Download to read offline
การรักษาโรคตามศาสตร์การแพทย์แผนไทยประยุกต์.pdf
- 1. การรักษาโรคและอาการตามศาสตร์ การแพทย์แผนไทยประยุกต์ พท.ป.พีรพงศ์ องค์ธนะสิน หน่วยแพทย์ทางเลือก ฝ่ายการแพทย์ โรงพยาบาลรามาธิบดี AppliedThai TraditionalMedicine(ATTM)
- 2. ชื่อ นามสกุล นายพีรพงศ์องค์ธนะสิน ตาแหน่งแพทย์แผนไทยประยุกต์ สถานที่ทางาน หน่วยแพทย์ทางเลือก ฝ่ายการแพทย์โรงพยาบาลรามาธิบดี โทรศัพท์ที่ทางาน 0483 E-mail address peera.tanasin@gmail.com ประวัติการศึกษา 1.ปริญญาตรี การแพทย์แผนไทยประยุกต์มหาวิทยาลัยมหิดล ประวัติการทางาน 4.แพทย์แผนจีนในโรงพยาบาลห้วยพลู จังหวัดนครปฐม แผนกการแพทย์ทางเลือก 5.แพทย์แผนจีนประจาหน่วยแพทย์ทางเลือก ฝ่ายการแพทย์โรงพยาบาลรามาธิบดี
- 3.
- 4.
- 5. ประวัติความเป็นมา การแพทย์แผนไทย เป็นภูมิปัญญาของไทยที่ได้สั่งสมสืบทอดต่อกันมาเป็นเวลา ยาวนาน มีความพยายามรักษาภูมิปัญญามาตั้งแต่อดีตเช่น การปั้นหุ่นฤๅษีดัดตน หรือ การจารึกภาพการนวดไว้ตามผนังวัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามและวัดราชโอรสาราม เป็นต้น
- 6. ประวัติความเป็นมา เมื่อเริ่มมีการแพทย์แผนตะวันตกเข้ามาในไทย การแพทย์แผนไทยก็ยังมีบทบาท ในการดูแลรักษาผู้ป่วย เช่นโรงพยาบาลศิริราชในยุคแรกมีแพทย์แผนไทย ปฏิบัติงานรักษาและปรุงยาสมุนไพรให้ผู้ป่วย และในหลักสูตรวิชาแพทย์ก็มีวิชา แพทย์แผนโบราณด้วย พ.ศ.2458 มีการปรับปรุงการเรียนการสอนวิชาแพทย์ ที่ต้องการเน้นวิชา วิทยาศาสตร์มากขึ้น แพทย์แผนไทยจึงได้ถูกยกเลิกจากหลักสูตร
- 7. ประวัติความเป็นมา(ต่อ) พ.ศ. 2523 ศาสตราจารย์นายแพทย์อวยเกตุสิงห์ ได้ จัดตั้งมูลนิธิฟื้นฟูส่งเสริมการแพทย์ไทยเดิมในพระ- ราชูปถัมภ์สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรม ราชกุมารีและในพระสังฆราชูปถัมภ์สมเด็จพระญาณ สังวร สมเด็จพระสังฆราช สกลมหาสังฆปริณายก และ ได้วางปรัชญาในการพัฒนาการแพทย์แผนไทยยุคใหม่ เรียกว่า “การแพทย์แผนไทยประยุกต์”
- 8.
- 9. ธาตุ - ความสัมพันธ์ของมนุษย์กับสิ่งแวดล้อมโลก และจักรวาล - ความเป็นมนุษย์ที่สมบูรณ์ - สมุฏฐานของโรค - การรักษาโรคและยาสมุนไพร - คุณสมบัติที่ดีของแพทย์ผู้รักษา หลักการสาคัญ เวชกรรมแผนไทย
- 10. - สิ่งที่เป็นมูลเดิม สภาวะที่เป็นต้นเดิม -สิ่งซึ่งเป็นส่วนสาคัญที่ทาให้ร่างกายเป็นปกติอยู่ได้คือ ธาตุดิน ธาตุน้า ธาตุลม ธาตุไฟ เรียกว่า “มหาภูตรูป 4” - นอกจากนั้นยังมี อากาศธาตุ (ความว่างเปล่าหรือช่องว่าง) - ในทางการแพทย์แผนไทย ธาตุยังรวมถึงองค์ประกอบของพืช สัตว์ สรรพสิ่งทั้งหลายในสิ่งแวดล้อม โลก และจักรวาล เวชกรรมแผนไทย ธาตุ : ความหมาย
- 11.
