1. ANTZINANAKO FILOSOFIA: PLATON
BIZITZA, OBRA ETA ERAGINAK
1. Garaia. Periklesen mendea. Peloponesoko gerrak. Espartaren garaipena.Tirania eta demokrazia.
Sokratesen epaiketa eta heriotza-zigorra.
2. Biografia. Jatorria. Gaztaroa. Bidaiak. Akademia.
3. Obrak. Elkarrizketa platonikoak. Faseak.
4. Testuinguru kulturala: ERAGINAK:
 Baztertu zuena (presokratiko materialistak, Heraklito (Kratilo), Sofistak)
Bereganatu zuena (Pitagorikoak, Parmenides, Sokrates)
ONTOLOGIA (errealitatea / izatea)
IDEIEN TEORIA.
Dualismo ontologikoa
 Bi mundu: fisikoa eta adigarria (Haitzuloaren mitoa, Errepublikako VII liburua).
Ezaugarriak.
Sentikorra eta adigarriaren arteko erlazioa: imitazioa, parte hartzea, itzalak. Sentikorraren
menpekotasun ontologikoa.
Ideiak: gauzen ezentziak eta gauzen izatearen kausa. Ezaugarriak. Antolaketa hierarkikoa.
 Errealitate mailak (lerroaren gonbaraketa *)
Gauzen mundua Ideien mundua
Objektu
Irudiak Gauzak Ideiak
matematikoak
ONGIAREN IDEIA.
 Ideien Munduko hierarkian erpina betetzen du.
 Giza ekintzei zentzua ematen die.
 Gainerako ideien eredua.
 Berez justifikatzen da.
 Berez-berez egiazkoa.
 Adimen eta izaki ororen funts ete jatorria.
 Prozesu dialektikoaren azken urrasa eta helburua.
EPISTEMOLOGIA (ezagutza, egia)
IDEIEN TEORIA
Dualismo epistemologikoa:
 epistemea (ezagutza, ‘zientzia’)
 doxa (iritzia).
Arrazoimena eta zentumenak: aurkako ezaugarriak.
Ezagutzaren mailak: lerroaren gonbaraketa*.
Ideiak ezagutzeko moduak:
1. Dialektika
2. Maitasunaren bitarteko ezagutza (Oturuntza)
3. Erreminiszentziaren teoria (anamnesia, oroitzea)
Arimaren aurreko bizitza Ideien Munduan. (Fedon-arimaren hilezkortasuna, Fedro- gurdi
hegalduna, arimaren izaera)
Arimak ideiak ezagutzen ditu. Egiazko ezagutza edo epistemea arimak aurreko existentzia batean
jadanik ezagutu zuenaren oroitzapena edo erreminiszentzia da, anamnesisa. ®
Ikastea = Oroitzapena
Mathesis = Anamnesis
Ontologia eta epistemologiaren arteko paralelismoa:
MAILA GAUZEN MUNDUA IDEIEN MUNDUA
Objektu
ONTOLOGIKOA Irudiak Gauzak Ideiak
matematikoak
MAILA Irudimena Sinesmena Adimena Epistemea
EPISTEMOLOGIKOA Fisika Matematika Dialektika
(eikasía) (pistis) (dianoia) (nóesis)
1

2. ANTZINANAKO FILOSOFIA: PLATON
DOXA (Iritzia) EPISTEMEA (Ulermena)
ANTROPOLOGIA (gizakia) eta PSIKOLOGIA (arima)
Dualismo antropologikoa.
 Arima eta gorputza. Aurkako ezaugarriak.
 Arima: sinplea, hilezkorra, adigarria, gorputzean preso, filozofiaz baliaturik aska daiteke,
transmigrazioen kateetatik ihes egiteko egiazko filosofiara lotu behar zaio (®filosofi,
heriotzarako prestakuntza) (> pitagorikoak, orfismoa)
 Gorputza: hilkorra, forma anitzekoa, irrazionala. Arima galbidera eraman dezake, desirek
eta apetituek baliaturik. Arimaren espetxea.
 Arimaren zatiak / funtzioak (Fedro):
 Arrazionala ® kontrola, ezagutzaren printzipioa. Zati gorena, jainkozkoa, hilezkorra.
