k oraindik kant a t u , ezt a inoiz
kant a t u k o ere. Baina, egi a es at e r a aus a rt u beh a r den e z, et a bat e z ere egi ari buruz hizket a n ari
den e a n , horrel ak o a da: toki hori kolore et a form a gab e k o erre alit a t e ukiezin ak okup a t z e n du,
ben e t a n den a k; arim ar e n gidari den adim e n a r e n t z a t bak arrik ikusga rri a den a, et a ben e t a k o
eza g u t z a horre n inguru a n sortz e n da. Eta jainko ar e n pent s a m e n d u a arraz oi az et a nah a si gab e k o

145. eza g u t z a z elikatz e n den e z, et a kom e ni zaion a jasotz e a z ardur a t z e n den arim a orore n
pent s a m e n d u a ere bai, den b or a bat e n ondor e n Izakia ikust e a n ats e gi n hartz e n du, et a egiazko
gauz ei so egin ez , elikat u et a gust ur a egot e n da, mugi m e n d u biribilak biran berriro toki berer a
era m a t e n due n art e. Eta bira hon e t a n justizia ber a ikust e n du, zentz ut a s u n a ber a ikust e n du,
eza g u t z a ikust e n du, et a ez sorrer a dauk a n a , edo kasu bakoitz e a n des b e r di n a den a –guk orain
izakiak deitz e n diegu n horiei buruz den a–, baizik et a ben e t a n den Izakiari buruzko ez a g u t z a den a .
Eta ben e t a n diren gain er a k o a k ere horrel a ikusi et a goz at u ondor e n , zeru barrur a murgiltz e n da
atz er a , et a etx er a joat e n da. Eta heldu et a gero, aurigak zaldiak aska n jarri et a anbro si a bot at z e n
die, et a gero nekt a rr a ed a n a r a z t e n .
Eta hori da jainko e n bizimo d u a . Gainer a k o arim ak, orde a, jainko ari ongi e n jarraitu et a gehi e n
berdin d u zaion a k, aurigar e n buru a kanp oko alder a altxat z e n du, et a mu gi m e n d u biribilak
best e e ki n bat er a era m a t e n du, bain a zaldiek aztor at u t a , erre alit at e a k nek ez ikust e n ditu. Best e
bat ek batz u e t a n altxat u egit e n du buru a, et a best e e t a n murgildu egit e n da, et a zaldiek egit e n
diot e n indarr a g a t ik batz uk ikust e n ditu, et a best e batz uk ez. Eta gora igotz ek o irrikitan dau d e n
best e guztiek jarrait u egit e n diot e, bain a ezin dut e n e z , murgildut a , mugi m e n d u biribilak era m a t e n
ditu, elkar zap al d u z et a oldart uz, bat a best e a r e n aurr e a n jartz e n saiatz e a n . Horrela iskan bila
sortz e n da, et a borrok a et a izerdi han di e n a k , et a bert a n , aurige n trak e s t a s u n a g a t i k, asko herre n
ger at z e n dira, askori lum ak haus t e n zaizkie, et a, azke n bat e a n , den a k, nek e han di a eduki ondor e n ,
Izakia ikust e a lortu gab e joat e n dira; et a joan ondor e n , iritziaz bak arrik baliatz e n dira elikatz ek o.
Horre g a tik sortz e n da Egiare n Laut a d a non dago e n ikust ek o irrika han di a, arim a r e n alderik
one n a ri kom e ni zaion bazka han g o belaz ek o a del ako, et a arim a arintz e n due n hego a r e n izaer a
horret a z elikatz e n del ako. Eta hon a k o hau da, bad a, Adrast e a r e n 27 lege a: jainko ar e n bidaid e
bihurt ut a, Egiazko e t a k o bat ikusi due n edoz ei n arim a, hurre n g o bira art e kalte gab e egon g o da,
et a hori beti egin bad e z a k e , beti egon g o da kalte gab e. Baina jarrait u ezin izan diolako ikusi ez
due n e a n , et a zoritxarr e n bat jasa n d a ah a n z t u r a et a gaizt ak e ri az bet e t a ast u n t z e n den e a n , et a
ast u n d u t a , lum ak galdu et a lurrer a erortz e n den e a n , ordu a n lege a da arim a hori lehe n e n g o
sorrer a n inongo ani m ali a izaer a t a n ez land a t z e a , baizik et a gehi e n ikusi due n a land a t z e a
jakind uri a edo ed ert a s u n a mait e izango due n, edo artist a edo mait a s u n z al e a izango den gizon
bat e n hazia n; bigarr e n a lege a ri obe ditz e n dion edo gerr az al e et a agint a ri ona den erre g e bat e n
hazian; et a hiruga rr e n a politikari, ond a s u n kude a t z ail e edo negozio gizon bat e n hazian;
laug arr e n a neke fisikoen edo gim n a si a zale izango den, edo gorp ut z a r e n sen d a k e t a z ardur a t u k o
den bat e n hazia n; bos g a rr e n a k igarku n t z a edo iniziazioko bizimod u a izango du; seigarr e n a r e n t z a t
bizimo d u poetiko a edo imitazioar e n inguruko best e r e n bat izango da egoki a; zazpiga rr e n a r e n t z a t ,
artis a u edo nekaz a ri bat e n a ; zortzigarr e n a r e n t z a t , sofist a edo herri m a ni p ul a t z ail e bat e n a , et a
bed e r a t zi g a r r e n a r e n t z a t , tirano bat e n a . Horiet a n guztiet a n justiziaz bizi izan den a k pat u hob e a
jasotz e n du; injustiziaz bizi izan den a k, orde a , okerra g o a . Izan ere, bakoitz a datorr e n toki ber er a ez
bait a inongo arim arik itzultze n ha m a r mila urt e pas a art e –horre n b e s t e den b or a baino lehe n ez
baitu hegorik jasotz e n–, jakintz a eng ai n u rik gab e m ait at u due n a edo mutiko ak filosofiaz mait a t u
ditu e n a izan ezik. Hau ek mila urteko hirug arr e n biran, hiru aldiz jarrai a n bizimo d u ber a auker a t u
bad u t e , horrel a hego a k berre sk ur a t u et a hiru mila g a rr e n urte a n joat e n dira. Gainer a k o e k , orde a,
lehe n e n g o bizitza bukat u dut e n e a n , ep aik et a izat e n dut e, et a, behi n epait ut a, batz u e k lur azpiko
kartz el e t a r a heldu et a zigorra bet e t z e n dut e; et a best e batz u e k, berriz, Justiziak arind u ondor e n,
zeruko tokiren bat e r a igot a, itxura gizatiarr e a n bizi izan zute n bizitzak mer ezit ak o mod u a n bizi
dira. Eta milag a rr e n urt e a n , bai batz uk et a bai best e a k bigarr e n bizitzar e n zozket a et a
auk er a k e t a r a heldut a , bakoitz ak nahi due n a auker a t z e n du. Ordu a n heltz e n da bai arim a gizatiarr a
ani m ali bizitzar a, et a bait a lehe n gizaki a zen a ere ani m ali atik atz er a gizakira. Egia inoiz ikusi ez
due n a ez bait a form a hon e t a r a helduko. Izan ere, gizaki bat e k Ideia deritz a n a r e n bidez ulert u
beh a r du, haut e m a t e askot a tik arraz oik et a k bat e r a t u t a k o ideia bat e r a joan ez . Behin, jainkoar e ki n
bat er a zihoa n e a n , orain badir el a es at e n ditugu n a k goitik ikusi et a ben e t a n den e r a buru a altxat u t a
gur e arim ak ikusi zitue n haien gogor a p e n a da hori. Horre g a tik, bad a, filosofo ar e n adi m e n a k

146. bak arrik jasotz e n ditu hego a k justiziaz; ah al due n neurria n oroim e n a r e n bidez beti haiet a n
jardut e n baitu, jainkoa ere, berai e t a n jardut e a g a t i k, jainkozko egit e n dut e n horiet a n. Beraz,
horrel ak o oroitza p e n a k zuzen era biltz e n ditu e n gizon a, mist erio perfekt u e t a n et e n g a b e iniziatu a
den a , hori bak arrik bihurtz e n da perfekt u a . Ardura gizatiarr e t a tik alde n d u t a et a jainkozko a r e n
albo a n dago e n e z , gehi e n g o a k gaitz et si egit e n du nah a si t a dago el a k o a n , bain a jend e a ez da
kontur a t z e n jainko ar e n era gi n p e a n dago el a.
Bada, behin honaino heldut a, laugarren erom en a ri buruz izango da hitzaldi osoa –norbaitek
hem e n go edert asu n a ikusitakoa n, eta benet ako a gogoratuz, hegoak jasotzen dituen e a n, eta berriro
hegoak hartut a, gora egan egin nahi izaten duene a n, eta ezinea n, txoria bezala gora begiratz en du,
behekoez axolaga b e, eta horrela, erotzat hartzeko zergatia emat e n du–. Beraz, jainkozko estasi
guztiet atik, hori da onena eta onenet a tik sortua, bai daukan ar e nt z at baita parte hartzen duen ar e n tz at
ere; eta erom e n honen parte izateag a tik deitzen zaio maitalea ederrak maitatz en dituenari. Beraz,
esan a dagoen bezala, giza arima orok, izaeraz, benet a n direnak ikusiak dauzka, bestela ez bailitzateke
den bizidun honet ar a etorriko. Baina hem e n go e t a tik haietaz gogoratz e a ez da erraza edozein
arimarentz at, ez orduan hango ak labur ikusi zituztene n tz at, ezta, hona erori ondoren, zenbait
konpainiak bidega b ek eri ara desbider atz eko zoritxarra egokitu zitzaiene ntz at ere, orduan ikusitako
gauza sakratu ak ahanzt er aino. Horrela, gutxi gelditzen dira nahikoa oroimen ahalm e n ar ekin, baina
horiek, hango gauzen antzeko zerbait ikusten duten e a n, aztoratu egiten dira eta jada ez dira beren
buruare n jabe; eta ez dute jakiten zer jasaten ari diren, nahikoa garbi ez haute m a t e a g a tik. Justizia,
neurritasu n a eta arimentz at baliotsuak diren beste guztien hem e n go antzeko imitazioet a n ez dago
benet a n inolako argitasu nik, baizik eta organo ilunen bidez irudietara joanez, nekez, haietako gutxi
batzuek ikusten dute irudikatuare n izaera mota. Orduan ikus zitekeen edertas u n distiratsu a, guk
Zeuse n segizioan, eta beste ek jainkoet ako best e baten e a n, koru zorintsu batekin batera ikuspen eta
espekt akulu zorionekoa ikusten genu e n e a n, zorionekoen a k deitzea zilegi den misterioet a n iniziatuak
bezala, gu geu sasoirik onen e a n egond a eta geroko denborar ako zai geneuzka n gaitzak jasan gabe,
ospatze n genituen ak. Ikuspen oso, bakun, mugiezin eta zoriontsuak ikusten genituen iniziazioaren
buruan, distira aratzea n, aratzak izanik gu geu ere, ingurua n dara m a g u n gorputz a deituriko hilkutxa
horren markarik gabe, ostra bezala kartzelerat u ak.
Horiek izan daitezela, bada, nahikoa atsegin oroimen ar e n tz at, beronek eragindako orduko
gauzen nostalgiaga tik hitz egin baita oraintxe luzeago. Edertasun ari buruz, berriz, genioen bezala,
haien artea n benet a n distira egiten zuen; eta guk, behin hona helduta, gure zentzum e n e t a ko argienaz
harrap at u dugu, guztiz argi distiratzen baitu. Izan ere, gorputzaren bidezko zentzum e n e t a tik ikusm en a
heltzen zaigu zorrotzen, bere bidez adim en a ikusten ez bada ere –maitasun izugarriak eman go
bailizkiguke, ikusm en er a heltzen den horrelako bere irudi argi bat em an go balu–, eta gainerako gauza
maitagarri guztiak berdin. Baina edert as u n a k bakarrik jaso zuen, bada, zorte hori, alegia agerikoen a eta
maitagarrien a izatea. Baina, iniziatu berria ez dena edo galbiderat ut a dagoe n a ez da azkar hem e n dik
hara, edertas u n e r a bertara, eram a t e n, hem e n izen hori daukan ari so egot e a g a tik; eta horrela, ez du
beneratz e n begiratzen dionea n, baizik eta atseginari eman a, koadrup e d o baten modu a n saiatzen da
estaltzen eta sem e- alabak sortzen, eta gehiegikeriarekin ohituta, ez dauka ez beldurrik ez lotsarik
naturaren aurkako atseginare n atzetik ibiltzeko. Iniziatu berriak, ordea, orduko gauza asko ikusitakoak,
edertas u n a ongi imitatzen duen jainko itxurako aurpegi bat edo horrelako gorputz itxuraren bat ikusten
duen e a n, lehene n go dardar egiten du, eta lehengo izuetako batek harrap atz e n du; gero, so egitea n,
jainko bat bezala beneratz e n du, eta oso erotut ako ar e n famaren beldur izango ez balitz, jainko baten
irudiari bezala egingo lizkioke eskaintzak maiteari. Izan ere, ikusi orduko, dardarar e n ondoko aldaket ak
harrap atz e n du, eta izerdiak eta ezohiko beroak eragiten dizkio. izan ere, begien bidez edertas u n ar e n
isuri hau jasota, berotu egiten da, lumaren izaera bustitzen duen beroaz, hain zuzen ere, eta, behin
berotut a, kimuen inguruko haziak urtu egiten dira, aspaldi gogort as u n ak itxita, ernetz e a eragozt en
zietenak; eta elikagaia gainetik isurtzen bada, lumaren zurtoina hanp at u eta errotik hasten da hazten,