- 12.
- 13. “แข็งกระด้าง หยาบ จับต้องได้” ธาตุแห่งโครงสร้างเป็นที่อยู่ของธาตุน้า ลม ไฟ และอากาศธาตุ ส่วนที่มีลักษณะของธาตุดิน ในร่างกายมนุษย์ เช่น ผม ขน เล็บ ฟัน ผิวหนัง สมอง กล้ามเนื้อ เอ็น กระดูก ไข-กระดูก ม้าม หัวใจ ตับ ปอด ไต พังพืด ลาไส้(ใหญ่-น้อย) อาหารที่เพิ่งย่อยใหม่ๆ อาหารที่ดูดซึมแล้ว รวมทั้งของเสีย ในธรรมชาติ เช่น ก้อนหิน ก้อนดิน ภูเขา อิฐ หิน ทราย และแผ่นดิน เป็นต้น ธาตุดิน - ปถวีธาตุ
- 14. “ซึมซาบ อาบเอิบไปในปถวีธาตุ” ส่วนที่มีลักษณะของธาตุน้า ในร่างกายมนุษย์ได้แก่ ของเหลวต่าง ๆ และสารกึ่งของแข็ง เช่น เลือด น้าดี เสลด หนอง เหงื่อ มัน ไขมัน น้าตา น้าลาย น้าในจมูก ปัสสาวะ และน้าไขข้อ ในธรรมชาติ เช่น น้าในห้วย หนอง คลองบึง แม่น้า ทะเล เป็นต้น ธาตุน้า - อาโปธาตุ
- 15. ธาตุลม - วาโยธาตุ “กระทาให้ไหวให้เกิดอิริยาบถ นั่ง นอน ยืน ค้าชูอวัยวะน้อยใหญ่ให้สาเร็จกิจ เปลี่ยนแปลง พัดขึ้น ๆ ลง ๆ ซ่านไปในองคาพยพแห่งสรรพสัตว์ตลอดเวลา” ส่วนที่มีลักษณะของธาตุลม ในร่างกายมนุษย์ ได้แก่ พลังงานที่ควบคุมการเคลื่อนไหวของร่างกาย เช่น ลมพัด ขึ้นเบื้องบน ลมพัดลงเบื้องล่าง ลมพัดในท้อง ลมพัดในลาไส้ ลมพัดทั่วร่างกาย ลม หายใจ เป็นต้น ในธรรมชาติ ได้แก่ พลังที่เคลื่อนไหวอยู่ในธรรมชาติ เช่น ลมพัด ลมพายุ ลมที่ทา ให้โลกและจักรวาลหมุนและเคลื่อนไป
- 16. “กระทาให้อบอุ่น เป็นไอเป็นควัน บารุงรักษาปถวีธาตุ มิให้เปื่อยมิให้เน่า เผาอาหารให้ย่อย” ส่วนที่มีลักษณะของธาตุไฟ ในร่างกายมนุษย์ เป็นความร้อนแห่งชีวิตและการเผาไหม้ เช่น ไฟที่ทาให้ร่างกาย อบอุ่น ไฟที่ทาให้เกิดความวิตก ไฟที่ทาให้แก่ และไฟย่อยอาหาร เป็นต้น ในธรรมชาติ เช่น แสงอาทิตย์ไฟจากการหุงต้ม ภูเขาไฟ ความร้อนที่อยู่ในโลก เป็นต้น ธาตุไฟ - เตโชธาตุ
- 17.
