ARGITUZ Asociación Pro Derechos Humanos , profile picture
Uploaded byARGITUZ Asociación Pro Derechos Humanos
303 views

Orain da garaia

Posible al da esparru lokalean biktimen oroimen bateratzailea? Esperientziak eta erronkak. Otsaila 2012 Argituz

Embed presentation

Download to read offline
gizaeskubideenaldekoelkartea asociaciónproderechoshumanos prohumanrightsassociation associationenfaveurdesdroitshumains ¿Esposibleunamemoriaincluyente delasvíctimasenelámbitolocal? Experienciasydesafíos Eltiempoesahora giza eskubideen aldeko elkartea asociación pro derechos humanos pro human rights association association en faveur des droits humains Posible al da esparru lokalean biktimen oroimen bateratzailea? Esperientziak eta erronkak Orain da garaia Eltiempoesahora Oraindagaraia CUBIERTAEUSK-CAST_Maquetación104/05/1213:18Página1
giza eskubideen aldeko elkartea asociación pro derechos humanos pro human rights association association en faveur des droits humains Posible al da esparru lokalean biktimen oroimen bateratzailea? Esperientziak eta erronkak Orain da garaia
Argituz irabaz asmorik gabeko giza eskubideen aldeko elkarte bat da, bere xedea, pertsona orok, euskal esparruan, Giza Eskubideen Adierazpen Unibertsalean eta giza eskubideei buruzko beste nazioarteko arauetan aldarrikatutako giza eskubide guztiak gozatuko dituzten egoera lortzea da. Ikuspegi honek bultzaturik, giza eskubideen aldeko sustapen lanen baitan, Argituz-en xedea osotasun fisiko eta mental eskubidearen, kontzientzia eta adierazpen askatasunaren eta bereizkeriarik ez nozitzea eskubidearen aurkako zapalketa larrienak galarazi eta bukatu asmoz, ikerketa eta ekintza lanak egitea da. ORAIN DA GARAIA POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak Ikerketa honen koordinatzailea: Carlos Martin Beristain Argitalpen honen koordinatzailea: Andrés Krakenberger Elkarrizketak: Sabino Ormazabal Carlos Martin Beristain Andrés Krakenberger Testuen begiztatzea: Bertha Gaztelumendi Xabier URMENETA Maketazioa: Iñaki Lekuona By ARGITUZ Giza Eskubideen Aldeko Elkartea. Is licensed under a Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-LanEratorririkGabe 3.0 Unported License.
1. BIKTIMEKIKO AITORTZA NEURRIAK ETA NEURRI SINBOLIKOEN GARRANTZIA. AUKERAK ETA MUGAK. Aitortza ekimenen zentzua Eragile edo talde politikoen aitorpena Biktimen parte-hartzea Aitortza ekintzen funtsa Komunikabideen zeregina Neurri sinbolikoen balioa. Eginkizunak Oroimen kolektiboaren zeregin prebentiboa 2. ESPARRU LOKALEAN ESPERIENTZIA EAEN: EBOLUZIOA, ARAZOAK ETA ERRONKAK. Biktimen oroimenerako tokian tokiko ekimenen eboluzioa Esperientzia desberdinak eta instituzioen erantzuna Arazoak eta zailtasunak tokian tokiko ekimenetan Indarkeriari lotutako faktoreak Babes sozialaren inguruko desberdintasunak Zigorgabetasunaren ondorioak Jarrera politikoari lotutako faktoreak Komunikazioari lotutako kontuak: gaizki-ulertuak, ñabardurak edo irainak Aukerako oroimenak: eragin lokala eta biktimen gizarteratzea Iragan eta orainaren artean: Arrigorriagan oroimen gatazkatsuaren adibidea Tentsioa eta giza gatazka. Onarpenerako aukera berriak. Zizurkil Onarpenerako borroka luzea. Santurtzi 3. ROIMEN BATERATZAILEA ERAIKI DAITEKE? Zer da oroimen bateratzailea? Mehatxuengatik beldurra eta testuinguru positibo baten falta, oroimenarentzat oztopo moduan Egiaren garrantzia ikertu ez diren kasuetan Biktima kontzeptua eta oroimen bateratzailearen erronka Oroimenaren adierazpideak Izenak eta oroimen bateratzailearen zailtasuna Onarpen prozesuak eta gatazkak Jokabide politikoen aldaketa Orain da garaia 8.ORRIALDEA 16.ORRIALDEA 45.ORRIALDEA
Posible al da esparru lokalean biktimen oroimen bateratzailea? Esperientziak eta erronkak 4. OROIMEN KOLEKTIBOAN PARTE HARTZEN DUTEN INSTITUZIO ETA PERTSONEN INPLIKAZIOAK Konfiantzazko harremanak sortzea Politizazio arriskua Kontsulta eta parte-hartzea Norberaren jarrera zalantzan jartzea Gurutzatutako sentsibilitatea Bidegabeko sufrimenduaren aurrean jarrera hartzea Zilegitasuna eta konfiantza sortzea Arazoaren ikuspegia aldatzen duten legitimitatea duten pertsonen aitorpena Elkar jotzen duten elementuak ulertzea Senideen erantzunak aintzakotzat hartzea Erabilpen politikoa saihestu eta kontzientzia denontzat sortzea Zuzentasunez tratatzea ez da biktimizazioa berdintzea. Diskurtso zehatza eta bateratzailea Mugak kontuan hartzea Orain da garaia. Aldaketa gogoa erakusten duten ekintzak 5. ONARPEN NEURRIAK ETA NEURRI SINBOLIKOETARAKO GOMENDIOAK Biktimen parte-hartzea kontuan hartzea Inplikazio eta zehazkizunei kargu egitea Ikuspegia aldatzea Barkamen eskakizunak edo erantzukizunaren onarpena Tokian tokiko ekimenak koordinatzea Monumentuak eta leku sinbolikoak erasoetatik babestea Bere neurrian jarri eta ekimenei jarraipena ematea Garrantzia duten lekuak eta proiekzioa Deialdi orokorrak: oroimen bateratzailea aintzakotzat hartzea Oroimena etorkizunari begira 66.ORRIALDEA 83.ORRIALDEA
T estigantza horrek Euskal Herriko indar- keriaren oroimenak elkar lotzen ditu. Inesen aita 38 urte zituela hil zuten. 1977ko maiatzeko amnistiaren aldeko manifestazioetan parte hartzeagatik poliziak jipoitu ondoren Bilboko Epaitegira salaketa jartzera joan zenean bahitu zuten. Inkontrolatu- tzat hartzen zen eskuin muturreko talde polizialak edo parapolizialak bahitu eta errizino-olioa eta ko- ñaka neurrigabe edanarazi zioten. Egun batzuk beranduago hil zen eta heriotza ofizialki arazo he- patikoen ondorioa izan zela esan zuten. Euskal He- rriaren kasuan, indarkeria politikoa eta terrorearen erabilera honelako istorioetan uztartzen dira. Mes- ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 6 “Beste biktimei egiten dizkieten omenaldiak ikustea zein mingarria den ikusiko balute… Zergatik batzuei bai eta besteei ez? Nik neuk edozein indarkeria gorroto dut eta biktima guztiek aitortuak izateko eskubidea dutela uste dut. Baina aitortzak publikoa izan behar du, niri, EA0n (Estatuko Aldizkari ofiziala) argitaratzeak ez dit ezertarako balio”. Inés Núñez1 , Francisco Javier Núñez Fernándezen alaba, kontrolik gabekoen esku hildakoa.
ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 7 pretxatuak izan diren bizitzak. Horietako askori ez zaie aitorpenik egin, edo biktima edo eragilea izan zenaren arabera edo bere jarrera politikoari begira epaituak izan dira, baina ez da kontuan hartu beren giza eskubideak urratu zituztela. Edonola ere, istorio bakoitza bakarra da eta errespetua merezi du. Txosten honek, Euskal Herrian indarkeria eta giza-eskubideen urraketa larria dela eta, terroris- moaren eta indarkeria politikoaren biktimen oroi- men bateratzailea eratzeko aukera aztertzen du. Txostena hiru zatitan banatuta dago. Lehenen- goan giza-eskubideen urraketen biktimei eskaini- tako erantzukizunaren aitortza-ekintzak eta oroimen kolektiboko neurri sinbolikoen nazioar- teko esperientzia aztertzen ditu. Bigarrenean EAEn2 ,burutako hainbat esperientzia ikertzen da, arazoak, intzidentziak, zailtasunak eta esparru lo- kalean oroimen-ekintza hauen protagonisten hausnarketak. Bereziki problematikoak diren ka- suak aztertzen dira eta horiek historian hurbilean sortu dituzten erronkak. Beste aldetik Estatuaren agente, GAL edo ETAren biktima ezberdinen tes- tigantzak3 jasotzen dira, betiere, oroimen baterat- zailearekin harremanetan dauden aldeak azpimarratuz. Hirugarren atalean berriz, Euskal Herriari dagokion aipatu oroimen horren erronkak eta ikasketak jorratzen ditu. Biktimarekiko harre- manak eta esparru lokaleko lan prozesuak kon- tuan izango dituzten irizpideak finkatu nahi dira eta horrekin batera oroimen bateratzaile hori, orain eta geroan, aitortza eta indarkeriaren pre- bentzioaren tresna bihur dadin, beharrezkoak diren erronkak kontuan hartuko dira. Horietako gai asko, gizartearen polarizazioaren eta jarrera politikoaren menpe daude eta horren ondorioz, esperientzia edo erronka hauen aurrean modu jakin batean kokatzen gaituzte. Hitz egiten duenaren arabera erreakzionatzen dugu eta ez esaten duenaren arabera. Ekintza batzuk justifi- katu egiten dira helburu politikoarengatik eta su- frimendua neurtu egiten da biktima zein den ara- bera. Beste kasuetan biktima batzuen esperientzia txikiagotzen da beste batzuena aldarrikatu egiten den bitartean. Gorabehera horiek arlo pertsonalean ez ezik, gi- zartean ere eragina dute, gure oraingo historiaren parte diren eztabaidak, jarrerak eta isiltasunak eraginez. Garai ezberdinetan, ETAren indarkeriak, eskuin muturreko taldeenak edo Estatuko agen- teen indarkeriak gizartean izan duten eragin itzela erakutsi dute esandako gorabeherek. Esparru lokalean oroimen honek planteatzen di- tuen erronken analisia egin ahal izateko, sentsibi- litate politiko ezberdinetako eragile eta biktimekin elkarrizketak burutu ziren eta eztabaida publikoa eta gatazka sortu duten hainbat kasu enblematiko ikertu ziren. Hori dena modu partzialean egin zen honako kontu hauetaz hitz egitea oso zaila delako. Elkarrizketak egin ziren garaian baztertze politi- koa eta indarkeria zeuden oraindik, ETAren indar- keriaren amaiera oraindik zalantzazkoa izanda. Testua, elkarrizketatutako pertsona askorentzat zaila den eta maiz liskar iturri den gaia jorratzen saiatzen da. Indarkeriak urratutako harremanak konpontzeko, ezinbestekoa da erantzukizunaren onarpena eta oroimena. __________________________________ 1 Hiru urteko neskatoa zen Iñes Nuñez aita hil zenean. “Aita gibeleko gaixotasun batek jota hil zela pentsatzen hasi naiz, amak 18 urte bete nituenean egia esan zidan arte -dio-. Amak ez zuen nahi ni gorrotoarekin haztea. Orduan heldu zitzaizkidan niri shocka eta amorrua. Ni aitarik gabe hazi nintzen, baina ondorioak gogorragoak izan ziren amarentzat, lanean hasi behar izan baitzuen gu aurrera ateratzeko eta inoiz hitz egiten bazuen zerbait gertatuko zigulako beldurrez”. 2 Euskadiko Autonomia Erkideagoa edo Euskal Autonomia Erkidegoa. 3 Testigantza horiek 2011/10/20a baino lehen jaso ziren, hau da, ETAk ekintza armatuari behin betiko utziko ziola iragarri aurretik.
1. BIKTIMEKIKO AITORTZA NEURRIAK ETA NEURRI SINBOLIKOEN GARRANTZIA. AUKERAK ETA MUGAK. Zertaz ari gara aitortza edo oroimena esaten du- gunean? Zein funtzio bete dezakete ekimen horiek indarkeriak edo biktimen bazterketak hautsi dituen harremanak berreskuratzeko? Azken 15 urteotan, baita lehenago ere, oroimenerako ekimen asko bu- rutu dira. Horietako asko esparru lokalean, hurbi- len zeuden biktimekin eman dira. Atal honetan oroimen kolektiborako neurri sinboliko eta bikti- mekiko aitortza neurriei buruzko ikerketak eta hausnarketak laburbiltzen dira. Aitortza ekimenen zentzua Giza eskubideen urraketa kasuetan, erantzukizu- naren aitorpen publikoa erreparazio moralaren neurri sinbolikoen parte dira. Onarpen ekimen hauek biktimek merezi duten duintasuna eta sa- tisfazioa ematea dute helburu erantzukizunaren aitortza publikoa bultzatuz, dela urraketaren egi- leak izateagatik, dela biktimak ez babesteagatik. Aitortza ekimen horiek biktimei barkamen-es- kaera, beren duintasunaren onespena eta giza es- kubideen zapalketarekiko kritika eduki behar dute bere baitan. Aitortza ekimenak oso neurri sentikorrak dira, gertaeren bidegabekeria eta biktimen duintasuna onartzeko osagai sinboliko handia dutelako eta urraketen prebentziorako konpromiso publikoak suposatzen dutelako. Baita, estatu, instituzio, gi- zarte edo sentsibilitate politiko desberdinen arteko harremanetan joera berriak markatuko duen itu bat izan daitekeelako ere. Aitortza publikoa beharrezkoa da gertaerek arra- zoi sozial eta politiko bati erantzun dietelako eta askotan, arrazoi politikoa dela medio, biktimak baztertuak eta baita, batzuetan, irainduak ere izan direlako. Gizartearen aitortzarik gabe, biktima asko euren esperientzia zalantzan jarri dela sen- tituko dute. Zentzuaren ikuspuntutik, onarpen publikoaren ekimenak, espontaneoak ez badira ere, egoera edo lege batek bultzatuta baizik, bereziki adieraz- garriak dira, batez ere, instituzioen biktimekiko tratuaren koherentziari dagokionez. Gutxienez, erantzukizunezko eta konpromisozko adierazpen argia izan beharko lukete biktimekiko etorkizuneko tratuari buruz. Urteetan jazarriak eta baztertuak izan diren pertsonentzat, honelako ekimenek toki sinbolikoa suposatzen dute; beharbada, une ho- rretan baino ez dute sentitzen instituzioentzat ga- rrantzizkoak, eta, baldinbaitere, ondo tratatuak direla. Txosten honetan tokian tokiko oroimenaz hitz egiten bada ere, urraketa berdinengatik kaltetuak izan diren pertsonei erreparazio morala ere es- kaintzen die aitortzak ekimen orokorragoetan. Kasu horietan aitortzak garrantzi kolektiboagoa hartzen du, eta horren adibide ETAren biktimak eta Eusko Jaurlaritzak EAEko hiru hiriburuetan egindako ekimenak (2007ko apirilaren 22an Bil- boko Euskalduna Jauregian, 2008ko maiatzaren 18an Donostiako Kursaalean eta 2009ko azaroa- ren 29an Gasteizko Printzipal Antzokian) ditugu. Horrek ez ditu mugatzen beharrezkoak diren onar- pen berriak, bereziki esparru lokalean. Neurria betetzeak berez badu zentzurik, baina erreparazioarekin zerikusirik duten beste ekimen multzo batzuei ere erantzuten diete, eta horiekin ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 8
koherente izan behar du. Hala eta guztiz ere, prak- tikan burutzeak anbibalentzia eta zailtasun han- diak sortzen ditu aitortzaren zintzotasun eta konpromiso mailaren inguruan. Aitortza ekimenak funtzio psikologiko aparta bete dezake bidegabekeria eta ahazte egoera gaindituz, iragan traumatikoa orainean integra- tuz. Beste erreparazio sinbolikoetan bezala, bik- tima eta senideentzat aitorpen ekimenak esanahi anitzak ditu, gertatukoak komunikazioa abian jar dezake, ekimenaren beraren zentzuari eta bere inguruko arazoei buruzko elkarrizketa piztuz. Noizean behin familian enkistaturik lu- zaro daramaten arazoei aurre egitera behartzen du horrek eta, beraz, ekintza horiek oso modu arduratsuan egin behar dira. Ekimen komunitario edo lokaletan solaskideen- tzat esanahi ezberdina izan dezake. Esaterako, po- litizatuagoak diren biktimentzat, ekimena, ukatuta izan den talde-historiaren aldarrikapena izan dai- teke, beste batzuentzat berriz, aurrekari historikoa eta onarpen pertsonala izatea da garrantzitsuena. Eragile edo talde politikoen aitortza Orokorrean, munduko herri gehienetan, giza es- kubideen urraketa edo gehiegikerien errudunek ez dute normalean bere erantzukizuna eta biktimen duintasuna onartzen. Sarritan, euren erreakzioa izaten da gertaeren erantzukizuna egoerari lepo- ratzea edo ukatzea, -edo euren parte-hartzea ere ukatzea-, eta gertatukoaren ikuspegi topikoa edo hotza ematea. Eragileek ez onartze horrek zalantzan jartzen du aitortzaren zentzua, eta emoziozko anbibalentzia sortzen du. Kaltea pertsona zehatz batek sufritu duenean, askotan biktimek kaltearen eragileak berak bere erantzukizuna onartzea nahi dute. Eba- luatzea eta bere ikuspegia kontuan hartzea erre- parazioaren prozesuaren zati bat da, biktimen sentsibilitatea aitortzaren esanahiarekin elkartuz, herri osorako garrantzitsua izan dadin. Beste kasu batzuetan biktimek nahiago dute ha- rreman pertsonalik ez izatea, baina edozein mo- dutan, erantzukizunaren aitortza eta iragan traumatiko hori asumitzea beharrezkoa litzateke, kasu honetan ETAren aldetik, edo beste modu ba- tean ezker abertzalearen aldetik; eta Estatuaren ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 9 Aitortza publikoa beharrezkoa da gertaerek arrazoi sozial eta politiko bati erantzun dietelako eta askotan, arrazoi politikoa dela medio, biktimak baztertuak eta baita, batzuetan, irainduak ere izan direlako. Gizartearen aitortzarik gabe, biktima asko euren esperientzia zalantzan jarri dela sentituko dute.
aldetik, 80ko hamarkadako gerra zikina bezalako legez kanpoko praktikak babestu eta torturaren salaketak mespretxatu zituzten alderdi politikoen aldetik. Estatuak edo Estatuarekin bat egiten zuten eskuin muturreko taldeek eragindako giza eskubideen urraketak direla-eta, gobernuak edo oraingo agintariek erantzukizuna onartzeak, uka- tua den indarkeriazko iragan horrekin bukatzea suposatuko luke. Kasu horietan erantzukizuna onartzen duten aitzindariak beharrezkoak dira, zera kontuan har- tuz: 1) onarpena egiten duenaren maila sinbolikoa gertaeren larritasunarekin bat etortzea; 2) iraga- neko urraketekin hautsi izanaren adierazpena, alde politiko oso baten edo, beste kasu batzuetan, Estatuaren beraren konpromisotzat hartuta izan dadin; 3) onarpen horren koherentzia, jokabide edo borondate politikoaren aldaketa adierazten duten urrats argien bitartez. Biktimen parte-hartzea Biktimen parte-hartzea oinarrizko kontua da oroi- men ekimenetan. Ekitaldi-mota dela-eta, biktimen itxaropenen erabilera, biktimen parte-hartzea, eta abar.., frustrazioa saihesteko eta aukerak eba- luatzeko garrantzitsuak dira, batez ere duintasun kutsua duten ekitaldiei buruz ari garelako. Horrelako ekitaldiek zalantzak sortzen dituzte biktimengan, nork hartuko duen parte, bere gara- pena, bere egokitasuna, eta abar… Ekitaldia elka- rrekin prestatzeko eta biktimen ikuspuntua kontuan hartzeko aukerarik izan ez denean, eki- men horien egokitasun-maila txikiagotu egiten da. Ekitaldirik konpongarrienak, biktimen eta senideen ikuspuntutik behintzat, prozesuan euren parte- hartzea erraztu dutenak izan dira. Sarritan, aitortza-ekimena irakinaldi emozio- nala izateaz gain, nolabaiteko anbibalentzia eta minberatasun unea ere izaten da. Hau da, zen- tzua emateko aukera da, baina era berean ahul- tasuna erakustekoa. Aitortzak poztasun itzela eman dezake, baina prebentzioan benetako kon- promiso-mailari buruzko zalantzak ere sor di- tzake. Parte-hartzea, beraz, ekitaldi horien kalitatearen adierazle izan beharko litzateke. Hasiera hasieratik ekitaldiaren diseinuan, datak jartzerakoan, eta beste kontuetan partaide izateak erraztu egiten du ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 10 Sarritan, aitortza- ekimena irakinaldi emozionala izateaz gain, nolabaiteko anbibalentzia eta minberatasun unea ere izaten da. Hau da, zentzua emateko aukera da, baina era berean ahultasuna erakustekoa. Aitortzak poztasun itzela eman dezake, baina prebentzioan benetako konpromiso- mailari buruzko zalantzak ere sor ditzake.