147. arimaren subst antziaren beraren barrualde a n; antzina osorik baitzen lumadu n a. Horretan, beraz, osorik
irakin eta ernetze n da, eta hortzak botatz en ari direnek sortzen ari diren hortzen ingurua n jasaten
duten horixe, hortzoinen inguruko azkure eta narritadura, horixe bera jasat en du lumak botatz en
hast en denaren arimak. Irakin eta narritatu egiten da, eta kilimak edukitzen ditu lumak botatze a n.
Mutikoaren edert as u n a ri begiratzen dionea n, bada, haren ga n dik zatiak etorri eta isurtzen bazaizkio –
horregatik, hain zuzen, desio- isurketa deitzen direnak–, desioa jaso duene a n, suspert u eta berotu
egiten da, minaz arintzen da eta pozik egot en da. Baina bereizirik gertatz e n dene a n eta ihartzen
dene a n, lumak sortzen diren irteeren ahoek, aldi berean lehortut a eta itxita, irteera ixten diote lumaren
kimuari, eta barruan desioarekin batera itxitako kimuak, taupad a bortitzak bezala saltoka, bakoitzak
bere irteera ziztatzen du, arima, bere inguru guztian ziztatut a, artegat u eta minez egoteraino. Baina
ederraren oroitzape n a daukan e a n, berriz, pozik egot en da. Bi sentim e n d u hauen ondorioz, bere
egoerar e n bitxiagatik larritu egiten da eta irtenbide ezagatik amorrat u egiten da, eta erabat haserre,
ezin du ez gauez lorik egin ezta egun ez dagoen tokian gelditu ere. Eta irrikak eragind a, edertas u n a
daukan a ikusiko duela uste duen tokira joaten da korrika. Baina ikusi eta desioa berega n a biderat u
orduko, lehen itxita zeude n ak askatzen ditu, eta arnas a hartut a, ezten ak eta minak uzten ditu, eta
mem e nt o a n atsegin gozoen hori biltzen du. Bertatik ez da benet a n gogo onez aldentz e n, eta ez du
best e inor mutil ederra baino gehiago aintzat hartzen; aitzitik, ama, senide eta adiskide guztiez ahazte n
da, eta ondasu n ak ardurag a b e k eria ga tik galtzea ere ez zaio batere axola, eta, lehen beraiet az harro
zegoen ohitura eta portaera on guztiak arbuiatuz, prest dago esklabo izateko eta bere
desiratu ar e n g a n dik uzten zaion hurbilen etzat eko. Izan ere, edertas u n a daukan a beneratz e az gain,
bere sufrimen d u handientz at send a gile bakarra aurkitu baitu. Eta egoera honi, nire hitzaldia zuretzat
duzun mutil polit hori, gizakiek maitasu n a deitzen diote; jainkoek deitzen diotenak, ordea, segur aski
barrea eragingo dizu gaztea zarenez. Homerot ar batzuek, nire ustez, erreserb ako bertsoet a tik bi esat e n
dituzte Maitasun ari buruz, bigarren a erabat sutsua eta ez oso ondo neurtua. Horrela kantatz en dute:
Hilkorrek ben e t a n heg al a ri a deitz e n diot e Maitas u n a ri;
hilezkorr ek orde a Hego d u n a , hego a k sortz er a beh a r t z e n duel ako.
Hau sinet s dait ek e edo ez, bain a mait e m i n d u e k jasat e n dut e n a et a horre n zerga ti a haux e da,
hain zuzen.
Zeus e n bidaid e e t a t i k harra p a t u a izan den a k sen d o a g o era m a n dez ak e lum e t a tik izen a hart u
due n jainko ar e n zam a . Baina Ares e n zerbitz ari ak, har eki n bira egind a k o a k , Maitas u n a k
harr a p a t z e n ditue n e a n et a mait e a k ber ai eki n zerb ait e t a n bide g a b e jokat u dut el a pent s a t z e n
dut e n e a n , erailtz eko et a ber e n buru a et a m ait e a sakrifikatz ek o prest egot e n dira. Eta horrel a
jainko bakoitz ari buruz: bakoitz a zein jainkore n koruko a den, hura ohor at z e n et a ahalik et a ongie n
imitatz e n bizi da, hond a t z e n ez den et a he m e n g o aurre n e k o sorrer a n bizi den bitart e a n . Eta era
horret a k o a k izat e n dira hare n harre m a n a k et a port a e r a m ait e e kiko et a gain er a k o e kiko. Bakoitz ak
ber e izaer ar e n arab e r a auker a t z e n du, beraz, mutiko ed err e n art e a n ber e Maitas u n a , et a, hau
ber ar e n t z a t jainko a ber a izango balitz bez al a, irudi antz ek o bat egin et a ap ai nt z e n du, ohor at u et a
mist erio e t a n gurtz ek o as m o t a n . Zeus e n koruko ek, ber az, ber e n m ait e a arim az Zeus e n a izat e a
bilatz e n dut e. Horrel a, izaer az filosofo et a agintz e ko gai den azt ertz e n dut e, et a, aurkitu et a gero,
m ait e m i n t z e n diren e a n , edoz e r gauz a egit e n dut e horrel ak o a izan dadin. Eta lehe n a g o ez badira
jardu e r a horret a n sart u ere, orain ekin et a gero, ah al dut e n tokitik ikast e n dut e, et a ber ai ek ere
bila ibiltzen dira, et a arra st o a ri jarrait uz, ber ai e n baliabid e e z ber e n jainkoar e n izaer a aurkitz e a
lortze n dut e, jainko ari adi- adi begir at z e r a beh a r t u t a egot e a n . Eta oroitz a p e n a z hare n g a n a heltz e n
diren e a n , jainko ar e n era gi n p e a n hare n g a n d i k hartz e n dituzt e ohitur ak et a jardu e r a k, gizaki ak
jainko bat e a n part e har dez ak e e n hein e a n . Gauz a hau e n guzti en erru a m ait e a ri egozt e a n , oraindik
gehi a g o m ait at z e n dut e, et a bak a n t e e k Zeus e n g a n d i k ura at er a t z e n dut e n bez al a, mait a t u a r e n
arim a n isurtz e n dut e, et a ber e n jainko ar e n ahalik et a antz ek o e n bihurtz e n dut e. Herar e n segizioa n
zihoaz e n e k , berriz, erre g e izaer a k o bat bilatz e n dut e, et a, aurkitu ondor e n , gauz a berb e r a k egit e n
dituzt e harekin. Eta horrel a Apolore n et a jainko bakoitz ar e n segizioko e k ere, jainko bat e n atz etik

148. joat e a n , ber e n mutiko a ere izaer az antz ek o a izat e a bilatz e n baitut e . Eta lortz en dut e n e a n , ber ai ek
jainkoa imitat uz et a m ait e a aholkat u z et a zuzen d u z , har e n jardu e r a r a et a itxurar a era m a t e n dut e,
bakoitz ar e n ahal m e n a r e n arab e r a , mait e a r e kiko inbidia edo gaizkina hi doilorrik sentit u gab e ;
aitzitik, ber e n buru a r e n et a ohora t z e n dut e n jainko ar e n erab a t e k o antz ek o t a s u n e r a , ahal dut e n
ongie n, era m a t e n saiat uz jokatz e n dut e horrel a. Horrel a, ben e t a n mait a t z e n dut e n e n ongin a hi a
et a iniziazioa –irrikatz e n dut e n a diod a n mod u a n lortz en bad u t e behintz a t–, zein ed er et a
zorion ek o a k gert a t z e n diren Maitas u n a r e n era gi n e z zorat u t a k o lagun bat e k m ait e due n a r e n t z a t ,
bat ez ere konkist at z e n baldin bad u! Eta konkist a t z e n den a hon ak o mod u hon e t a n konkist at z e n da.
Kontakizun honen hasieran arima bakoitza hirutan zatitu dugun bezala, bi zaldi itxurakoak, eta
hirugarre n a, berriz, auriga itxurarekin, gorde dezagu n konparazio hori oraindik ere. Zaldietako bat ona
dela diogu, beste a, berriz, ez. Baina zein den onaren bertut e a edo txarraren akatsa ez dugu esan. Orain
esan behar da, beraz. Bada, biotatik jarrera ederrago a n dagoen a itxuraz tente a eta gorputz- adarret a n
proportzionat u a da, lepo altua, mutur makurra, kolore txuria, begi beltzak, ohoreare n maitalea baina
neurritasu n eta lotsarekin, egiazko iritziaren laguna, eta kolperik gabe agindu eta hitzarekin bakarrik
gidatzen da. Bestea, ordea, okerra, handia, edonola eratua, lepo sendo eta motza, kopet a zapal eta
motza, azal beltza, begi argiak, odolbizia, gehiegikeriaren eta harropuzkeriaren laguna, belarrietan
iletsua, gorra, eztenak dituen zigorrari nekez obeditzen diona. Ondorioz, aurigak maitasun ikuspen a
ikusten duen e a n, haute m a t e a z arima osoa berotzen zaio, eta nostalgiare n kilimek eta eztenek erabat
betet a, zaldietatik aurigari obeditzen dionak, beti bezala orduan ere lotsak menp er at ut a, bere buruari
eust en dio maitatu ar e n gainera salto ez egiteko. Bestea, ostera, jada aurigare n ezten e n eta zigorraren
axolarik gabe, indarrez jauzi eginda oldartzen da, eta uztarkideari eta aurigari mila arazo eragin eta
gero, maitear e n g a n a joan eta maitasu n ezko atseginen gozoaren aipu egitera behartze n ditu. Hasieran
aurka egiten diote biek haserre, zerbait ikaragarria eta legez kontrakoa egitera behartu ak izango balira
bezala. Baina, azkene a n, okerrak jada mugarik ez daukan e a n, eram at e n dituzten lekura joaten dira,
amore eman d a eta agindut ako a egiteko ados. Horrela, haren aurrera heldu eta maiteare n ikuspen
distiratsu a ikusten dute. Eta ikusitakoa n, aurigaren oroitzap e n a edert asu n ar e n izaerara joaten da, eta
berriro ikusten du hura, idulki santu baten gainea n neurritasun ar ekin batera. Eta ikustea n, beldurtu eta
jauresp e n e z betet a ahoz gora erortzen da. Aldi berea n, aho- uhalak atzeraka tiratzera behartut a dago,
horren indartsu, ezen bi zaldiak zerret an eserarazt e n dituen, bata gogo onez aurka egin ez duelako,
mutiria, berriz, oso gogoz kontra. Behin biak urrutiago aldendut a, batak, lotsa eta izuaren eraginez,
izerdiz bustitzen du arima osoa; baina best e ak, behin aho- burdinak eta erorket ak eragind ako mina
pasat a eta arnas a berreskurat u orduko, amorruz iraintzen ditu auriga eta uztarkide a, koldarkeria eta
gizontasu n ezagatik borrokarako postua eta ituna aldera batera utzi izana gogor aurpegirat uz hauei.
Eta berriro haren ga n a gogoz kontra joatera behart u nahi dituenez, nekez baina amore emat e n die,
best e baterako atzeratz e a eskatz en dioten e a n. Baina ezarritako epea heldut ako a n, ahantzi izanare n
itxurak egiten badituzte, gogorarazi egiten die eta, irrintzika eta tiraka derrigortuz, maitear e n g a n a
hurbiltzera behartz en ditu berriro hitz berberak esat eko. Eta hurbil daud e n e a n, burua makur eta
buztan a luzatut a, aho- burdinari kosk eginda, lotsarik gabe tiratzen du. Baina auriga, lehengo
sentim e n d u bera oraindik gehiago jasaten duela, irteera barrerar e n aurrea n egongo balitz bezala
atzera erortzen da, oraindik indar gehiagorekin aho- burdina zaldi mutiriaren hortzet atik atzera tiratuz.
Mingain gaiztoa eta barailak odoleztatz en zaizkio, eta hankak eta zerra lurrean jarrarazita « minet ara
emat e n ditu.» 28 Baina gaiztoak, gauza bera askotan jasan ondoren, gehiegikeria uzten duene a n,
makurrarazita, jada aurigare n zuhurtziari jarraitzen dio, eta maite ederra ikusten duen e a n, beldurrak
akabatz e n sentitzen da. Horrela gertatz en da orduan maitalear e n arimak maiteari jada lotsaz eta
beldurrez jarraitzen diola. Beraz, itxurata n ibili gabe, benet a n sentitzen duen maitemind u ak, jainkoen
antzeko bati bezala, zerbitzu guztiak eman d a, eta bera ere izaeraz zerbitzariarentz at laguna izanda –
aurretik ikaskideek edo best e batzuek gaitzetsi badut e ere, maite mindu ar e n g a n a hurbiltzea lotsagarria
dela esan ez, eta horregatik maite mindu a errefusat u badu ere–, denbora aurrera joan ahala, berriro,
adinak eta gauzen izan beharrak eram at e n dute hura harrem a n e t a n onartzera. Izan ere, ez baitago