- 18. ธาตุประจาดวงดาว ดวงจันทร์และดาวพฤหัสบดี ธาตุดิน ดาวพุธและศุกร์ ธาตุน้า ดาวอังคารธาตุลม ดวงอาทิตย์และดาวเสาร์ ธาตุไฟ
- 19. ธาตุประจาหมู่ดาว หมู่ดาวราศีเมษ สิงห์ ธนูธาตุไฟ หมู่ดาวราศีพฤษภ กันย์ มังกร ธาตุดิน หมู่ดาวราศีเมถุน ตุลย์ กุมภ์ ธาตุลม หมู่ดาวราศีกรกฎ พิจิก มีน ธาตุน้า
- 20. แนวคิดเกี่ยวกับความเจ็บป่ วยของมนุษย์ (สมุฏฐานของโรค) มนุษย์เจ็บป่ วยเพราะวิถีการดาเนินชีวิตที่ขาดสมดุลและการเสียสมดุลของธาตุใน ร่างกายที่เปลี่ยนแปลงตามอิทธิพลของปัจจัยต่างๆ เช่น อายุสมุฏฐาน อายุ อุตุสมุฏฐาน ฤดูกาล กาลสมุฏฐาน เวลา ประเทศสมุฏฐาน ภูมิประเทศ-ถิ่นที่อยู่ มูลเหตุหรือพฤติกรรม เศร้าโศก เสียใจ โทสะ อดนอน อดข้าว อดน้า กลั้นอุจจาระ ปัสสาวะ ทางานหนักเกินกาลัง การกิน อิริยาบถ ความร้อน ความเย็น
- 21. หัตถเวชกรรมแผนไทยเวชกรรมแผนไทย การนวดไทย เป็นหัตถการทางการแพทย์แผนไทยมีมาแต่โบราณเป็นทั้ง ศาสตร์และศิลป์ ผู้นวดจะใช้มือหรือส่วนต่างๆของร่างกายกด คลึง บีบ ดึง บิด ดัด เพื่อ ช่วยบรรเทาอาการเจ็บหรือแก้ไขภาวะต่างๆ การนวด ที่พบเห็นในสังคมไทยในปัจจุบันมีหลายรูปแบบ สามารถ แบ่งเป็น 2 แบบ คือ การนวดไทยแบบเชลยศักดิ์ การนวดไทยแบบราชสานัก
- 22. การนวดไทยแบบเชลยศักดิ์ หมายถึง การนวดแบบสามัญชนทั่วไป มีการสืบทอดฝึกฝนจนเป็นแบบ แผนการนวดตามวัฒนธรรมท้องถิ่น ซึ่งเหมาะสาหรับชาวบ้านจะนวดกันเอง ใช้ สองมือและอวัยวะส่วนอื่นโดยไม่ต้องใช้ยา ในปัจจุบันจึงเป็นที่รู้จักและแพร่หลาย ในสังคมไทย หัตถเวชกรรมแผนไทยเวชกรรมแผนไทย
- 23.
- 24.
- 25.
- 26. การนวดพื้นฐาน หมายถึง การนวดตามแนวเส้นและตาแหน่ง ต่างๆของร่างกายเพื่อกระตุ้นระบบต่างๆในร่างกายเป็นการเตรียมความ พร้อมก่อนการนวดจุดสัญญาณ การนวดจุดสัญญาณ หมายถึง การนวดที่จุดสัญญาณ เพื่อกระตุ้น พลังประสาท และเพื่อจ่ายหรือบังคับเลือดและความร้อนไปยังตาแหน่ง ต่างๆของร่างกาย ความรู้และทักษะพื้นฐานสาหรับการนวดไทยแบบราชสานัก หัตถเวชกรรมแผนไทยเวชกรรมแผนไทย
- 27. การแต่งรสมือ หมายถึง วิธีการลงน้าหนักในการนวดแต่ละจุดกล่าวคือ ขนาดของน้าหนักจะต้องพอเหมาะกับโรคและรู้รับการบาบัด และช่วงของการลง น้าหนักแบ่งได้เป็น 3 ช่วง หน่วงคือ ช่วงที่เริ่มวางนิ้วมือลงที่ตาแหน่งจะนวด แล้วค่อยๆเพิ่มน้าหนักช้า เน้น คือ ช่วงที่เพิ่มน้าหนักที่กดให้มากขึ้นจนถึงขนาดที่ต้องการ นิ่ง คือ ช่วงที่กดนวดด้วยแรงที่มีน้าหนักและที่ทิศที่ต้องการต่อจนหมด ระยะเวลาที่กาหนด หัตถเวชกรรมแผนไทยเวชกรรมแผนไทย
- 28.