senideentzat zentzu handia duten beste pertsonak ere integratzea. Batzuetan lagun, senide edo adis- kideak bertan egotea poztasunaren iturburu izaten da, edo zentzua ematen dio ekitaldiari aitortza eta oroimenaren ikuspegitik, testuingurua agintarien jarrerarengatik kritikoa bada ere. Aitortza ekintzen funtsa Barkamena eskatzea, publikoki egitea eta eragin- dako kaltea ahal den moduan konpontzen saia- tzea, beste herrialdeetako esperientzietan, beti izan da funtsezkoa tankera honetako ekitaldietan. Oso arrunta izaten da biktimek adieraztea edukiak enfasia behar duela.. Mezu-motari buruzko xehe- tasunak, aitorpena nola adierazten den, erantzu- kizunaren onartzeko modu argia eta barkamena eskatzea sentsibilitate handiko kontuak dira, eta esanahi handikoak. Aitortza hutsak, gertatukoaren erantzukizuna argi eta garbi onartu gabe eta kri- tika moralik egin gabe, askotan ekintzaren legiti- mazioa gutxitzen du eta biktimengan atsekabea eragiten du. Laburbilduz, edukia, parte-hartzaileen portaera eta aitortza adierazpen argia barne, ekitaldiaren alde azpimarragarriak dira. Baina nola burutzen den, edukia bera bezain garrantzitsua da. Aitor- tzaren zehaztasunak egokiak eta positiboak izan daitezke, baina era berean ekitaldiaren zentzua desitxuratu dezakete. Hitza hartzeak, biktimen kokapenak beste kolektiboekiko edo aginteekiko esanahi sinbolikoa dute, esaterako, eta horren arabera ekintzaren zentzua bata edo bestea izan daiteke. Komunikabideen zeregina Hedapena aitortza publikoaren aldea da. Beste he- rrialdeetan aitortza ekimenak izan dituzten bikti- mak eta senideak oso positiboki baloratzen dituzte komunikabideetan izan duten oihartzuna, zeren eta gizartean izan duten eraginaren adierazle mo- ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 11 Parte-hartzea, beraz, ekitaldi horien kalitatearen adierazle izan beharko litzateke. Hasiera hasieratik ekitaldiaren diseinuan, datak jartzerakoan, eta beste kontuetan partaide izateak erraztu egiten du senideentzat zentzu handia duten beste pertsonak ere integratzea. Batzuetan lagun, senide edo adiskideak bertan egotea poztasunaren iturburu izaten da, edo zentzua ematen dio ekitaldiari aitortza eta oroimenaren ikuspegitik, testuingurua agintarien jarrerarengatik kritikoa bada ere.
duan ulertzen baitute, batez ere gertaerak bereziki kaltegarriak izan direnean. Komunikabideak bertan egotea ezinbestekoa da senideek jazoerari zabaltze handia eman nahi dio- tenean. Hala ere beste kasuetan, publizitatea ne- gatiboa suerta daiteke, batez ere biktimei buruzko informazioa behar den errespetuz tratatua ez de- nean edota polarizazio sozial handia ematen de- nean. Neurri sinbolikoen balioa Neurri sinbolikoak ez dira bakarrik gertaeren ezagu- penean zentratzen, bere garrantziaren errekonozi- menduan eta biktimenen onarpenean baizik. Toki sinbolikoak, oroimen tokiak eta toki erritualak ai- tortza ekimenen parte dira, biktimak eta euren hel- buruak gogoratzeko bidea ematen dutelako. Aitortza ekitaldietan bezala, sinbolo horiek askoz ere eragin- korragoak dira bizirik atera direnen sentimenduari erantzuten diotenean eta sozialki aipagarriak dire- nean. Mesedegarriagoak ere izan daitezke, iraga- neko ikasketak ikono moduan mantentzen duten heinean, oroimen kolektiboaren parte bezala. Senideentzat, neurri sinboliko horiek irudi bat edo euren lagunen oroimena abstraktuan irudika- tzen dute. Ordainbideak eman dutenen inguruan ere irudikatzen dute zerbait; adibidez, erantzuki- zuna onartzeko modu bat, herritarrontzako zaintza edo galerengatik konpentsazio morala. Dena dela, neurri sinbolikoaren balioa prozesu pertsonal edo kolektiboarekin lotuta dago. Hau da, biktimen ize- nean kaleak edo monumentuak eraikitzea oso in- portante izan daiteke biktima batzuentzat eta beste batzuentzat berriz, azalekoa, batez ere bide bakarreko ekintzak direnean, sufrimendua edo kalteari aurre egiteko prozesu pertsonala edo ko- lektiboarekin inolako harremanik gabekoak. Herrialde askotako esperientziak erakutsi du bik- timak oroimenezko esanahia eta sinbolismoa sor- tzearen prozesuaren parte badira eta sinboloa eurekin eta euren sufrimenduarekin lotuta baldin badago, bere balioa handitzeko aukera handiagoak izango ditu. Pertsonek kontuan hartu dituztela eta prozesua- ren parte direla sentitu behar dute. Noski, neurri sinbolikoek biktimen senideentzat zein, oroko- rrean, gizartearentzat balio dute eta, zentzu ho- rretan, funtzio ezberdinak bete ditzakete. Kaltearen arrazoia soziala da, hots, sufrimendua- ren gizartearen aitortzarik gabe biktimak beren barne munduan alboratuta jarraitzeko arriskua ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 12 Komunikabideak bertan egotea ezinbestekoa da senideek jazoerari zabaltze handia eman nahi diotenean. Hala ere beste kasuetan, publizitatea negatiboa suerta daiteke, batez ere biktimei buruzko informazioa behar den errespetuz tratatua ez denean edota polarizazio sozial handia ematen denean.
dago. Neurri sinbolikoek (memorial, museo, parke edo urteurrenen ospakizunen bitartez) zentzu ho- rretan lagun dezakete eta historia mingarri bat oroimen kolektiboarenzati bihurtu. Psikosoziologiaren arabera, gertatu denaren iru- dikapen sinbolikoak (oroimenezkoak), batez ere sinboloa pertsonalizatua bada (adibidez pertsona maitatuaren izena baldin badauka) eta sozialki ga- rrantzitsua denean, dolu prozesurako puntu inpor- tantea izan daitezke, emozioak modu espezifikoan bideratzeko gunea izan daiteke. Sasoi berri bate- rako sarrera sinbolikoki markatzen duten puntuak edo iragana maneiatzeko izan daitezke. Sendatze prozesuan neurri sinbolikoen balioa ez da ematen “objektu”-aren bidez, baizik eta objek- tuaren bidez ematen den prozesuari esker (Hamber, 2011)4 . Hau da “zer” “nola” bezain garrantzitsua da. Horregatik kaltetutako jendearen parte-hartzea nahitaezkoa da elementu erreparatzaile moduan. Hau da, monumentu edo erreparatze sinbolikoaren beste moduak, ba- liagarriagoak dira biktimen prozesu- ari erantzuten dio- tenean, diseinuan beraien parte-har- tzearekin kontatu dutenean eta be- ren ikuspegi edo helburuak kontuan hartu direnean. Neurri sinboli- koak badira, oro- bat, hedaduraz, beste pertsonen aitortzaren adie- razleak. Neurri horiek, senideen oroimen erak oroimen kolektiboko erreferente bihurtzen lagun ditzaketenak, baztertuak izan zirenentzako leku berri bat sortu dezakete ehun sozialean. Testuinguru sozialak kontuan hartuta, badaude oihartzuna izaten duten neurri sinbolikoak eta beste batzuk eragin sozialik ez dutenak. Balio so- ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 13 Doluaren garrantzizko puntuak Gizarteak biktimak aitortzea. Beren senideen duintasuna eta adorea onartzea Belaunaldi berrientzako oroimena. Banako edo familiarteko esperientziarako eremua. Eragileei kritika edo erantzukizunaren aitortza Batzuetan, erritualekin lotuta. Giza eremu sinbolikoa. Neurri sinbolikoen funtzioak Senide, biktima edo antzekoentzat Gizartearentzat __________________________________ 4 Brandom Hamber (2011). Sociedades después de la violencia política.Bellaterra argitaletxea, Bartzelona.
zialak senideek eta gizarteak edo giza talde batzuk neurri sinbolikoaren jabetzearen eta gertaeraren eragin kolektiboaren araberakoa da. Zentzu hone- tan memorialek funtzio konpontzailea bete deza- kete biktimek beraietan oroimenezko espazioa aurkitzen dutenean eta giza eskubideen aldeko zentzuzko ekimenak aldarrikatzen duten toki biziak bihurtzen direnean. ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 14 Biktimentzat urteurrenak garrantzitsuak dira, gertaeren oroimen eta onartze prozesuan begirunea merezi duten ituak direlako. Urteurrenak historia pertsonal edo kolektiboan une garrantzitsuak dira. Urteurrenak oso garrantzitsuak dira dolu prozesuetan eta eferbeszentzia emozionala susta dezakete. Horietan neurri sinbolikoen zentzua handiagoa izango da elkartasuna edo laguntza sustatu egingo dituzten heinean.
Oroimen kolektiboaren zeregin prebentiboa Gerra edo indarkeria politikoak eragindako gizarte hausturak birkonpontzeko neurri sinboliko eta oroimen kolektiboaren zereginari buruzko ikerke- tek, eraginkorragoak izateko hainbat zehaztasun aipatzen dute. Betiere, oroimen kolektiborako bik- timen ikuspegiak jokatzen duen papera kontuan harturik. Hurrengo taulan -psikologia sozialak egindako ikerketen arabera- neurri horietan sartu beharko ziren zehaztasun batzuk daude. ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 15 Oroimen kolektiboaren zeregin prebentiboa 1Gertaerak denon artean gogoratuak izan behar dira eta erritualetan eta monumen- tuetan adieraziak. Gertaera negatiboak gogo- ratzea mingarria da eta idealizatutako oroitzapenak kaltetutakoen bizipen gogorretik oso urrun egon daitezke. 2Taldearen iragan eta etorkizunean txertatu behar dira. Gertaerak gogoratu behar dira, baina gorroto eta eraso emozioak saihestu. Ahal den neurrian helburu komunak sustatu, adibidez giza eskubideen defentsa. 3Gertatutakoa, ahal denean, azaldu eta ar- gitzea. Gertatu denari buruz akordio bat lortu behar da, nahiz eta pentsaera desberdi- nak egon. 4Oraingo, irakaspenak eta ondorioak ate- ratzea. 5Gertatutakoa berregin eta zentzua ema- tea. Identitate sozialerako alde positiboak sustatzea. 6Iraganarekiko obsesioa, errepikapen obse- siboa eta biktima bezala bizirik atera dire- nen bezala saihestea. 7Oroimena epaiketa morala da, eragileak etikoki deskalifikatzen dituena. Deskalifi- kazioak banakoa izan behar du, eta errua ez da inoiz kolektiboa izan behar, ez herri edo talde etniko batena. Iturria: Páez, Pennebaker y Rimé (1996)5 __________________________________ 5 Páez, D., Valencia, J., Pennebaker, J., Rimé, B. & Jodelet, D. (Eds) (1997). Memoria Colectiva de Procesos Culturales y Políticos. Leioa: Euskal Herriko Unibertsitatearen argitaletxea.
2. ESPARRU LOKALEAN ESPERIENTZIA EAEN: EBOLUZIOA, ARAZOAK ETA ERRONKAK Azken hamarkadetan, oroimenaren inguruko bo- rroka Euskal Herriko egoera politikoaren parte izan da. Giza eskubideen bortxaketa eta urrake- ten kontrako erantzun kolektiboak ugariak izan dira, Jose Maria Ryanen bahiketa eta erailketa bezalako atentatuen aurkako edota Joxe Arregi- ren torturapeko hilketaren aurkako giza mobili- zazioetatik hasiz. Bahiketen eta bereziki Miguel Angel Blancoren heriotzaren inguruko mobiliza- zioek nolabaiteko adostasun sozial berri bat su- posatu zuten ETAren bortizkeriaren ukazioaren adierazpenari dagokionez. Bestalde, ezker abertzalearen hurbileko sektoreek Poliziak hil- dakoen oroimenaren aldeko mobilizazioak egi- ten jarraitu dute, baita presoen aldekoak, espetxeetako bizi baldintzei buruz edota dis- pertsioaren ondorioz senideei pairatutako egoe- raz. Tokiko aitorpen motak, neurri handi batean, dinamika horretatik hasi ziren. Hamarkadetan ETAren biktimentzat ia existi- tzen ez baziren, ETAko zenbait kidek, frankismo- aren bukaeraren edo trantsizio politikoaren momentu desberdinetan, kaleen izenak izan zi- tuzten toki batzuetan, eta zenbait sektore poli- tikoen mobilizazioek ofizialak ez ziren tokiko oroitzapen mota desberdinak bultzatu zituzten. Hala ere, leku horiek gatazka iturburu ere izan dira. Oroitzapen toki anitz edota monolitoak denboran zehar erasotuak izan dira, ETAren, GALen edota frankismoaren biktimen oroimena- ren ingurukoak barne. Bestalde, azken urteotan, oroimen ekitaldi asko antolatu dira, normalean biktimari politikoki hurbil sentitzen direnen al- detik eta beste kasuetan izaera instituzional za- balago batekin. Atal horretan bilakaera eta esperientzia horie- tako batzuk aztertzen dira. Horretan barne hartzen dira oroimenaren inguruko gatazka hauen deskri- bapena, aurre egiteko mota desberdinak, eta, baita ere, horiek erantzun bateratzaileagoak era- gin dituzten, eta hala ez bada, zeintzuk izan diren prozesu hauen oztopoak. Biktimen oraimenerako tokian tokiko ekimenen eboluzioa Euskal Herrian, Terrorismoaren biktimen onar- pen eta atentzio politiken lehen urratsak Donos- tia bezalako zenbait udaletxeen ekimenez eman ziren, besteak beste. Nahiz eta aurretik biktima desberdinen oroimenaren aldeko ekimenak egon ziren, bereziki herri mailan edota hurbileko era- kundeen edo bakearen aldeko taldeen eskutik, lehendabiziko ekimen instituzionalak 1999ko te- rrorismoaren biktimen legearen onarpenarekin iritsi ziren. Hurbileko beste kasuetan bezala, lehendabiziko eztabaida publikoak eta instituzionalak problema- tika desberdinak tratatzen zituzten giza eskubi- deen komisioak bezalako espazioetatik sortu ziren; horien artean, ETAko presoen espetxe baldintzak leuntzeko gaia, biktimen problematika edota beste giza eskubideen urraketa. 1997an, ia hilero bilkurak genituen udale- txean presoen senideek deituta. Bertan, dispertsioaren ondorioz oso urruti bidaiatu behar zuten senideen aldeko laguntzak onartu ziren, herriko zenbait presori gutu- ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 16
nak igorri genizkien eta haien baldintzak ikuskatzeko bisitak antolatu genituen. Ne- retzat gogorra zen han egotea eta behar bada haientzat ere hala zen. Hori bi urtez egin zen, gutxi gorabehera. Baina gero Mi- guel Angel Blancoren erailketa etorri zen. Oso bidegabekoa zen orduan esan ziren iritzi batzuk entzutea. Komisioa hantxe bukatu zen. 1999an bilkurak egin geni- tuen, gero 2003an berrabiatu ziren. Ten- tsioa arindu egin zen. Telefono deiak egon ziren bi aldetatik eta bide bat ireki zen. Maria Angeles Lazkano6 , Zizurkilgo al- kate ohia. Egoera hori espainiar Estatuaren testuinguruan ere eman zen. 1998ko ETAren su-etenean, bikti- men aitortzari buruzko lehendabiziko eztabaidak eman ziren eta presoak Euskal Herriko espetxee- tara hurbiltzeaz hitz egiten hasi zen. Testuinguru horretan, 1999ko Terrorismoaren biktimen aldeko Legea onartu zen. Hasiera horietan, paradoxikoki, espazio bakar batean giza eskubideei buruzko pro- blematika desberdinei ekiteko aukera bazen, mo- mentu edo egoera desberdinetan bazen ere. Donostiako udaletxeko Giza Eskubideen Komisioa- ren sorreraren kasuan, jorratzen ziren arazoak es- kaeren araberakoak ziren. Zentzu horretan, gehienetan Senideak bezalako elkarteak ziren al- darrikapen gehien mahairatzen zituztenak, ETAren biktimen elkarteek haien espazioa hartu zuten arte. Komisio horrek terrorismo eta biolentziaren biktimez hitz egiten zuen, baita ETAko pre- soez ere. Hasieratik, udal talde politiko ba- koitzeko ordezkariez osatua zen. Presiden- tetzak edo udal ordezkariek zituzten gaiak tratatzen ziren, bai eta Donostiako elkar- teek komisio honi eskatutakoak. Hasiera zaila izan zen; astero edo hamabostean behin, Senideak elkartzea eskatzen zigun, batez ere preso desberdinen kasua iker- tzeko. Eta gutunak bidaltzearen dinamikan sartu ginen, Espetxe Instituzioetako Zuzen- daritzari, espetxeetako zuzendaritzei, eta abar, betiere, arrazoi humanitarioengatik, adibidez, zigorraren hiru laurdenak betet- zearen ingurukoak, presoen edo senideen eritasunen inguruko arrazoiak. Geroago, COVITEk bere espazioa aldarrikatu eta behin baino gehiagotan terrorismoaren bik- timei buruz aztertzea eskatzen zigun. Txuri Aranburu7 , Donostiako Udaleko Gazteria, Hezkuntza, Lankidetza eta Giza Eskubideetako zuzendaria. Geroago, ETAren biktimeengan oinarritutako parte-hartze espazioa sortu zen, Terrorismoen Bik- timen Foroa izenekoa. Hiri honetan kontzientziarazteko zenbait programa, esparru publikoetan ekintza, keinu egin dira... helburu nagusiak bi zirela: biktimak lagundu eta haien mina onartzea, batez ere ETArenak, eta Giza Eskubideen errespetuaren garrantziaz kontzientziaraz- ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 17 __________________________________ 6 Maria Angeles Lazkano Larrañaga 2011ko hauteskundeen ondotik utzi zuen Zizurkilgo alkatetza, EAJ-EAJ alderdiaren zerrendetan eskuratua zuena.
tea, bereziki bizitzarena eta desberdintasu- naren eskubidearena. Odón Elorza7 , Do- nostiako alkate ohia. Foro horren esperientzia baikortzat jotzen dute bai bertan parte hartu zuten elkarrizketatutako bikti- mek, bai eta hura bultzatu zuten batzuek. Azpima- rratu da biktimen jarrera eta haien mezuak oso positiboak zirela, eta ez soilik aldarrikapenen alde- tik, baita elkarbizitza berreraikitzearen ikuspegitik ere. Nahiz eta zenbait biktimek bultzatzaile batzuen borondate politikoaz irakurketa ezezkorra egin, oro- korrean horien ekintzak oso positibotzat jo dituzte. Hainbat su-etenalditan hau zioten: beno, atera behar baldin badute, atera daitezela, baina ez ditzatela gure portalean bizitzen jarri; beno, baziren zenbaitzuk kaleratzea- ren kontrakoak, zigorrak betetzea eskatzen zutenak... baina ez zegoen, edo nik behin- tzat ez nuen nabaritzen, mendeku edo go- rroto mezurik. Foro hori eredugarria izan da zentzu honetan. Txuri Aranburu. Beldurrak, bakardade sentimenduak eta gatazka, estereotipoak eta aurreiritziak markatu zuten bik- timen inguruko eztabaida instituzionalen hasiera; baina egoera bera eta tartean ziren pertsonak markatuak izan ziren, orobat, eztabaida horiek egiteko behar eta garrantzi handiaz. Gainera, au- rrekari ezak egin beharrekoaren edo egin ahal ze- naren ezagutza falta suposatu zuen udaletxe aitzindari horientzat. Hortik aurrera biktimen gaia berrikustea es- katu zen; orduan Donostian inon baino hil- dako gehiago izan zirela esaten hasi zen eta beharrezkoa zela oroimen-, onarpen- eta el- kartasun-ekimen bat. COVITEk hainbat es- kaera egin zituen, horien artean monolito edo eskultura bat jartzearena, bai eta elkar- tasun eta oroimen ekimenak egitearena; handik dator udalbatzaren osoko bilkuraren erabakia terrorismo eta biolentziaren bik- tima guztiei Hiriko Urrezko Domina ema- teko, eta beste laguntza ekimen egin ziren, abenduaren 23ko kandelen ekimena beza- lakoa. Ahal genuen moduan egin zen, Eusko Jaurlaritzako TBLZ ez baitzen existitzen, ezta Madrilgoa ere. Txuri Aranburu. Denbora horretan, sostengu ekimenak gehiago zu- zendu ziren laguntza psikologiko edo etxebizitza beharretara, bereziki aitorpen publikoen inguruko EORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 18 “Hiri honetan kontzientziarazteko zenbait programa, esparru publikoetan ekintza, keinu egin dira... helburu nagusiak bi zirela: biktimak lagundu eta haien mina onartzea, batez ere ETArenak, eta Giza Eskubideen errespetuaren garrantziaz kontzientziaraztea, bereziki bizitzarena eta desberdintasunaren eskubidearena.”
beharretara baino. Hala ere, ikuspegi zabalago batez, biak aitortza horren gauzatze motak izan ziren. Ekimen horietan, eskuin muturreko edota Estatuen agenteek eragindako biktimen aitorpenik ez zen ia izan. Prozesu honetan sartuta egon zen pertsona batek erakusten duenez, planteamen- duak zerikusi handiagoa zuen presoen baldintzen gizatiartzearekin eta ETAren biktimen egoerarekin. Donostiaren kasuan, lan honetan inplikatuta ze- goen pertsona baten erailketak ekimen horietan sekulako eragina izan zuen. Laguntza psikologiko, laguntza pertsonala eta etxebizitzarekin lotuta zeuden kasu ba- kanez gain, diskrezio osoz laguntza psikolo- gikoko programa bat landu zen; bertan bai terrorismoaren biktimek, baita presoek eta batez ere presoen senideek parte hartzen zuten. Javier Gomez Elosegi Martuteneko espetxeko funtzionarioa hasi zen, ETAk hil aurretik. Ordurako, berak pentsatzen zuen gizon horiek kartzelatik irteterakoan gizar- teratze prozesua landu behar izango zela, eta haien familiek daramaten gaineratutako sufrimendu hori nola arindu. Gaia hori zen: programa haren bidez, beharrak ezagutu eta horren arabera programa bat sustatu eta beharrezko neurriak hartzea. Txuri Aranburu. a) Esperientzia desberdinak eta instituzioen erantzuna Aipaturiko ekintza publikoak edo oroimen lekuak gauzatzeko prozesua emaitzaren zati da. Hau da, bortizkeriaren eraginei buruz ari garenez, irain eta sufrimenduei buruz, eta sentsibilitate eta polariza- zio maila ezberdin dituen gizarte bati buruz, gai guzti horiei ekiteko era oso garrantzitsua bilaka- tzen da. Instituzio aktoreentzat garrantzitsua da argiki aritzea, koherentziaz eta errespetuz, baina baita kontuan hartuz aktore sozial edo politiko ez- berdinek bakoitza nola ikusten zuen. Eta ekimenek eskuratu duten esanahia ez da soilik oraingo tes- tuinguruan ematen, iraganean egindako ekimene- koetan ere, edo orokorrean esaten denaren edo ez denaren etengabeko ebaluazioa.. Hasieran, pixka bat uzkur agertu ziren, inoiz ez zitzaielako gogoratu eta egoera berri ho- rren zergatiaz galdetzen zieten haien bu- ruei. Familiekin zuzenean hitz egin ondoren, proposamena onartu zuten. Omenaldia Santa Isabel frontoiko plaka bat estalgabe- tzea izan zen, leku hartan 1986ko maiatza- ren 20an Manuel Fuentes Pedreira polizia hil baitzuten, eta ETAren biktimen familiak Udaletxeko pleno aretoan egin genuen eki- men batera gonbidatu genituen, eta herriko biktima aitortu genituen, herriarekin lotu- tako biktimak bezala, herrian eraildakoak eta ahaztuak egon direnak. Ahazte hori ai- tortuz eta barkamena eskatuz, eta era be- rean hortik aurrera onarpena jasoko zutela zin eginez. Alberto Ruiz de Azua8 , Arrigo- rriagako alkate ohia. ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 19 __________________________________ 7 Odon Elorza Gonzalez Donostiako Udaleko alkate izan da 1991. urtetik 2011ko maiatzera arte. Egun Espainiar Estatuko Kongresuan diputatu da PSE-EE alderdiarekin 2011ko azaroko hauteskundeen ondotik. Elkarrizketa hau 2010eko abenduan egin zen.