149. inoiz patuak ezarrita gaiztoa gaiztoare n laguna izatea, ezta ona onaren laguna ez izatea ere. Eta behin
onartut a, eta harekin solase a n eta harrem a n e t a n ibiltzea onetsita, maitemind u ar e n onginahiak,
hurbiletik ikusita, txunditu egiten du maitatu a, konturatz er ako a n jainkoare n eraginp eko lagunar e n
aldean gainerako lagun eta senide guztiek batera ere ez diotela haren a bezalako lagunt a s u n zatirik
emat e n konturatz en baita. Eta horret an denbora eman d a, eta gimnasio eta gainerako elkargun e e t a n
elkar ukitzen direne a n, hareng a n a hurbildut a, orduan jada iturri hartako isuria, Zeusek Ganim ed e s e z
maitemind ut a zegoen e a n desio (isuri)a deitu ziona, maitaleare n g a n a ugari oldartuz, zati bat haren
barruan murgiltzen da, eta beste a, hura erabat bete ondoren, kanpora isurtzen da. Eta haizea edo
soinu bat, gauza lau eta gogorret a n salto eginda, atzera irten ziren tokira oldartzen diren bezala,
edertas u n ar e n isuriak ere horrela joaten dira atzera mutil ederrare n g a n a , begien bidez, berez
arimaren g a n a joateko duen bidetik, eta heldut ako a n, lumak kitzikatut a, lumen irteerak ureztatz en ditu
eta hegoak botatzera bultzatzen du, eta maitatu ar e n arima bere aldetik maitasu n ez betetz en du.
Maitemindut a dago, beraz, baina ez daki zertaz. Ez daki zer gertatu zaion eta ezin du azaldu ere egin.
Aitzitik, best e baten g a n dik oftalmia harrap at u balu bezala, ezin du zergatia esan, eta ez da konturatz en
bere burua ikusten ari dela maite mindu ar e n g a n , ispiluan bezala. Eta hau bertan dagoe n e a n, honi
bezala berari ere mina bukatzen zaio; baina ez dagoe n e a n, honek bere falta sentitzen duen bezala,
berak ere honen falta sentitzen du, maitasu n ar e n irudi bezala elkarrenga n a k o maitasun a edukiz. Baina
ez dio maitasun a deitzen, lagunt as u n a baizik, eta hala dela uste du. Hark bezalatsu, baina ahulago,
desiratz en du ikustea, ukitzea, maitatze a, musu emat e a eta berarekin oheratz e a. Eta, norm ala den
bezala, horrek guztiak ondoren go a azkar gertatz e a eragiten du. Elkarrekin oheratz e a n, maitalear e n
zaldi mutiriak badauk a zer esan aurigari, sufrimen d u askoren truke pixka bat gozatze a merezi duela
uste du eta. Maitearen ak, berriz, ez dauka zer esanik, baina desioz betet a eta zer egin jakin gabe,
maitalea besarkatz e n du eta musu em at e n dio, berarentz at erabat onbera dena laztantz en duelakoa n,
eta elkarrekin oheratz en direne a n, bere partetik maitaleari atsegin emat e a ez ukatzeko modu a n dago,
honek emat eko eskatuko balio behintzat. Uztarkideak, berriz, aurigarekin batera, horren guztiaren
aurka egiten du lotsa eta arrazoiket ar ekin. Ondorioz, adimen ar e n alde onenek, bizimodu taxutura eta
jakinduriaren maitasu n er a eram at e n duten ek, irabazt en badut e, hem e n go bizitza zoriontsu eta
harmoniatsu pasako dute, beren buruaren jabe eta neurrikoak izanez, ariman gaiztakeria sortzen
duen a menp er a t uz, eta bertut e a sortzen zuena askatuz. Horrela, hil ondoren, hegodu n eta arinak
bihurtut a, hiru borroka benet a n olinpikoet atik bat irabazia izango dute, eta hau baino ongi handiagorik
ezin diote eman gizakiari ez giza zuhurtziak ezta erom e n jainkotiarrak ere. Baina bizimodu baldarra go a
eta, jakinduria maitatu gabe, ohore zalea baldin badara bilte, agian noizbait mozkorret an edo beste
axolaga b e k eri are n bate a n, bien gurdi- abere mutiriek arimak zaintzarik gabe harrap at u eta, gauza
bererako elkartuz, herri xehe ar e n tz ako aukera zoriontsu e n a dena aukerat u eta burutzen dute. Eta
behin burutut a, aurrerantz e a n jada bera erabiltzen dute, baina bakanka, adimen osoari ondo iruditzen
ez zaion zerbait egiten ari direnet a n. Bi horiek, noski, elkarrekin ere lagunak bezala bizi dira, best e ak
baino gutxiago bada ere, maitasun ak irauten duen bitartea n eta hortik kanpo ere bai, elkarri leialtasun
prom es a handien ak egin eta jaso dituztela uste baitute, hauek hautsita ez bailitzateke zilegi izango
etsaitasu n e r a pasatz e a. Bizitzaren amaieran gorputz etik irteten dira, hegorik gabe, bai, baina lortzen
saiatut a. Eta horrela, ez dute sari txikia eram at e n maitasun ezko erom e n e tik. Izan ere, legeak ez du
esat en jada zeru azpiko bidaia hasi duten ek ilunpera eta lur azpiko bidaiara itzuli behar dutenik, baizik
eta bizitza distiratsu a bizi ondoren, elkarrekin bidea eginez zoriontsuak izan daitezela, eta,
dagokiene a n, maitasu n a g a tik, hegoak berdin jaso ditzatela.
Hainb e s t e opari, mutiko, et a hain jainkozko a k em a n g o dizkizu m ait al e a r e n lagun t a s u n a k !
Maite mi n d u gab e a r e kiko adiskid a n t z a k, orde a, zentz ut a s u n hilkorrar e ki n nah a si t a, mod u hilkor et a
ekono m iz a t z ail e a z kud e a t z e n due n a k, jend e t z a k bert u t e bez al a gore st e n due n ask at a s u n ik
gab e k o arrunk e ri a arim a m ait e a n sortuz, bed e r a t zi mila urtez lurrar e n inguru a n et a azpi a n
adi m e nik gab e birak a ibilaraziko du ber a u.

150. Hau duzu, Maitas u n m ait e a , irain- ordetz a t esk aini ahal izan dizugu n palinodi a ed err e n a et a
one n a , best el a ere bai, bain a bat ez ere Fedrok beh a rt u t a zenb ait hitz poetikoz esa n a . Aurreko ei
bark a m e n a em a n e z et a orain go hau e k gogo onez hart uz, onb er a et a lagu n g a r ri zare n e z , ez
iezad a z u kend u em a n didaz u n mait a s u n art e a has e rr e a g a t i k, ezt a trak e s t u ere, et a em a n iezad a z u
ed err e n art e a n orain baino askoz esti m a t u a g o a izat e a. Eta lehe n, Fedrok et a biok, hitzez zuretz a k o
latz a den zerb ait es a n baldin bad u g u , Lisiasi, hitzaldi ar e n aitari, bot a erru a, horrel ak o hitzaldi ak
utzar az iezazkioz u, et a filosofiar a itzular az ez az u, bere an ai a Pole m a r k o itzuli den bez al a, bere
m ait al e hau jada zalantz a t a n ibil ez dadin, orain bez al a. Best erik gab e Maitas u n e r a k o bizi dadila
hitzaldi filosofoko e n bidez ».
– Zurekin bat er a otoitz egin ez esk at z e n dut, Sokrat e s, hori guzti a guret z a t hob e a baldin
bad a , horixe gert a dadila. Zure hitzaldi ari buruz, berriz, luze nago jada miret sit a aurr eko a baino
zenb a t e z ederr a g o burut u duzu n. Eta beldur naiz Lisiase n a ez ote zaida n eska s a irudituko, horre n
aurk ako best e bat aurk ez t u nahiko balu behintz a t . Izan ere, harriga rri hori, berriki politikari bat ek
gaitz e t siz horixe aurp e gir a t u zion, et a gaitz e s p e n oso a n zeh ar «hitz aldi- idazle a » deitz e n zion.
Beraz, beh a r b a d a , bere ohore onar e n izen e a n , idazt e a ri utziko dio.
– Iritzi barre g a r ri a zure a, mutila, et a oso oker zabiltz a zure adiskid e a ri buruz, bera horre n
beldurtitz a t jotzen bad uz u. Eta agi a n gaitz e s t e n zuen a k es a n zizkionak serio es a n zizkiola ust e
duzu zuk ere.
– Hala zirudie n, bad a , Sokrat e s . Eta zuk zeuk ere bad a kiz u hiriet a n bot er e gehi e n dut e n a k
et a itzaltsu e n a k hitzaldi ak idazt e a z et a ber e n idazkiak uzt e a z lotsat u egit e n direla, etorkizu n e k o
ber e n osp e a r e n beldurr ez , ez diez ai e t e n sofist ak deitu.
– Ederra bihurgu n e a 29 , Fedro. Ez zara kontur a t u Niloko bihurgu n e han di a g a t ik esa t e n dela
hori. Eta bihur gu n e han di az gain, ez zara kontur a t z e n politiko harro e n e k m ait at z e n dut el a gehi e n
hitzaldi ak idazt e a et a idazkiak uzt e a. Goresl e a k hainb e s t e m ait at z e n dituzt e, ez en hitzaldi bat
idazt e n dut e n bakoitz e a n , behi ntz a t , pas a rt e bakoitz e a n goret si dituzt e n e n izen ak gehitz e n
dituzt e n .
– Nola diozu hori? Ez dut ulertz e n et a.
– Ez al dakizu gizon politiko bat e n idazkiar e n hasi er a n lehe n e n g o gore sl e a egot e n dela
idatzit a?
– Nola?
– «Konts eilu ak » edo «herri ak » edo biek «ond o deritzot e » es a n ohi du nolab ait, et a «urliak
es a n du» –idazle a k bere buru a mod u oso ohore t s u a n aipat uz et a goret siz–. Gero, hon e n ondor e n
es at e n jarraitz e n du, gore sl e ei ber e jakind uri a eraku t siz, batz u e t a n idazki era b a t luzea egin ez. Edo
zuri hitzaldi idatzia hau ez bez al ak o best e zerb ait iruditz e n al zaizu?
– Niri ez behi ntz a t .
– Bada, hitzaldi hori ma n t e n t z e n baldin bad a , poet a pozik alde n t z e n da teatrotik. Baina
eza b a t z e n bad a, et a bera hitzaldiak idazt etik et a propo s a m e n a k idazt ek o duin izat etik at gelditz e n
bad a , ats ek a b e t u egit e n dira ber a et a ber e adiskid e a k.
– Eta asko.
– Garbi dago hori gert a t z e n dela ez jardu e r a erd ei n a t z e n dut el ak o, mirest e n dut el ak o baizik.
– Erab a t , bai.
– Eta zer? Hizlari edo erre g e bat, Likurgo, Solon edo Dario bat e n bot er e a lortut a, hiri bat e a n
hitzaldi idazle hilezkor bihurtz e ko gai den e a n , ez al du ber e buru a, oraindik bizi dela, jainko e n
berdintz a t jotzen, et a ondor e n dat oz e n e k ez al dut e gauz a berb e r a pent s a t u k o hart a z, har e n
idazkiak ikust e a n ?
– Bai, noski.
– Zure ust ez, ber az, hau e t a k o bat ek, edon o r del a ere idazt e n due n a , et a Lisias e n ets ai
edoz er g a tik izand a ere, horixe bera gaitz e t siko al lioke?
– Ez segur aski, bad a, zuk diozun a r e n ara b e r a ; bere nahi a gaitz et siko bailuke, dirudi e n e z .
– Ordu a n, hau edoz ei n e n t z a t dago garbi, hitzaldi ak idazt e a ber ez ez del a lotsa g a r ri a.

151. – Nola, bad a?
– Baina hon a k o hau jada lotsa g a r ri a del a ust e dut, ondo ez hitz egit e a et a idazt e a , lotsa g a r ri
et a gaizki baizik.
– Garbi dago, ben e t a n .
– Zein da, bad a , ondo idazt ek o edo ondo ez idazt eko era? Lisiasi, edo inoiz zerb ait idatzi edo
idatziko due n best e edoz ei ni horret a z gald e t z e k o beh a rrik ba al dauk a g u , Fedro, nahiz idazki
politiko edo pribat u a idatzi, nahiz neurriz, poet a k bez al a, edo neurri gab e, ezjakin ak bez al a?
– Beharrik ba ote dauk a g u n gald e t z e n duz u? Zerga tik biziko litzat ek e bat, bad a , es at e
bat er a k o, horrel ako ats e gi n e n g a t i k ez balitz? Ez, behi ntz a t , berai e t a z goz at z e k o aurr etik
ats ek a b e t z e a beh a rr e z k o a den haie n g a t ik, gorp ut z a r e n inguruko ia plaz er guzti ak bez al a.
Horre g a tik, arraz oiz deitz e n zaie eskla b o gil e a k.
– Astia dugu, bad a , dirudi e n e z . Eta gain er a , aldi ber e a n iruditz e n zait gure buru a r e n gain e a n
ab e s t e n ari diren txitxarr ak ere guri begir a bez al a ari direl a, elkarr ekin hizket a n ari diren bitart e a n ,
sargori a n. Izan ere, gu biok ikusiko bagi nt uz t e , gehi e n a k bez al a, egu e r di a n solas al di a n ego n gab e,
erdi lotan, et a berai e n lilurap e a n gur e adi m e n a r e n alferkeri a g a t ik, arraz oiz egin go liguket e barr e,
eskla b o batz uk ost at u r a etorri zaizkiela pent s a t u z , arku m e a k bez al a, egu e r diko siest a iturriar e n
inguru a n egit er a. Baina solas al di a n et a Siren e n pare tik bez al a ber ai e n par etik, lilurat u ezinik,
itsasoz pas a t z e n ikust e n bag ait uz t e, agi an ats e gi n e z em a n g o liguket e gizakiei em a t e k o
jainkoe n g a n d i k jaso dut e n doh ai n a.
– Eta zein da hori? Ez baitz ait inoiz entz ut e a egokitu, antz a den e z .
– Ez da, bada, egokia Musen laguna den gizon bat horrelakoak entzun gabe a izatea. Txitxarrak
garai bate a n Musak baino lehena goko gizakiak omen ziren, baina behin Musak jaiota eta kantua
agertut a, haiet ako batzuk abest e n hasi ziren eta, atseginak txunditut a, jaki eta edariez ahantzi ziren eta
konturatu ere egin gabe hil egin ziren. Horietatik sortu zen horren ondoren txitxarren leinua, eta
Musenga n dik dohain hau jaso zuten, behin jaiota inolako elikadurarik behar ez izatea, baizik eta jan eta
edan gabe zuzene a n abest e a, hil arte, eta ondoren, Musenga n a joanda, hem e n go e t ak o nork haietako
nor ohoratze n duen berri emat e a. Horrela, Terpsikoreri koruet an bera ohoratu duten e n berri eman ez,
harentz at maitea go a k bihurtzen dituzte; eta Eratori maitasu n kontuet a n ohoratze n duten e n berri
emat e n diote, eta gainerakoei ere horrela, bakoitzaren ohore motare n arabera. Baina Kaliope
zaharren ari, eta Urania bere hurrengo ari emat e n diete filosofian arituz bizi direnen eta haien musika
ohoratzen duten e n berri. Hain zuzen ere Musetatik hauek, zeruaz eta hitzaldi jainkotiar eta gizatiarrez
gehien arduratz en direnek, jaurtitzen baitute ahots ederren a. Beraz, arrazoi askoren g a tik hitz egin
behar da eguerdian, eta ez lo egin.
– Hitz egin dez a g u n , bad a .
– Hortaz, orain azt ertz e a propo s a t u dugu n a azt ert u beh a r da, hitzaldi a nola dago e n ongi
es a n d a et a idatzit a, et a nola ez.
– Argi dago.
– Ordu a n, hitzaldiak ondo et a ed erki es a n g o badir a, es a n g o due n a r e n adi m e n a k ez al du hitz
egingo due n gai ar e n inguruko egi a jakin beh a r?
– Bad a, horri buruz hon el a entz u n dut, Sokrat e s m ait e a : hizlaria izango den a k ez du ikasi
beh a r ben e t a n bidezko a den a , jend e t z a ri ondo iruditz e n zaion a baizik, hau e k era b a kitz e n baitut e
azke n e a n ; et a ezt a ben e t a n ona edo ed err a den a ere, hal a em a n g o due n a baizik. Horret a tik
bait at or konb e n t zitz e a , et a ez egiatik.
– Jakintsu e k diot e n «hitz a ben e t a n ez da arbui a t u beh a r » 30 , Fedro, azt ert u, baizik, zerb ait ote
diot e n. Eta ber eziki orain es a n den a ez da alde bat e r a utzi beh a r.
– Zuze n diozu.
– Horrel a azt er dez a g u n , bad a .
– Nola?

