'Bandha' literally means bonding. In Rasasastra , the science of metals and minerals , a special phenomenon , known as Bandha is explained in the context of Parada( Mercury). Mercury is considered as the supreme drug , which can cure any disease. But the inclusion of mercury in a required medicine is a tedious task, because of its instability as a solid form, its heat intolerance etc. To convert mercury into a suitable dosage form , it is necessary to stabilize the same with other suitable drugs ( Herbs/ Metals/ Minerals etc) with or without the aid of heat. Thus stabilized Mercury can assure a tremendous therapeutic effect and offer better health.

1. PARADA BANDHA
Dr. EBIN T U
ASST. PROFESSOR
DEPT. RASASASTRA AND BHAISHAJYA KALPANA
GOVT.AYURVEDA COLLEGE , KANNUR

2. SIGNIFICANCE OF BANDHA
येन येन हि चाञ्चल्यं दुर्ग्रित्वं च नश्यहि I
रसराजस्य सम्प्रोक्तो बन्धनार्थो हि वाहिरक
ै : II
RRS- 11
• Chanchala Dosha
• Durgrahatwa

4. Rasabandhana Vidhi
रम्भा वीरा स्नुहिश्चैव क्षीरकञ्चुहकरेव च I
हदनाररश्चैव कोरम्भा मीनाहक्ष काकमाहचका II
एहिस्तु महदरि: सूिो पुनजरनम न हसद्ध्यहि I
Rasa chandaamsu/Y.R

5. Rasa bandhana Sankhya
• Rasabandhas are 25 in number
• According to some authors it is 26
• 25 + Jaalauka bandha
‘ स तावन्नेष्यते देहे स्त्रीणाांद्रावेऽततशस्यते ’ (RRS)

6. िठारोट िर्थािास हियिीनश्च हपहिका I
क्षार: खोटश्च पोटश्च कल्क िीनश्च कज्जली: II
सजीवश्चैव हनजीवो हनबीजश्च सबीजक: I
श्रृङखला द्रुहि बन्धौ च बालकश्च क
ु मारक: II
िरुणाश्च िर्था वृद्धौ मूहिरबन्धस्तर्थाऽपर: I
जलबन्धोऽहिबन्धश्च सुसंस्क
ृ िाक
ृ िाहिध: II
मिाबन्धाहिधश्चेहि पञ्चहवंशहिरीररिा: I RRS- 11

7. रसरत्नसमुच्चये पपरट्यदयो बन्धिेदेषूक्ता: वस्तुिस्तु बन्धिेदहवशेष एव
फलहवशेषान्मूर्च्रनाशब्धवाच्च्य इत्यवेध्यम् I (Prasadhini Vyakhyana)
Bandha methods are infact moorchana methods itself.

8. Sl no Name Description Indication
1. Hatabandha सम्यक्शुद्धि तववतजित पारद मृत्यु - व्याति
2. Arotabandha सुशोतित रस Used for क्षेत्रीकरण
शनैव्याितिनाशन
3. Abhasa bandha Parada done bhavana with िातुमूलातद रोगकारर
4. Kriyahiina Bandha Suddha parada is mixed with अशोतित
लोहाद्यै:
Cause रोग on अपथ्य
5. Pishti bandha गाढतर अवमदिन of पारद in तीव्रताप ,
नवनीतरूप
दीपन - पाचन
6. Ksharabandha Parada combined with शांख शुद्धि
वरातिक (भस्म)
दीद्धि पुतिक
ृ त् शूलनाशन
7. Khota bandha On bandhana cause खोिता (गोल)
On dhamana cause क्षय
बन्धने- खोिता
ध्मातो ध्मातः - क्षय
शीघ्र सविगदापह :

9. 8. Pota bandha द्रुतकज्जतलका मोच पत्रक
े तचतपिीक
ृ ता I
स पोि: पपििी सैव बालाद्यद्धखलरोगनुत् II
बालातदरोगहर
9. Kalka bandha पङकत्व of पारद by स्वेदातदकमि योगोिफलदायक
10. Kajjali bandha Rasa combined with gandhaka
सुश्लक्षण कज्जलोपमा
रोगशाद्धि by making into appropriate
yoga
11. Sajeeva bandha भस्मीक
ृ त पारद but गच्छतत वति योगात् sublimate
on fire)
न जराव्याति नाशनम्
12. Nirjeeva bandha भस्मीक
ृ त पारद by अभ्रक जारण गन्धक जारण तनशेष सद्योहरण of रोग
13. Nirbeeja bandha भस्मीक
ृ त पारद by जारण initially with पादाांशां
सुवणि , then with तुल्ाांशां गन्धक
ां
सकलामयघ्न
14. Sabeeja bandha भस्मीक
ृ त पारद by initially तपिीकरण् and जारण
with अभ्रकसत्व ,हेमसत्व , हेम तार, अक
ि (ताम्र) ,
कािलोह , then षड्गुण गन्धक मारण
तवपुल प्रभाव
15 Sringala bhandha भस्मीक
ृ त पारद with वज्रातद रत्न or गन्धक or
वनस्पतत द्रव्य
देह लोह तविायक
तचत्रप्रभाव
वेगेन व्याद्धि