Ekintza horiek aurrera eramaterakoan EAEko eta Nafarroako udalerriek irizpide berdinak garatu ez dituzten arren, herri ekimenak batez ere bultzada politiko zabalagoekin batera egin dira, bereziki Eusko Jaurlaritzako Terrorismoaren Biktimei La- guntzeko Zuzendaritzatik (TBLZ) iritsitakoekin. Hortik aurrera, eta kasu batzuetan askoz lehena- gotik, Donostiako Udaletxean bezala, biktimen au- rrean jarrera eta sentsibilitateen inguruko estereotipo politikoak segitzen ez dituzten ekime- nak eman dira. Hau da, udalerriko arduradunen borondate pertsonalaren menpe edo udalbatzaren sostenguaren menpe egon da, udaletxearen buru den alderdiaren eskuetan baino. TBLZren kalku- luen arabera, iraganean izandako ekintzen %80a haren ekimenaren ondoren gauzatu dira eta %20a herri ekimenen eskutik zuzenean. Alkateen artean batzuk jabetzen dira proze- sua zaindu behar dela, eta badira horreta- rako ETAren biktimen kontaktuak eskatu dizkigutenak. Siglena baino, udaletxeen edo pertsonen araberakoa da. Maixabel Lasa. Eusko Jaurlaritzako Terrorismoaren Biktimei Laguntzeko Zuzendaritza (TBLZ). TBLZak ezezkor kontsideratzen dituen kasu ba- tzuetan, erantzuna ez da inoiz hala izan, interes gabezia azaldu baita. Beste kasu batzuetan, ha- lako ekimenak ukatzeko behin batean egina izan zela aipatzen da. Azkenik, zenbait kasutan, ekint- zak ia publizitaterik gabe gauzatu dira, adibidez herriko testuingurua biziki harkorra ez zela uste zenean edo biktimen senideek beldur zutelarik edo errezeloak zituztenean haien ustezko erabilera po- litikoarengatik. Hala ere, kritika edo ezinegon adierazpenak prozesuaren parte izan ahal dira eta instituzioetako arduradunek ondo gobernatu behar duten zerbait da. Markinan egindako omenaldi batean Ara- larko zinegotzi bat egon zen, gertaeren ga- raian HBn zegoena, eta senide batzuk ezan zioten “garai onean!”, baina zinegotziak ondo eutsi zuen eta “denborak laguntzen duela” esan zuen. Maixabel Lasa. Eusko Jaurlaritzako Terrorismoaren Biktimei La- guntzeko Zuzendaria. Oroimen ekintza horiek biktimen elkar topatzeko edo haien egoera edo jarreren inguruko ezagutza- rako lekuak izan daitezke ere. Egiazko ezagutza bat eman dezakete, edo hedabideen bitartez pro- tagonismo gehiago duten biktimen irudi edo este- reotipoek gutxiago baldintzatutako ezagutza, horietan zabaltzen den ideia, hau da, ETAren bik- tima guztiak gizartearen aldetik onarpen eta ospea dutela ez baita benetakoa. Orokorrena, azken 12 urtetan ETAren biktimen alde izandako onarpen eta oroimen ekimenak ahanztura sentimendu ezezkor batekin topatu dira, baita momentuko onarpen pertsonalaren sentimendu baikor batekin. ETAren biktimen gu- txiengo batek kritikak izan ditu ekimen horien aurka, aski argiak edo kritikoak ez zirelakoan. Beste biktima batzuk ez dute ezer jakin nahi, haien prozesu pertsonalean daudelako, zenbait gauza ahaztu egin nahi dituztelako eta oroimen ekimen horiek atzean utzi nahi duten alde minga- rrietara itzultzea suposatzen dutelako. Beste ba- tzuek ez dute ekimenetan parte hartu nahi horrek ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 20
arazoak sortu ahal dituelako haien ingurunean edo sendian, edo politikoki manipulatuak izatearen beldur dira; izan ere, zenbait tokitan minaren eta duintasunaren onarpenaren benetako zentzuaren gainetik zentzu politikoa gailendu nahi izan da. Az- kenik, beste batzuk uste dute erakunde ekitaldi zabalagoekin onarpen ziklo bat itxi egin zela eta ekimen horien zentzua berriz neurtu behar dela herri mailako biktimentzat. Bestalde, GAL eta eskuin muturreko beste tal- deen biktimen eta Estatuko agenteen biktimen artean, erakundeen ahanztura gaur arte man- tendu da, eta ohikoa da irain sentimendu bat haien artean. Kontuan izan behar da gainera Es- tatuaren arduraduna nabaria dela, kasu askotan zuzenekoa edo zeharkakoa izan dadin, edo ondo- ren emandako ikerketa eza eta zigorgabetasuna- ren bitartez. Kasu honetan erakundearen erantzuna erantzun eza izan zen. Bere izena inolako terrorismoaren biktimen zerrendetan ager- tzen ez denez, legalki hala kontsideratua ez denez, ustezko tortura kasu bat delako, eta horren inguruko sententziarik ez dagoenez, familiak ez du aitortzarik izan. Handik den- bora batera, TBLZko bulegoak ama elkarriz- ketatu zuen. Xarmangarriak, baina pausu zehatzik ez. Zerbait instituzionala izan zen lehen aldia 2008ko GGEE txostena izan zen. Neretzat oso garrantzitsua izan zen hori. Inoiz onartua izan ez zen gure historia hantxe zen. Tamara Muruetagoiena9 , Es- teban Muruetagoienaren alaba. Gasteizko Zaramaga auzoan oroitarri bat badugu, baita Martxoaren 3a izena duen plaza bat. 2001eko udal mozio batean, ger- taeren 25. urteurrena zela-eta, zenbait __________________________________ 8 Alberto Ruiz de Azua Solozabal Arrigorriagako alkate izan da 13 urtez, 2011. urtera arte, EAJ-EAJren zerrendetan. Elkarrizketa hau 2010eko udazkenean egin zen. 9 Esteban Muruetagoiena Scolaren alaba. Ondarroan sortutako medikua, Oiartzunen lan egiten zuen. 1982ko martxoaren 29an hil zen, Lege antiterroristapean Madrilgo polizia bulegoetan bederatzi egun pasa ondoren. Gertakari horiek gertatu zirenean, Tamarak 7 urte zituen. Askatu eta kargu gabe atera zenean “errealitatearen zentzua eta denborarena galduak zituen; fisikoki xehatua zegoen, dutxan hilean erortzen zitzaion eta bere bihotzak ez zuen gehiago jasan. Hiru egunetara hil zen”, zioen Tamara Muruetagoienak 2011ko urte hasieran egindako elkarrizketan. ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 21 “Kasu honetan erakundearen erantzuna erantzun eza izan zen. Bere izena inolako terrorismoaren biktimen zerrendetan agertzen ez denez, legalki hala kontsideratua ez denez, ustezko tortura kasu bat delako, eta horren inguruko sententziarik ez dagoenez, familiak ez du aitortzarik izan. Zerbait instituzionala izan zen lehen aldia 2008ko GGEE txostena izan zen.”
puntu eskatzen ziren: terrorismoaren bik- tima izendatuak izan gintezen, gertatutako- arekin unitate didaktikoak egin zitezen, gobernu zentralari eskatzea gertaeren onarpena eta plaza era ofizialean inaugura- tua izan zedin. Onartua izan zen Udal Talde Sozialistaren emendakin baten bidez, eki- mena plazaren inaugurazio ofizialera mu- rriztu zen bakarrik. Andoni Txasko, Norberto Mujika, Santiago Durán, José Luis Martínez Ocio y Teodoro Vadiño, Martxoak 3 elkarteko kideak10 . Kasu askotan, oroimen ekimenak erakundeek gutxi edo batere lagundu gabe egin dira, elkarteen ekimenez. Esate baterako, Martxoaren 3ko ka- suan, arestian aipatutako mozioen gaineko emen- dakinak onartu dira, baina hori ez da nahiko izan Martxoaren 3ko Elkartearentzat. Desadostasun eta gatazka testuinguru batean, plazaren inaugurazio egunean Udaletxearen presentzia loreak bidaltzera mugatu zen. Egun, plaza hori kale-izendegian onartua da. Oroitarriak beste bide desberdin bat izan zuen. Hasieratik herri ekimena izan zen, ha- sierako urteetan ia klandestinoki. Loreak, zuhaitza eta behin eta berriro jartzen ziren monumentuak Poliziak kentzen zituen bata bestearen atzetik. Egungo monumentua Forjas Alavesas lantegian eraiki zen eta hormigoi azkarrarekin jarri zen haren eraistea saihesteko. Hamargarren urteu- rrena eta gero, plaka bat ipini zen gune horretan. Horietako kasu batzuetan, ideologikoki hurbile- koak ziren taldeen aldetik sostengua eta onarpen soziala eman da, baina ez era zabalean eta insti- tuzionalean. Mikel Zabalzaren hilketan, ezker abertzalea izan zen urte haietan onarpena egin zuena urteroko omenaldi eta manifestazioen bidez. Orbaitzetako udaletxeak ere parte hartu zuen hasierako urteetan. Udaletxeak herriko plaza Mikel Zabalza plaza deitzea erabaki zuen. Herri ekimenez, bertsoak zituen plaka bat ere jarri zen. Ezker abertzaleak eraman zuen aitorpena- ren pisu handiena urtero egiten ziren ome- naldi eta manifestazioen bidez. Udaletxean bost edo zazpi urtez egin zen. Desagertu ze- nean, jaulkitzen ziren oihuengatik jende ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 22 “Zergatik ez diren elkartzen indar guztiak onarpenaren aldarrikapenaren inguruan? Aski da abertzale joerako sindikatu batek guk eskatzen ditugun neurriak sostengatzea, besteek ez sostengatzeko edo beste sindikatuek martxoaren 3ko mugimendua erabiltzen ari direla esateko. Alderdiekin berdin gertatzen da. Hori ez da bukatuko gauzak aldatzeko borondatea ez dagoen artean.”
batzuk aldendu egin ziren. Lurdes Zabalza Garate11 , Mikel Zabalzaren arreba. Baina Zizurkilgo esperientziak beste gauza bat erakusten digu. Han, torturaren ondorioz hildako Joxe Arregiren izena zeraman plazarekin eta 1998ko su-etenean egoera bitxian hildako Joselu Geresta etakidearen oroitarriarekin gatazkak izan ziren. Eta, nahiz eta ekimen horietan politikoki hurbil sentitzen denaren elkartasuna ohikoa izan, Zizurkilgo esperientziak esaten digu minaren be- reganatze oro baztertu behar dela. Onarpenen kentzea agintzen zuen mozioa- ren ondorioz gertaerak ezkutatu nahi geni- tuenaren argudioa erori egin zitzaion HBri bigarren mozioa aurkeztu genuenean, ber- tan adierazten baitzen biktima guztiekiko onarpen zabalago bat eta kasu horiek ikertu behar zirela. Baina ezker abertzalearen al- detik azken biktima horien (Arregi eta Ge- resta) bereganatzea zalantzan jartzen genuen ere. Ana Olaziregi Sueskun, zine- gotzi ohia eta Zizurkilgo gobernu komisioko kide ohia. 1976ko martxoaren 3ko Gasteizko biktimen ustez ere, politizazioaren testuinguruaren ondorioz beste sektoreek ez dute biktima hauekin bat egiten, alde batetik nortzuk sostengatzen dituztenen inguruko iritziengatik, eta bestetik alderdi politiko eta sindi- katuen artean diren desadostasunengatik beste arrazoien inguruan eta ez kasu honi loturikoekin. Zergatik ez diren elkartzen indar guztiak onarpenaren aldarrikapenaren inguruan? Aski da abertzale joerako sindikatu batek guk eskatzen ditugun neurriak sosten- gatzea, besteek ez sostengatzeko edo beste sindikatuek martxoaren 3ko mugi- mendua erabiltzen ari direla esateko. Al- derdiekin berdin gertatzen da. Hori ez da bukatuko gauzak aldatzeko borondatea ez dagoen artean. Ez da arazoaren mamia aztertzen, baizik eta lehenik nork sostengatzen duen begiratzen da. Onar- pen bat balitz, orduan elkarte gisa sos- tengu gehiago biltzerik izango genuke. Gaur egun ezin diegu sindikatu abertza- leei ekimenen antolakuntza usurpatu, sindikatu horiek eta alderdi abertzaleak betidanik sostengatu gaituztenean. Mart- xoaren 3ko Biktimen Elkarte bat izateak sindikatu edo politika aukerari batekin lotua ez den jendea mobilizazioetara jo- atea laguntzen du. Gasteizko Martxoaren 3ko Biktimen Elkarteko elkarrizketatu- tako langile taldea. ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 23 __________________________________ 10 Martxoaren 3 Elkarteko kideak dira. Gasteizen 1976ko gertaera haiek argitzeko eratua izan da elkarte hau. Andoni Txaskok traumatismoa jaso zuen begian; Norberto Mujikak bala zauri bat besoan; Santiago Duranek biriketako zauri bat, onartua izan zitzaion %50ko elbarritasuna eragin ziona; Teodor Vadillo, begi batetik bista galdu zuen kolpeen ondorioz izandako zaurien ondoren; José Luis Martínez Ocio Poliziak eragindako bost hildakoen anaietako bat da. 11 Bere anaia Mikel Zabalza, Orbaizetakoa, Donostiako Tranbiaren konpainian lan egiten zuen Guardia Zibilak 1985/11/26an atxilotu eta Intxaurrondoko kuartelera eraman zuenean. Abenduaren 15ean Bidasoako uretan agertu zen bere gorpua.
Hala ere, oroimena eta egindako ekimenen ga- rrantziaz gain, TBLZtik egiten den ebaluazioa, orokorrean zera da: nolabaiteko interes falta edo nekea badela, batez ere parte hartzea az- tertzen denean. Energia asko inbertitu dugu eta emaitzak desberdinak izan dira. Egia da zenbaite- tan esperientzia frustrantea izan dela. Asko bultzatu dugu,baina hiritarren parte hartzea eskasa izan da salbuespen ba- tzuk izan ezik. Ekimenek nolabaiteko so- lemnitatea izan ditzaten saiatzen gara, baita herriaren gizarte zibila osatzen duten erakundeen sarea deitzen eta he- rritarrentzat erosoak diren ordutegietan eta leku egokietan garatzen. Maixabel Lasa, Terrorismoaren Biktimei Lagun- tzeko zuzendaria. b) Arazoak eta zailtasunak tokian tokiko ekimenetan Tokian tokiko ekimenen ohiko arazo bat zera da: albiste bilakatzen dena ez dela soilik onarpena, baizik eta askotan gatazka. Hedabideek gehiegi irudikatzen dituzte zailtasunak eta egoera pro- blematikoetan zentratzen dira, eta aldiz tokian tokiko elkar-ulertzeak eman diren kasuetan ez da albisterik izan. Guzti horrek esperientzi bai- korrak ikusezin bilakarazi eta arazoak handies- ten ditu. Orain arte, biktimen onarpen anitzaren fun- tsezko zailtasun zenbaitzuk hauek izan dira: ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 24 Ekimenen politizazioa saihestea Onarpenen politizazioak zailtasunak sortu ditu urte guzti hauetan zehar zenbait sektore sozialen artean, batez ere senideen eta hurbilekoen artean. Politizazio horrek, ekimenak aitorpen politikoekin edo zenbait alderdien aldarrikapen eta adierazpenekin lotuz, ekimen horiek sostengatzen zituzten zenbait jende atzera egitera eraman ditu. Urte askotan erasoen esanahiari edo politikoki biktimei lotuta zirenen elkartasun bat mantendu bada ere, logika alderdikoi batekin egindako ekimenak erakundeen baitan zatiketak sortu ditu, baita sentsibilitate sozial selektiboa, aldatu behar dena oroimen bateratzailea partekatu nahi bada. Oroimenaren politizazioak biktimen minaren erabilpenaren sentimendua sortzeko arriskua dauka, eta hori ez da onargarria konpontzearen eta sostenguaren logika batean, gauzatzen duten aktoreak edozein izanda ere. Biktimak ezin daitezke inongo alderdiren ondare izan.