152. – Nik zu ets ai ak borrok a t z e k o zaldia eros dez az u n konb e n t zitz e n saiat uko banintz, et a biok,
orde a, zaldia zer den ez bag e n e ki, bain a nik hainb e s t e jakingo ban u zutaz, esa t e bat er a k o Fedrok
ust e duel a zaldia dela etx ek o ani m ali et a tik belarri han di e n a k dauzk a n a . ..
– Barre g a rri a litzat ek e , Sokrat e s .
– Bad a, oraindik ez; bain a bai gogotik saiatz e n naiz e n e a n konb e n t zitz e n: asto ari zaldia deituz
gore s p e n hitzaldi bat konpo s a t u z , et a ani m ali a hori erost e a balio han diko a del a es a n e z , bai
etx er a k o et a bait a arm a d a r a k o ere, gain e tik borrok a t z e k o erabilga rri a delako, ekipa m e n d u a
era m a t e k o gai, et a best e askot a r a k o ere lagun g a r ri a delako.
– Ordu a n bai izango litzat ek e e l a era b a t barre g a r ri a.
– Ez al da, bad a , hob e barr e g a r ri et a lagu nkoi a, izugarri et a ets ai a baino?
– Hala dirudi.
– Horrela bad a, hizlari bat ek, ona et a txarr a eza g u t u gab e, ego e r a bere a n dago e n hiri bat
hart ut a, konb e n t zitz e n saiat uko balitz, ez « asto bat e n itzalari buruz », zaldiar e n a balitz bez al a
gore s p e n a egin ez, txarrari buruz baizik, ona balitz bez al a, et a jend e t z a r e n iritziet a n eskar m e n t u a
hart u ondor e n , gauz a one n ordez txarr ak egit ek o konb e n t zit uk o balu, horre n ondor e n , zure ust ez,
zer nolako uzt a bilduko luke erret orikak erein ditu e n e t a t i k?
– Ez oso kom e ni g a rri a.
– Ez ote dugu, bad a , lagun, hitzaldi e n art e a beh a r baino latz a go gaitz et si? Berak, agia n,
es a n g o luke: «Zer txorak e ri a ari zaret e esa t e n , harrigarri horiek? Nik ez dut, bad a , egi a ez a g u t z e n
ez due n inor hitz egit e n ikast er a beh a r t z e n , baizik et a, nire aholku a k zerb ait balio bad u, hura lortu
et a gero nirekin konpo n t z e r a . Esa er a han di haux e diot, bad a , nik: ni gab e, ben e t a n diren a k
eza g u t z e n ditue n a k ere ezingo du bat er e art ez konb e n t zit u ».
– Eta ez al luke zuze n es a n g o hori es a n g o balu?
– Baietz diot nik, lagu nt z e r a datozkion hitzaldi ek art e a del ako lekukot a s u n a em a t e n bad u t e
behintz a t . Izan ere, zenb ai t hitzaldi, aurk a agert u z et a prot e s t a k a lekukot a s u n a em a n e z entz ut e n
ari naiz el a iruditz e n zait, gez urr e t a n ari dela et a ez del a art e a esa n e z , art erik gab e k o jardu n a
baizik: «Egiar eki n kont akt urik gab e k o hitz egit e a r e n ben e t a k o art erik –dio Lakoni arr ak– ez dago
et a ez da inoiz sortuko ere ».
– Argudio horiek beh a rr e z k o a k dira, Sokrat e s. Baina hon a ekarri et a azt er ez az u zer et a nola
diot e n.
– Aurkez zait ezt e bad a, izaki prest u a k, et a se m e- alab a ed err ak ditue n Fedro konb e n t zi
ezaz u e , nahiko a filosofatz e n ez bad u, inoiz ez del a ezert a z hitz egit ek o gai izango ere. Erantz u n
dez al a orain Fedrok.
– Galde ezaz u e .
– Arte erret oriko a ber e osot a s u n e a n ez al da arim ak hitze n bidez gidat z e k o mod u bat, ez
bak arrik ep ait e gi e t a n et a gain er a k o bilera publiko et a n , pribat u e t a n ere bai, berdi n izand a araz o
txiki et a han di ei buruz, et a, zuzen era biliz gero, bat e r e ez gutxi a go araz o garra n t zizko ak izan edo
hut s al ak izan? Edo nola entz u n dituzu zuk horiek?
– Zeus a rr e n , inola ere ez horrel a, ez. Bat ez ere ep aike t e t a n es a n et a idazt e n da art ez,
nolab ait, et a bait a herri aurrek o hitzaldi et a n ere. Gehia g or a k o denik ez dut entz u n.
– Baina ordu a n , hitzaldi e n inguruko Nestor et a Ulises e n art e a k bakarrik entz u n al dituzu,
Troian asti a zut e n e a n idatzi zituzt e n a k ? Eta Pala m e d e s e n a k entz u n gab e zaud e ?
– Ni bai, behi ntz a t , ala Zeus, et a bait a Nestorr e n a k ere, ez bad uz u Gorgi as Nestor bat bez al a
atontz e n behi ntz a t , edo Trasi m a k o edo Teodoro Ulises bez al a.
– Agian. Baina utz ditzag u n horiek. Esaidaz u zuk, epait e gi e t a n zer egit e n dut e aurk ari ek? Ez
al dut e, bad a , elkarrekin ezt a b ai d a t z e n ? Edo zer esa n g o dugu?
– Horixe bera.
– Bidezko ari et a bide g a b e a ri buruz?
– Bai.

153. – Ordu a n, hori art ez egit e n due n a k ez al du era gi n go gauz a bera pert so n a ber ai ei batz u e t a n
bidezko a iruditz e a , et a, nahi due n e a n , bide g a b e a ?
– Zerg a tik ez, bad a?
– Eta herri aurr eko hitzaldi et a n gauz a ber ak hiriari batz u e t a n onak, et a best e e t a n , berriz,
kontrak o a k?
– Horrel a da.
– Eta ez al dakigu, bad a, Eleako Pala m e d e s e k 31 art ez hitz egit e n zuela, entz ut e n zut e n ei
gauz a berak antz ek o a k et a ez antz eko a k, bat et a asko, geldiak et a mu gikorr ak iruditz er ai n o?
– Erab a t .
– Ordu a n ezt a b ai d a r e n art e a ez da ep ait e gi e n et a herri aurrek o hitzaldi e n inguru a n bak arrik
sortz e n, baizik et a, antz a den e z , es at e n diren guzti en inguruko art e bat litzat ek e hori, horrel akorik
baldin bad a g o behi ntz a t . Bere bidez bat edoz er gauz a edoz e r e n antz ek o a bilakatz ek o gai izango
litzat ek e , ah al den neurri a n et a ah al diren guzti en aurr e a n , et a antz ek o a k egin et a ezkut a t z e n
ditu e n a argira ekartz e k o ere bai.
– Nola diozu horrel ak orik?
– Argi agert u k o zaigul a ust e dut, horrel a azt ertz e n bad u g u : iruzurr a oso des b e r di n a k diren
gauz e t a n gutxi ber eizt e n diren e t a n baino gehi a g o gert a t z e n al da?
– Gutxi bereizt e n diren e t a n gehi a g o .
– Noski, pixkan a k a ibiltzen baz ar a ohark a b e a g o helduko zara aurk akor a pau s o luze e t a n
baino.
– Nola ez, bad a !
– Ordu a n , best e norb aiti iruzur egin nahi dion ak, et a berak iruzurrik jasa n ez, diren gauz e n
antz ek o t a s u n a et a des b e r di nt a s u n a zeh a t z haut e m a n beh a r ditu.
– Beh arr e z ko a , ben e t a n .
– Eta gauz a bakoitz ar e n egi a eza g u t u gab e, ez a g u t z e n ez due n a r e n antz ek ot a s u n a txikia edo
han di a, best e gauz e t a n haut e m a t e k o gai izango al da?
– Ezinezko a da.
– Ondorioz, argi dago gauz e n aurkak o iritziak dauzk a t e n e i et a oker dau d e n e i zenb ai t
antz ek o t a s u n e n bidez etorri zaiela ego er a hori.
– Horrel a gert a t z e n da, bai.
– Ordu a n , pixkan a k a era m a n e z , aldi oro ben e t a n den e tik bere aurkak or a antz eko t a s u n e n
bidez igarotz e k o edo horix e ber a saih e s t e k o teknika jakin al dez ak e gauz a bakoitz a ben e t a n den a
eza g u t z e r a heldu ez den a k?
– Inoiz ez.
– Ordu a n, adiskid e, egi a ez a g u t u gab e iritzien ehiza n aritu den a k hitzaldi e n art e barre g a r ri a
esk ainiko du, antz a den e z , et a teknikarik gab e a .
– Liteke e n a da, bai.
– Nahi al duzu, beraz, ekarri duzu n Lisias e n hitzaldi a n et a guk esa n ditugu n e t a n , teknika
gab e a k et a teknika dut e n a k esa t e n genit u e n horiet ak o zerb ait ikusi?
– Ezer baino lehe n, orain, nolab ait baliabi d e rik gab e ari baikar a hitz egit e n, nahiko a adibid e
eduki gab e .
– Ben et a n zorte a izan da, dirudi e n e z , bi hitzaldiok es at e a , egia daki en a k, hitzekin jolast uz,
entz ul e a k nola des bi d e r a ditzak e e n adibid e t z a t dauzk a g u n a k . Eta nik neuk, Fedro, tokiko jainko ei
egoz t e n diet horre n erru a; agi an Musen interpr e t a ri hau e k, gur e buru gain ek o ab e sl a ri ek, putz
egin digut e doh ai n hori gain er a. Nik ez bait a uk a t hitz egit eko inongo art er e n part erik.
– Izan bedi diozun bez al a. Bakar- bakarrik, froga ez az u diozun a.
– Ea bad a, irakur ieza d a z u Lisiase n hitzaldiar e n hasi er a .
– «Eza gu t z e n duz u nire ego er a , et a hori gert a t z e a kom e ni zaigul a ust e dud al a ere entz u n
duzu. Baina ez zait ondo iruditz e n horre g a tik ez lortze a esk at z e n dud a n a , justu zut az

154. m ait e m i n d u t a ez nago el a k o, alegi a. Haiek (mait e m i n d u a k ) egind a k o me s e d e e z da m u izat e n
baitira...»
– Geldi. Horrek zer akat s egit e n due n et a art e gab e k o zer egit e n due n es a n beh a r da. Ez al
da hal a?
– Bai.
– Ez al dago, bad a , hon a ko hau behi ntz a t edoz ei n e n t z a t garbi, alegi a horrel ak o izen
batz u e t a n ados gau d el a, et a best e batz u e t a n , ost er a , elkarr e n aurka?
– Diozun a ulertz e n dud al a ust e dut; garbi a g o esa n ezaz u, hal er e.
– Norbait ek burdin ar e n edo zilarrar e n izen a dioen e a n , ez al dugu den ok gauz a ber a
pent s a t z e n ?
– Zeh a r o gain er a.
– Eta zer bidezkoare n a edo onaren a dioene a n? Ez al doa bakoitza toki batera, eta elkarrekin
eztabaid atz e n dugu, eta baita geure buruarekin ere?
– Erab a t , bai.
– Ordu a n, batz u e t a n ados gau d e , et a best e e t a n ez, orde a.
– Horrel a da.
– Beraz, biot ako zein kasut a n gara eng ai n a g a r ri a g o a k, et a zein gauz a t a n dauk a erret orik ak
bot er e han di a g o a ?
– Alderrai gabiltz a n gauz e t a n , nab a r m e n a den e z.
– Ondorioz, art e erret oriko ar e n bila arituko den a k, lehe nik, gauz a horiek sist e m a t i koki ber eizi
beh a r ditu, et a mot a bakoitz ar e n eza u g a r ri bat haut e m a n beh a r du: zeinet a n dabile n jend e t z a
nahit a e z alderr ai, et a zeinet a n ez.
– Hori haut e m a n g o luke e n a k , Sokrat e s , mot a ed err a ez a g u t u k o luke, behintz a t .
– Gero, nire ust ez, bakoitz ar e n aurre a n egot e a n , ez zaio ezkut a t u k o, baizik zorrotz
haut e m a n g o du zein mot a t a k o a den ber ak es a n beh a r due n gauz a.
– Zerg a tik ez, bad a?
– Zer, bad a ? Maitas u n a ezt a b ai d a g a r ri e t a k o a del a es a n g o dugu, ala ezt a b ai d a e z i n e t a k o a ?
– Eztab ai d a g a r ri e t a k o a , noski. Edo ust e al duzu, best el a, oraintx e ber ari buruz esa n
dituzu n a k esa t e k o auk er a edukiko zenu el a , alegi a, kalte g a rri a dela mait a t u a r e n t z a t et a
m ait e m i n d u a r e n t z a t , et a, aldi bere a n , ongirik han di e n a dela?
– Oso ondo diozu. Baina es aid a z u hon a ko hau ere –ni, ben e t a n , ez bain aiz gogor a t z e n ,
jainkoe n era gi n p e a n nen g o e n et a– ea hitzaldia hast e a n mait a s u n a definitu dud a n .
– Bai, ala Zeus! Eta era ezin hob e a n gain er a !
– Ene! Zuk es a n duzun bez al a, zenb a t e z treb e a g o a k diren Akelooko et a Herm e s e n se m e
Pan e n Musak, Kefalore n se m e Lisias baino! Edo best el a oker ari naiz, et a Lisias ek ere,
m ait a s u n e z k o hitzaldi a hast e a n , Maitas u n a erre alit a t e t a ti k berak nahi zuen a del a pent s a t z e r a
beh a r t u gaitu, et a guzti a horre n arab e r a ant ol a t u t a , ondor e n g o hitzaldi a burut u du? Bere hasi er a
berriro irakurtz e a nahi al duzu?
– Bai, hala iruditz e n baz aiz u. Baina, bila zabiltz a n a ez dago hor.
– Irakur ez az u, hari ber ari entz u n diez aio d a n .
– «Eza gu t z e n duz u nire ego er a , et a hori gert a t z e a kom e ni zaigul a ust e dud al a ere entz u n
duzu. Baina ez zait ondo iruditz e n horre g a tik ez lortze a esk at z e n dud a n a , justu zut az
m ait e m i n d u t a ez nago el a k o, alegi a. Haiek (mait e m i n d u a k ) egind a k o me s e d e e z da m u izat e n
baitira desio a bukat z e n zaien e a n . »
– Ben az, badiru di ez duel a egit e n gu bila gabiltz a n a , ezt a hurrik em a n ere, hasi er a tik ez
baino buka e r a tik abi atz e n bait a, et a ahoz gora et a atz er a k a igeria n saiatz e n den a k bez al a
zeh ark a t z e n du hitzaldi a, et a hasi, berriz, bukat u et a gero mait al e a k m ait e a ri es a n g o zizkion et a tik
hast e n da. Edo oker ari al naiz, lagu n mait e a ?
– Hala da, bai, Sokrat e s , buka e r a bati buruz egit e n du hitzaldi a.