10. 16. Druti bandha Parada done बाह्यद्रुततinitially ,
then done बन्धन or भस्मीकरण्
दुस्साध्य रोगहर
17. Balaka bandha समाभ्रक जाररत पारद जवा, रसायन,
भातवगदापह, उपद्रव- अररि- गद नाश
18. Kumara bandha तिगुणाभ्रक जाररत पारद पापरोग सांघात हर , रसायन by using for
21 days
19. Taruna bandha चतुगुिणाभ्रक जाररत पारद रसायनाग्र्य , Period of use 21 days
सकलामयघ्न , रसायन, वीरयबलप्रदा
20 Vridha bandha षड्गुणबतल जाररत पारद देहवेि - लोहवेि
21. Moorthi bandha तवनाभ्रक जारण combining with
तदव्यमूतलक
अत्यति सह रस
‘न अतिना क्षीयते रस’
सवियोगेषु योतजत तनरौपम्यफलप्रद:
22. Jala bandha Parada done bandha with
तशलातोय etc
जरा रोग मृत्युघ्नां कल्पोिफलदायक
23. Agni bandha Parada done dhamana alone or
with other yogas made into
गुतिकाक
ृ तत
अक्षीण on अतिदायक (Will not
sublime ) aquires खेचरर तसद्धि

11. 24. Susamskrita bandha Parada done initially पेषण with तवष्णुक्राद्धि etc
then पाचन in बालुकयन्त्र then मदिन with लोह िातु भस्म
पाक in बालुकयन्त्र
रसायन (According to
scholars)
25. Maha bandha Parada done .
िमन with स्वणि or रजत . पारद becomes अक्षीण तनतवड
गुरु , गुतिकाकार , अततदीघि, उज्ज्वल , चूणित्वां पिुवत्
On घषिण - न मुञ्चेन्मल
On द्रावण- क्षणात् तनबिद्धन्ध भवेत्
रसायन (According to
scholars)
26. Jalauka bandha तत्रफला भृङग महौषि मिु सतपिश्छागदुग्ध गोमूत्रे I
नागां सि तनतषिां समरसजाररतां जलूक स्यात् II
1. नाग done ढालन in द्रवा ‘s prepared with तत्रफल etc
for 7 times
2. नाग with equal quantity Parada is done Jaarana .
द्रावणे तहता

12. चिुहवरध बन्ध
• Reference – Rasaprakasha Sudhakara
1. Jalauka bandha
2. Khota bandha
3. Paata bandha
4. Bhasma

13. SAMANYA LAKSHANA
पक्वबन्धो जलौक स्यत्पिि्स्तंिस्तु खोटक: I
पाट: पपरहटका बन्धो िस्म िूहिसमो िवेि् II
RPS
• Pakwa bandha
• Pishta bandha
• Parpati bandha
• Bhuti / Bhasma bandha

14. RASABANDHA SADHANA
मूहलका च महणश्चैव स्वणरक
ं नागवङगक
े I
चत्वार एिे सूिस्य बन्धनस्यार्थ कारणम् II
Moolika – Moolini dravya
Mani – Ratna
Swarna- Dathu
Naga- Vanga- Pooti loha

15. Priority of each bandha
उत्तमो मूहलकाबन्धो महणबन्धस्तु मध्यम: I
अधमो धािुबन्धस्तु पूहिबन्धोऽधमाधम: II
Fifth bandha
द्रुहि बन्ध: पञ्चमोऽसौ ….
Significance of Bandha
……देिलोिकर:सदा I
अभ्रद्रुहि हवशेषेण हवज्नेयोऽसौ हिषग्वरै: II

16. TRIVIDHA BANDHA
Ref : Rasarnava
उत्तमो मूलबन्धस्तु मध्यमं रसबन्धनम् I
अधम: पाकबन्ध: स्यदेवं हिहवधबन्धनम् II
मूलबन्धस्तु यो बन्धो वासना बन्धन उच्च्यिे I
स्याच्चिुषहिमूलेभ्य:हकञ्चन्मूलेनबन्धनम् II Rasarnava- 13/7-8
Moola bandha (Vasana bandha)– Uttama
Rasa bandha – Madhyama
Paka bandha - Adhama

17. हपत्पिका द्रुहि सङकोचैत्पिहवधं बन्धनं िवेि् I
हदव्याहिरोषधीहिश्च प्रागुक्तं शुद्धबन्धनम् II
द्रुहिहिबरध्यिे सूि: क्षणबन्ध उदाहृि: I
Rasarnava- 13/10-11
Pindika- Moola aushadhi (Sudha bandhana)
Druti bandhana- Kshana bandha (immediate)

18. Relationship between Bandhana and Jaarana
अबद्धं जारयेद् यस्तु जीर्य्रमाण: क्षयं व्रजेि् I
बद्धस्य जीयरिे र्ग्ासो जेएनरस्य च मुखं िवेि्II
समुखो हनमुरखो धत्ते सम्पूणोत्तम लक्षण:I
सम्मन्योऽहिसित्वेन मिारत्नाहन जारक:II Rasarnava- 13/3-4
• Abhadha parada causes kshaya on Jaarana
• Badha parada on Jaarana cause digestion (Jarana) of Grasa and creates mukha
(Mukheekarana)
• In Uttama lakshana- Samukha Parada becomes Nirmukha
• On attaining Agnisahtwa, Samanya Parada can digest Maharatna

19. THANK YOU