- 29. ช่วยกระตุ้น การไหลเวียนเลือด ช่วยลด อาการบวมบรรเทาอาการอักเสบของกล้ามเนื้อ บรรเทาอาการปวดเมื่อยตามร่างกาย ในหญิงหลัง คลอดช่วยลดอาการคัดตึงของเต้านม การประคบสมุนไพร
- 30. ช่วยกระตุ้น การไหลเวียนเลือด บรรเทาอาการ ปวดเมื่อยตามร่างกายช่วยให้หลอดลมขยายหายใจ สะดวก ในหญิงหลังคลอดช่วยขับน้าคาวปลาที่ ตกค้าง การอบไอน้าสมุนไพร
- 31. แพทย์แผนไทย ในสมัยโบราณจะเตรียมยาให้ผู้ป่วยด้วยตนเอง โดยใช้ ความรู้ที่เป็นหลักสาคัญคือ หลักเภสัช 4 ได้แก่ เภสัชวัตถุ สรรพคุณเภสัช คณาเภสัช เภสัชกรรม เภสัชกรรมแผนไทย
- 32. เภสัชวัตถุ หมายถึง สิ่งที่นามาใช้ปรุงยาหรือประกอบเป็นยาต้องรู้จัก รูปลักษณะ รส กลิ่น สี และชื่อของเภสัชวัตถุนั้นๆ เป็นอย่างดี แบ่งเป็น 3 ประเภท พืชวัตถุ สัตว์วัตถุ ธาตุวัตถุ เภสัชกรรมแผนไทย
- 33.
- 34.
- 35.
- 36.
- 37.
- 38. สรรพคุณเภสัช หมายถึง ความรู้เกี่ยวกับสมุนไพรแต่ละตัวมีรสเป็นอย่างไร เพราะรส ของยาแสดงถึงสรรพคุณในการรักษานิยมแบ่งเป็น 9 รส ได้แก่ ฝาด หวาน เมาเบื่อ ขม เผ็ดร้อน มัน หอมเย็น เค็ม เปรี้ยว เภสัชกรรมแผนไทย
- 39. รสฝาด สรรพคุณ : สมานธาตุดิน รักษาแผลภายนอกและ ภายใน,รักษาแผลในกระเพาะ อาหาร, ท้องเสีย แสลงกับ : ท้องผูก, ท้องอืด, ไอ
- 40. รสหวาน สรรพคุณ : เพิ่มธาตุน้า ให้ความชุ่มชื้นแก่ ธาตุดิน บารุงผิวหนังและร่างกาย รักษาอาการไอแห้งๆ แสลงกับ : แผลแฉะ, มีหนอง เบาหวาน, คลื่นไส้อาเจียน, ไอมีเสมหะ รากชะเอมเทศ น้าผึ้ง อ้อย
- 41. รสมัน สรรพคุณ : บารุงธาตุดิน กระดูก,ข้อต่อ, กล้ามเนื้อ, เส้นเอ็น บารุงกาลัง รักษา อาการฝืดขัดตามข้อ แสลงกับ : ไอ, หอบหืด, ไข้ ถั่วเขียว งา ถั่วลิสง
- 42. รสเมาเบื่อ สรรพคุณ : แก้พิษและฟอก ธาตุน้าที่เน่าเสีย; เลือด, น้าเหลือง รักษาแมลงสัตว์กัดต่อย, โรค ผิวหนัง / น้าเหลืองเสีย แสลงกับ : โรคหัวใจ, ไอ
- 43. รสขม สรรพคุณ : รักษาสมดุลธาตุไฟ และ ธาตุน้า บารุงเลือดและน้าดี, รักษาไข้, ตัวร้อน, ร้อนใน, กระหายน้า เพิ่ม ความอยากอาหาร แสลงกับ : โรคหัวใจ, ท้องอืดเฟ้อ มะระขี้นก มะระจีน