1. Bortizkeriari loturiko faktoreak. ETAren 2011 arteko bortizkeriaren iraunkortasunak eta haren ardura handiak hildakoen kopuruari dago- kionez biktima horien onarpenaren nagusita- suna eragin dute. 90. hamarkadaren erdialdera arte izandako babes sozial ezak 2000 urtetik au- rrera onarpen instituzionala bultzatu du politika publikoaren parte gisa. Gainera, ETAren bikti- mak ikusgai egitea terrorismoa deslegitimatu eta indarkeria prebenitzeko saiakera bat izan da. Baina bestalde, 80. hamarkadan ohikoak ziren eskuin muturrak edo Estatuak eragindako hildakoak txikiagotu egin dira, “iraganeko gau- zak” kontsideratuz, eta geroago sufritzen ja- rraitu zuten zigorgabetasunaren eta ukapenaren ondorioak bereizkeria eta gutxieste seinale ar- giak dira. Tortura kasuen arazo larriari, praktika horren aitorpenari eta haien biktimei ez zaie aurre egin ere ez. Hala ere, kontuan hartu behar da gai hauei aurre egiteko beharrezkoa den giro sozial baikorrak oz- topo handi bat topatuko zuela ETAk herri ordezka- riengan suposatzen zuen mehatxuan. Orain, Hiriko Urrezko Domina jaso ez du- tenekin egiteke dagoen lana bete behar dugu. Ez da elkarrizketarako baldintzarik egon, batez ere ETAren terrorismo adie- razpenengatik. Ezinezko elkarrizketa zen, nahiz eta bilerak izan, oso bilera gogorrak, presoen senideekin. Bilerak 1996. urtean nik sortutako Giza Eskubideen Batzorde Berezian izan ziren. Hala ere, aldaketak antzematen direla dirudi. Odon Elorza, Donostiako alkate ohia. 2. Babes sozialaren inguruko desberdintasu- nak. ETAren biktimei lehentasuna emateko argu- dioen artean, solaskide batzuk honako hau aipatu dute: aurreko urteetan Estatuko agenteen bikti- mek, politizatuagoak edo ezker abertzalearen hur- bilekoak, haien erreferentzia taldeko babesa izan zutela, eta aldiz ETAren biktimak onarpen eza jaso zutela. Hala ere, eskuin muturrekoen eta Estatuen agenteen hildako askok ez zuten ezker abertzale- arekin inolako loturarik, ez zuten inolako aitorpen sozialik izan eta orain arte ez dute erakundeen ba- besik lortu agintarien aldetik. Gertakarien eta kasu askotan ikerketaren zailtasunen aitorpen ezak oz- topo bat izaten segitzen dute egun. Nafarroan ez da inoiz deus egin. (...) Artza- pezpikuak erran zuen etxera etorriko zela, baina ez zuen inoiz bete, eta ez zuen meza- rik eman. Baina sufrimenduarekin neurri desberdinak badira, zeren handik gutxira, 1985 abenduan, Juan Atares Guardia Zibi- leko jeneralaren aurkako atentatuaren on- dotik artzapezpikua tanatoriora joan zen eta hileta elizkizunak egin zituen. Tratu berdina eskatzen dugu. Lurdes Zabalza, Mikel Za- balzaren arreba. 3. Zigorgabetasunaren ondorioak. Ikerketa ezaren eta zigorgabetasunaren ondorioak bereziki Estatuko agenteen eta eskuin muturreko taldeek eragindako biktimen artean ematen dira. Argitu ez diren ETAko atentatuak badira ere, hauek argi- tzeko Estatuak ahal zuen guztia egin du. Zigorga- betasunaren ondorioz biktimek ez dituzte gertaerak onartuak ikusten. Haien egia barru-ba- rruko zerbait da eta itoa bilakatzen da, sozialki za- ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 25
lantzan jartzen ez denean, eta biktimek haien es- perientziarentzat marko sozialik ez dute. Trantsizioarekin berriro hutsetik hasi nahi izan da. Orain, egoera hau berriz plantea- tzea zaila da. Zaila da bestearen sufrimen- dua onar dezaten. Denok sufritu eta zerbait galdu dugula aitortu beharko litzateke. Ai- tortza adiskidetzearen aldez aurreko pausua da. Gertatu denaren onarpena ez den bitar- tean, ezin da elkarbizitza baketsurik egon. Ez dugu gorrotorik, zigorgabetasunarenga- tik amorru gara, baina gorrotorik ez dugu. Gasteizko Martxoaren 3ko Biktimen Elkar- tea. Konpentsazio ekonomikoa biktima hauen gehienen helburua ez bada ere, haien xedea aitortza, justi- zia eta egia izanik, dagozkien eskubideen inguruko tratu desberdintasuna sentitzen dute. Gertaeren ikerketa ezak ikerketa horren pisua biktimen gai- nean jartzea eragiten du. Memoria Historikoaren Legearen bidez, ho- nelako kasuetarako diru laguntza zerbait ematen da eta aitortza neurriak badira. Ai- tortzari buruzko foru arauak aitortu gehiago egotea aukera ematen du, baina egin behar diren azterketak beti behetik eginak dira, kostua interesatuek ordaindu behar dute eta ez dituzte ez lanuzteak ez ezer kontuan hartzen. M3an zauritutako pertsona batek oraindik bala bat du testikulu baten atzean eta horregatik 1.500 euro eman zizkioten. Azterketetan gertaerak norberak frogatu behar ditu. Horregatik aditu edo beste iker- keta neutralak eskatzen ditugu. Biktimok beti bultzatu edo ordaindu behar izan dugu ikerketa ekimen oro. Gasteizko Martxoaren 3ko Biktimen Elkartea. Trantsizioaren lehendabiziko urteetan, zigorgabe- tasuna komisarietan edo epaitegietan salaketa jartzera joaten zenean hasten zen. Honela, ger- taeren ikerketa eta biktima batzuen egia lehen mailako oztopoekin topatzen dira, eta horren emaitza isiltasuna eta gertakarien ikerketa eza dira, gertaeren desitxuratzea ez denean. Bulegoko kide batekin batera, bera ere abokatua, Getxoko Polizia Armatuaren ko- misariara zuzendu nintzen salaketa jar- tzera. Hartu gintuen poliziak, erdi lo, bere arma jarri zuen erakusmahaian eta gerta- kariak kontatzen nizkionean eta ni bahitzen saiatu eta Carmenen aurka tiro egin zuten erasotzaileak zeramatzaten arma motak , galdetu zuen: “Nola zaude?”. Gero galde- tzen segitu zuen: Zergatik uste duzu ger- tatu dela?” Erantzuna: “Lan abokatua naiz, langileen kasuak eramaten ditut...” Eta po- liziak gero eta berotuagoa, gehitu zuen: Ah! Presoak! Kartzela!... ETAko presoak ere?...”. Hori beste polizia bat atera eta eraman zuen arte. Berriak esan zigun: “Si- natu hemen. Alde...”. Komisariatik kanpo- ratu gintuen. Handik egun gutxietara epaitegira joan eta salaketa berretsi nuen. Gero... inork ez ninduen deitu ezer iker- tzeko. Ez nuen inolako idatzirik jaso. Ez zen inolako jakinarazpenik izan: ez judizialik, ez polizialik ezta inolako agintari instituzio- ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 26
naletik. Pedro Ibarra Güell12 , EHU-UPVko katedraduna erretiratua. 4. Posizio politikoari loturiko faktoreak. Bere- ziki Batasunetik edo urte hauetan izan dituen bere adierazpenetik hurbileko agintariak dituzten uda- lerrien kasuetan, Estatuen agenteek edo GAL be- zalako taldeek eragindako biktima batzuentzako, politikoki hurbilekoak eta baita ETAko kideak ere, aitortza modu publikoak edo neurri sinbolikoak eman dira. Baina ETAren biktimekin berdin egiteko sentsibilitaterik ez da izan. ETAren biktima askok biktima hauekiko sentsibilitate falta hau azpima- rratzen dute. Jendetza bat parte hartu zuen manifestazioa izan zen, baina aste baten buruan jendeak ahanzten du. Eta ahanztura urteen egoera horretan denbora asko bizi izan dugu. Rosa Rodero13 , Ertzaintzako agintari Joseba Goi- koetxearen alarguna. Bestalde, beste alderdiek agintzen duten beste udalerrietan, orokorrean ETAren biktimak baino ez dira aitortu.. Elkarrekin bazkaltzeko bederen plater bat behar da. Platerik ere ez badugu, zer egi- ten ahal dugu? Minimo batzuk behar dira. Uste dut hori posible dela, baina oraindik ez ditugu. Hori ez da prestatzen. Ez da kontuan hartzen. Biktimetan pentsatzen baduzu, politikei dagokionez alde handiak daude. Honela, hurbilekoek diote: beste bat. Eta hori lotsagarria da. Sentsibilitatea duen jendeak zerbait desberdina egin ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 27 __________________________________ 12 Pedro Ibarra Güell 1970ko Burgoseko epaiketan abokatu izan zen eta 1975/05/09an bahiketa saiakera pairatu zuen “inkontrolatu” komando baten aldetik. Komando kideak, aurpegia agerian, bere Leioako etxebizitzan sartu ziren goizeko 4:00etan “Polizia, ireki!” oihukatuz. Gero EHU-UPVko katedradun ezaguna izango zena, kolpatua izan zen eskaileretan behera eramana izan zenean. Bitartean bere emazte Carmen Oril López-Montenegrok atentatu bat izan zuen; bere senarra auto batean sartu ez zezaten saiatzen ari zenean, erasotzaile batek metraileta tiro-sorta bota zion, baina onik atera zen balek ondoko paretan jo baitzuten, bere gorputzetik zentimetro gutxietara. Handik egun gutxira, Ibarrak Bilbon zuen bulegoa metrailatua izan zen eta familiak heriotza mehatxuak jaso zituen telefonoz etengabe. 13 Bere senarra Joseba Goikoetxea Asla, Bilbon, bere hiru semeetariko baten aurrean, ETAren atentatua jaso zuen 1993/11/22an. Bi tiroek eragindako komaren ondoren hil zen, atentatua eta lau egunetara. Sarjentua zen eta Ertzaintzaren informazio unitatearen arduraduna 1986tik. “Trantsizioarekin berriro hutsetik hasi nahi izan da. Orain, egoera hau berriz planteatzea zaila da. Zaila da bestearen sufrimendua onar dezaten. Denok sufritu eta zerbait galdu dugula aitortu beharko litzateke. Aitortza adiskidetzearen aldez aurreko pausua da. Gertatu denaren onarpena ez den bitartean, ezin da elkarbizitza baketsurik egon.”
behar duela uste dut. Gure aldean ere ba- dago sentibera ez den jenderik, egin behar duzuna esaten saiatzen dena. Nik konpro- misoa nire baitan sentitzen dut eta ez dut hori pasatzen utziko. Axun Lasa14 , Joxean Lasaren arreba. Hasiera batean, ez genuen Ramón Raba- nera buru zuen Batzar Nagusiek eskaini- tako Arabako Domina jaso nahi izan, gu terrorismoaren biktima gisa onartuak izan gintezen eskatzen baikenion PPri, baita kondena eza eta gertakarien argitze eza sala zezan. Ematea harro egoteko izanik, Arabako instituzio gorenetik etorrita, ez genuen gure burua prest ikusten Fraga eta gertaeren beste arduradunak zuri- tzeko ekimen bat bezala ulertzen ahal zen ekintza batean parte hartzeko, ikusiz gu- retzat pertsona horiek Ramón Rabanerak irudikatzen dituela. Geroago, EAJ era- kunde horretan gobernuan zenean, jaso genuen talde politiko honek gure eskaerak partekatzen baititu. Gasteizko Martxoaren 3ko Biktimen Elkartea. 5. Komunikazioari loturiko aspektuak: gaizki ulertzeak, ñabardurak edo irainak. Askotan, problematika honen inguruan ematen den komu- nikazioa filtro ideologiko desberdinen, hedabideen bidezko erantzunen edo adierazpen, azalpen edo iritzi desberdintasunei buruzko interpretazioen menpean egoten dira. Delikatuak diren aspektuei buruz hitz egiteko era zaindu behar da, biziki erraza bait da gaizki ulertzea, adierazi nahi dena- ren bestelakoa suposatzea edo iritzi edo ikusmolde desberdinak gutxiestea, eta horrek ez du batere laguntzen errealitatearen analisi objetiboagoa iza- ten. Barkamena edo adiskidetzea bezalako kon- tzeptuen erabilera orokorra eta azalekoa kritikatua da biktima batzuen aldetik. Biktimok mintzen gaituzten adierazpenak ba- dira, esaterako, biktimek barkatu beharra dugula. Esaten denaren eta egiten denaren arteko koherentzia behar da. Hori gertatu zitzaigun udaletxean lehen horretaz okupa- tzen zen pertsonarekin. Guk ez dugu zertan inorekin adiskidetu behar. Barkamena eskatu behar dutenak gertaeren eragileak dira. Al- bino Machado. COVITEko eta Donostiako Terrorismoen Biktimen Udal Foroko kidea. Aztertu diren zenbait esperientzietan, gaizki ulertze edo desadostasun horiek iraina eta ezine- gon sentimenduak sortu dituzte, eta hauek saihes- tea garrantzitsua da. Mesfidantza dagoen giroetan erraza da gaizki ulertze batetik irainera pasatzea, are gehiago hauetako askok aurretik norberak edo taldean izandako esperientziekin bat etortzen di- renean. Hala ere, egoera horretan intentzio politi- koak edo biktimen oroimena irudikatzerakoan eragile desberdinen interesek zerikusi handia dute. Joera honen adibide orokorra Eusko Jaurlaritzaren Terrorismoaren Biktimen zuzendariaren adieraz- pena da. Maixabel Lasak -Juan Mari Jauregi bere senarra ETAk hil zuen 1998an- hedabideetan ager- tutako ustezko adierazpenengatik Legebiltzarrean agertu behar izan zuen. Kasu batzuetan, sentsibilitate desberdintasun ho- riek aitorpen eremu bat bilatzen zuten zenbait bik- ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 28
tima kanpoan utzi dituzte. Gehiengoen ustea edo politika desberdintasuna adierazten dutenaren ba- lorapenetik haratago, adibide hauek sentsibilitate- aren garrantzia azpimarratzen dute biktimen beharren aurrean, gertakarien eragileak edozein izanik ere Terrorismoaren biktimen elkarte batekin (AVT) izandako harreman baten ondoren, oroitarazi nien gure Oiartzungo etxean bonba abisuak izan genituela, beste behin bi bala, baita zerga iraultzailea... baina alferrik itxaron nuen haien deia.Tamara Murueta- goiena, Esteban Muruetagoienaren alaba. Amak Denon Artean elkarteko ordezkariare- kin eginiko harremanak ez zuen fruiturik eman. Gure iritzia zera zen, lege antiterro- rista salatu beharra zegoela. Eta horren on- doren ez zen harreman gehiegirik izan. Lurdes Zabalza. ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 29 __________________________________ 14 Tolosan sortua. Joxean Lasa Arostegiren arreba da. Joxi Zabala Artanorekin batera, biak etakideak, 1983/10/15an GALek bahitu, torturatu eta Alacanteko alderdi soil batean kare bizian desagerrarazi zituen. Gorpuak mozketa zantzu argiekin agertu ziren kasualitatez 1985ean. ETAren biktimak onartzeak ideologikoki hurbil direnen artean zalantza ideologikoak sortu ditzake. Estatuko agenteen biktimak onartzeak demokraziaren kalitatea zalantzan jartzera eraman ahal dezake. Aitortza anitzaren aldeko indarrak ez du esan nahi mina kulunkatzea jarrera politiko bat justifikatzearren. Aitortza anitzaren aldeko indarrak ez du esan nahi biktima batzuk bigarren mailakoak kontsideratzea edo gutxiestea. Justifikatu edo saihestu denaren aitortzaren beharra. Ukatu edo gutxietsi denaren aitortzaren beharra. Biktimen aitortza anitzerako zailtasunak ETAren biktimak GAL, BVE edo Estatuko agenteen biktimak
Lehen aldiz eta nire atsekaberako, biktimen bilkura batean parte hartu nuen; entzule gisa joan nintzen, informatzearren. Oso gaizki pasatu nuen., ez zelako bilkura nor- mal bat izan, han esaten zen bakarra ETA hiltzailea zen... Nik nahi nuena zera zen, es- kubide batzuetara ez ukatzea eta eskubide horiek dituztenek terrorismoaren biktima gisa onartuak izatea. Gure kasua lege ho- rrek finkatzen dituen baldintzekin bat etor- tzen zen. Ukapenak baino ez genituen jaso. Gure kasua ez dela bat etortzen eta ezin dela parekatu. Horren aurrean, hedabideen- gana joatea erabaki nuen. Roberto Fer- nández Men-txaka15 , Normi Mentxakaren semea. c) Oroimen selektiboak, aitortza eta gatazka Tokian tokiko eremuan, faktore desberdinengatik tokiko historia gehiago markatu duten gertaerak egon dira: testuinguru historikoan izandako eragi- narengatik (Ermuan 1995an Miguel Angel Blanco- ren bahiketa bezala, nahi eta gertakari honek eragin globala izan zuen; edo Joxe Arregiren he- riotza torturak jasan ondoren Madrilgo Segurtasun Zuzendaritza Nagusian 1981ean); biktimaren gi- zarteratze desberdinarengatik (seguru aski tokiko eragina ez da berdina izango herriko biztanle baten heriotza gertatzen bada edo herritik pasat- zen zen auto batean zihoan guardia zibil batean, muturreko bi adibide aipatuz); edo kasuari loturiko mobilizazio politiko mailarengatik (handiagoa da ezker abertzalean aldarrikaturiko biktimen ingu- ruan edo abes politiko indartsua zen tokietan, batez ere 80. hamarkadan edo, azken urteotan, ETAren biktimetan). Ikerturiko zenbait kasuetan, udalerriko ordezka- rien ez zuten herrian edo inguruan izandako bik- tima guztien ezagutzarik, batez ere segurtasun indarren kideen kasuetan edo kasu zaharretan. Horrek oroimen selektiboak badirela erakusten du, gutxiago errotuak direnak, eta oroimen ekimene- tan edo tokietan ikusten dena. Onartu behar da, alde batzuetakoak beste- koak baino gehiago izan direla oroituak. Jonan Aranguren 'Iharra' eta Jose Miguel Beñaran 'Argala' herriaren oroitzapenean egon dira 30 urtez eta Monasterio taxi-gida- ria eta polizia nazionala ez dira herriko jen- dearen gehiengoaren oroimenean egon. Guardia zibilen senide batzuk gorpuak bidali behar izan dituzte inolako oroimen ekimenik gabe eta beti ahaztuta egon dira, eta bitar- tean ETAko militante erailak aitortuagoak izan dira. Alberto Ruiz de Azua, Arrigo- rriagako alkate ohia. Adibidez, Zizurkilgo kasuan, ETAk Julian Galarza, hil zuen herriko alkate frankistarekin nahastu on- doren; ETAk berak bere gain onartu zuen “akatsa” komunikatu batean16 . Herriko lekukoen arabera, bere neskalagunak Zizurkil utzi zuen eta herrian pertsona horren oroimenik ez da mantendu. Kasu honetan, biktimaren gizarteratze ezagatik baino, gatazkatsu iruditzen ziren gertakarien ezkutaketa edo isiltasunarengatik izan da ahanztea. ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 30
Jende askok ez daki hori gertatu zenik, be- bereziki 30 urtetik beherakoek. Ezker aber- tzaleko kideak ere harriturik geratu ziren herrian biktima hau izan zela esan genie- nean, ez baitzekiten. Galartza zenaren anaiak familiaren baserrian bizi dira; alka- tearekin harreman bat badute, baina ez dute bozkatzen eta ez dute politikan parte hartzen, bizi izan dutenaren aurrean pareta bat jarri nahi balute bezala, pasa izan ez ba- litz bezala. Ez dute atentatuaz hitz egiten. Ana Olaziregi Sueskun, Zizurkilgo zine- gotzi ohia. Bestalde, herriko kasu ezagunena torturaren on- dorioz hildako Joxe Arregirena izan zen, 1981an. Horren gogoratua izatearen arrazoietako bat, bik- timaren gizarteratzea da. Izan ere, “kulturan eta dantzetan gazteekin guztiz inplikatutako mutila zen, eta horrek sekulako eragina sortu zuen he- rrian eta ezin sinesgaiztasun sentsazioa”. Gainera, gertaera motak, inkomunikazio denboraldiaren eta jasandako tortura basatien ondorioz, gaitzespena erakusteko gizarte mobilizazio indartsuak eragin zituen guztiz dramatikoa izan zen aste batean (ETAk Jose Maria Ryan Estrada Lemoizeko zentral nuklearreko ingeniaria hil zuen aste bat lehenago eta otsailaren 23an Estatukolpea izan zen). Arreba alditxartu zen. Zerraldoa gauean iritsi zen; harreran herri osoa zegoen. Alka- tesak dimititu egin zuen. Hilkutxaren ha- rrera egin zen, ireki zuten eta hantxe ikusi ziren izugarrikeriaren arrastoak. Jendeak kutxa ireki zuen zigiluz itxia baitzen eta ho- rrek amorrua gehitu zuen. Hura ikaragarria izan zen. Ni etxetik ere ez nintzen ateratzen. Harreran herriko jende guztiak parte hartu zuen herriko mutila baitzen. Maria Angeles Lazkano Larrañaga, Zizurkilgo alkate ohia. Gertaera hauen eragin kolektiboa oroimen horren nagusitasunean ikus daiteke, baita horren aurrean giza sektore desberdinak hartu zuten posizioan eta indarkeriaren erabilpenaren sostenguaren ingu- ruko polarizazioan. ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 31 __________________________________ 15 Bere ama Normi Mentxaka “inkontrolatu” batzuek jaurtiriko tiroz hil zen 1976/07/09an, Santurtziko Sardina Eguneko herri festan. Auzitegietan borrokatu ondoren, alargunak eta hiru seme-alabek Normi terrorismoaren biktima onartua izatea lortu zuten 2002an. 16 1976/02/12. Julian Galarza Ayastui. 37 urteko mekanikaria, bi hilabete lehenago ezkondua zen. Zizurkilen, ETAm erakundeak herriko alkate frankistarekin nahasten du. ETAm-k bere burua kritikatuko du “akatsa”rengatik. “Onartu behar da, alde batzuetakoak bestekoak baino gehiago izan direla oroituak. Jonan Aranguren 'Iharra' eta Jose Miguel Beñaran 'Argala' herriaren oroitzapenean egon dira 30 urtez eta Monasterio taxi-gidaria eta polizia nazionala ez dira herriko jendearen gehiengoaren oroimenean egon.”
Hortik aurrera, Zizurkil bitan zatitu zen. Salba ezinak ziren desberdintasunak agertu ziren. Indarkeria orokorki ukatzen zutenak eta Batasunaren aukera politikoaren alde zi- renak.. Maria Angeles Lazkano Larra- ñaga, alkate ohia. Maribi Arregi Izagirre17 Joxe Arregiren arrebak antzeko ikusmoldea du: Zizurkilen, garai hartan, herria puskatuta gelditu zen, zu hemengoa zara eta zu he- mengoa... herria erabat zatituta geratu zen. Gero pixkanaka gauzak buelta hartu zuen, baina bai, oso seinalatuta gelditu ginen. Eta bere falta handia. Heriotza da beti falta uzten dizuna.18 c.1. Iraganaren eta orainaren artean: oroi- men gatazkatsuaren adibidea. Arrigo- rriaga Euskal Herriko hainbat lekutan, baina zabalago ere espainiar Estatuan, iraganarekiko hausturaren iru- dikapen gisa, lehendabiziko udalbatza demokrati- koek sinbologia frankista zuten kale eta plazen izenak aldatzeari ekin zioten. Adibidez, Arrigorriagan. Kasu honetan herria oroimenaren inguruko gatazka baten erdian egon da azken urteotan. Francoren heriotza eta gero, lehendabiziko udalbatza demokratikoan, HBk go- bernatzen zuena, 1979ko abenduan egindako osoko bilkuraren puntuetako bat zera zen: aho batez onartzea, EAJ, PSE eta PCEko beste zine- gotziekin batera, Udaletxeko plaza, herriko baka- rra, Argala Plaza deitzea Jose Miguel Beñaran Or- deñanaren omenez. “Argala” ETAko kide ezaguna Batallon Vasco-Español erakundeak hil zuen 1978ko abenduan eta gaur egun Terrorismoaren biktima gisa kontsideratua da. 1979ko abenduko osoko bilkuran, adostuta- koaren artean , herriko hainbat kaleen ize- nak aldatzea erabaki zen. Gogoan dut Mola Jenerala izeneko bat bazela eta Hermene- gildo Lekunberri izatera pasa zen, Arrigo- rriagako medikua izandakoa. Beste aldaketa batzuk izan ziren, eta horien artean Espainia Plaza Argala Plaza deitua izatera pasa zen. Abusun plaza Iharra Plaza izendatu zen. Bil- kura sinbolikoa izan zen eta frankismoa eta armadarekin zerikusia zuten izenak kaleeta- tik kentzen saiatu ziren, Arrigorriagarekin harreman gehiago zuten izenak ipiniz. Al- berto Ruiz de Azua, Arrigorriagako alkate ohia. Aitorpen ekimen horietako lehena Arrigorriagan egin zen, 2008an, Lehendakariaren Bake eta bizi- kidetzarako plana onartu eta gero. Arrigorriagako kasuan ongi ikusi ahal da, eta horretan paradig- matikoa da, nola herrikoak ziren edo bertan bizi ziren biktimen omenezko ekimen batek oroimen kolektiboan ez ziren atentatuak edo hildakoak go- gora ekartzen lagundu zuen, bederen gertaerak bizi izan zituztenen artean. Terrorismoaren bikti- men aitorpena mahairatzen hasi zirenean, udal ar- duradunak ohartu ziren alde bateko edo besteko indarkeriaren biktimak zenbat eta nortzuk ziren. Hori beste tokitan gertatu denaren antzekoa da. ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 32
Hortik aurrera, nire ustez senideak lasaituak eta onartuak sentitu ziren. Ekimena eskertu ziguten19 eta hantxe geratu zen bi biktima hauen plaka: taxi gidaria eta polizia nazio- nala. Alberto Ruiz de Azua, Arrigorriagako alkate ohia. Arrigorriagan sortutako gatazka 1979an plazari emandako izenetik eta Iharra eta Argala izenak kale-izendegitik kanporatzeko Dignidad y Justicia elkarteak eta Estatuko abokatutzak jarritako sala- ketetatik dator. Nahiz eta udalak argudiatu zuen akordia aho batez hartua izan zela udalbatzan or- dezkatuan ziren alderdi politikoen artean, EAJ, HB, PSE eta PCE, afera ez zen horretan geratu eta al- katea, garai hartan EAJkoa, egotzia izan zen Au- dientzia Nazionalean autoritateari men ez egitea eta errekerimenduei muzin egiteagatik. Kasua de- litu bezala artxibatu zen arren, prozesuak aurrera egin zuen administrazioarekiko auzi-prozesu baten bidetik, akordio haiek legez kontrakoak zirelakoan. Balorazio juridiko desberdinen gainetik (udalak auzi bat galdu eta bestea irabazi zuen), udalbatzak Argala eta Iharra20 izenak kale-izendegitik kentzea erabaki zuen 2008an Gasteizko Legebiltzarrak Te- rrorismoaren Biktimei Aitorpena eta Erreparazioa egiteko legea onartu eta gero. Terrorismoaren bik- timen sentsibilitatea mindu edo haien oroimenaren aurka joaten diren izenak kale izendegietatik ken- tzera behartzen ditu lege honek administrazio guz- tiak. Plazei beste izenik ez ematea izan zen udalbatzaren erabakia. Bi plaza hauei beste izenik ez ematea era- baki dugu, 30 urtez Argala eta Iharraren izenak izan zituztela eta jendeak jakin dezan denbora guzti horretan plaza horiek izen ho- riek eraman zituztela. Alberto Ruiz de Azua, Arrigorriagako alkate ohia. Herrian gatazka berriak, tentsioa eta ezinegon handia sortu zuen gertaera geroago jaso zen hil- keta izan zen, Eduardo Puellesena, 2009an ETAk eraildako Polizia kidearena. Guzti horrek, alkatea- ren arabera, familiako senide batekin gatazka ba- tzuk ekarri zituen oraindik Argala deitzen zen plazaren ingurua. Gainera hedabideek arazoa puztu zuten, egoera eta arazo hori konpontzen saiatu ziren konfiantzazko pertsona batzuen bitar- tekaritza, buru politikoak barne, pertsonalizatuz. ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 33 __________________________________ 17 Joxe Arregi Izagirreren arreba. Joxe Arregi 1981ko otsailaren 13an hil zen Poliziaren Zuzendaritza Nagusian jasandako torturen ondorioz. Lege Antiterroristapean bederatzi egun pasa zituen inkomunikaturik eta Carabanchelgo kartzela-ospitalera eramaterakoan hil zen.. 1989an, Auzitegi Nagusiak ondorioztatu zuen “oinazpian zituen bigarren mailako erredurak polizia ikerketan zehar egin ziren” (El Pais, 1989/10/04). Gertaerak eta bederatzi urte beranduago, bi agente zigortuak izan ziren lau urteko eta hiru urteko arrastatzera, eta hiru eta bi urteko lan eta soldata kentzera. 18 Maribi Arregiren lekukotasuna. Indarkeria politikoaren ondorioz izandako giza eskubideen urraketen biktimak, 2008ko ekaina. 19 2007ko otsailaren 18an egindako omenaldiari buruz. 20 Udaletxean argudiatu dugu ez dela egiaztatu Argala etakidea zenik, ez baitzen inoiz auzipetu, bizi zela, inongo prozesu judizialean, ezta kondenatua ere. Beraz, inolako sententzian ez da ETAko kide gisa kontsideratua izan. Beste gauza da Ogro operazioan, Carrero Blancoren aurkako atentatuan parte hartu zutenetariko bat bezala kontsideratua dela. Gero badira idatziak eta Argalak berak grabatutako dokumentuak non ETAko kide gisa agertzen den. Ez zegoen bere aurkako sententziarik, nahiz eta sententzia berri batzuetan agertzen den, behin hilda, epaiketaren bateko lekukotasun batean buru gisa aipatua baita. Alberto Ruiz de Azua, Arrigorriagako alkate ohia.