 Suminkorra / haserrekorra ® pasio bikainen iturburua.
 Irritsezkoa / grinatsua ® desioak. Pasio makurrenak adierazten ditu.
ARIMA KOKAPENA IZAERA METALAK FEDRO
Arrazionala Burua Arrazionala Urrea Gurdi-gidaria
Haserrekorra Bularra Kementsua Zilarra Zaldi zuria
Grinatsua Sabela Grinatsua Burdina Zaldi beltza
 Arimaren aurreko existentzia (Fedon). Gorputza arimaren kartzela gisa.
 Arimaren zatien arteko harremanen arabera gizabanako bakoitzari gizatalde bat egokituko zaio
(arimaren izaera eta gizartearen antolaketaren arteko parekotasuna) ® hierarkia sozialaren
justifikazioa psikologian / etikan.
KOSMOLOGIA (kosmosa, mundu fisikoa)
Demiurgoaren kontakizuna (kontakizun sinesgarria).
Osagaiak:
 Demiurgoa (Nous, >Anaxagoras)
 Eredu perfektua: Ideiak.
 Materia, inperfekzioaren principioa. Lau elementuak (>Empedokles), matematikoki ulertuak
(>pitagorikoak).
 Espazioa (hutsa)
Kosmologia platonikoaren ezaugarriak:
 Teleologikoa (kausa finala, nagusia)
 Baikorra (mundurik onena eta ederrena)
 Kosmosaren izaera jankotiarra (astro-jainkoak Olimpoko jainko-jainkosen ordez)
 Matematizazioaren aldeko ahalegina.
 Geozentrismoa, astroen mugimendu zirkularra eta harmonia perfektuaren arabera.
Mundu fisikoak antolaketa transzendentea du, perfektuari eta idealari ereferentzia egiten diona.
POLITIKA (Estatua)
 VII. Eskutitza: Platonen garaiko egoera politikoa
 Erregimen politikoak edo estatu formak. Forma politiko ideala, Errepublikan deskribaturiko
filosofoen errepublika. Endekatze-mailaren arabera: aristokrazia (perfektuena), timokrazia
(ohorea), oligarkia (aberastasunak), demokrazia (askatasuna eta berdintasuna), tirania
(berekoikeria indarrez edo iruzurrez ezarrita)
 Sistema demokratikoaren errefusapena
 Sofisten enpirismo politikoa (justizia zer den gehiengoak definitzen du®eredurik ez) eta
erlatibismo morala errefusatzen ditu. Balio moral absolutuen defentsa. Ideien teoriarekin
erlazioa. Berez justoa eta berezko ongia ezagutzeko beharra (intelektualismoa).
 Justiziaren baldintzak: pobreziaren eta nepotismoa desagerpena. ® Goi mailakoen jabetza
pribaturik ez (‘komunismo’ platonikoa) eta ezkontza eta heziketa estatuaren kontrolpean.
 Errepublika elkarrizketa
2

3. ANTZINANAKO FILOSOFIA: PLATON
 Estatu edo hiri idealaren ezaugarriak interesatzen zaizkio (utopia platonikoa).
 Estatu ideala: ekoizleak, zaindariak eta agintari filosofoak.
 Isomorfismo arimaren eta estatuaren artean.
 Estatuaren JUSTIZIA = klase sozialen arteko HARMONIA.
ETIKA (zoriontasuna eta bertutea)
Gizakiari dagokion ongiaren handienaz arduratzen da: bertuteari loturiko zoriontasunaz.
Balio moralen izaera absolutua: sofisten erlatibismo morala kritikatzen du.
Politikarekin erlazionaturik: gobernaria onenak izan beharko du, bai ezagutzaz baita bertuteaz ere.
Dialektika: Ongiaren Ideia eta gainontzeko Ideien ezagutza.
Arimaren bertuteak: justizia arimaren zatien arteko harmonia gisa (banakoen justizia).