- 44. รสเผ็ดร้อน สรรพคุณ : เพิ่มอิทธิพล ธาตุไฟกระตุ้นการไหลเวียน ธาตุลม รักษาอาการปวดท้อง, ประจาเดือน, ท้องอืดเฟ้อ, อาหาร ไม่ย่อย, แขนขาชาหรืออ่อนแรง แสลงกับ : ไข้, อาการอักเสบ บวม แดง, ความดันโลหิตสูง, ประจาเดือนมามาก พริกไทย กระเทียม ขิง
- 45. รสหอมเย็น สรรพคุณ : ลดอิทธิพล ธาตุไฟ กระจาย ธาตุลม ให้ เดินได้สะดวก บารุงหัวใจ ตับ ปอด รักษาอาการปวด ศีรษะ วิงเวียน อ่อนเพลีย กระหายน้า แสลงกับ : ท้องอืดเฟ้อ หญ้าฝรั่น ดอกมะลิ ใบเตยหอม
- 46. รสเค็ม สรรพคุณ : รักษา ธาตุดินไม่ให้เน่าเสีย กัดฟอกและขับ ธาตุน้า ออกจาก ร่างกาย รักษาอาการท้องผูก, ไอมี เสมหะ, โรคผิวหนัง แสลงกับ : แผลในกระเพาะอาหาร, ไอแห้งๆ, ท้องเสีย, บิด เกลือ (Sodium chloride) ดีเกลือ (Magnesium sulfate)
- 47. รสเปรี้ยว สรรพคุณ : ฟอกและขับ ธาตุน้าออกจาก ร่างกาย; เลือด, เสมหะ, รักษา อาการท้องผูก, ไอมีเสมหะ, กระหายน้า แสลงกับ : โรคน้าเหลืองเสีย, ท้องเสีย, ไข้ มะขาม (ใบ, ลูก) มะนาว มะขามป้อม
- 48. คณาเภสัช หมายถึง ความรู้ในการจัดหมวดหมู่ของสมุนไพรชนิดต่างๆมา รวมเรียกเป็นชื่อเดียวเพื่อให้ง่ายต่อการจดจาและการปรุงยา โดยสมุนไพร เหล่านั้นมักจะมีสรรพคุณไปในทางเดียวกัน เภสัชกรรม หมายถึง ความรู้ในการนาสมุนไพรตั้งแต่ 2 ชนิดขึ้นไป มา ปรุงเป็นยาตาหรับ ในยาตาหรับหนึ่งๆจะมีส่วนประกอบ 4 ส่วน คือ ยาหลัก ยารอง ยาคุม/ยาประกอบ ยาชูกลิ่น ชูรส และแต่งสีของยา เภสัชกรรมแผนไทย
- 49. การตรวจ การบาบัดการแนะนา การส่งเสริมสุขภาพหญิงมีครรภ์ การป้องกันความผิดปกติในระยะตั้งครรภ์และระยะคลอด การทาคลอด การดูแลส่งเสริมสุขภาพมารดาและทารกในระยะหลังคลอด ด้วยกรรมวิธีการแพทย์แผนไทย ผดุงครรภ์แผนไทย
- 50. ขณะตั้งครรภ์ สุขภาพทั่วไป การปฏิบัติตน การนวด การประคบสมุนไพร การบริหารร่างกาย อาหาร ยาสมุนไพร ขณะคลอด ด้านจิตใจ การให้กาลังใจ ความต้องการเพื่อน การกลัวการคลอด ด้านร่างกาย ลดความเจ็บปวด การดูแลความสะดวกสบาย ผดุงครรภ์แผนไทย
- 51.
- 52.
- 53.
- 54.
- 55.
- 56.
- 57.
- 58.
- 59.
- 60.
- 61.
- 62.
- 63.