Azkenean, Arrigorriagan, Eduardo Puellesen izena- rekin Argala Plazarena ordezkatu eta bere izena eramango zuen monumentuaren proposamena al- datua izan zen, eta eraikitzen ari zen plaza berri bati eman zitzaion. Zure herrian atentatu bat egon dela esa- ten dizutenean, alarma guztiak pizten zaizkizu, eta inoiz egongo nahi ez zenu- keen eta kudeatzen zailak diren egoerak aktibatzen dituzu. Baina guzti hori kudea- tzea tokatu zitzaigun, Lopez gobernua hasi berria, Ares Barne sailburu bezala eta, hortik aurrera, atentatuarengatik urte eta erdi konplikatu hori pasa da. Alderdi poli- tikoen, TBLZren bulegoaren eta Puelles fa- miliaren artean zera adostu genuen: terrorismoaren biktima guztien aldeko oroitarriaz gain, Santa Isabelen, familia bizi izan zen auzoan, urbanizatzen ari ginen plaza Eduardo Puelles izendatzearen aukera, oroitzeko. Alberto Ruiz de Azua, ex alcalde de Arrigorriaga. Lehen aldi batean, 2007ko urtarrilaren 26an udal- batzak EAJ, EA eta EBren botoekin onartutako akordio baten bidez herriko biktima guztiak kon- tuan hartuko lituzkeen omenaldi bat antolatzea saiatu zen, Argala barne. Baina horrek PSE-EE eta PPren kritikak piztu zituen, eta Paulino Luesma Es- painiako gobernuak Euskadin duen ordezkariak akordio honen aurkako administrazioarekiko auzi- helegitea aurkeztea agindu zion Estatu-abokatu- tzari. Luesmaren arabera, omenaldi horretan Argala tartean sartzea “ezin onartuzko distantzia- kidetasuna” zen.21 Hala ere, guzti horrek gatazka berriak sortu zi- tuen beste familiarekin, Argalarenarekin, baina az- kenean inolako omenaldian parte hartzeko gogorik ez zuela agertu zion argiki eta fermuki udaletxeari. Gauzak honela, Pablo Beñaran Argalaren anaiak gutun publiko bat idatzi zuen otsailaren 3an uda- letxearen ekimena “marketin politikoa, hutsa eta argazkiarentzat” antolatua zela argudiatuz. Gero- ago alkatearen eta Argalaren senideen artean gau- zatutako elkarrizketa batean, azken hauek Jose Miguel Beñaran “Argala” udal omenalditik kanpo uztea erabaki zen. Adibide honek ETAm, ETApm edo Komando Au- tonomoetan parte hartu zuten biktimen oroime- naren inguruko eztabaiden arazoa eta garai historiko desberdinetan hauek izandako izaera erakusten du. Bestalde, uste dut Argalari aitortzen ari zitzaiola bikt5ima gisa azken 30 urteotan eta bere oroimena plazaren izenarekin mantendu zela, herriko plaza Argala plaza baitzen. Alberto Ruiz de Azua, Arrigo- rriagako alkate ohia. ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 34 “Zure herrian atentatu bat egon dela esaten dizutenean, alarma guztiak pizten zaizkizu, eta inoiz egongo nahi ez zenukeen eta kudeatzen zailak diren egoerak aktibatzen dituzu. Baina guzti hori kudeatzea tokatu zitzaigun.”
Iturri desberdinekin egiaztatutako informazioaren arabera, eztabaiden parte bat pertsona horiek ETAn parte hartu zuten garaiari buruzkoa zen. Jonan Aranguren “Iharra”, Guardia Zibilak 1972an tiroz hildakoak ez zuen arazorik sortzen, bere us- tezko delituak aurretik eginak zirelako eta dena den 1977ko amnistiaren ondorioz barkatuak izango zirelako. Jose Miguel Beñaran “Argala”ren kasuan aldiz, 1978an hil zuten eta ETAn ibilikoa zen 1977ko amnistia eta gero. Planteamendu ho- rrek garrantzia izan edo ez, erakusten duena zera da, Euskal Herriko historiarekin zerikusia duen ez- tabaida kolektibo bat badela, oraindik guztiz gau- zatu beharrekoa, historian zehar ETAn parte hartu zuten sektore eta politiko anitz hunkitzen dituena, baita historia hori pertsonalki edo dimentsio publi- koan edo kolektiboan onartzen diren era. Tokian tokiko oroimenen eta horien marko insti- tuzionalen inguruan, ikuspegien arteko oreka bi- latzen saiatu behar da, alde batetik herrian bizi izandako gertaerak azpimarratzen dituzten guztiz tokiko ikuspegiak (adibidez, ETAren biktimak ba- karrik izan diren leku bat edo bakarrik beste tal- deen edo Estatuko agenteen biktimak diren lekua), eta bestetik aspektu orokorragoak dituzten ikuspegiak. Bestalde, beste zailtasunetako bat al- derdi politiko ezberdinen aitzindaritzak ezartzen dutena da, eta baliteke horrek elkarrizketarako ahalmenarekin eta toki-mailako elkar ulertzeare- kin zerikusirik ez izatea, goitik ezarritako erabile- rara eramanez, parte-hartzea sustatu eta tokian tokiko mailakotik gizarte-ehuna berreraiki ordez. Erronka horietako batzuk, Arrigorriagako alkate ohiak bere esperientzian oinarrituz planteatuta- koak dira. Gauza bat da zuk zure herriko ordezkari be- zala egingo zenuena eta Arrigorriagan da- goen sentsibilitatea ikusirik, eta ahaztu gabe Arrigorriagan hartzen den erabakiak ez diola bakarrik Arrigorriagako jendeari eragiten, beste herri batzuei edo zure lurraldeari, zure eskualdeari ere eragin ahal diola. Askoz ikuspuntu orokorragoak eduki behar dira eta auzo eta herri bakoitzaren beraren helbu- ruak baino haratago doan ikuspegia. Gure hutsegiterik handienetako bat da gure zilbo- rrei begira egon eta hartzen ditugun eraba- kiak guri baino ez digutela eragiten pentsatzea. Hemen Argala plazaren izenari eutsi izan bagenio, baliteke herritarren %90 ados eta %10 aurka egotea. Baina, jakina, portzentaje hori ere ez dagokio lurralde his- toriko osoari. Alberto Ruiz de Azua, Arri- gorriagako alkate ohia. c.2. Tokiko tentsioa eta gatazka: onarpenerako aukera berriak. Zizurkilgo kasua oroimenen gatazkaren beste adi- bideetako bat da. Joxe Arregiren oroimeneko mo- numentuen ingurukoa da. Joxe Arregi, 1981. urtean hil zuten torturatuta, eta José Luis Ge- resta22 , etakidea, hilda agertu zen egoera arraro- etan erakunde horren 1999ko su-etenaldian zehar. Tokiko solaskideek diotenez, udalak hartu zuen Jose Arregiren omenezko plaka eta monumentua- ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 35 __________________________________ 21 ‘El Correo’, 2007ko otsailaren 15a.
ren gaineko erabakia, Herri Batasuna alkatetzan zegoelarik. Maribi Arregik, hildakoaren arrebak, azaldu du monolitoa ez zen guk eskatuta jarri23 . Urte batzuk beranduago, toki berean, Gerestaren omenezko eskultura jarri zen. Lehenengo urteetan, Arregiren omenezko mo- numentua oroimenagatik sortutako gatazkaren zati izan zen, tartean, Guardia Zibilak monolitoa eraman zuela. Une horretan, Batasunaren gehien- goak zuzentzen zuen udalak bere izena jarri zion plazari, baina herrian, haustura eta polarizazio ho- rren zati bat ere bazegoen. Gure bizi guztirakomarkatu gintuen ho- rrek.Amorru bat sartu zitzaigun barru- raino... Familiarekin gazteei behintzat esan degu zer gertatu zen eta garbi dute. Maribi Arregi Izagirre, Joxe Arregiren arreba.24 Handik urtebetera monolito bat jarri zen uda- laren ekimenez, baina ez zen izan aho batez hartutako erabakia. Plaza bati ere bere izena jarri zitzaion. Ordura arte Pasus izenez eza- gutzen zen plaza hori, eta halabeharrez, Arregi Pasus izeneko orube horretan jaio zen. EAJ aurka azaldu zen eta PSE bilkurara berta- ratu ere ez zen egin. Udal-bizitzaren funtzio- namendu normalizatuaren geldialdi antzekoa gertatu zen. Guardia Zibilak monolitoa era- man zuen, eta berriro jarri zen. Maria Ange- les Lazkano eta Ana Olaziregi. Kontuan izan behar da, horren ondorioz, hainbat alderdi politikoren ordezkariek herio-mehatxuak jaso zituztela une ezberdinetan. 90eko hamarkadan EAJko zinegotzia izatea presio handipean bizitzea zen, faroletan ikusten nituen argazkiak, nire autoaren ma- trikula leku guztietan, mendiko txabola bat erre zidaten eta TBLZri laguntza eskatu nion. Jaietan egin digute mehatxu, pankar- tetan, eta abarretan. Maria Angeles Laz- kano Zizurkilgo alkate ohia. Urte batzuetan oso gogorra izan zen, pre- soei zerbait gertatuz gero herriko jendeak zuri leporatzen zizulako, 1991 eta 2008 bi- tartean. Orain errazagoa da politika, den- bora gogor horiek joan dira. Ana Olaziregi, Zizurkilgo zinegotzi ohia. Haien omenezko plazei izena eta monolito biak kentzeko erabakia 2008ko apirilaren 14an hartu zen aho batez (ezker abertzalearen kandidatura bertan behera eta kanpo utzita zegoen) ateak itxita eta Udaletxea Ertzaintzaren babespean ze- goela egin zen bilkura batean. Plakak eta monoli- toak kentzearen alde EAJko bost zinegotziek, EAko bik, PSE/EEko bi zinegotzietako batek (bestea ez zen bilkurara bertaratu), PPko beste batek eta EB- Aralarreko batek bozkatu zuten. Testua gai-zerren- dan sartu zuen alkateak, Fernando Múgica eta Miguel Ángel Blancoren senitartekoek zein Digni- dad y Justicia Fundazioak aurkeztutako salaketa judizialen ondoren. Onartutako testuak azaltzen zuen aipatutako plazek “biktimen sentsibilitatea iraintzen dutela” eta gogorarazten zuen “egungo udalbatza osatzen duten alderdi politikoen irizpide ideologikoak” eta erabaki horiek hartu zituzten ezker abertzalearen ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 36
aurreko udal-gobernuenak oso bestelako zirela, eta beraz, bi etakideen omenezko izenak eta “iku- rrak” "kentzea zegokiola". Idazkiak zera argitzen zuen Jose Arregiren ome- nezko plazaren kasuan, aldaketa "handik gutxira" aurreikusitako birmoldaketaz baliatuz egingo zu- tela eta udalerriko herritarrek erabili "ohi" zituzten "irizpide toponimikoekin” bat egingo zela. Egindako aldaketek eta izenak kentzeak beste inpaktu bat izan zuten herri mailan, zegoeneko ze- goen banaketa eta gatazka handiagotuz. Erreak- zioak gogorrak izan ziren eta alkateak mehatxuak jaso zituen. Plazari izena kentzeari erantzunez, orain- dik badago plaza hori Jose Arregi deitzen dela eta beti deituko dela oso zorrotz dioen jendea. Gaia oso irekita dago, ezetz eman arren. Odola dario oraindik zauri horri. Familiek erabaki horrekin trauma bat bizi dutela ulertzen dut. Baliteke nik gauza bera egitea. Denboraren poderioz, besteak ulertzeko gai gara. Alkate bezala ezker abertzalearen ordezkariekin, Arregi- ren senitartekoekin, Gerestarenekin… el- kartu naiz hitz egin eta elkar ulertzeko ahaleginak egiteko. Erabateko akordio ba- tera ez heldu arren, denok bestearen ja- rrera ulertzeko urratsak eman behar dira. Maria Angeles Lazkano, Zizurkilgo al- kate ohia. Gatazka gatazka, toki mailako ingurunean bes- telako harremanak eta elkar ulertzeko aukerak ematen dira espazio informaletan, bai eta indar- keriak hautsitako harreman horiek berregiteko funtsezkoak diren harreman pertsonalak ere. Kontsultatutako iturrien arabera -Zizurkilgo al- katea eta zinegotzia elkarrizketa egin zenean-, ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 37 __________________________________ 22 1999ko martxoaren 20an agertu zen, lokian tiro bat zuela, Zamalbideko eremu batean, Errenteriatik (Gipuzkoa) gertu. Suizidioaren hipotesi ofizialaren aurrean, familiak argudiatu gorpua manipulatu egin zutela eta epaitegiko hainbat medikuk adierazi zuten ez zela ohikoa horren jarrera hieratikoa su-armarekin egindako suizidioetan: ahoz gora, eskuak gorputzaren kontra eta beherantz, besoak eta zangoak erabat zabalik; pistolan ez zegoen arrastorik, ezta hildakoaren odolik ere eta ezkerreko besoaren aurka aurkitu zen. Armadako teniente jeneral eta Guardia Zibileko zuzendari ohia zen José Antonio Sáenz de Santamaríak gerra zikinarekin lotu zuen 2001/22/19ko La Razón egunkarian: Gerra zikinaz ari gara? Nik irregular deitzen dut, ez dudalako gerra garbirik ezagutzen. Horregatik, nahiago dut gerra erregular edo irregularrez hitz egitea. Terrorismoaren kontrako borroka ezin da erregular baten eskemekin egin. (…) Orain ere? Orain ere badira. Baizkotan nago. Komandoak ez dira berez entregatzen. Mailukadaz erauzitako hortzik gabeko hildakoren bat ere agertu da. Hil ondoren ez da ahoan mailukadarik jotzen. Ez dut kritikaz esaten. Bizkarretik erailtzera datozen tipo batzuen aurka gerra irregularra erabiltzerik baino ez dago. Zuzenbidezko estatua ondo dago, baina ezin da azken ondorioetaraino eraman, terroristen esku geratuko ginatekeelako (…). 23 Maribi Arregi Izagirrek Eusko Jaurlaritzaren GGBB Zuzendaritzaren txosteneko 67. orrialdean emandako testigantza. 24 Ibidem, 64. or. “Odola dario oraindik zauri horri. Familiek erabaki horrekin trauma bat bizi dutela ulertzen dut. Baliteke nik gauza bera egitea. Denboraren poderioz, besteak ulertzeko gai gara.”
Arregiren familiaren zati bat behintzat kentzea- ren aurka azaldu zen, eta plaza eta monolitoa bere horretan mantentzeko eskatu zuten, Zizur- kilen jada egon zegoen oroimenaren toki hori ez ezkutatzeko, hurrengo belaunaldiek ez zezaten ahaztu. Ezkutatzearen eta oroimen bateratzaile- ago baten arteko eztabaida, iritzi ezberdinak di- tuena, irekita dago oraindik ere Zizurkilen. Garai hartan, instituzioetako inor ez zen gugana etorri. Nik dakidala, ez zen inor gutaz arduratu. Eta gaur egun ere (...) Ikusiz herriko alkatetzak zer egin due eta zer jokaera izan duen… Alkatesari orduan esan niona errepikatuko dut: nire amak 93 urte zeuzkan eta beretzako izan zen puñal bat sartzea bezala. Izugarrizko pena hartu zuen. Min handia zuen. Ez dakit berari ukitu dion edo ez dion, baina guri min han- dia eman digu berak hartutako erabakiak hainbeste urte pasa ondoren.25 Maribi Arregi Izagirre. Agian, hori ezkutatu nahi genuela pen- tsatu zuten, baina ez da horrela. Biktima guztien oroimenaren zeharkakoago zerbait jarri nahi genuela azaldu genuen. Inoiz biktima guztiekin plaka bat jartzea propo- satu dudanean, momentua ez zela eran- tzun didate. Oroimenaz hitz egin genuen, bai, baina herriak Galarza nor zen ere ez zekien. Maria Angeles Lazkano, Zizur- kilgo alkate ohia. Herriarekin lotutako beste biktima batzuk iza- teak, erronka kolektiboak sorrarazi zituen giza eskubideak errespetatzen zituen eta gizarte-ha- rremanak berregitera lagunduko zuen oroimen baten inguruan. Biktima horietako bat Juan José Pacheco Cano26 , ertzaina da. Zizurkildar batekin ezkonduta zegoen eta ETAk trenbidean, Legazpi parean, jarritako lehergailu batek eztanda egi- tean hil zen. Emaztea herrian gelditu zen, semearekin. Hura “lan-istripu” baten antzekoa izan zela esan zuena ere izan zen ezker abertzalea- ren artean. Horretaz ez da berriro hitz egin. Plaken inguruko mozioan mota ez- berdineko lau biktima aipatzen dira. Galar- zaren kasuan, ETAk esan zuen akatsa onartzen zuela eta barkamena eskatu zuen. Baina neure buruari diot: hori onar- tzea da, benetan?, ez du, besteek bezala, beste zerbait merezi? Ana Olaziregi, Zi- zurkilgo zinegotzi ohia. 2000ko hauteskundeen ondoren tokiko politikan eman ziren buruzagitza-aldaketek ezker aber- tzalea eraman zuten berriz ere alkatetzara, eta pasealeku bati izena eta monolitoa jarri zituen. Orduko hartan, bilkurara ez ziren ez PSOEko ez PPko zinegotziak bertaratu. EAJk aurka bozkatu zuen, baina beste alderdiak ez zeudenez onartu egin zen. Ekimen horiek 2008. urtera arte iraun zuten herrian, etakide bien omenezko onarpenak kendu ziren arte. Adibide horrek legaltasunaren eta tokiko indarren arteko kontraesanak erakus- ten dituzte, eta baita tokiko eta barruko proze- suen arteko lotura, eta testuinguru politikoaren eta kanpoko ikuspegi orokorrago baten eragina. ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 38
Lehenengo mozioarekin plakak eta izenak kendu ziren biktima guztiekiko errespetua- gatik; bigarren mozioarekin, eta Legebiltza- rrak aginduta, Arregiren kasuan onarpena egoteko eskatu genuen, argia zelako eta kondena judiziala ere bazuelako. Halaber, Gerestaren kasua ikertzeko ere eskatu zen, eta baita Eusko Jaurlaritzaren GGEE zuzen- daritzaren txostenean jasotzeko ere. Lehe- nengo mozioak eztanda egin zigun. Honelakoak esaten zizkigun jendea zegoen: “ezin dugu sinetsi hori egin duzuenik”. Kontu handiz egin zen, gobernu-taldea ba- teratuta zegoelako, baina izenak kentzeko Basta Ya elkartearen eskaerak zeuden, eta Lehendakariaren gomendioei jarraiki, hau da, bake-planari eta abarrei, egin zen. Ho- rrela, Dignidad y Justicia fundazioaren eska- riei erantzun ahal genien, udalak 81. urteaz geroztik izandako jarrerarekin koherente izanik, hau da, EAJko udal-taldeak monoli- toa jartzearen aurka bozkatu zuenean eta zentzu horretako elkarren segidako propo- samenekin bat. Baina izena galtzen genuen, baita 81ean ere, ados ez geundela jarri ze- nean. Baina orain uste dugu zerbait ezber- dina egin behar dugula. Maria Angeles Lazkano eta Ana Olaziregi. Nik uste gerorako gazteek jakin behar du- tela zer gertatu zen (...), guk gure memoria bagenuen Zizurkilen. Ez dugu ulertzen zer- gatik kendu den. Beno bai, niretzat da ahaztu nahi dutelako eta bake-bakean gel- ditzea. Kendu homen dute, plaka horrek eta monolito horrek biktimen elkarteei min ematen zielako, beraien mina areagotzen zelako. Baina beraiek badauzkate plazak be- raien izenean, monolitoak, ez dakit nongo plakak. Ematen du gure mina ez dela exis- titzen, ez dugula minik. Maribi Arregi.27 Kasu hau ez da bakarrik izen, plaka eta monu- mentuetan gertatutako aldaketek sortzen duten gatazka-mailaren eta oroimen bateratzailera iris- tearen edo biktima batzuen oroimena "propiotzat" patrimonializatzeko arriskuaren adibidea, baita giza eskubideen urraduren biktimen oroimen ba- teratzailea gauzatzeko erantzukizuna duten era- kundeek eta gizarteak egiteko duten zereginen adibide ere. Hau da, oroimen kolektibo batera- tzaile baten aldeko ahalegin honek, halaber, bik- ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 39 __________________________________ 25 Maribi Arregiren testigantza, 65. or. 26 José Pacheco Cano. 26 urteko ertzain cacerestarra. Legazpin hil zen, dei bat jaso ondoren Ertzaintzaren patruila bat lekua ikuskatzen ari zela, Irun-Madril trenbidean jarritako lehergailu baten eztandak harrapatu zuenean. ETAk atentatua bere gain hartu zuenean, RENFE tren-enpresaren aurka zuzendu zituen bere helburuak eta ertzainaren heriotza “istriputzat” jo zuen, Ertzaintza erakunde honentzat “ez delako, oraingoz, helburu militarra” (1988ko urriaren 20ko “Egin”). “Nire ustez, gazteek zer gertatu zen jakin behar dute gerora begira (...), guk bagenuen gure oroimena Zizurkilen. Ez dugu ulertzen zergatik kendu zen. Beno bai, nire ustez ahaztu eta bakean utzi nahi dute.”