ARIMAREN ZATIAK FUNTZIOA KLASE SOZIALAK BERTUTEAK
Arrazionala Adimena Agintari-filosofoak Jakinduria / zuhurtzia
Emozio eta pasioen
Haserrekorra Zaindariak Sendotasuna
iturria
Ekoizleak (artisauak eta
Grinatsua Irrika eta desioen iturria Neurritasuna
nekazariak)
Arimaren zatien arteko Zuzentasuna Klase sozialen arteko
JUZTIZIA
harmonia (zoriontasuna) harmonia
PEDAGOGIA (heziketaren teoria)
 Heziketa sofisten arabera: prozesu pasiboa.
 Platonen kritika: heziketa prozesu aktiboa da. (>Sokrates)
 Ondo gobernatzeko ongia ezagutu behar da, hortaz, ezin da zuzentazunez gobernatu ideiak
ezagutu gabe. ®
 Heziketa: agintarien/filosofoen heziketa ® hautespen prozesua.
 Helburua: ideiak ezagutu ongia eskuratu arte.
 Edukiak:
 Ikasgai propedeutikoak
 Arimtetika
 Geometria
 Geometria espaziala
 Astronomia
 Harmonia
 Dialektika
 Faseak
1. 20 urteraino (heziketa orokorra)
2. 20-30 urteren bitartean, formakuntza matematikoa.
3. 30-35 urteren bitartean, dialektika.
4. 35 urtetik 50 urte bete arte, agintean, behe mailako postuetan
5. 50 urtetik aurrera, gobernatzea eta agintari berriak prestatu.
 Dialektika, ikasgai gorena. Haitzuloaren mitoan igoerari egiten dio erreferentzia.® dialektikak
esanahi bikoitza du: heziketa / ezagutza prozezua (bereiziki azken fasea) eta ideiei buruzko
ezagutza (epistemea).
3

4. ANTZINANAKO FILOSOFIA: PLATON
PLATON ARISTOTELES
Benetako ezagutza edo epistemea ezagutza arrazionala da.
Benetako ezagutza edo epistemea ezagutza arrazionala da. Horren
Horren objektua adigarria eta unibertsala da: ideiak (ideien
objektua adigarria eta unibertsala da: formak (teoria hilemorfikoa)
teoria)
Abstrakzioa, pertzepzio sentsiblean hasten den ezagutza prozesua.
Unibertsala ezagutzeko metodoa: dialektika edo Ongiaren Zentzumenen bitartez ezagututakoari beren ezaugarri indibidualak
idea ezagutzeko igotze prozesua. baztertuz forma edo esentzia eskuratzen da eta kontzeptu
Esperientzia baliogabea da, arima hilezkorrean lo bezala unibertsaletan adierazten da.
dauden oroimenak berpizteko izan ezik ez du ezertarako Adimenean (kontzeptuan) ez dago esperientzian (pertzepzioan) egon
balio (reminiszentzia, innatismoa). ez den ezer.
Innatismoa errefusatzen du (tabula rasa)
Errealitatearen egitura matematikoa da (pitagorikoak). Matematikari garrantzi gutxiago ematen zion. Ez du zientzietara
Matematikaren ezagutza oinarrizkoa eta beharrezkoa da. aplikatzen.
Akademiaren atarian matematika ez dakien inor ez sartzeko Analisi logiko eta linguistikoa azpimarratzen du.
idatzita zegoen. Bere azalpenen ikuspuntua biologikoa da.
Jakintza teoriko eta praktikoak bat eta bakarra direla
Jakintza teorikoak (ontologia, epistemologia, etb.) eta praktikoak
pentsatzen du. Horiek guztiak Ongiaren idean bateratzen
(etika eta politika) zehazki banatzen ditu.
dira.
Erreala substantzia da.
Erreala ideiak dira.
Substantziek akzidenteak (ezaugarriak) dituzte. Akzidenteak
Ideiak transzendenteak dira (aparteko mundu batean
kategorien bitartez adierazten dira (esateko eta izateko moduak).
existitzen dira), unibertsalak, adigarriak, betikoak, mundu
Teoria hilemorfikoa: substantzia= materia (substantziaren ekaia)
fisikoko gauzen ereduak eta zergatiak dira.
+forma ( esentzia; adigarria: ezagut eta defini daitekeena).