- 69. บุคคลลักษณะเสมหะ(ธาตุน้า) ลักษณะทั่วไป : เป็นคนมีศีลตั้งมั่นผิวเนื้ออ่อน น่ารัก ผมละเอียด มัก ฝันเห็นน้าและข้าว อาการที่พบได้บ่อย : อ้วน น้าหนักตัวมาก อาจมีอาการท้องผูก(ธาตุ น้าน้อยลง) หรืออาการท้องเสียได้ง่าย(ธาตุน้ามากขึ้น) และคนธาตุน้า จะมีโอกาสเป็นน้าเหลืองเสียได้มากกว่าคนธาตุอื่น
- 70. บุคคลลักษณะเสมหะ(ธาตุน้า) การดูแลสุขภาพ : หากมีธาตุน้ามากเกินไปจะลดได้ด้วยหลักการเพิ่ม ธาตุไฟหรือลม เช่น รับประทานอาการที่มีรสเผ็ดร้อนหรือขม ให้ถ่ม น้าลาย เดินก็ดี ปล้ากันก็ดี อดนอนก็ดี รมควันไฟก็ดี ประคบก็ดี ทา การกระโดดก็ดี เป็นวิธีการระงับเสมหะ เมื่อเกิดอาการเจ็บป่วย ให้กิน “ยาสมุนไพร” ที่มีรสเปรี้ยว (มะขาม มะนาว มะเฟือง) รสขม(มะระขี้นก สะเดา) และรสเมาเบื่อ
- 71. ลักษณะทั่วไป : เป็นคนร่างกายผอมผิวเนื้อหยาบ ผมบาง ใจกลับ กลอก พูดมากมิได้หยุด มักให้ฝันว่าเหาะไปในอากาศ อาการที่พบได้บ่อย : ท้องอืดท้องเฟ้อหรือท้องผูก มีอาการปวดเสียว ตามร่างกาย โรคเกี่ยวกับความดันโลหิต ปวดศีรษะ วิงเวียน แขนขา อ่อนแรงหรืออ่อนเพลีย มีโอกาสเป็นลมอัมพฤกษ์อัมพาต บุคคลลักษณะวาตะ(ธาตุลม)
- 72. การดูแลสุขภาพ : หากมีธาตุลมมากหรือผิดปกติจะปรับให้สมดุลได้ เช่น รับประทานอาการที่มีรสร้อน ของหวาน ของเปรี้ยว ให้กิน น้ามันงาให้ต้องแดดก็ดี อาบน้าก็ดี ให้ทาน้ามางา ทาของหอม กินน้า แลดื่มเมรัยก็ดี นวดแลสีตัว เอาน้าสวนทวารหนักก็ดี เป็นวิธีระงับ วาตะ เมื่อเกิดอาการเจ็บป่วย ให้กิน “ยาสมุนไพร” ที่มีรสสุขุม รส เผ็ดและรสร้อน เช่น โกศ เทียน อบเชย กระวาน กานพลู พริกไทย เป็นต้น บุคคลลักษณะวาตะ(ธาตุลม)
- 73. ลักษณะทั่วไป : เป็นคนผมหงอกในใช่กาล(ก่อนวัย) ผิวตัวขาวเหลือง มักโกรธร้าย มีปัญญามาก มักฝันเห็นแสงสว่าง อาการที่พบได้บ่อย : ท้องผูกง่าย ปกติร่างกายจะร้อนอยู่แล้วจึงอาจทา ให้เป็นร้อนในได้ง่าย หน้าจะมันทาให้เป็นสิวง่าย เสี่ยงต่อภาวะผื่น ภูมิแพ้ตามร่างกาย เนื่องจากร่างกายมีความร้อนอยู่แล้ว บุคคลลักษณะปิตตะ(ธาตุไฟ)
- 74. การดูแลสุขภาพ : ถ้าธาตุไฟผิดปกติมีหลักปรับสมดุล เช่น รับประทานอาการที่มีรสขม รสฝาด รสหวาน รสเย็น ให้ต้องลม ให้ อยู่ในเงาไม้ให้พัดด้วยใบตาล ให้ต้องรัศมีจันทร์ อาบน้าเย็น ทาน้าอบ ทาเครื่องหอม สวมกอดหญิงสาว การเอาโลหิตออก เป็นวิธีการระงับ ปิตตะ เมื่อเกิดอาการเจ็บป่วย ให้กิน “ยาสมุนไพร” ที่มีรสจืดและรส เย็น เช่น ตาลึง ฟัก บวบ สายบัว เป็นต้น บุคคลลักษณะปิตตะ(ธาตุไฟ)
- 75. โทรติดต่อนัดหมาย 0 64 - 5 8 5 0 9 3 8 - 9