155. – Eta gain er a k o a k zer? Ez al dirudi hitzaldi ar e n zatiak nah a s- m a h a s bot a t a dau d el a ? Edo
es a n d a k o bigarr e n a arraz oir e n bat e n g a t i k jarri beh a r dela nahit a e z bigarr e n iruditz e n al zaizu, et a
ez es a n diren e t a t ik best e edoz ei n? Niri iruditu zait, et a hori ezer ez dakid al a, inolako doilorkeri arik
gab e burur a t z e n zitzaion a esa n duel a idazle ak. Zuk, orde a, ez a g u t z e n al duz u beh a r
logogr afikorik, hark horre n ara b e r a jartz eko horiek horrel a, jarrai a n, elkarr e n ondo a n ?
– Onb er a zara, ni har e n as m o a k horre n zeh a t z haut e m a t e k o gai naizel a ust e bad uz u.
– Baina hau behi ntz a t es a n g o duzul a ust e dut: hitzaldi orok izaki bizidun bat e k bez al a ego n
beh a r duel a antol at u t a , ber e gorp ut z a r e ki n, buru et a hank a rik gab e a izan ez dadin, bain a erdiko ak
et a adarr a k eduki ditzal a, et a elkarr ekiko et a osoar e kiko egoki idatzit a ego n beh a r duel a.
– Nola ez, bad a ?
– Azter ezaz u, bad a, zure adiskid e a r e n hitzaldi a, ea horrel a den ala best el a; et a, zenb ai t e n
ara b e r a , Midas frigiarr ari idatzi om e n zitzaion inskripziotik ez dela ez ert a n bereizt e n aurkituko
duzu.
– Zein da hori et a zer gert a t z e n zaio?
– Honako haux e da:
Brontz e z k o dont z eila naiz, eta Midas e n hilobiare n gaine a n natza.
Ura ibili eta zuhaitz tant aiak kimat z e n diren bitart e a n,
he m e n t x e berta n, hilobi hain deitorat u ar e n gaine a n ,
iragat e n diren ei aditz era e m a n g o diet Midas he m e n dago el a
lurperat u t a.
Kontur at z e n zara, nik ust e, ez dago el a alderik ber e edoz ei n zati lehe n e n g o edo azke n a
es a n d a .
– Iseka egit e n diozu gure hitzaldi ari, Sokrat e s .
– Utz dez a g u n hori, bad a , ats e k a b e t u ez zait ez e n –haler e, nire ust ez, adibid e ugari dauzk a;
bat ek berai ei begir a prob e t x u a at er ak o luke, hori bai, imitatz e n inola ere saiatz e n ez bad a–.
Goaz e n , orde a, best e hitzaldi et a r a . Berai et a n , nik ust e dud a n e z , hitzaldi e n inguru a n azt ert u nahi
dut e n ei ikust e a kom e ni zaien zerb ait baitz e g o e n .
– Nolako a diozu?
– Aurkako ak ziren, nolab ait. Batak mait e m i n d u a ri, best e a k, ost er a, mait e m i n d u gab e a ri
em a n beh a r zaiola ats e gi n baitziot e n .
– Eta oso ador e t s u esa n ere.

156. – Egia es a n g o zenu el a ust e nue n, ero m e n e a n , alegi a. Berez, bila nen bil e n a horixe bera zen.
Izan ere, m ait a s u n a ero m e n a dela es a n dugu. Ez al da hal a?
– Bai.
– Baina bi erom e n mota daud e; bata, giza gaixotasu n e n eraginez sortzen dena, eta best e a,
jainkoak usadioet a n egiten duen aldaket ar e n eraginez.
– Bai, hala da.
– Eta jainkozko a n lau jainkori dagoz ki e n lau at al ber eizt e n ditugu, igarku nt z a r e n inspirazio a
Apolori esleit uz, Dionisori iniziazioet a k o a , Musei, berriz, poetiko a, et a laug arr e n a , mait a s u n e z k o
ero m e n a , one n a dela esa n dugu n a , Afrodit a et a Erosi. Eta ez dakit nola, m ait a s u n e z k o ego er a
irudikatz e a n , agia n egiazko zerb ait atz e m a t e n dugu, et a agia n best e non b ait e r a des bi d e r a t z e n
gar a. Zeh ar o konb e n t zi ezi n a ez den hitzaldi bat nah a siz, himn o mitiko bat ez , neurria n et a
jaure s p e n e a n , Maitas u n a osp at u dugu, nire et a zure jaun a, Fedro, mutiko ed err e n zaind a ri a.
– Eta entz ut e k o ez bat e r e des a t s e gi n a , niretz a t behintz a t .
– Haut e m a n dez a g u n , bad a , haux e bert a tik: nola igaro ahal izan due n gaitz e s t e tik gore st e r a .
– Nola diozu hori, bad a ?
– Niretz a t argi dago gain er a k o a k ben e t a n jolas e a n esa n direla. Baina, aus a z esa n d a k o horien
art e a n bazire n bi proz e d u r a , norb ait ek bere n ahal m e n a art ez atz e m a n g o balu, me s e d e g a r ri izango
lirat ek e e n a k .
– Zein, bad a ?
– Bata, toki askot a n saka b a n a t u a k dau d e n a k bat er a ikusiz, form a bak ar bat e r a era m a t e a
izango litzat ek e, bakoitz a definituz, argi uzt eko kasu bakoitz e a n zeri buruz irakat si nahi den.
Oraintx e Maitas u n a ri buruz hitz egin den bez al a, ondo edo gaizki bad a ere, zer den definitu
ondor e n . Horreg a tik es a n ah al izan zuen behi ntz a t hitzaldiak zerb ait argia et a barn e k o
kontra e s a n i k gab e a .
– Eta best e a zein proz e d u r a diozu, Sokrat e s ?
– Aldera n t ziz, mot e t a n bereizt e a berez dituzt e n at al e n arab e r a , et a zati bat ere ez hau st e n
saiatz e a , harakin txarr ar e n mod ur a , baizik et a ares ti a n bi hitzaldiek adi m e n a r e n zentz u g a b e k e ri a
mot a kom u n bat e a n hart u dut e n mod u a n . Baina gorpu tz bat e tik zati bikoitzak et a izen ber eko a k
dau d e n bez al a, ezkerr e k o a k et a eskuin ek o a k deitu ak, horrel a, bi hitzaldi ek ere ero m e n a gug a n
jaiotz etik sortut a k o mot a bat dela pent s a t u dut e. Bat ak, ezkerr ek o at al a zatituz, ez dio behi n et a
berriro zatitz e a ri utzi, zati hau e t a n ezkerr e k o a izenek o mait a s u n bat aurkitu et a, oso era
bidezko a n , gaitz et si due n art e. Best e a k, berriz, gu ero m e n a r e n eskuin e k o zatira era m a n d a , har e n
izen ber eko mait a s u n bat, bain a jainkozko a, aurkitu et a aurkez t u ondor e n , gure ongi han di e n e n
zerg a ti a bez al a goret si du.
– Egia osoa diozu.
– Ni neu ben a z zatiket a et a batz e horien m ait al e a naiz, Fedro, hitz egit e n et a pent s a t z e k o gai
egit e n bain a u t e . Eta best e norb ait ber ez gauz ak bat e r a et a mod u askot a r a begira t z e k o gaitz at
jotzen bad u t , jarraitu egit e n diot «arr a s t o a r e n atz etik jainko bati bez al a ». Eta, hori egin
dez ak e t e n e i –ben e t a n zuzen deitz e n died a n ala ez, jainkoak daki, bain a–, orain art e dialektiko ak
deitu izan diet. Baina orain, zu et a Lisias e n g a n d i k ikasi dugu n oi, es a n iezaiguz u zer deitu beh a r
zaien. Edo hau al da hitzaldi e n art e a , Trasi m a k o et a best e jakint su a k hitz egit e n treb e bihurt u
ditu e n a , et a erre g e e i bez al a opari ak egin nahi izan dizkiet e n best e batz uk ere jakint su bihurt u
ditu e n a ?
– Erreg e m ailako gizon ak, bai; ez, orde a , gald e t z e n dituz u n gauz e t a n jakitun. Baina
proz e d u r a horri zuzen deitz e n diozu, nire ust ez behi ntz a t , dialektiko a deitz e a n . Erret oriko ak,
ost er a , oraindik ihes egit e n digul a deritzot.

157. – Nola diozu? Zerb ait ed errik ego n al dait ek e , bad a , nolab ait, es a n diren horiek gab e , hal er e,
art ez bere g a n a t u liteke e n a ? Zuk et a nik ez dugu hori inola ere gutxi et si beh a r; aitzitik, ben e t a n
erret orik atik zer gelditz e n den esa n beh a r dugu.
– Gauz a asko oraindik, Sokrat e s , hitzaldi e n inguruk o art e a ri buruzko liburu e t a n dago e n hori
guzti a.
– Ederki gogor a t u didaz u. Lehenik, «sarr e r a » es a n beh a r da hitzaldi ar e n hasi er a n , nik ust e.
Gauz a horiei es at e n al diezu –ez al da hala?– art e a r e n fintas u n a k ?
– Bai.
– Bigarr e n , «az al p e n » bat; ondor e n, «lekukot a s u n a k »; hirug arr e n «zan t z u a k », et a lauga rr e n
«pro b a bilit at e a k ». «Egiazt a p e n a » et a «e gi az t a p e n gehi g a rri a »e r e es at e n ditu, ust e dut, hitzaldi e n
artis a u treb e a den bizantzi ar gizon horrek.
– Teodoro bikain a al diozu?
– Nola ez, bad a ? Eta «gez urt a p e n » et a «gez u rt a p e n gehi g a rri a » egin beh a r direla salak e t a n
et a defe n t s a n . Eta Parosko Eben o bikain a ere ez al dugu tart er a ekarriko, aurr e n e k o a izan zen a
«ze h a r- aipa m e n a k » et a «zeh a r- gore s p e n a k » aurkitz e n –best e batz u e n ara b e r a , «zeh a r-
gaitz e s p e n a k » bert s ot a n esa n zitue n oroim e n a r e n alde–, gizon jakint su a zen ez ? Eta, Tisias et a
Gorgia s lotan utziko al ditugu, egiazko a k baino gehi a g o egi an t z e k o a k balioet si beh a r direl a ikusi
zut e n a k, et a hitze n indarr az gauz a txikiak han di et a han di ak txiki agert a r a z t e n dituzt e n a k, berriak
mod u zah arr e a n et a aurkak o a k mod u berri an, et a edoz e ri buruz hitzaldi laburr ak et a luzer a
mug a g a b e a k as m a t u zituzt e n a k? Behin, Prodiko halako a k niga n dik entz ut e a n barrez hasi zen, et a
art e a k beh a r ditue n hitzaldi ak berak bak arrik aurkitu zituel a esa n zue n: ez dut el a ez luze ak ez
laburr ak izan beh a r, neurriko ak baizik.
– Hitz era b a t jakint su a k Prodikore n a k.
– Eta Hipias e z ez al dugu hitz egin go? Elisko arrotz ak ere hare n aldeko boto a em a n g o luke el a
ust e baitut.
– Zerg a tik ez?
– Eta nola adi er aziko ditugu, berriz, Polore n «Hitz aldi e n Muse n ten plu a k » –errepik a p e n a et a,
es a e r a et a irudi bidezko adier a z p e n a – et a Lizimniok eloku e n t zi a lantz ek o oparit u zizkion hitzak?
– Prota g or a s e k ere ez al zitue n ben e t a n horrel ako batz uk, Sokrat e s ?
– Bai, mutiko, «Hizker a zuzen a », et a best e gauz a ed er asko. Baina Kaltzed o ni a k o indart s u a
iruditz e n zait dela zah art z a r o et a prob ezi ari buruz herre s t a t z e n diren hitzaldi hunkiga rri ak art ez
m e n p e r a t u ditue n a . Hau, best al d e , jend e asko has e rr a r a z t e n gizon treb e a bihurt u zen aldi bere a n ,
et a atz er a has e rr e t u t a k o a k sorgink eri azko kant u e z liluratz e n zitue n, berak zioen bez al a. Bai
kalu m ni a t z e k o et a bait a kalum ni a k des e gi t e k o ere, edo n o n di k etorriak zirela ere, one n a zen.
Hitzaldie n buka e r a ri dagokio n e z , orde a , ben e t a n , badiru di den a k iritzi ber eko a k direla, batz u e k
laburbilket a deitz e n baitiot e, et a best e e k, berriz, best e izen bat ez .
– Buka er a n , laburbilduz, es a n d a k o a k ban a n- ban a n entz ul e ei gogor a r a z t e a al diozu?
– Horixe diot, et a zuk hitzaldi e n art e a ri buruz best e zerb ait es at e k o baldin bad a u k a z u ...
– Huskeri ak et a esa t e a mer ezi ez dut e n a k.
– Utz ditza g u n , bad a , husk e ri ak. Baina, ikus ditza g u n horiek argit a n gehi a g o , art e a r e n zein
ah al m e n dauk a t e n et a noiz.
– Bat oso indart s u a , Sokrat e s , jend e t z a r e n bileret a n behi ntz a t .
– Badut e, bai. Baina, jainkozko hori, begir a ez az u zuk ere bere n bilbe a zuri ere ez ote zaizun
oso lasai a iruditz e n, niri bez al a.
– Erakut si bakarrik.
– Esaid az u, bad a . Norbait ek, zure adiskid e Eriksim a kor e n g a n a edo bere aita
Akum e n o r e n g a n a joand a , esa n g o balio: «Nik, nahi bad u t , bad a kit berotz e k o edo hozt eko mod uk o
zenb ait gauz a gorp ut z ei em a t e n , et a, hal a bad e ritzot, oka era git e k o edo, hala nahi bad u t,
beh e r a k o a , et a horrel ak o best e gauz a ugari ere bai. Eta horiek jakind a, sen d a gil e a izat eko gai