Mugimendu edo aldaketaren errealitatea ukatzen du.
Mugimendua edo aldaketa potentziatik (izan daitekeenetik) aktura
Mugimendua itxurazkoa da, gorputzeko zentzumenen
(badenera) igarotzea da. Motak: substantziala (sortzea eta usteltzea)
bitartez ezagutzen da.
eta akzidentala (kuantitatiboa, koalitatiboa eta lekuzkoa). Kausak:
Ideien munduan edo benetako munduan ez dago aldaketa
materiala, formala, eraginkorra eta finala
edo mugimendurik..
Izaki bizidunak= substantzias materia (gorputza) + forma (arima).
Gizakia= gorputza + arima. Lotura akzidentala. Gorputza eta arima bananduezinak dira. Lotura substantziala.
Arimaren hiru zati edo hiru arima: grinatsua (sabelean), Bizidunen hierarkia betetzen dituzten funtzioen arabera:
haserrekorra (bularrean) eta arrazionala (buruan). Arima Begetatiboa (elikadura, hazkundea eta ugalketa). Landareak.
betikoa da: aldez aurretiko existentzia ideien munduan eta Sentikorra (pertcepzioa, gurariak eta gorputzeko beharrak, leku-
osteko existentzia gorputza hil eta gero. aldaketa). Animaliak.
Arrazionala (adimena eta nahimena). Gizakiari baino ez dagokio.
Bertutea (areté): giza izaeraren garapen betea.
Gizakiaren helmuga: ongiaren ideia ezagutzea eta imitatzea. Zoriontasuna, giza bizitzaren helburua. Etika eudemonista, ongi
Justiziaren etika: politika etikaren menpe. (xede) guztiak zoriontasunaren menpe jartzen ditu.
Arima mota bakoitzari bertute bat dagokio (eredu biologikoa):
Intelektualismo moderatua.
Begetatiboa: arrazoimenak gidaturiko neurritasuna. Ez hedonismoa,
Arima arrazionalak besteak gidatu eta kontrolatu behar ditu.
ez aszetismoa: erdiko terminoa (gehiegikeria eta gabeziaren artean),
Aszetismoa: arima gorputzetik eta grinetatik askatu behar da.
geure buruarekiko erlatiboa.
Arima eta gizartearen arteko paralelismoa:
Sentikorra: bertute etikoak= zuhurtzia (arrazionala)+ ohitura (ez
Arrazionala- justizia- filosofo agintaria
intelektualismoa).
Haserrekorra- ausardia- zaindariak
Arrazionala: bertute dianoetikoak: jakinduria (jakintza teorikoa) eta
Grinatsua- neurritasuna- artisauak.
zuhurtzia (jakintza praktikoa).
Justizia bertute etikoa izateaz gain legezko justiziaz ere mintzatzen da.
Horrek elkarbizitza arautzen du eta agindutakoari jarraituz jokatzeko
Justizia= arimaren zatien arteko edo klase sozialen arteko gaitasuna adierazten du.
harmonia (zati/klase bakoitzak bere funtzioa betetzen du) Estatuan justiziak tratuan berdintasuna adierazten du. Bi zentzu ditu:
banaketa justizia (ondasunen banaketari dagokiona) eta zentzate
justizia (zigorren banaketari dagokiona).
Garaiko gobernu motak aztertu eta sailkatzen ditu. Gehiengoaren
Gobernu motak sailkatzen ditu eredu ideala erreferentziatzat
interesari (estatuari) edo interes partikularrei (banakoari) jarraitzen
hartuz. Gainontzekoak ez dira hori bezain zuzenak. Irizpidea
dieten ala ez kontuan hartuz. Lehenengoak justoak direla dio,
estatuaren interesa da.
bigarrenak, ordez, bidegabeak.
Sistemarik onena monarkia bada ere, errepublika edo demokrazia
Sistema politiko perfektua: filosofoen errepublica edota
nahiago du. Klase pobreak baztertzen ditu demagogia arriskua
monarkia. Filosofoak ongiaren ideiari jarraituz agintzen du.
saihesteko. Esklabotza onartzen du.
4