158. naiz el a ust e dut, et a horien jakintz a em a n e z , best e norb ait hal a bihurtz ek o ere bai». Zer ust e duzu
es a n g o luket el a entz u n ondor e n ?
– Zer es a n g o luket e, bad a, nori et a noiz et a zenb a t e r ai n o era gi n beh a r zaien horiet a k o
bakoitz a ere ba ote dakie n ez bad a ?
– Eta ordu a n esa n g o balu: «Inola ere ez; bain a ust e dut horiek niga n dik ikasi ditue n a gai
izango dela gald e t z e n dituz u n a k egit ek o ».
– Gizon a zorat ut a dago el a esa n g o luket e, nik ust e, et a nonb ai t liburur e n bat e tik entz u n d a
jakite a g a t i k, edo aus az botikak top at u t a , sen d a gil e bihurt u del a ust e duel a, art e horret a z ez er
ulert u gab e.
– Eta zer, berriz, norb ait ek, Sofokles e n g a n a edo Euripide s e n g a n a joan d a , araz o txiki bati
buruz mintz al di oso luze ak, et a han di bati buruz erab a t motz ak egit e n bad a ki el a esa n g o balie; edo
hunkig arri ak, nahi due n e a n , et a batz u e t a n aurkak o a k, beldur g a r ri ak et a me h a t x u z k o a k, et a
antz ek o a k ere bai, et a gain er a horiek iraka st e a g a t i k trag e di a k idazt eko mod u a tran s m i titz e n ari
dela ust e izango balu?
– Horiek ere, Sokrat e s , barr e egin go luket e, nire ust ez, norb ait ek trag e di a mintz al di horien
elkarrekiko antol ak e t a egoki a et a osoar e kiko antol at u a baino best e zerb ait dela ust e bad u.
– Baina ez luket e zakark eri az gaitz et siko, nik ust e, baizik et a musikari bat ek bez al a, hari ari
soinu ozen e n a et a bax u e n a nola era gi n dakizkioke e n aus a z bad a ki el ako musik ari treb e a del a ust e
due n gizon bat topa t u t a , ondoko a mod u bas a ti a n es a n g o ez liokee n bez al a: «Ai doh ak a b e a !
Burutik gaizki zaud e ! ». Aitzitik, musikari a den e z, leun a g o : «Bikain hori, musikari a izango den a k
nahit a e z jakin beh a r ditu horiek ere; bain a, hal er e, ez du ezerk oztop a t z e n zure gait a s u n a
dauk a n a k har m o ni az izpirik ere ez ulertz e a . Izan ere, har m o ni a r e n aurre tik beh a rr e z ko a k diren
eza g u e r a k bad a kizkizu; ez, orde a , har m o ni a ri buruzko a k. »
– Oso zuze n esa n a .
– Beraz, Soflokes e k ere eraku s t al di a egin zien ak trag e di a r e n aurr eko a k dakizkiel a es a n g o
luke; ez, orde a, trag e di a ri buruzko a k. Eta Akum e n o k m e diku n t z a r e n aurr eko a k dakizkiela es a n g o
luke; ez, orde a, m e diku n t z a ri buruzko ak.
– Erab a t , bai.
– Eta zer ust e dugu es a n g o luket el a ahot s eztiko Adrast ok, 32 edot a Perikles e k, oraintx e
azald u ditugu n as m a kiz u n guztiz ed err a k entz u n g o balituzke t e –laburt a s u n a k , et a irudi bidezko
adier a z p e n a k , et a pas a t a k o a n argit a n azt ert u beh a r zirela es a n genit u e n best e guzti ak–? Zuk et a
biok bez al a, zakark eri ar e n era gi n e z , gizabid e gab e k o hitze n bat gogor es a n g o al lieket e gauz a
horiek, art e erret oriko a es at e bat e r a k o, idatzi edo irakat si dituzt e n ei ? Edo, gu baino jaikintsu a g o a k
diren e z, guri ere erriet a egin go al liguket e? Eta es a n g o liguket e : «Fedro et a Sokrat e s , hal ako a k ez
dira gogor hart u beh a r, barka t u baizik, batz uk, dialektika era biltz e n ez jakite a g a t ik, erret orik a zer
den definitz eko gauz a ez baldin badira, et a, gait a s u n ez a horre n ondorioz, art e a r e n aurrek o
beh a rr e z ko eza g u e r a k dauzk a t e n e z , erret orika aurkitu dut el a sinet si baldin bad u t e ; et a gauz a
horiek best e e i irakat siz, erret orika mod u perfekt u a n irakat si diet el a ere ust e baldin bad u t e ; et a
ust e baldin bad u t e ere gauz a horiet ak o bakoitz a era konb e n t zi g a rri a n esa t e a et a osot a s u n a
antol at z e a –bat er e lanik izango ez balitz bez al a– ikasle ek ber ai ek hitzaldiet a n ber e n kas a lortu
beh a r dut el a ».
– Benet a n, Sokrates, litekeen a da gizon horiek erretorika bezala irakatsi eta idazten duten
arteare n berezkoa horrelako zerbait izatea; eta niri, behintzat, egia esan duzula iruditzen zait. Baina,
orduan, benet a n erretoriko eta konbentzitzaileare n artea, nola eta nondik lortu ahal izango luke batek?
– Hizlari perfekt u a bihurt u ahal izat eko, Fedro, egi an t z e k o a da –eta agia n beh a rr e z k o a ere
bai–, best e gauz e t a n bez al a gert a t z e a . Berezko gait a s u n a bad uz u erret oriko a izat eko, hizlari
fam a t u a izango zara horri jakintz a et a praktika gain er a t z e n badizkiozu, et a horiet a k o zein uzt e n
duzun alde bat er a, horrex e t a n izango zara inperfekt u a . Baina horret a n dago e n art e a , ez zait
iruditz e n Lisias et a Trasi m a k or e n m et o d o a ikusar a z t e n dut e n bidetik agertz e n denik.

159. – Baina non dik, bad a ?
– Liteke e n a da, bikain hori, Perikles izat e a guzti et a n perfekt u e n a erret orika n, antz a den e z .
– Zerg a tik, bad a ?
– Artee n art e a n han di diren guzti ek nat ur a ri buruzko hintzo ntzik eri a et a goiet a k o hizket a 33
esk at z e n dut e gain er a. Dirudi en e z , hortik nonb ait e tik sortz e n bait a goi m ailako pent s a m e n d u hori
et a lan oro ondo burutz e a . Perikles e k lortu zuen hori, ber ez doh ai n d u a izat e a z gain. Izan ere, nire
ust ez, Perikles Anax a g o r a s e ki n topo egin ondor e n bihurt u zen horrel ak o a –goiet a k o hizket az
bet e a , et a adi m e n a r e n et a pent s a m e n d u a r e n izaer a r a heldut a k o a , horiet a z Anax a g o r a s e k luze
hitz egit e n baitz u e n–, et a he m e n d ik at er a zue n hitzaldi e n art er a k o kom e ni zitzaion a.
– Nola diozu hori?
– Erretorikar e n izaer a ber a dauk a nolab ait m e diku n t z a r e n art e a k.
– Nola, bad a?
– Bieta n izaer a ber eizi beh a r da, bat e a n gorpu tz a r e n a , best e a n arim a r e n a , ez bakarrik
praktikaz et a esk ar m e n t u z , art ez ere arituko baz ar a , bat a ri botikak et a elikad ur a em a t e n osa s u n a
et a indarr a sorrar az t e k o, et a best e a ri arraz oik et a k et a ohiko jardu n a k em a t e n , nahi duz un ust e a
et a bert u t e a tran s m i titz ek o.
– Hori liteke e n a da, behintz a t , Sokrat e s .
– Beraz, zure ust ez, arim ar e n izaer a uler al dait ek e esa t e a m er e zi due n mod u a n
osot a s u n a r e n izaer a gab e ?
– Asklepiot arr e t a k o Hipokrat e si zerb ait sinet si beh a r baz ai o, behintz a t , ezt a gorpu tz a ri buruz
ere m et o d o hori gab e.
– Ederki dio, bad a, adiskid e. Baina, Hipokrat e s e z gain, arraz oi a azt ert uz, ado s ote dago e n ere
begira t u beh a r da.
– Hala diot nik ere.
– Begira ezaz u, bad a, izaer ari buruz zer ote diot e n Hipokrat e s e k et a egi azko arraz oi ak. Ez al
da horrel a egin beh a r gogo e t a edoz e r gauz ar e n izaer a ri buruz? Lehenik et a behin, guk geuk
zerb aiti buruz teknikari izan nahi bad u g u , et a best e norb ait ere hala bihurtz ek o gai izan nahi
bad u g u , zerb ait hori baku n a edo konpl ex u a den ikusi beh a r da; gero, baku n a baldin bad a , ber e
ah al m e n a azt ert u beh a r da, zein gait a s u n dauk a n ber ez et a zert a n era git ek o, edo zein dauk a n
zerb ait e n era gi n a jasat e k o; et a form a gehi a g o baldin bad a u z k a , zerre n d a t u ondor e n , bak arr ar e ki n
egin beh a r zen gauz a ber a egin beh a r da: form a bakoitz e a n ikusi zer egit eko ahal m e n a dauk a n
ber ez et a zein form ar e ki n, edo zer jasa n dez ak e e n , zein form ar e ki n et a zere n era gi n e z .
– Balitek e, Sokrat e s .
– Gauz a horiek gab e k o met o d o a , edoz ei n mod u t a n ere, itsuar e n ibilerar e n antz eko a izango
litzat ek e . Edozer e n bila art ez dabilen a, orde a, ez da ez itsu ez gor bez al a irudikat u beh a r, ben e t a n .
Aitzitik, nab a r m e n a da, norb ait ek norb aiti hitzaldi ak art ez irakas t e n badizkio, hitzaldi ak aplikat uk o
dizkion gauz a horre n izaer a r e n erre alit at e a zeh a t z erak ut siko diola. Eta hori arim a izango da,
non b ai t.
– Best el a zer, bad a?
– Ondorioz, bere lehia guzti a horret a r a dago zuze n d u t a , horret a n saiatz e n bait a
konb e n t zitz e n. Ez al da hala?
– Bai.
– Argi dago, ordu a n , Trasi m a k o k et a art e erret oriko a ardur a t s u iraka st e n due n best e
edo n ork, lehe n e n ik, arim a m arr a z t uk o duel a zeh az t a s u n osoz et a, ber ez zerb ait bak arr a et a
berdint s u a ote den edo, gorpu t z a r e n form ar e ki n gert a t z e n den bez al a, konpl ex u a ote den
ikusar a ziko du . Hori del a baitiogu izaer a eraku s t e a .
– Erab a t konfor m e .
– Bigarre n, ber ez, zere n bidez zer egit e n due n, edo zer jasat e n due n et a zere n era gi n e z.

160. – Nola ez, bad a ?
– Hirugarr e n , hitzaldi et a arim a mot ak, et a ber e n ego er a k sailkat u ondor e n , zerg a ti guztiak
aurk ez t uk o ditu, bakoitz a ber e a r e ki n elkart uz, et a irakat siko du nolako arim a den zenb ait hitzaldik
nahit a e z konb e n t zitz e n dut e n a et a zerga tik, et a zerga tik best e bat e k, orde a , ez due n sines t e n .
– Horrel a izango litzat ek e one n a behintz a t , dirudi e n e z .
– Eta ben e t a n , lagu n, best e era bat er a ez litzat ek e inoiz hori ez best e ez er art ez esa n g o et a
idatziko, ez erak ut si a n edo ben e t a k o hitzaldi a n. Baina zuk entz u n a k dituzu n hitzaldi e n art e a ri
buruzko oraingo idazle ak m altz urr a k dira et a, ani m a ri buruzko a k guztiz ederki jakind a ere,
ezkut a t u egit e n dut e. Baina, era horret a n esa n et a idazt e n ez dut e n art e, ez diez ai e g u n sinet s
art ez idazt e n dut e nik.
– Zein da era hori?
– Berezko hitzak esa t e a ez da erraz a . Baina prest nauk az u nola idatzi beh a r den es at e k o,
ah al den hein e a n art ez egin a izango bad a behi ntz a t .
– Esan ezaz u, bad a.
– Hitzaldiaren ahalm e n a arimak gidatzeko gai izatean dagoen e z, erretorikoa izango denak
nahitaez jakin behar du arimak zenbat forma dauzkan. Izan ere, horrenb e s t e eta hainbest e baitira, eta
horrelakoak eta halakoak, eta hortik dator gizaki batzuk horrelakoak, eta beste ak halakoak izatea.
Behin horiek horrela bereizita, hitzaldien formak ere horrenb e st e eta hainbest e dira, eta bakoitza
horren araber ako a. Ondorioz, gizaki batzuk horrelako eta halako hitzaldien eraginez eta horrelako eta
honelako zergatien ga tik horrelako eta honelako gauzez konbentzitzeko errazak izaten dira; halakoak,
berriz, zergati hauek konbentzitzeko zailak. Eta honet az nahikoa gogoet a egin ondoren, ekintzet an
bertan fijatu behar da eta aplikatuak ikusi, eta pertzepzioaz zorrotz jarraitzeko gai izan behar da, edo
best ela ez du probetx urik aterako ikasten ari zen garaian entzun zituen hitzaldiet atik. Eta, nolako
gizakia den eta nolako hitzaldiek konbentzitzen duten esat eko gai dene a n, eta argi haut e m a t e n
duen e a n aurrean gertatz en zaiona, eta bere buruari erakust eko gai dene a n «gizaki hori dela eta orduko
hitzaldiak izaera horri buruzkoak zirela, eta orain egiatan bere aurrea n dagoel a, eta honi luzatu behar
zaizkiola hitzaldi hauek, eta era honet a n gauza hauet az konbentzitzeko». Jada hau guztia daukan e a n,
eta gainera hitz egin edo isildu behar deneko abagu n e egokiak ikasita, eta labur adierazt eko eta
errukizkorako, goresp e n er ako eta ikasi zituen hitzaldi mota guztiet arako une egokia eta ezegokia
ezagut ut a, orduan burutu du artea modu eder eta perfektua n, ez lehen a go. Baina norbaitek, hitz egin,
irakatsi edo idaztea n, horietako zerbait alde batera uzten baldin badu, eta halere artez hitz egiten duela
esat en baldin badu, sinest en ez dionak irabaziko du. «Orduan, zer?» esango du, beharb a d a, idazleak,
«Fedro eta Sokrat es, ondo iruditzen zaizue horrela? Ez al dira hitzaldien arteaz hitz egitean, best elakoak
ere onartu behar? »
– Best el a ezinezko a da, Sokrat e s. Haler e, ez dirudi lan txikia.
– Egia diozu. Horreg a tik, ben e t a n , arraz oike t a guzti ak goitik beh e r a itzuliz, art e horret a r a k o
bide erraz a g o et a laburr a g o r e n bat nonb ait agertz e n ote den azt ert u beh a r da, bide luze a g o et a
m alkart s u a g o bat e tik alferrik ez abi atz ek o, motz et a lautik abi atz ek o auk er a dugu n e a n . Baina
Lisiasi edo best e norb aiti entz u n diozulako, nolab ai t ek o lagu nt z a r e n bat baldin bad a u k a z u , gogor a
ekarri et a saia zait ez es at e n .
– Saiatz e a g a t i k bad a, ahal izango nuke, bain a orain ez nago inola ere horrel ak o ego er a n .
– Nik gauz a horiet a n jardut e n dut e n batz u ei entz u n nien es a n bat esa t e a nahi al duzu, beraz?
– Nola ez, bad a ?
– Edoz ei n mod u t a n ere, otso a r e n alde ere hitz egit e a bidezko a dela diot e, Fedro.
– Zuk ere egin ezaz u horrel a, bad a .
– Ben et a n gauz a horiek ez direla horrel a goret si beh a r diot e, ezt a oso gora igo ere itzulingur u
luzea egin ez, hizlari gaitu a izat eko as m o a due n a k ez baitu ben e t a n egiar eki n inolako zerikusirik
eduki beh a r, ez bidezko gauz a edo onei dagoki e n e z , ezt a izaer az edo heziket a z horrel ak o a k et a
halako a k diren gizaki ei buruz ere, hitzaldi hon e n hasi er a n es a n dugu n bez al a. Epait e gi e t a n inola
ere ez bait a inor horien egi az bat er e ardur a t z e n ; bai, orde a , konb e n t zi g a rri a den a z. Eta hori da

161. egi an t z e k o a , art ez hitz egit eko as m o a due n a k arret a jarri beh a r diona. Batzu e t a n gert a t u t a k o
gauz ak berak ere ez baitira esa n beh a r gert a t u diren bez al a, mod u egi a nt z e k o a n ez badira gert a t u
behintz a t , egi an t z e k o a k baizik, bai salak e t a n et a bait a defe n t s a n ere. Hitz egit e a n , egi an t z e k o a r e n
atz etik ibili beh a r da edo n ol a ere, egi ari askot a n agur esa n d a . Izan ere, horrek em a t e n du, hitzaldi
guzti an zeh ar eut siz gero, art e oso a.
– Hitzaldi et a n aditu a k direla esa t e n dut e n e k es at e n dituzt e n gauz a ber ak az aldu dituz u,
Sokrat e s . Gogor a t u baitut aurr eko a n ere ukitu dugul a, labur bad a ere, gai hau. Hori oso
garra n t zit s u a del a iruditz e n zaie gauz a horiet a n jardut e n diren ei.
– Tisias, behi ntz a t , ben e t a n zeh a t z- m e h a t z ez a g u n a duzu. Esan diez a g ul a , bad a , hau ere
Tisias ek, ea jend e t z a ri iruditz e n zaion a z gain best e ezeri esa t e n ote dion egia nt z e k o a .
– Best e zeri, bad a ?
– Dirudie n e z , ideia jakintsu et a, aldi ber e a n , art ezko hori aurkitu zue n e a n idatzi zuen hon ak o
hau: gizon ahul bain a aus ar t bat, indart s u bain a koldar bat jo et a, gain eko jantzi a edo best e
zerb ait kend u ondor e n , ep ait e gir a era m a t e n bad u t e , biot ako inork ez du egi a es a n beh a r, baizik
et a koldarr a k ez duel a aus ar t a k bak arrik jo esa n g o du, et a best e a k, berriz, hori gez urt a t u beh a r
du, biak bak arrik zeud el a es a n e z , et a es a e r a hart az baliat u: «Nik, naiz e n bez al ako a izand a , nola
era s oko nioke horrel ak o bati? » Indart s u a k , berriz, ez du bere koldark e ri a aipat u k o, baizik et a best e
gez urr e n bat esa t e n saiat uko da, et a, agi an, nolab ai t, best e gez urt a p e n bat esk ainiko dio
aurk ari ari. Eta gain er a k o kasu ei dagoki e n e z ere, nolab ait, horrel ak o zerb ait da art ez esa n d a k o a . Ez
al da hala, Fedro?
– Nola ez, bad a ?
– Ai! Badirudi treb e gord e t a k o art e bat aurkitu duel a Tisias ek, edo aus a z izan den best e
edoz ei n e k, deitz e n den a deitz e n del a 34 . Baina, adiskid e, horri es a n g o al diogu zerb ait edo ez...?
– Zer?
– Hau: «Tisias, asp al di ari gara esa t e n , zu agert u baino lehe n a g o ere bai, hain zuzen ere,
egi an t z e k o hori egi ar e n antz ek o t a s u n a g a t i k sortz e n zaiola gehi e n g o a ri barn e a n . Eta oraintx e
azald u dugu egia ez a g u t z e n due n a k aurkitz e n ditu el a ongi e n antz ek o s u n a k edo n o n. Ondorioz,
hitzaldi e n art e a ri buruz best e zerb ait esa n g o baz e n u , entz u n g o geniz uk e. Baina, hala ez bad a ,
oraintx e azald u ditugu n ei sinet siko diegu, alegi a, norb ait ek entz u n g o dut e n e n izaer ak zeh a t z
zerre n d a t z e n ez badit u, et a erre alit a t e a k mot e n ara b e r a bereizt e k o et a ban a n- ban a n form a bakar
bat er a biltzeko gai ez bad a , ez del a inoiz hitzaldi e n inguru a n aditu a izango, gizaki ak ahal due n
neurria n. Eta gauz a horiek ez ditu inoiz asko saiat u gab e lortuko. Gizaki zentz u d u n a k ez du saiat u
beh a r gizaki ekin hitz egin et a jardut e n , jainko e n gust uk o a k esa t e k o gai izat e n baizik, et a den a
ber e n gust ur a egit e n, bakoitz ar e n ah al m e n a r e n ara b e r a . Izan ere, gu baino jakint su a g o e k esa t e n
baitut e , Tisias, adim e n a due n gizakiak ez duel a esklab o t z a- kide ei ats e gi n em a t e a z ardur a t u beh a r,
gehi g a rri bez al a ez baldin bad a behintz a t , jaun onei et a ele m e n t u onez osat u ei baizik. Beraz, ez
zait ez harritu ingur ak e t a luze a baldin bad a; gauz a garr a n t zit s u e n g a t i k egin beh a r bait a, et a ez zuk
ust e dituz u n e n g a t i k. Baina, ben e t a n , gur e arraz oik et a k dioe n bez al a, norb ait ek nahi baldin bad u,
gauz a txiki haiek ere ed err e n a k gert a t u k o zaizkigu han di hau e t a t ik ».
– Niri, behintz a t , oso ed erki es a n a iruditz e n zait, Sokrat e s, norb ait gai baldin bad a .
– Baina ben e t a n gauz a ed err ez saiatz e n den a r e n t z a t ere ed err a da jasat e a gert a dakioke e n
edoz er jasat e a ere.
– Erab a t , bai.
– Beraz, hitzaldi e n inguruko art e a et a art e ez ari buruz nahiko a izan dadila.
– Nola ez, bad a ?
– Baina idazt e a r e n inguruko egokit a s u n et a des e g o kit a s u n a ri buruz, et a nola gert a t u z gero
izango litzat ek e e n ederr a et a nola des e g o ki a, es at e k o gelditz e n da. Ez al da hala?
– Bai.

162. – Ba al dakizu, bad a , hitzaldi e n kontu a n nola em a n g o diozun ats e gi n gehi e n jainko ari,
ber ai et a z jardu n e z edo es a n e z ?
– Bat er e ez; et a zuk?
– Antzinako e n kont a e r a bat es a n dez ak e t ; egia, ost er a, ber ai ek bak arrik dakit e. Baina guk
geuk hori aurkituko bag e n u , jada ardur a t u k o al ginat e k e giza iritziez?
– Zerb ait barre g a r ri a ari zara gald e t z e n . Baina, es a n ez az u entz u n duzul a diozun hori.
– Bad a, entz u n nue n Egiptoko Naukra tis inguru a n baz el a han g o antzin a k o jainko bat; har e n
heg a z ti sag a r a t u a ri Ibis deitz e n diot e. Jainko hon e n izen a Teut zen. Honek as m a t u zuen aurr e n a
zenb a ki a et a kalkulu a, geo m e t ri a et a astron o m i a , da m a et a dad o e n jokoa, et a letrak ere bai, bai
horixe. Garai hart a n , Tam u s zen Egipto osoko erre g e , et a greko ek Teba s egipt o a rr a deitz e n diot e n
goiko lurrald ek o hiri han di a n bizi zen, et a bert a k o jainko a Amon zen. Teut hon e n g a n a etorri zen
et a art e a k eraku t si zizkion, et a gain er a k o egipt o a rr ei ban a t u beh a r zitzaizkiel a esa n zion. Hark,
orde a, bakoitz ak zer prob e t x u zeuk a n gald e t u zion, et a, azaltz e n zizkion bitart e a n , ederki edo
gaizki es a n a iruditz e n zitzaion a , ontz a t em a n edo gaitz e t si egit e n zuen. Tam u s e k gauz a asko
agert u om e n zizkion Teuti zentz u bat e a n et a best e a n art e bakoitz ari buruz, bain a horiek az altz e a
hitzaldi luze a izango litzat ek e. Baina letret a r a heldu zen e a n , Teut ek es a n zuen: «Jakintz a hon e k,
erre g e , egipt o a rr a k jakints u a g o a k et a oroim e n han di a g o k o a k bihurt uk o ditu; oroim e n a r e n et a
jakintz ar e n botika bez al a as m a t u bait a ». Eta best e a k esa n zion: «Teut guztiz treb e a ! Gizon bat
art e a sortz eko gai da; best e a , ost er a , era biliko dut e n e n t z a t kalt e edo onur ar e n zer zati dauk a n
ber eizt ek o. Eta orain zuk, letre n aita zare n e z , onb e r a t a s u n a g a t i k dauzk a t e n ah al m e n e n
kontrak o a k es a n dituz u. Izan ere, horrek, ikast e n dituzt e n e n arim e t a n aha n z t u r a era gi n go du
oroim e n a r e n ariket a ez a g a tik, idazker a r e kiko konfiant z a g a t i k kanp otik, zeinu arrotz e n bidez,
gogor a t u k o baitira, ez ber ai ek barn e tik, ber e n buru e n bidez. Ez duzu, beraz, oroim e n a r e n botika
aurkitu, gogor a r a z t e a r e n a baizik. Jakintz ar e n itxuraz hornitz e n dituz u ikasl e a k, ez egi az. Zure
era gi n e z ikasi gab e gauz a asko entz u n d a , oso jakint su em a n g o dut e, gehi e n a k erab a t ezjakin ak
izand a ere, et a harre m a n e t a r a k o zailak gain er a , ben e t a k o jakint su ordez ust ezko jakintsu
bihurt uk o baitira ».
– Sokrat e s , erraz eratz e n dituz u zuk kont a e r a egipt o a rr a k, et a nahi duzu n edoz ei n
lurrald e t a k o a k ere bai!
– Dodon a k o Zeus e n tenpl uko e k, m ait e a , lehe n e n g o hitz profetiko ak art e bat e tik sortu zirela
om e n diot e. Garai hart a k o e n t z a t , beraz, xalot a s u n a g a t i k, zuek gazt e o k bez ai n jakint su a k ez
ziren e z, nahiko a zen bati entz ut e a , hori bai, art e edo harri horiek egi a bak arrik es at e n baldin
baz ut e n . Zuri, orde a, beh a r b a d a axol a zaizu nork esa t e n due n et a zein lurrald e t a k o a den. Ez
baituz u hura horrel a ote den edo best el a bak arrik begir at z e n .
– Zuze n egin didaz u erriet a, et a nire ust ez, letre n inguru a n teb a s t a r r a k dioen mod u a n da.
– Ondorioz, letret a n art e bat utzi duel a ust e due n a , letret a n egot e a g a t i k zerb ait ziur et a
finkoa sort uko del ako a n , et a jasotz e n due n a ere bai, biak xalot a s u n han diz bet e t a ego n g o lirat ek e
et a ben e t a n ez luket e Amon e n iragar p e n a eza g u t u k o, hitz idatzi ak, dakizkien a r e n t z a t ,
idatzit ako a r e n gaia gogor a r a z t e a baino zerb ait gehi a g o direla pent s a t u z .
– Oso zuze n a .
– Izan ere, izugarri a da, Fedro, idazker ak dauk a n a , et a egi at a n mar gol aritz a bez al ak o a da.
Hare n em ai tz a k zutik bait a u d e bizirik bez al a; bain a, zerb ait gald e t z e n badi ez u, erab a t han dikiro
egot e n dira isilik. Eta gauz a bera hitzak ere. Zerb ait pent s a t u z bez al a hitz egit e n dut el a iruditz e n
zaizu; bain a es a n d a k o e t a k o zerb ait gald e t z e n badi ez u, ulert u nahi a n, gauz a bak ar bera adi er a z t e n
dut e beti. Baina, behi n zerb ait idatzit a dago el a , edo n o n ibiltzen da hitzaldi oro bat e r a et a best e r a ,
berdin aditu e n art e a n , et a era bere a n ezer axol a ez zaien e n art e a n ere bai, et a ez daki nori hitz
egin beh a r dien et a nori ez. Eta bide g a b e iraindu edo gaitz e s t e n dut e n e a n , aitar e n lagu nt z a beh a r
izat e n du beti; ber ak bak arrik ezin baitu ez ber e buru a defe n d a t u , ezt a lagun d u ere.

163. – Hori oso zuzen esa n duzu.
– Zer, bad a ? Horren ben e t a k o seni d e a den best e hitzaldi bat ikusiko al dugu, nola sortz e n
den et a best e a baino zenb a t e z hob e t o et a ah alt s u a g o gar a t z e n den?
– Zein da hori et a nola diozu sortz e n del a?
– Ikast e n due n a r e n arim a n jakintz ar e ki n bat e r a idazt e n den a ; bere buru a defe n d a t z e k o gai,
et a beh a r den pert so n e n aurr e a n hitz egit e n et a isilik egot e n daki en a .
– Dakien a r e n hitzaldi a diozu, bizidun a et a arim a d u n a , et a justiziaz esa n liteke idatzia horre n
irudi bat dela.
– Erab a t , bai. Esaid az u orain hau, bad a : ber e hazi ak zaintz e n ditu e n et a hau e k em a n k or
bihurtz e a nahi due n zentz uzko nek az a ri bat e k, udar a n Adonise n 35 lorat e gi e t a n ardur a z erein go al
lituzke, et a pozt uko al litzat ek e zortzi egu n e t a n ederr a k hazt e n ikusiko balitu? Edo, hori egingo
zue n e a n , jolas e a n edo fest ar e n alde egin go al luke? Edo, ardur a diot e n a k, nek az al art e a era biliz,
lur kom e ni g a rri a n erein go ditu, et a erein zitue n guztiak zortzigarr e n hilab e t e a n heldut a dau d el a k o
poztuko litzat ek e?
– Horrela da, nolab ait, Sokrat e s. Batzuk ardur a z egin go lituzke, et a best e a k, berriz, best el a,
zuk diozun mod u a n .
– Eta gauz a bidezko, ed er et a one n jakintz a dauk a n a k bere hazi ekiko nek az a ri ak baino buru
gutxia g o dauk al a es a n g o al dugu?
– Ezta hurrik em a n ere.
– Ordu a n , ez ditu ardur a z idatziko tint ar eki n uret a n , kala m u z erein ez , ez bere buru ari
lagun t z e k o ezt a egia egoki irakas t e k o ere gauz a ez diren hitzaldi ekin.
– Ez dirudi behintz a t , ben e t a n .
– Ez, bad a . Alabai n a, letre n lorat e gi ak, antz a den e z, den b or a- pas a erein et a idatziko ditu; et a
idazt e n ditue n e a n , bere buru ar e n t z a t oroigarri ak pilatz e n ditu, «ah a n z t u r a z k o zah art z a r or a k o,
heltz e n baldin bad a », et a ber e arras t o berari jarraitz e n dion edo n or e n t z a t . Eta gu hazt e n ikusiz
goz at u k o du. Best e e k, orde a , best e dibert sio ak era biltz e n dituzt e n e a n , bank e t e e t a n et a horien
senid e a k diren guzti et a n ber e n buru ari ats e gi n em a n e z , hark, ordu a n, esp e r o liteke e n bez al a,
horien ordez nik diot e n e ki n distrait uz pas a k o du den b or a .
– Denb or a- pas a era b a t ederr a diozu, Sokrat e s, hainb e s t e hut s al e n ondo a n , hitzaldi ekin
jolast u dez ak e e n a r e n a , justizia et a esa t e n dituzu n gain er a k o guzti ei buruz kont akiz u n a k mold at u z.
– Horrel a da, bad a , Fedro m ait e a . Baina, nire ust ez, gauz a horien inguruk o ardur a askoz
ed err a g o a bihurtz e n da norb ait e k, art e dialektiko a era biliz et a arim a egoki a hart ut a, hitzaldiak
land a t u et a ereit e n ditue n e a n jakintz ar e ki n bat er a , ber e n buru ari et a land a t u dizkion ari
lagun t z e k o gai diren a k, et a ez antz u a k, hazidu n a k baizik. Eta hazi horiet a tik sortz e n dira best e
ikurret a n best e hitzaldi ak. Hau ek hazi hilezkor hori beti zab altz eko bide izango dira, et a hau e k
dauzk a n a zoriont s u bihurtz e n dut e, gizakia izan dait ek e e n m ailarik han di e n e a n .
– Diozun hau oraindik askoz ederr a g o a da.
– Orain jada ben e t a n , Fedro, hura erab a ki dez ak e g u , behi n hau e k ados t u ondor e n .
– Zer?
– Ikusi nahi gen u e n hura et a hon e t a r a ekarri gaitu e n a , Lisiasi hitzaldiak idazt e a g a t i k, et a
hitzaldi ei bera ei ere bai, art ez edo art e gab e idatzi ak egot e a g a t i k egind a k o iraina azt ertz e n
gen u e n e a n . Bada, hori bai, art ezko a et a art e gab e a izat e a nahiko a erak ut sit a dago el a iruditz e n
zait.
– Hala iruditu zitzaigu n behi ntz a t . Baina, atz er a gogor ar a z iezad a z u nola.
– Norbait ek hitz egin edo idatzi beh a r ditu e n gauz e t a k o bakoitz ar e n egi a jakin art e, et a
gauz a bakoitz a ber e horret a n osorik definitz eko gai izan art e, et a behin definitu ondor e n ,
zatiezin e r ai n o mot e t a n zatitz e n ere dakien art e, et a era hon e t a n arim a r e n izaer a sako n eza g u t u

164. ondor e n , bakoitz ar e n izaer ari dagokion mot a aurkituz, et a hitzaldi a horrel a mold a t u et a antol at z e n
due n art e, arim a konpl ex u a ri hitzaldi konpl ex u et a har m o ni a t s u a k em a n e z , et a baku n a ri baku n a k,
hori baino lehe n a g o ezingo da hitzaldi e n gen e r o a ber e izaer a r e n neurri a n erabili, ez iraka st e k o
ezt a konb e n t zitz ek o ere, aurr eko hitzaldi guzti ak erak ut si digu n bez al a.
– Erab a t bai, hori horrel a agert u da behintz a t .
– Eta, hitzaldi ak es a n edo idazt e a eder edo lotsa g a r ri a izat e a r e n inguru a n , berriz, zer? Eta
gert a t u z gero, noiz esa n liteke justiziaz iraina mer ezi due n edo ez? Lehen t x e a g o es a n d a k o e k ez al
dut e argi utzi?
– Zer?
– Alegia, Lisias ek edo best e norb ait ek inoiz idatzi edo idatziko bad u t e , partikul arki edo kargu
publiko bat e a n lege a k ez arriz, idazla n politiko bat idatziz et a bert a n finkot a s u n et a segur t a s u n
han di bat dago el a pent s a t u z , horrel a mer eziko luke idazle a k iraina, bat e k esa n edo ez es a n . Izan
ere, bai esn a et a bait a am e t s e t a n ere, bidezko et a bide g a b e e i buruz, txar et a onei buruz ez jakite a
ezin da ben e t a n iraina m er e zi izat etik librat u, ezt a jend e t z a guztiak gore st e n bad u ere.
– Ez, noski.
– Baina bad a , aldiz, hizlaririk edoz e ri buruz idatzit ako hitzaldi bat e a n nahit a e z jolas e tik asko
dago el a ust e due n a , et a inongo hitzaldik, bert s ot a n izan edo ez, ez duel a inoiz ez idatzi a ez
es a n d a izat eko ardur a han dirik m er e zi izan (bert so t a n errezit at u t a k o a k bez al a, azt erk e t a et a
heziket a rik gab e konb e n t zitz eko bak arrik esa n diren a k), et a ust e due n a hitzaldi horiet a k o one n a k
ber ez aditu e n oroigarri bihurt u direla. Baina, aitzitik, ust e due n a gauz a bidezko, ed er et a onei
buruz irakat sit a k o hitzaldiet a n , ikast e a r e n alde esa n d a k o e t a n et a ben e t a n arim a n idazt e n
diren e t a n bak arrik dago el a argit a s u n a , perfekzio a et a ardur a mer ezi izat e a ; et a horrel ako
hitzaldi ak bere se m e- alab a propio ak bez al a direl a esa n beh a r del a ere ust e due n a –lehe nik, ber e
bait a n dauk a n hitzaldi a, barn e a n baldin bad a g o ber ak sort u a , et a gero, hon e n ondor e n g o et a
senid e a k , aldi bere a n best e gizaki en arim e t a n sort u diren a k norb er a r e n balioar e n ara b e r a–, et a
gain er a k o hitzaldi ei agur esa t e n dien a; bad a , segur aski, Fedro, zuk et a biok eska t u k o gen uk e
halako gizon bat bez al ak o a k bihurtz e a gu geu ere.
– Hain zuzen ere, es at e n ari zare n a nahi dut nik, et a hal a esk at z e n dut.
– Nahikoa jost at u dugu bad a jada hitzaldi e n inguruko e n kontur a. Orain, zuk, berar e n g a n a
joan d a , esaioz u Lisiasi gu biok ninfe n errek a et a ten plur a jaitsit a, Lisiasi et a hitzaldi ak mold at z e n
ditu e n best e edon o ri esa t e k o agintz e n zigut e n hitzak entz u n ditugul a; bait a Hom erori et a poe si a
soila edo kant u a n konpo s a t u due n best e edon o ri ere; hiruga rr e n , Soloni et a, hitzaldi politikoet a n
jardu n e z , lege izen e a n idazla n a k idatzi ditu e n edon o ri: egi a nolako a den jakind a, mold a t u baldin
badit uz t e horiek, et a lagun d u ah al izand a, idatzi ditu e n a k prob a t z e r a etortz e n den e a n , et a hitz
egin ez idatziak esk a s a k direla erak u s t e k o gai den e a n , horrel ak o a ri ez zaio horiet ak o inongo
izenekin deitu beh a r, ardur a izan zaizkion hai en izen az baizik.
– Zein izen em a n g o zenizkioke, bad a ?
– Jakintsu deitz e a , Fedro, han di a del a deritzot nik, et a jainko ari bak arrik dagokiola.
Jakintz ar e n m ait al e a , ost er a , edo horrel ak o zerb ait, gehi a g o egokituko litzaiok e et a
har m o ni a t s u a g o legok e.
-Eta ez bat er e des e g o ki, behi ntz a t .
– Aldera n t ziz ere, ordu a n , goitik beh e r a behin et a berriro buelt ak em a n e z , elkarri itsat siz et a
zatituz, konpo s a t u edo idatzi ditu e n a k baino baliots u a g o rik ez due n a ri, ez al diozu nolab ai t
justiziaz poet a, edo hitzaldie n idazle a, edo lege idazle a deituko?
– Nola ez?
– Esaioz u, bad a , hori adiskid e a ri.
– Eta zuk zer? Zer egingo duzu? Zure adiskid e a ere ez bait a alde bat e r a utzi beh a r.

165. – Zein da diozun hori?
– Isokrat e s ederr a . Zer mez u em a n g o diozu, Sokrat e s ? Zein dela esa n g o dugu?
– Isokrat e s gazt e a da oraindik, Fedro. Baina prest nago ber at a z iragart z e n dud a n a es at e k o.
– Zer da, bad a?
– Nire ust ez, izaer az one gi a da Lisiase n hitzaldiekin alder a t z e k o, et a gain er a aiurri
prest u a r e ki n nah a si a. Horrela, ez litzat ek e bat e r e harritz ek o a izango, adin e a n aurrer a joan d a ,
orain saiatz e n den hitzaldi bere t a n , um e ei baino gehi a g o gailen d u k o balitzai e inoiz hitzaldi ak ukitu
dituzt e n ei. Are gehi a g o , hori berar e n t z a t nahiko a izan ez et a bultz a d a jainkoti arr a g o bat e k gauz a
han di a g o e t a r a era m a n g o balu. Izan ere, lagun, berez dago filosofiare n bat gizon hon e n
adi m e n e a n . Mezu hau era m a n g o diot, bad a , nik jainko hau e n g a n d i k Isokrat e si, nire m ait e a ri, et a
zuk best e hura Lisiasi, zure ari.
– Hala izango da. Baina goaz e n , sargori a ere leun a g o bihurt u bait a.
– Ez al da kom e ni otoitz egin ondor e n joat e a ?
– Nola ez?
– Pan mait e a et a he m e n g o gain er a k o jainko guztiak: em a n iezad a z u e barn e k o gauz e t a n eder
izat e a ; et a kanpo a n dauzk a d a n a k barn e k o e n lagun izat e a . Jakintsu a jo dez a d al a ab er a t s; et a nire
ab er a s t a s u n a r e n kopur u a gizaki zentz u d u n bat e k, et a ez best e inork, soine a n garr ai a t u et a
era m a n lezak e e n a bakarrik izan dadila.
Oraindik best e ezer eska t u k o al dugu, Fedro? Niretz at nahiko a bait a esk at u dud a n a .
– Eska ezaz u hori niretz a t ere; lagu n e n gauz a k elkarr e n a k baitira.
– Goaz e n .

166. Oharrak
1 Kefalo Sirakus a ko a zen eta Atena s e n finkat u zen Perikles e n aholkuz. Bera eta bere bi se m e , Lisias eta
Pole m a r ko, alder di de m okr a ti koko a k ziren.
2 Akum e n o sen d a gil e a zen, bera r e n se m e Eriksima ko bezal a.
3 Ist miko a k I, 2.
4 Korintoko ist moko hiria, Atena s tik hurbil dago e n a .
5 Send a gil e a .
6 Koriba nt e a k dant z a fren e tiko eta est a sizko a k dantz a t z e n zituzt e n Zibeler e n sazer d o t e a k ziren. Platon e k
est a si intel ekt u a l a k adiera z t e ko era biltz e n ditu.
7 Atikako errek a .
8 Bore a s ipar- haiz e a da, Erekt e o erre g e a r e n alab a Oritiarekin bi se m e izan zituen a : Zete s eta Kalais.
9 Atikako de m o edo auzo bat.
10 Sofist a k mitoa k mod u arrazion al e a n azaltze n saiatz e n ziren.
11 Iliso errek a r e n ondoko iturri bat e ko ninfa.
12 Akropolisa r e n aurre ko muino bat.
13 Tifon ehu n buru et a suge gorpuz ke r a ko mun s t r o a zen, Zeus e k Etna su m e n di a r e n azpian lurper a t u zuen a.

167. Beron e n erupzio a k mun s t r o a r e n ha s e r r e a r e n ondorioak dira, eta ber ar e n puzt a s u n a harroke ri ar e n adiera zl e
ere bad a .
14 Greziako ibairik han di e n a .
15 Beder a t zi arkont e e k, bere n kargu a r e n zina egite a n , urrezko est a t u a bat saga r a t z e a agintz e n zute n leger e n
bat haus t e n baldin baz ut e n .
16 Kipselo, Korintoko tira no a r e n ondor e n g o a k dira kipselid ak.
17 Borroka me t a for a bat.
18 Pindaror e n bert so bat.
19 Hem e n Platon e k mait a s u n a ( eros ) eta indart s u indart u a ( erro m e n o s rosz eis ) hitze n antz eko t a s u n a
era biltz e n du mait a s u n a r e n izaera azaltz e ko.
20 Metafora juridikoa da: mait al e a k ezin ditu bere pro m e s a k bet e; ondorioz, ihes egite n duen e a n , bere ego er a
iruzurr a r e n g a t i k akus a t u a de n bat e n pare ko a da. Maskorra r e n jokoan, mas ko rr a alde bat er a edo best e r a ,
nora erortz e n zen, bi talde t a ko bat e k korrika ihes egin beh ar zuen, eta best e a k beroni jazarri.
21 Badirudi Iliada ko XXII, 263 bert s o a r e n egokitz a p e n bat dela.
22 Zirkulu sokratikoare n a zen, eta Fi-
lolao irakasle pitagorikoare n ikaslea.
23 Hots, ez duzu berri txarrik ekart z e n .
24 Zati 51 Bergk.
25 Zati 46 Bergk; Este sikoror e n Palinodi ar e n bertsio berria n, Parisek ez du Helen a bahitze n, hare n irudi bat
baizik. Hom e ro ez zen bere irainaz kont ur a t u eta horre g a tik izan zen itsu a.
26 «Oionos » hitza k greke r a z txoria esa n nahi du eta txorien egaldie n beh a k e t a r e n bidez eginiko igarku n tz a k
«oionistike » zue n izena.
27 Nem e si s justizia ban a t z ail e a r e n deitur a da, eta «ihe si egin ezin zaiona » esa n nahi du.
28 Odise a XVII, 567.

168. 29 Aitzakia, alegi a.
30 Form ul a hom e riko a ; ikus Iliada II, 361 eta III, 65.
31 Segur aski Zeno n.
32 Argosko erre g e a ; epit e t o a Tirteo poet a k jarria da.
33Hitzont zi bat izat e a eta zeruko ga uz e z txorak e ri ak haus n a r t z e a lepor a tz e n dioten e z, trufatu egite n da
Sokra t e s (adibide z Aristofa n e s e n Hodeiak antze zla n e a n ) .
34 Koraxe n zeha rk a ko aipa m e n a ; Tisias hare n ikasle a izan zen.
35Adonise n jaiet a n azkar hiltze n ziren land ar e a k land a tz e n ziren ontziet a n , Afroditar e n mait al e a r e n heriotz a
goiztiarr a sinboliza t z e ko.