tima batzuek izan ez duten egi edo justizia beha- rrak jartzen ditu agerian. Jose Arregi torturen bi- tartez hil izanaren kasuak onarpen publiko eta instituzionala behar du, jasandako giza eskubideen urraduren larritasunagatik, nahiz eta etakide izan eta, bestetik, Gerestaren kasuak ikerketa bereizi eta inpartziala eskatzen du. c.3. Onarpenerako borroka luzea Santurtzin, Amnistiaren aldeko 1976ko manifes- taldi batean, hainbat lagunek tiroz erail zuten Normi Mentxaka Gonzalo, hiru seme-alaben ama, Guardia Zibilaren hainbat ibilgailuk protesta bake- tsua hartu zuen kalea itxi ondoren. Beste bi per- tsonek bala zauriak izan zituzten eta ospitaleratu behar izan zituzten. Ondoren aztertuko dugun kasua, justizia bila- tzeko nekaezintasunaren adibide da, bere ama eta emaztearen oroimena bertan behera uzteko amore eman ez zuen familia baten irmotasuna. Tematu eta borroka judizial luzea izan ondoren, lortu nahi zuten helburua erdietsi zuten: gertatutakoa onar- tzea. Bertan ziren lekukoen lehen bertsioen eta Barne Ministerioaren beraren arabera, kale-jantzian ze- goen agenteek egin zituzten tiroak eta, ondoren, herriko udaletxean gorde omen ziren. Handik, La Salve (Bilbo) kuartelera eraman bide zituzten. Chepe izeneko bat ezagutzen genuen horien artean. Eskuin muturreko jendea zen… Nik ez dut bera izan zela esaten, baina pertsona horiek zeintzuk ziren jakiteko borrokatuko dut. Nire adin inguruko pertsonak dira, 53 edo 54 urte ingurukoak. Chepe ez zuten inoiz atxilotu. Are gehiago, biharamunean, Gobernu Zibiletik deitu zidaten gobernado- rearekin hitz egiteko eta zer eta elkarrizke- tara nindoala ikusi nuen gobernadorearekin hitz egitetik irteten zena bera zela. Gainera jauzi egin nion eta gobernadore irten zen. Orduan zera esan nion: atxilotu hau, ama akabo zuen tiroketak esku hartu zuenetako bat baita. Joaten utzi zion eta ia ni atxilotu ninduten. Arazo horrengatik atxilotu egingo nindutela esan zidaten. La Salvera eraman eta 24 orduz eduki ninduten atxilotuta. Ro- ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 40 “Hurrengo goizean, taxi-gidari bat hurbildu eta esan zidan “zure ama ehorzten ari dira Cabiecesen”. Cabiecesera iritsi nintzenean, hilerri osoa inguratuta aurkitu nuen. Hesiaren gainetik jauzi egiten saiatu... eta baten batek hildakoaren semea nintzela esan zuen. Sartu eta alkatea eta Guardia Zibileko bi kide zeuden, eta zein horma- hobitan ehortzi zuten esan ziguten: “hemen dago hobiratuta”.
berto Fernández Mentxaka, Normi Men- txakaren semea. Herriaren erailketa honen aurkako erreakzioa oso handia izan bazen ere, ikerketa ezak eta egileen estalketak markatu zuten erakundeen erantzuna. Hasieratik, eskuin muturreko Cristo Rey erakun- deko kideak seinalatu zituzten lekukoen bertsioek, Normi Mentxaka28 erail zuen bala Guardia Zibilaren egun horretako bertako komunikatu ofizialak kale- jantzian zihoazen guardia zibilei leporatu bazien ere. Normiren hileta erabateko klandestinitatean egin zen familiarentzat, inongo informaziorik gabe edo beren dolua errespetatu barik. Hilerrian bertan eman zieten informazioa egiazkoa zen ala ez ere ezin izan zuten jakin, tentsio handi-handiko giroan. Bikote bat hurbildu eta esan zigun “Basur- tora eraman dute zure ama”. Basurtora iris- ten saiatu ginen baina ez ziguten pasatzen utzi eta etxera itzuli behar izan genuen. Fa- milia osoa geunden. Hurrengo goizean, taxi- gidari bat hurbildu eta esan zidan “zure ama ehorzten ari dira Cabiecesen”. Cabiecesera iritsi nintzenean, hilerri osoa inguratuta aur- kitu nuen. Hesiaren gainetik jauzi egiten saiatu... eta baten batek hildakoaren semea nintzela esan zuen. Sartu eta alkatea eta Guardia Zibileko bi kide zeuden, eta zein horma-hobitan ehortzi zuten esan ziguten: “hemen dago hobiratuta”. Nik plaka egin nuen, eta iraungo ez zuela uste arren, ber- tan egon da beti. Plakak honako hau zioen: “A Normi Mentxaka, en recuerdo de toda Euskal Herria”. Roberto Fernández Men- txaka. Urte horretako abenduaren 7an artxibatu egin zuen epaiak kasua eta largetsirik gelditu zen behin-behinekoz, autoak dioen legez, egileak zeintzuk ziren ez jakiteagatik. Garai hartako agin- tarien konplizitateak gertakariak ikertzea galarazi zuen. Agintariei eman zitzaizkien balak bezalako frogak eta testigantzak, baina ez zuten inor atxi- lotu29 . Toki-mailako ekimenez plaka bat jarri zen erail- ketaren lekuan eta lau urtez omenaldiak egin ziren inguruan. Normi Mentxakaren erailketatik bi ur- tera, ustezko inplikatuen aita hil zuen ETAk, herri berean, Zarza tabernan30 . 1983ko uztailaren 18an demanda bat aur- keztu zuen familiak Gobernu Zibilean amaren heriotzagatik kalte-ordainak eskatuz, baina ez zen onartu. Horretarako, besteak beste, Bil- boko Polizia Buruzagitza Nagusiaren txostena (83/8/9) erabili zen, non honako hau baiezta- tzen zen: “hildakoa Eta (sic) erakunde terro- ristaren alde oihukatu zuen taldean zegoen”. Eta honela jarraitzen du: ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 41 __________________________________ 27 Maribi Arregiren testigantza, 67. or. 28 Virginia Díaz abokatuaren eta J.M. Fresneda prokuradorearen demanda. 343/2001 zk.ko prozedura arrunta. 8. Sekzioa. Auzitegi Nazionalaren Administrazioarekiko Auzien Epaitegiari, Roberto Fernández Mentxakaren izenean. 29 Bilboko Instrukzioko 5. zk.ko Epaitegiko José Luis Garayo Sánchez epaileak sinatutako behin-behineko largespeneko autoa. 30 1978/12/10. Vicente Rubio Ereño, Francoren guardiako kidea eta Udaltzainen buru ohia.
Halaber, haren heriotzaren egilea edo egi- leen berri ez dela deus jakiten informatzen da, ez eta talde terroristako kide diren ere, eta ondorioz, María Norma Menchaca Gon- zalo andrearen heriotza, honek osatzen zuen taldearen erasoa jasotako baten baten bidezko defentsagatik gertatu dela. Errekurtso eta aurkako erantzunen urte horietan guztietan eztabaidagai bakarra izan zen egileak guardia zibilak izan ziren edo aparte antolatutako talde bat, eta agintarien arabera hori ezin izan zen zehaztu, eta ondorioz, demanda gaitzetsi zen.31 Kasua berrikusteko eskaera berri bat zuzenean artxibatu zuen 1987ko urriaren 16an aurkeztu on- doren. Beranduago, terrorismoaren biktimekiko el- kartasunaren legea onartu zenean, berriro aurkeztu zen demanda (1999/10/26). Nik borrokatzen jarraitzen du, erantzukizu- nak eskatzen. Biktimen legea egin zenean mugitu nuen berriro ere gaia, baina ate guz- tiak itxita aurki nituen. Biktima izaera es- katu genuen, legeak babesten gintuela uste duelako, baina beste ezezko bat jaso ge- nuen. Roberto Fernández Mentxaka. 2000ko uztailaren 17an, oraindik, Barne Ministe- rioak jarraitzen esaten zuen (256. zk.ko espedien- tea) ez zirela ekintza terroristaren baldintzak ematen “ez delako Estatuaren segurtasuna arris- kuan jartzea edo sistema demokratikoa edo zu- zenbidezkoa eraldatu edo zalantzan jartzea helburu duen ekintza. Talde armatuaren ekintza ere ez da, terrorismoaren aurkako legeriaren ara- bera…” eta gaitzetsi egin zuten (2000/12/12). Ondoren, Ezker Batuaren laguntzari esker, fami- liaren konfiantzazko abokatuak kasuaz arduratu ziren. Eusko Jaurlaritzan mozioak aurkeztu ziren terrorismoaren biktima onartzeko eskatuz. Auzi- tegi Nazionaleko Administrazioarekiko Auzien Epaitegiaren aurrean demanda bat aurkeztu, az- kenean, terrorismoaren biktimatzat onartu behar zela egiaztatu zuen bere epaian (2002/04/27). Bere argudioetan zera adierazi zuen Epaitegiak, ekintza bakarkakoa edo kolektiboa izan zitekeela, baina ekintzak bakea eta hiritarren segurtasuna hautsi zituela eta biktima izaeraren erabilera he- dakorra egin behar dela. Gainera, Barne Ministe- rioaren Corona de Aragón hotelaren kasuaren aldeko ebazpenean oinarrituta dago. Auzitegi Gorenak epaia berretsi zuen 2005eko azaroaren 30ean eman zuen epaiaren bitartez. Hala ere, Estatuko Abokatutzak kasazio-errekur- tsoa (5024/02 zk.ko errekurtsoa) aurkeztu zuen, oraindik ere, Auzitegi Goreneko Hirugarren Epai- tegiaren aurrean, eta horretan adierazten zen “kasu ezberdinetara analogiaz zabaldu ezin den in- terpretazio murriztaileak, bakarrik arautzen duela osagai politiko eta ideologiko aria duen indarkeria terroristaren biktimen inguruan”, eta aurrerago esaten du “batez ere, delitu arrunt baten aurrean gaude, delitugile arrunt batek egindakoa, eta ho- rrek azaldu eta zuritzen du eginbideen instrukzioa Bilboko Instrukzioko 5. zk.ko Epaitegian garatu izana eta ez Auzitegi Nazionalari atxikitako epaite nagusietan, horiek izanda terrorismoko delituak bideratzen dituztenak”. Auzitegi Gorenak kasazio- errekurtso hori gaitzetsi zuen 2005eko abendua- ren 16ko epaian. ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 42
Normi Mentxaka legez biktima onartzeko bo- rroka honek guztiak ere eragina izan zuen eza- gutze maila publikoan eta familiaren prozesuan bertan. 2002. urtean Auzitegi Nazionalak biktima izaera onartu zigunean, prentsa, irrati eta abarren mugimendu ugari zian ziren eta partikularrak gurekin solidarizatu ziren. Baina, handik hilabetera, berriro gaitzetsi zenean, inor ez zen gutaz gogoratu eta la- guntza edo babes horiek guztiak desagertu ziren. Roberto Fernández Mentxaka. Beste 5 urte gehiago auzitan eman eta gero, fa- miliak azkenean lortu zuen Normi Mentxaka terro- rismoaren biktimatzat hartzea32 . Hala ere, epaia erabat irmoa izan ez zen eta errekurtsorik aur- keztu ezin zen arte, ez zen Eusko Jaurlaritzako TBLZ bezalako biktimak babesteko sistemekin ha- rremanik egon. Horrek guztiak erakusten du ka- suan izan ziren lege-alderdiak, kasu honetan eman ziren manipulazioak eta argudio bidegabeak barne, familiarentzat beste kolpe bat izateaz gain, erakundeen laguntza jasotzeko aukera ere galarazi zutela. Baina, diru aldetik onarpena lortzeko zail- tasunek garrantzitsuak izaten jarraitu zuten kasu honetan. Hamar hilabete behar izan ziren kalte-or- daina gauzatzeko, 2006ko urrian. Paperak eta paperak eskatzen zizkidaten, hala nola, amaren azken borondateen ziurta- giria; NANa ere eskatu ziguten, eta eskerrak arrebak amaren NANa gorde zuela. Harriga- rriena da epai baten ondoren, duela 33 urte eraildako pertsona baten nortasun agiria es- katzea. Irabazi izanak lasaitasuna ematen dit. Roberto Fernández Mentxaka. Familiak Normi Mentxakaren senarrari zegokion pentsioa betetzeko exijituz aurkeztu zuen beste errekurtso bat ere atzera bota zuen Barne Minis- terioak. Barne Ministerioaren aurreko zegozkion gestioak egiteko TBLZk familiari laguntzeko har- tutako konpromisoa konpromiso, kasuaren ebaz- pena lortu baino lehen zendu zen hildakoaren senarra. ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 43 “2002.an Auzitegi Nazionalak biktima izaera onartu zigunean, prentsa, irrati eta abarren mugimendu ugari zian ziren eta partikularrak gurekin solidarizatu ziren. Baina, handik hilabetera, berriro gaitzetsi zenean, inor ez zen gutaz gogoratu eta laguntza edo babes horiek guztiak desagertu ziren.” __________________________________ 31 Barne Ministerioaren Ebazpena. Roberto Fernández Mentxakak 1984ko apirilaren 30ean aurkeztutako demandaren erantzuna. 32 Normi Mentxakaren kasua Informe sobre víctimas de vulneraciones de Derechos Humanos derivadas de la violencia de motivación política izeneko txosteneko 58. eta 59. Orrialdeetan. Eta baita 2006/01/24ko “El País” egunkariko El Supremo iguala a las víctimas de la ultraderecha con las de ETA izenburuko artikuluan ere.
Inoiz ez dugu jakin zergatik ukatu ziguten gure eskubidea zenean. Guri gertatu zaigu, zegokigun eskubide bakoitza eskatu behar izan dugula. Legearen arabera, epaira ar- teko atzerapenak kobratzea zegokigun. Dena paperak egitea zen, berriz ere. Inork ez zizkigun azaldu, inork ez, terrorismoaren biktima bezala genituen eskubideak. Ro- berto Fernández Mentxaka. ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 44
3. OROIMEN BATERATZAILEA ERAIKI DAITEKE? 98. urtean egon nintzen lehen aldiz beste biktima batzuekin. Beste aldean sufritu zuen jendeari gertatzen zitzaionaren inguruko es- perientzia hori edukitzeko beharra nuen nik. Eta esperientzia atsegina izan zen. Antzeko gauza asko genituela konturatu ginen: min bera genuen eta pertsona berdinak ziren, arazoaren bi alde ezberdinetakoak izan arren. Irtenbideak bilatzeko gogo berberak ere bagenituen, zerbait egin behar genuela. Hori zen garrantzitsuena guretzat, beste inork minik ez izatea. Rosa Rodero, Er- tzaintzako buruzagia zen Joseba Goikoetxe- aren alarguna. Rosa Roderoren hausnarketak oroimen bateratzai- lea posible egingo duen alderdi nagusia adierazten du: enpatia. Eta baita indarkeriari irtenbidea bila- tzen laguntzeko asmoa ere. Alderdi biak oroimen bateratzaile izendatu dugunaren osagai dira. Zer esan nahi du oroimen bateratzaileak? Gure ikuspegitik, oroimen bateratzailea litzateke: a) Giza eskubideen urraketa ezberdinak eta horien oinarrizko kritika morala biltzen di- tuen oroimena. b) Egile ezberdinek sortutako edo bere burua "beste aldekotzat” jotzen duten edo hurbil- tasun politikorik sentitu gabeko biktimen min eta duintasunarekiko errespetua era- kusten duena. c) Gehiengo bateratzaile batek “guztien aur- ka” erabili gabe sortzen dituen anbibalen- tziei edo zalantza ezberdin edo afektu ne- gatiboei aurre egiten diena. d) Eduki ditzakeen mugak onartu, baina hel- buru nagusia bizikidetza berrezartzean duena. e) Ezberdintasun politikoetatik haratago, giza eskubideekiko errespetuaren oinarri bate- ratu batean oinarritutakoa. Oroimen bateratzaile horrek adierazpen edota konpromiso maila ezberdinak izan ditzake. Biktima ezberdinen eta bere onarpen eta oroimenerako es- kubidearen onespen pluralarekin eman daiteke. “Alde" edo sentsibilitate politiko ezberdinetako bik- timen arteko elkarrekiko onarpen ekintza bezala egin daiteke, eta gizarteari berari indarkeriaren zentzugabekeriari buruzko irudi kolektiboa eta su- frimenduaren inpaktua baterako historiaren zati gisa helarazi. Une zehatza batean, baterako eki- taldien zati izan daiteke. Beste batzuetan, adieraz- pide sinboliko partekatuaren zati. Adierazpide sinboliko partekatua Baterako ekitaldiak Elkarrekiko onarpena Oroimenerako eskubidea elkarri onartzea ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 45
Modu ezberdin horiek litezkeen gorakakoak eta ez beti kudeatzen errazak diren desafioak sortzen dituzte, aldi berean, oso garrantzitsuak izanik. Monolitoa biktima guztien oroimenez izango da eta ez dira izenak azaltzen. Monolitoa erosita dugu, baina plaza urbanizatu gabe dago. Alberto Ruiz de Azua, Arrigorria- gako alkate ohia. Oroimen horiek toki sinboliko batean batera adie- razteak, elkarrizketa eta hurbilketa prozesu baten eta prozesu kolektibo zabalago baten emaitza izan beharko luke. Adierazpen horiek ez dira ematen bakarrik ETAren, eskuin muturrekoen edo Esta- tuko agenteen biktima izan ziren pertsona ezber- dinen izenak leku batean jarrita. Giza eskubideen urraduren, legez kanpoko exekuzioen eta erailke- ten biktimen izenak daramatzan toki sinboliko batek esan nahiko zuen bizikidetzaren metafora ezin da egin senitartekoek elkarrizketa eta onar- pen prozesu bat egin gabe, eta horretarako gi- zarte-oinarri kolektibo zabalagoak egon barik. Poliziaren edo GALen biktimekin ezer egiten ez badugu, ez dira onartuak sentituko. Guz- tiak identifikatu eta esku hartzera gonbida- tzeko eta bakoitzak bere prozesua egin ahal izateko aukera bat da. Eusko Jaurlaritza eta Legebiltzarra lanean dira horren inguruan dagoeneko. Txuri Aranburu. Hala ere, prozesu horretan oraindik gainditu behar diren zailtasunak eta arazoak daude. Jarraian, ho- rietako batzuk aztertzen dira: beldurra, biktimaren kontzeptua, eta izenen arazoa, besteak beste. Mehatxuengatik beldur eta testuinguru positibo baten falta, oroimenarentzat oztopo moduan 2011ko urrian ETAk bere amaiera iragarri baino lehen gizarte giroaren aldaketa, ETAren atentaturik gabeko epealdia eta ETAren indarkeria amaituta ze- goelako hauteman orokorra bazegoen ere, oraindik oztopo izaten jarraitu du, duela gutxi, oroimen hori adierazteko beldurra. Hala ETAren biktimengan, nola Estatuko agenteen biktimengan edo eskuin muturreko taldeengan. Ondorengo adierazpenak zeinu ezberdineko ikuspegiei dagozkie: Beste senitarteko batzuek denetarik esaten dute beste heriotza batzuen aurrean eta gu hitz egiteko beldur gara. Lurdes Zabalza. Egindakoa ez da nahikoa izan, eta gainera indarkeriak sorrarazi duen beldurraren, era- ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 46 “Poliziaren edo GALen biktimekin ezer egiten ez badugu, ez dira onartuak sentituko. Guztiak identifikatu eta esku hartzera gonbidatzeko eta bakoitzak bere prozesua egin ahal izateko aukera bat da. Eusko Jaurlaritza eta Legebiltzarra lanean dira horren inguruan dagoeneko.”
ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 47 kundeen jarrera koldarraren, hezkuntza-sis- tema osoaren aldetik eskaintzen genizkien bakearen aldeko ekintzekiko konpromiso argi ezaren jakitun gara… Odón Elorza. Beldur handia zegoen. Ospitaleetan, txos- ten medikoek ezkutatu ezin zena baino ez zuten islatzen. Mehatxuak jaso genituen zentzu horretan. Kontuan izan behar da, garai hartan militarrak zirela mediku asko. Ospitaletara osatzera joan ere ez zen zau- riturik egon zen. Zauritutako askok frogak (balak) eskatu zituzten baino bat ere ez zioten eman. Polizia zaurituen gelan ere sartzen zen: tiroak ezin dira ezkutatu, baina dena txosten medikoetan ez jar- tzeko presioa egin zuten. "ez esan ezer ji- poiaz, hobe ezer esaten ez baduzu”… Martxoaren 3ko biktimak. Terrorismoaren biktimak galera eta direla onartzeko gutako bakoitzaren beldur be- reziak eta biktimen euren beldurrak. Go- goan du udaletxera etorri zen oso emakume apalaren kasua gogoratzen dut. 80ko lehenengo urteetan ETAk eraildako baten emaztea zen, eta taberna zuen Amaran. Pixka lasaiago eta lagunduago egotea lortzeko izan nuen erreakzioa izan zen esatea “bada, ondo dago jakitea ta- berna duzula, horrela noizbehinka joan ahalko gara”. Bere erantzuna izan zen “ez, mesedez, ez etorri tabernara, ez dut nahi ni biktimarekin identifikatzea, han inork ez dakit”. Seme-alabak beste zer- baiten zeuden, bat nahiko gaixo zegoen, beldurrak eta lotsak jota… horrek guztiak nolabaiteko sekretismoa eransten zion egiten ari ginenari, ez zen erosoa. Txuri Aramburu. Hil baino lehen, zerarekin mehatxatu zuten aita, ezer kontatuz gero emaztea eta alaba erasotzearekin. Hark amari kontatu zion hil- zorian zegoela, gu babesteko. Ekintza bor- titz eta basati hura shocka izan zen familia osoarentzat eta bereziki amarentzat. Herio- mehatxupean, alargun bat-batean, alaba txiki batekin… Aitaren aldeko amonak burua galdu zuen eta aitaren anai bakarra hitz egin gabe egon zen urte betez. Ordutik, ezagutu zutenek gizon goibela zela diote. Niri, 18 urte beranduago etorri zitzaizkidan shocka eta amorrua, amak egia kontatu zidanean. Ni aitarik gabe hazi nintzen, baina ondorioak gogorragoak izan ziren amarentzat, lanean hasi behar izan baitzuen gu aurrera aterat- zeko eta inoiz hitz egiten bazuen zerbait gertatuko zigulako beldurrez. Inés Núñez. Ia sektore guztiek beharrezko testuinguru posi- tibotzat jotzen dute indarkeriaren amaiera, oroi- men bateratzailea eraikitzeko jarrera irekiagoak bidera ditzakeen testuingurutzat, alegia. Ala- baina, eztabaidagarria da baita ere, biktima askok arrazoi horrengatik beharrezko onarpena jaso ez izana, indarkeria horrekin erlaziorik ez dutenean eta egi, justizia eta ordainerako beren eskubideen onarpena Estatuaren betekizunen zati bat denean. Beste kasu batzuetan, oroimen gatazkatsuak direnean, egoera politikoak ez du urrats horiek ematen lagundu, aldaketa-auke-
ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 48 rak, kualitatiboki behintzat, erakusten duten ekimen ausartak behar direnean. Ikuspegi ez- berdinetatik ikusirik, ETAren indarkeriaren behin betiko amaierak oroimen bateratzaile hori bide- ragarri egiteko baldintzak bideratuko lituzke. Argi eta garbi dago nahikoa ez dela. Bo- rondate, baliabide eta ideia asko izan arren, egoerak ez du lagundu. Baina egin izan behar genuen, baita ekimen ausarta- goak ere: Espetxe erakundeei ETAko pre- sio gaixo larriak edo kronikoak aske uzteko ebazpenak eman zitzala eskatu, ageriko torturen kasuak salatu, etab. Baina hesiak apurtzeko funtsezkoa da te- rrorismoa desagertzea, bizikidetza eraiki ahal izateko eta oroimen bateratzailera pasatzeko. Odón Elorza. Zentzu horretan, horrek sorrarazi dituen zailta- sun handiak adierazten dira, eta aldi berean, egun irekitzen ari diren aukerak. Hainbat izan dira oroimen ireki, batera- tzaileago baterako oztopoak: osatu ga- beko zerrendak; terrorismoaren eta indarkeriaren biktima guztiak erroldatuta ez egotea; giza eskubideen batzorde be- rezia, hasiera batez 5 zinegotziz osatua eta horietako 3k atean bizkartzain zituz- tela… gai zaila da, aurrera egiterakoan azaltzen den zailtasunetako bat da. Ezin izan da beste edozein hiritan hitz egin dai- tekeen lasaitasunarekin mintzatu. Erakun- deekiko mesfidantza arazoa ere egon da, hiritarren aldetik ez da beharrezko gi- zarte-onarpena egon, baina ezta erakun- deen aldetik, edo ofiziala ere. Gehiegi lu- zatu da. Tentsio politiko ugari zeuden. Beldurrak. Orain, jada, askoz etapa la- saiagoan gaude. Txuri Aranburu. 2011tik baretze nabarmena eman da eta egungo testuingurua aldatu egin da, baina alda- ketak bideratu behar ditu jarrera politikoetan kasu eta politika zehatzetan. Eta aldaketa horiek ezker abertzalearen sektoreetan, iraganean ETA babestu edo haren indarkeriatik aldentzen ez zi- rela gain hartzean, zein beste biktimak onartu ez duten, tortura bezalako praktikak daudela eta presoen egoera indarrean dagoen legeriaren, giza eskubideen nazioarteko arauen eta Na- zioarteko Amnistia bezalako erakundeek mahai gainean jarri zuten arauenl33 araberako neurriak ukatu dituzten alderdi politiko konstituzionalis- ten sektoreetan eman beharko lirateke. Azken lauzpabost urteetan presoen seni- tartekoen ordezkariekin egindako bilerak liskarretik, eta baita jazarpenetik ere, egoera neurrizkoagora, epelagora pasatu dira, eta bizikidetza ez da hain tirabira- tsua horrela. Niri kartelak jarri dizkidate nire argazkiarekin, pintadak egin dizkidate etxean, bilkurak zalapartatsuak ziren… Hori aldatzen joan zen HB udaletxeetatik irten eta tentsioa arindu zenean. Orain hasieran gaude berriro. María Ángeles Lazkano Zizurkilgo alkate ohia.
ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 49 Egiaren garrantzia ikertu ez diren kasuetan Epaileak behar bezala ikertu ez dituen kasuetan, erabakigarriak dira biktimentzat gertakariak ikertzeko eskariak. Hori, bereziki, giza baliabi- deen urraduren biktimak izan direnen kasuan eman da, Estatuaren bertsio ofizialak euren his- toriak ukatu zituenean, eta tartean, heriotza era- gin zuten torturen biktimak, edo eskuin muturreko taldeen edo Estatuko agenteek egoera ezberdinetan eragindako erailketak. Biktima eta senitarteko horiek egia jakiteko eskubidea alda- rrikatzen dute, onarpenari lotutako edozein ekin- tzaren zati den funtsezko edo lehen-mailako elementu gisa. Egia jakiteko eskubidea ez dago- kio bakarri gertatu zenari (gertakariak, baldin tzak, egileak), baita gertakariak eraginkortasunez ezkutatzeari, ikerketa-lanak blokeatzeari edo hainbat kasutan senitartekoen edo biktimen euren aurka egin ziren akusazioak. Gainera, de- mokraziaren kalitatearen onerako izango da. Estatuak aitortu beharko lituzke gertakari horiek, beste era batzuetara egiten jarraitu direnak, horrekin demokraziak irabaziko bailuke. Ez da ona horrenbesterako zigorga- betasun ezkutatuta jarraitzea, Estatuaren beraren kalterako delako, izan ere, urraketa horiek egin dituztenen atzetik ez joatean, egia erabiltzen da edo ez da argitu edo ikertzen. Carmen Oriol eta Pedro Ibarra. Besteak beste, Esteban Muruetagoienarena da ho- rietako adibide bat. Muruetagoiena bederatzi egu- nez inkomunikatuta egon eta tortura-seinale nabarmenekin atera eta hiru egunera hil zen kar- gurik gabe askatu ondoren. Beste adibide bat Mikel Zabalzarena dugu, zein atxilotu eta hogei egunera Bidasoa ibaian azaldu zen itota eta bilurtuta. Mediku orokor bat bidali zuten Ondarroara autopsia egin zezan; Danimarkako bi espe- zialistek egiaztatu zuten mediku ofizialak ez zuela autopsia zegozkion baldintzetan egin: bihotzekoak emanda hil bazen, zergatik ez __________________________________ 33 Amnesty Internationalek proposatu zuen 1968tik torturatutako biktimak eta haren senitartekoak, gainerako biktimak bezala tratatu behar zirela, berdintasunez (2000ko martxoaren 23ko “El País”, 27. or). “Estatuak aitortu beharko lituzke gertakari horiek, beste era batzuetara egiten jarraitu direnak, horrekin demokraziak irabaziko bailuke. Ez da ona horrenbesterako zigorgabetasun ezkutatuta jarraitzea, Estatuaren beraren kalterako delako, izan ere, urraketa horiek egin dituztenen atzetik ez joatean, egia erabiltzen da edo ez da argitu edo ikertzen.”
ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 50 zioten bihotza ireki, protokoloan adierazten den bezala?; Nazioarteko Amnistia elkarteko kideak harrituta bazeuden ere, ehortzi egin zuten. Tamara Muruetagoiena. Oraindik onarpen publiko bat beharrezkoa delakoan nago, hau da, hil zutela onartu behar dute eta nola egin zuten jakinarazi, zuzenean hilez gero gutxiago sufrituko bai- tzuen. Lurdes Zabalza Kasu hauetan, oroimeneko ekintzek ukatu zen egia onartu behar dute, eta gertakarien bertsio ofizialarekin alderatu eta gertatutakoa zintzota- sunez onartu. Ukatutako gertakariei eta horien ukazio berari dagokie onarpena. Bertsio ofiziala izan zen Bidasoako zulo ba- tera eraman zutela, eta uretara jauziz ihes egin zuela bi guardia zibilen zaintzapean zegoenean. Atxilotzera agente-armada bat joan bazen, nola daiteke ustezko zulo ho- rretara berarekin bi agente baino ez joa- tea?, eta gainera, Mikelek ez zekien igeri egiten eta eskuak bizkarrean bilurrez josita zituenez, ezin zuen igeri egiten ihes egin. (…) Guardia zibila zela esan zuen baten dei anonimo bat jaso genuen, eta esan zigun gorpua agertu ondoren Bidasoako ura ikertzeko eska genezala. Itsasoko Gurutze Gorriak presaren inguruak eta ibaia arakatu zituen 20 egunez eta egun horien ondoren gehien bilatu zen tokian azaldu zen, arraien haginkadarik gabe. Auzitegiko medikuare- kin eztabaida eta irregulartasun ugari egon ziren, eta dirudienez, autopsia egiterakoan froga garrantzitsuak deuseztatu zituzten. Lurdes Zabalza. Madrilen ama atxilotu zuten, berarekin etxean nengoela. 7 urte nituen nik orduan eta bakarrik utzi ninduten. Ama zeramaten unean itsulapikora joan nintzen korrika nire dirua emateko, zeramaten leku hartan falta ez zekion. Hainbat egun eduki zuten ama askatu eta atxilotuz. Ez omen zioten tratu txar fisikorik eman, baina psikologikoki suntsituta zegoen. Aitaren oihuak entzuten zituen torturatzen zuten bitartean. Eta mendira eramango zutela mehatxatu zuten… Aita handik bederatzi egunera as- katu zuten. Txema Montero abokatuak Do- nostiara ekarri zuen, osaba-izeben eta amonaren etxera. Errealitatearen, denbo- raren zentzua galduta zeukan. Fisikoki suntsituta zegoen. Aztarna fisiko argiak zeuden. Gertatutakoa kontatu zuen. Nitaz galdetzen zuen behin eta berriro, ea ondo nengoen, ea bortxatu ninduten, umezurz- tegira eraman ninduten, ama hil ote zuten… Tamara Muruetagoiena. Mikel Zabalzaren kasuan, bertsio ofizialarekiko kontraesan horiek Guardia Zibilaren beraren kide- engan ere eman ziren, aintzat hartu ez zituztela. Mikel Zabalzaren familiarentzat, gertatutakoa ez jakiteko eta arduradunak ez ikertu eta ez epai- tzeko kasu honetan ezarri ziren zigorgabetasun mekanismoak jartzen ditu agerian informazio ho- rrek. Suposatzen du, halaber, guardia zibil horren onarpena, errepresioarekin konprometitu gabeko egiazko pertsona zelako.
ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 51 Ondo ezagutzen dugu zer gertatu zen, guardia zibil bat guri kontatzera ausartu baitzen. Mikel Intxaurrondotik irten ez zela esan zigun. Hark, guk bezala, arduradunek zigorra jasotzea nahi zuen. Leku guztietan dago jende ona eta gaiztoa. Guardia Zibi- laren sindikatu klandestinoak ere esan zuen, gorpua agertu baino lehen hilik ze- goela Mikel. Lurdes Zabalza. Azterturiko beste kasu batean, Santurtzin Normi Mentxaka hil zutenekoan, garai hartako gober- nadore zibilaren aldetik jasotako bertsioetan eta familiak hurrengo batzuetan jasotako erantzune- tan, esaten da, Normi legezkoa ez zen manifes- tazioan parte hartzen ari zela eta, are gehiago, bere heriotza norbere defentsan gertatu zela edo gaizkile arruntek hil zutela. Baina Audientzia Na- zionalaren eta Auzitegi Gorenaren epaien ara- bera, aitorpenerako eskubidearen gaineko errekurtsoak direnez, ez zioten gertaerak iker- tzeari ekiten, eta zigorgabetasunean segitzen dute. Kasu horietan denetan, egiaren garrantzia are handiagoa da, izan ere bortizkeria horien gaineko urtetako gezurra instituzionalizatu egin zen, ber- tsio ofiziala arbitrariotasunean oinarritu zelako eta garai hartan ikerketa judizial objektiborik gabe zeudelako biktima horiek. Amaren kasuan erabilitako munizioa eta Montejurrako kasuan erabilitakoa bera izan zen. Bilboko epaitegian egin genuen errekla- mazioaren ondoren, behar bezala dokumen- tatua, gure amaren dosierra ezabatuta zegoela esan ziguten; heriotzaren arrazoiak islatzen dituen dosierra zen. Nik nahi du- dana da egia ateratzea aurrera, aitortza bat egin dadila, eta ez besterik. Ni, seguruenera ere, erantzukizunak eskatuz hilko naiz, zei- nak borondate politikoarekin lor daitezkeen. Roberto Fernández Mentxaka. Gure aitaren izen ona berreskuratzea gustatuko litzaioke gure amari, pertsona apolitikoa zela esan dezatela. Jakin bada- kit justizia ez dela ordaintzen, niri, per- tsonalki, egia jakitea gustatuko litzaidake, zeintzuk egin zuten eta zerga- tik jo zioten, zergatik torturatu zuten eta hil zuten, baina oso zaila da. Horregatik nahiko nuke, gutxienez, gure aita Fuerzas del Orden Público deritzon horiek hil zu- tela publikoki esatea, eta urte hartan, Es- tatuak jendea hil zuela edo, behintzat, ametitu egin zuela. Nik ez dut, jada, aita- rik izango, inork ez dit bueltatuko, baina uste dut zer gertatu zen publikoki jaki- teak kontsolatuko nindukeela eta atsegin izango nukeela. Gertaera horiek argita- ratzea, ez daitezela iluntasunean geratu… Izan ere, nori egiten dio kalte egia jaki- teak? Inés Núñez. Azkenik, ETAk egin eta oraindik argitu gabe diren kasuan izan behar dira kontutan. Horie- tan, gertaeren argitze eta ikertze lana gauza- tzea beharrezkoa da. ETAK gertakari horiek aitortzea beharrezkoa litzateke ere, biktimek egia jakiteko duten eskubidea bermatua izan dadin.
ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 52 Biktima kontzeptua eta oroimen bateratzailearen erronka Oroimen bateratzailerako eta biktima guztien ai- torpenerako arazoetako bat da, biktima kontzep- tua eta “ondorengo izena”. Zeren biktima. Nahiz eta nazioarteko zuzenbidean giza-eskubideen urraketako biktimatzat hartu, biktima izandako gertaera-motaren arabera, hau da, erailketa edo epaiketaz kanpoko hilaraztea, bahiketa, derrigo- rrezko desagerpena edo tortura, ez nork egin zuen, euskal kasuan, berriz, izenaren gaineko ez- tabaida ekintzagilearen balorazio politikoari lotu izan zaio. Niri ez dit axola zein izen jartzen diogu, te- rrorismoaren edo indarkeria biktima esaten badugu ere. Garrantzia duena da, biktima guztientzako aitortza egitea, nork hil dituen alde batera utzita. Rosa Rodero, Joseba Goikoetxearen alarguna, Ertzaintzaren bu- ruzagia. Baina, gertaera egiten duenaren kategorian inda- rra egiten denean eta ez sufrimenduan edo bide- gabekerian, biktimak baztertzeko arriskua izan dezakegu. Horrek balio izan du, bereziki, ETAren ekintzen salaketa egitek, baina, beste alde bate- tik, beste biktima batzuen erabat bidegabea den bazterketa ekarri du, Estatuaren edo beste talde batzuen erantzukizuna ezkutuan jarriz. Jende bat hasiko da eta beste toki batera eramaten saiatuko da. Baina guk ez dugu terrorismoaren apologia egiten. Guk, ger- taera batzuk errebindikatzen ditugu. Esta- tua laguntzen dutenek terrorismoaren apo- logia egiten al dute GAL Estatutik etorri ze- lako? Hori ez da aitortzen. Axun Lasa. Hori paradoxa bat da, biktima batek aitortza instituzionala izan du ekintzagilea nor izan de- naren arabera, edo ekintzagilea banda armatu baten parte izan den ala ez. Ekintzagilea Esta- tuaren agentea izan bada, ez zeukan aitortza- rik, baina ekintzagilea banda armatuaren parte izan bada, bai. Logika maltzur horren kasurik ospetsuena Normi Mentxakarena da, bere sendiak borroka luzea egin baitu terrorismoaren biktimatzat ai- tortzeko, eta behin eta berriz, instituzioetatik eto- rritako erantzunek estatus hori ukatu dioten, 2006ra arte, zeinetan Auzitegi Konstituzionalaren epai batek estatu hori eman zion arte. Eztabaida judiziala ez zen erailtzeari buruzkoa izan, egileen kalitateari buruzkoa baizik, Estatuko agente gisa edo banda armatu bezala ekin zuten kontrolik ga- beko talde gisa, noiz eta garai hartan, zeinetan segurtasun-indarren sektore erreakzionarioei lo- “Niri ez dit axola zein izen jartzen diogu, terrorismoaren edo indarkeria biktima esaten badugu ere. Garrantzia duena da, biktima guztientzako aitortza egitea, nork hil dituen alde batera utzita.”
ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 53 tutako eskuin muturreko erakundeen parte ziren taldeak zebiltzan. Hala ere, beste biktima askok ez dute beraien eskaerak egiteko kemen edo la- guntzarik izan. Biktima-talde horiekiko bidegabe- keria historiko horri ez zaio, oraindik ere, heldu, eta eskaera horrek erantzun bat izan beharko luke, honezkero. Hori guztia aldatu da, dagoeneko, baina Zi- zurkil herriaren kasuan ona izango litza- teke, gutxienez, kasu gorienetan ados jartzea, hitz egin dugun aitortzarik gabeko kasu horietan. Maria Angeles Lazkano Larrañaga, Zizurkilgo alkate ohia. Bien bitartean, izenaren gaineko eztabaidak ga- raian garaiko izenak onartzera eraman gaitu, “motibazio politikoko indarkeriazko biktimak” izena erabili izan da Eusko Legebiltzarreko doku- mentuetan, beste batzuetan berriz, indarkeriazko biktimak, edo terrorismo eta indarkeriazko bikti- mak. Izen horietako bakoitzak bere alde onak eta txarrak dituzte, baina giza-eskubideen urra- keta larrien biktima izena da bateratzaileena eta Nazio Batuek erabiltzen dutena, baita biktimen giza-eskubideen gaineko dokumentuetan erabil- tzen dutena, ordainerako eskubidea bezala. No- lanahi ere, terminologia arazo txikia izan arren, euskal kasuan erdigunean dagoen elementu bi- hurtu da biktimen erakunde batzuen aldetik, arriskuan egon daitekeen identitate modu batera asimilatuz. Terrorismo eta indarkeria biktima izena ez dugu ikusten. Nahastea urtzea dela uste dut. Gauza desberdinak dira eta ez lirateke nahastu behar. GALekoak bai, horiek ai- tortzen ditugu terrorismoaren biktimatzat, baina horietako askok ez gaituzte gu har- tzen. Albino Machado. COVITEko eta Do- nostiako Terrorismoaren Biktimen Udal Foroko kidea. Ez dugu eztabaidatu ze izen erabili: terro- rismo-mota guztietako biktima izan zite- keen, nahiz eta korapilatsua izan, terrore eta terrorismoaren definizio desberdinak daudelako batez ere. Agian, sufrimendua- ren biktima izenak balioko luke. Dena den, argi dakiguna da, denentzat berdina izan beharko lukeela, bai gaur egungo biktima guztientzat, baita guretzat ere, eta Esta- tuaren beste biktimentzat. Kontzeptu bera denentzat. Martxoaren 3ko Biktimen El- karteko kideak. Bestalde, objektiboki biktima izan diren pertsona ere badaude, baina ez dute beren burua biktima- tzat hartzen, bai bizirik dirauten pertsonak bezala sentitzen direlako edo militante politiko direlako edo bereganatzen dutelako, izen horrek, ikuspegi negatibo edo identifikatzen ez diren pertsona- mota batekin lotzen dituelako. Eztabaida terminologiko horiek ere badute era- gina hainbat sektoretan eraikitako biktimen be- rezko identitatearen errebindikazioan, zeinak sentitzen duten izen zabalagoak erabiltzerakoan, beraien berezitasuna urtzen ote den. Izenari bu- ruzko eztabaidak gehiago azaltzen dute defen- tsarako jokabide bat, mehatxua dakarren beste baten aurka; hau da, ez da eztabaida argi bat eta
ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 54 nazioarteko estandarrak jarraituz egiten dena. Dena den, izen desberdinek ez gintuzke eraman behar aitortza-modu diferenteetara edo ordaine- rako eskubide ezberdinetara. Gero monolitoan jarri zuten “terrorismo eta indarkeria biktimak”. Banda guztietako bik- timak berdin hartzen ditugu. Giza-eskubi- deen aurkako krimenak dira. Baina bada alderik baten eta besteen artean. Ez dugu uste dena berdin denik. Ez dauka zerikusirik gauza batek bestearekin. “Indarkeriarena” oso orokorra da, sar baitaitezke gerran hil- dakoak, genero-indarkeriazkoak34 … Ez zaigu gustatzen “indarkeriazko”, Donostiako uda- lak eta Gipuzkoako Batzar Nagusiek propo- satzen dutena. Baina hori bai, nahiz eta hitz hori egon, joango ginateke. Toleranteak izango gara hitz horrekin, nahiz eta ez onartu. Silverio Velasco Domínguez de Vidaurreta, COVITEko bozeramailea eta el- karte horretako presidenteordea, eta Al- bino Alfredo Machado Pires, COVITEko kidea. Arrigorriagako alkate ohi den Alberto Ruiz de Azúak dioen bezala, atzera begiratuz Bizkaiko herri honetako kasuan aitortza eta gatazkaren eskar- mentuak ekarritakoa baloratuz, arazo horri hel- tzeko gizartean, oraindik ere, agerian dauden tabu horiek gainditzea da kontua: Nik uste dute tabuak haustea lortzen ari ga- rela eta kategoria bereko biktimei buruz hitz egiten lortzen ari garela, eta, uste dut, hori egiteari beldurra kentzen ari garela. Al- berto Ruiz de Azúa. Onartu beharra dago sufrimendua bi aldee- tan dagoela. Eta mina ezin dela neurtu. Ma- ribi Arregi.35 Oroimenaren adierazpideak Nolanahi ere, azterturiko kasu horietako batzue- tan, giza-eskubideen urraketen biktimen memo- riarako elkar egiteko adierazpideak honako arrazoi hauetakoren batengatik baztertu dira: a) Ez da egoera bera aitortzen biktima guz- tientzat, bereziki “beste aldekoak” be- zala ezagutzen badira. Kontuan izan behar da eztabaida horiek oso politiza- tuak egon direla lehenaldian eta, agian, jokabide horiek, hein batean, erabilpen politiko horren fruitu dira edo horren kontrako lagin. b) Aitortza anitz horren kontrako lidergo batzuen eginkizuna. Nahiz eta ETAren te- rrorismoko biktima-talde batzuen jokae- rak desberdinak izan, azken urteotan posizio kontserbadoreagoetarako bila- kaera gertatu da. c) Nolabait gertaerekin zerikusia zuten edo ekintzagileekin senitarteko-tasun edo poli- tikako loturak zituzten pertsonen izenak jartzeak dakarren kontraesana.
ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 55 Alkateak deitu zidan orain hiru urte gutxi gorabehera, monolito bat egitea nahi zutela esateko, eta Maixabel Lasak ere deitu zidan, baieztatzeko. Biktimen maparekin egiten ari zirena da. Nik esan nien plaka berean Cha- feren aita, Lemus eta nire ama… azaldu behar baziren, bada ezetz, arrazoiak oso argi neuzkalako, izan ere Chaferen aita eta beste batzuk gure amaren izenaren ondoan ez zirela egongo, falangistak eta probokat- zaileak izan zirelako. Ni ez nengoen prest hori onartzeko. Gero esan zidaten “terroris- moaren biktimak oroitzeko” plaka jarri behar zutela. Izenik gabe. Hori ez zitzaidan gaizki iruditu. Roberto Fernández Ment- xaka. Hainbat tokitan izenak sartzeak dakartzan eragoz- penak saihesteko, “terrorismoaren biktimei” oro- korrean aipamena egitea izan da (Santurtzi) edo “terrorismoaren eta indarkeriazko biktimak” (Do- nostia). Terminologiaren kontua aipatu da lehen. Oroimenaren tokiak, hala ere, ez dira polemika- tik libre egon, ezta arazoari aurre egiteko hainbat gizarte-jokabideetatik libre. Esate baterako, San- turtziko kasuan, monolitoa herriko jendearentzat oso ezaguna ez den eta aparte dagoen toki batean dago. Monolitoa inauguratzeko deitu zidaten eta non jarri zuten galdetu nuen. Cabiecesko hi- lerriaren ondoan dago, erabat isolatutako zelai batean, eta harrobiko harri bat eta plaka bat jarri zuten. Ekitaldi ofizial bat egin zen. Nik esan nien, hori al da planteatzen duzuen tokia eta oroigarria? Zergatik ez duzue ezkutatzen?...biktimen benetako omenaldia egin nahi baduzue, herriko par- kean izan beharko luke. Eta joateari uko egin nion. Abandonatutako toki batean dago eta monolitoa ere abandonatuta dago. Ro- berto Fernández Mentxaka. Beste kasu batzuetan, eztabaida hori hasieratik egon da, Donostiako kasuan bezala, arazoaren ga- rrantziarekin koherenteak diren aldaketak lortu arte. Alkatearen lehen ideia baztertu egin zen. Plaka bat zuen harri bat zen, handik pasa eta enteratu ere egin gabe geratzeko modu- koa. Eta esan genuen: udaletxearen parean nahi dugu zerbait, ikusteko modukoa. Ura duen zerbait, eta pintatzeko modukoa __________________________________ 34 Bilboko Albian dagoen gaur egungo San Vicente plazari “Azaroak 25-25 de Noviembre” izena jartzeko eskaera bat dago. Azaroaren 25ean Emakumeen aurkako Indarkeria ezabatzeko nazioarteko eguna dago instituzionalizatuta, Memoriaren Eguna (azaroak 10) ospatzeko aukeratutako eguna baino hamabost egun beranduago. Bizkaiko Emakumeen Asanbladak proposatzen du plaza horretan plaka bat jartzea, beraien bizitza eta erabakien jabe izateko borroka egiten duten emakumeak oroitzeko. Giza eskubideen urraketarik isilduena. Beatriz Azpiri, Bilboko Emakumeen Asanblada, “Berria” 2010-11-10. 35 Maribi Arregiren lekukotza, 68.orria. “Onartu beharra dago sufrimendua bi aldeetan dagoela. Eta mina ezin dela neurtu”
ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 56 izango ez dena, mundu guztiak ikusteko modukoa, eta lortu egin zen. Silverio Ve- lasco eta Albino Machado, Donostiako Te- rrorismoaren Biktimen Udal Foroa. Biktima guztien zerrenda ez izateak eta urte asko- tan horiek aitortzeko borondate politiko ezak, era- kundeen aldetik aitortzarako politika garatzeko funtsezko baldintza ekarri dute, “beste biktimak” bezala ikusi izan direlako beti, gaur egun arte nola hartu diren aintzat azaltzen duen terminologiare- kin. Honelaxe hitz egin du ETAren biktimak aitor- tzeko aitzindari izan den udal administrazio bateko arduradun instituzional batek: Nahasmendua dago, batzuetan nahita di- rudi, eta horregatik nortaz ari garen argi ge- ratu behar da, nortzuk diren beste biktimak. ETAren biktimen artean sortzen zitzaien bel- durra zen: “nire senarra, nire aita, hil zuena egon behar du hemen?” “Plaka konpartitu behar dugu?” Giza-eskubideen urraketenga- tiko biktima guztien eragin hori instituzio- nalki eta politikoki konpontzen ez den bitartean –eta adorez konpondu behar da, nik uste–, udal esparruan ezin dugu horie- tako bakar bat ere aitortu, aitortzen ba- dugu, beste batzuei dagokien jokaera batzuen aurrean, aurrekaria sor baitaiteke. Txuri Aranburu. Bestaldetik, biktimen borondatea eta dauden elkarrekiko pertzepzioak, oroimen bateratzai- leen adierazpideak zaildu egin dituen elemen- tua izan dira. Jakina! Horrek ez dauka zerikusirik bakarrik familiek beren burua nola ikusten dutenarekin (biktimak, militanteak, etab..); alde ideologikoekin eta gertaerak in- terpretatzeko modu desberdinekin; herri ere- muan pertsonen arteko harremanekin. Badu zerikusia alde sozial eta politiko zabalagoetan biktima diferenteak nola hartzen direnarekin ere eta biktimekin orokorrean erakundeek izan dutela politikaren ikuspegiarekin, edo komuni- “ETAren biktimen artean sortzen zitzaien beldurra zen: ‘nire senarra, nire aita, hil zuena egon behar du hemen?’ ‘Plaka konpartitu behar dugu?’ Giza-eskubideen urraketengatiko biktima guztien eragin hori instituzionalki eta politikoki konpontzen ez den bitartean –eta adorez konpondu behar da, nik uste–, udal esparruan ezin dugu horietako bakar bat ere aitortu, aitortzen badugu, beste batzuei dagokien jokaera batzuen aurrean, aurrekaria sor baitaiteke.”
ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 57 kabideetan memoriagatik izan diren gatazken adierazpenarekin. Hortik aurrera, elkarrekin egiteko moduko omenaldi txikia antolatzen hasi ginen, baina oso zaila zela konturatu ginen, alde bateko biktimak ez zutelako beste bandokoekin na- hastu nahi. Bi aldeek sentitzen zuten gauza bera. BVEko biktimek ez zuten ETAren bik- timekin elkartu nahi eta alderantziz. Orduan konturatu ginen omenaldia elkarrekin egitea oso zaila izango zela. Argalaren familiak uko egin zion eta gai horretatik aparte geratu nahi zutela esan zigun eta Terrorismoaren Biktimekiko bulegoarekin hasi ginen harre- manetan eta, aldi berean, gainerako bi bik- timen familiekin. Alberto Ruiz de Azua. Eragozpen horiek ere ageri dira hurrengo adieraz- pen hauetan, izan ere, nahiz eta bestearen ai- tortza izan, nahiago dute aparte egotea, aipatutako eragozpenengatik. Oso zaila da dena denean elkartzea, ez dugu gogoko eta beraiek ere, ez dute gogoko. Gaitzestea, bai. Pertsonalki, biktimak direla aitortzen badugu ere, beste batzuk ez. Baina ez gara saiatuko gertura daitezen. Gaur egun ez dira toki berean den barnera- tzeko baldintzak suertatzen. Silverio Ve- lasco eta Albino Machado. Ni, une honetan, ez nago prest ekitaldi be- rean sartzeko. Bakoitzak, bere aldetik, eta biktimen elkarrekiko aitortza egin eta gero, hori litekeena da. Besteekiko aitortza ikus- ten dudanean, inbidia ematen dit. Baina gurea, alde honetakoa ere aitortu egin behar da, eta ez gurea bakarrik Lasa eta Za- balarena, epaia eta guztia daukaguna. Axun Lasa. Kontsultatu ditugun hainbat solaskidek esaten dute, azken boladan emandako urratsekin, “moti- bazio politikoko indarkeriako giza-eskubideen urraketengatiko biktimei” buruz Eusko Legebiltza- rrean onartu diren txosten sendo horiekin, erraztu egin dela egin beharreko ibilbidea. Nik uste dut egiteko moduko unea iritsiko dela. Ekitaldi bateratzaileak antolatzeko ga- raia iritsiko da, baina oraindik ez da, agian, unea. Hori bai, hainbat erakundeetatik lan- tzen ari den bezala landuta, hainbat udale- rritan antolatzen ari diren foro eta mahaiekin, hauek edo beste ekimen batzue- kin biktimekiko sentiberatasuna aldatzen ari da. Alberto Ruiz de Azua. ETAk biolentziari uko egiteak terrorismo ekintzen biktima guztiei zor diegun ai- tortza horri lagunduko ziola onartu behar da, baita beste biolentzienei edo polizia abusuenei ere. Biktimaren kontzeptua zentzu zabalean aitortzea da adostu behar duguna. Gainera, Euskadin trantsizio de- mokratiko berri bat behar izango dugu, izan ere, hemen ez baitzen eman trantsi- zio hori kontzientziarekin, demokraziara pasatzeko trantsizioa bai terrorismoaren izateagatik, baita estatu polizial batean bizi izateagatik… Odón Elorza.
ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 58 Izenak eta oroimen bateratzailearen zailtasuna Monumentu edo oroimen-tokietan izenak jar- tzeko eskaera oso maiz gertatzen da indarkeria kolektibo edo politikoen kasuetan. Ukatutako identitate baten adierazpena dira izenak, eta oroimen kolektiboan pertsona sinbolizatzeko modua. Horregatik, biktima askok uste du oroi- men ekintzen parte izan behar dutela izenak. Horrek, orokorrean, arazo gutxiago sortzen du aitortzarako ekitaldi publikoetan, oroimenerako toki iraunkorretan baino, zeinetan ze izen egon behar duten eztabaidak biktima diferenteen edo sektore sozialen arteko gatazka berriak sor di- tzakeen, aitortza anitza edo oroimen bateratzai- lea edukitzea nahi denean. Gehienetan, horren aurkako alternatiba biktimen aitortza orokorreko aldarrikapeneko plaka edo to- kiak jartzea izan da. Donostiako kasuan, Alderdi Ederren dagoen monolito ondoko plakan, Udale- txearen parean, honako hau dio: “Donostiako hi- riak terrorismoaren eta indarkeriazko biktimen oroigarri” (2007/01/30). Batzuentzako gutxiegi izan zen plaka hori, baina garai hartan egin genezakeen gehiena zen: plaka bat monolitorako, hiriko tokirik enblematikoenetako batean. Elkar uler- tzeko, onartzeko eta oroimenerako eremua, Alderdi Eder lorategiak, Udaletxearen au- rrean. Herriko foroan erabaki zen ez zela inoiz jarriko Donostiako biktimen izeneko plakarik, izan ere biktimen izenak jartzeko proposamen bat egon baitzen. Gainera, go- goratzen dugu hura ez zela amaitu eta ize- nik gabeko plaka bat utzi beharko genuela, atentatu gehiago izanez gero, betetzen joa- teko... Nahi ez zuen jende asko zegoen, ez zuen beraien senideen izenak plaka batean ikusi nahi, beste batzuek ez zutelako terro- rismo biktimatzat bere burua hartzen, gu geuk norbait ahazteko beldur ginen, errolda on bat ez baitzegoen, eta biktimak nahas- teko beldurra. Hoberena da norberak Al- derdi Ederreko espazio hori ahal duen moduan bizitzea da, nahi duen bezala eta ondo datorkion moduan. Txuri Aranburu. Kasuetako batzuetan, ETAren biktimaren fa- miliako ordezkariak esan zuen ez lukeela kontrarik egingo ETAren militantea dikta- dura garaikoa izan balitz edo 1977ra arteko amnistiara arte, baina ez zuen nahi erail- dako pertsonaren izena, ETAko kidea, jar- tzea, atentatua geroztikoa zelako. Maixabel Lasa, TBLZko zuzendaria. Azken adibide horrek erakusten du Euskal Herriko testuinguruan indarkerian sortzen duten dilema etikoetako bat eta gizartean aitortzeko moduetako bat, eta gaur egungo perspektibatik, kontraesanez beteriko eta lineala ez den iragana integratzeko eragozpenak, zeinetan legitimitatearen markoek, jokabide kolektiboek eta jokabide politikoek hain- bat aktoreen balorazioak markatzen segitzen duten gaur egun ere. Kontsulta egin den toki askotan senideek ize- nak azaldu behar direla adierazten badute ere - osterantzean ez dutelako sentitzen aintzates-
ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 59 pena izan dutenik-, oroimen bateratzailea egite- aren zailtasunek, zerikusia dute senideek bik- tima ezberdinen inguruan egiten duten azterketa ezberdinarekin. Zumaiakoa omenaldi egile ezezagunekoa izan zen eta, horregatik, gaitzespena egon zen Albizu taxilariaren senideen aldetik. Zenbaitetan obligazioz egin direla ematen du. Izenik eta ezer jartzen ez bada, ito egin baziren bezala da. Ekitaldiek kontsekuente izan behar dute eta hor ez genuen horrela ikusi. Silverio Velasco, COVITEko kidea. Irizpide moduan, gure ustez onena da ize- nen oroigarri esplizitua egotea. Beste gauza bat da izenak sartu ezkero polemikaren bat sortzea, edo senideek berek nahiago izatea inolako izen-aipamenik. Beste alde batetik, gure ustez aurrera egin behar da eta, era progresiboan, beste biktima batzuk sartzen joan, Euskadin gertaturiko arrazoi politikoko indarkeriaren testuinguruan, sufrimendu in- justua sufritu duten biktima guztien aintza- tespena lortu arte. Maixabel Lasa, Terrorismoko Biktimei Laguntzeko Bulegoko zuzendaria. Zenbaitetan gatazka-egoerak sor daitezke, biktimak, aldi berean, ETAko kideak edo eskuin muturreko tal- dekoak zirenean, edo ekintza errepresiboetan age- riko erantzukizuna zeukaten Estatuko agenteak zirenean. Kontuan izan behar da, kasu askotan, oroi- men-era horiek eman ziren testuinguruetan, biktima batzuk publikoki gogoratuak izan ziren urteetan zehar; esaterako Argalaren kasua Arrigorriagan. Beste biktima batzuk, ordea, ahaztuta egon dira urte horietan guztietan; adibidez, Fermin Monasterioren kasua aipa daiteke; herri horretan bertan; erabat ahaztuta zegoen, aintzatespen-ekitaldi bat egiteko prozesua hasi zenean. Herrietan terrorismoaren biktimak gogora- tzeko jarrera adieraztea planteatu zitzaigu- nean, egia esan behar badut, niri bururatzen zitzaidan bakarra Jose Miguel Beñaran Or- deñana, Argala zen; gure herrikoa zen, 18 urterekin erbesteratu behar izan zuen eta Batallón Vasco Español taldearen atentatu bateko biktima izan zen, Angelun, 78ko abenduan. Gertaera hark oihartzun ikaraga- rria izan zuen herrian. Alberto Ruiz de Azua, Arrigorriagako alkate ohia. Erakundeetako ordezkariek zein ETAko biktima batzuk elkarrizketa ezberdinetan planteatutako gaia hauxe dugu: ez onartzea ETAko kideak izan ziren pertsonei aintzatespen-ekitaldirik egitea, erakunde armatu baten parte izateagatik, aldi be- rean Estatuko agenteen edo terroristatzat hartu- tako taldeen biktimak baziren ere. TBLBn ez gaude aintzatespen publikoko eki- taldien alde, biktima eta biktimarioaren izaera bikoitza duten pertsonak goratzeko baldin badira. Gure aburuz, pertsona horiek ez dute merezi, gizarteak errugabe bizi eta errugabe hil zirenei ematen dien eskerrona eta begirune publikoa. Ordaintza bai, baina ohorerik gabe. Maixabel Lasa, Terroris- moko Biktimei Laguntzeko Bulegoko zuzen- daria.
ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 60 Irizpide orokor hau, omenaldiak egiteari dagokio- nean, zabalki partekatu badaiteke ere, urratzea egon dela aitortzea ezin da izan eztabaidaren parte. Beste alde batetik, biktimaren “kalitatea” historiaren ikus- puntu batetik era desberdinean azter daiteke. Zen- bait politikari, bere garaian -bereziki- ETpm-ko kideak izan ziren eta 1981era arte ez ziren desmo- bilizatu (aurpegia estali gabe iragarri zuten borroka armatuari uzten ziotela 1982ko irailaren 30ean), eta euren “nortasunean” ez da aintzat hartzen ETAn parte hartu zutenik, baina aurreko kasu batzuetan elementu zentrala da. Alde batetik, hausnarketa hauek arazo bat planteatzen dute: hain zuzen ere, pairatutako urratzearen aintzatespena eta, ondorioz, injustiziarena eta gertaeraren kritika morala egin daitekeen, pertsonaren nortasun politiko edo milita- rrari omenaldia egin gabe. Eztabaida honek era zabalean gainditzen ditu azterlan honen ahalbideak eta helburua, baina edonola ere gogoan izan behar da gaur arte onar- penik izan ez duten hildako gehienak ez zirela ETAko kideak, ezta -kasu askotan- ezker abertza- letik gertu zeuden pertsonak ere. Bateratzailean bereizketak egin behar dira. Ezin zaie gizarte-aintzatespenik eman era- kunde terrorista bateko kide izan diren bik- timei, zentzugabekeria izango litzateke. Baina beste biktima daude, GALek egindako atentatuenak edo Poliziaren abusu egitea- gatik. Zentzu horretan, bai ekimen batzuk garatu dugula, Gladys del Estalekin36 be- zala; Cristina Enea parkera doan oinezko- entzako pasabide bati bere izena jarri zaiola. Odón Elorza. Odón Elorza. Hala ere, “beste aldearekiko” jarrerek, oroimen bateratzaile honen ahalbideak markatzen jarrai- tzen dute. Estatuko agenteen biktimentzat, edo Estatuari lotutako eskuin muturreko taldeen bikti- mentzat, arazo berberak plantatzen dira; esate baterako, ez onartzea sartzen dituztela ekitaldi edo ekintzetan, non frankismoaren polizian edo ondorengoan gako-agenteak izan diren pertsona batzuk terrorismoaren biktima gisa aintzatesten edo omentzen diren. Posible izango balitz Tolosan biktima guztiak elkartzea. Baina ez gu joatea gainerakoak gogoan izan gabe. Lekua polita da. Bertatik pasatzen naiz eta triste jartzen nau haiek eren tokia izatea, baina leku hori ez da gurea. Ez dago izenik, baina denok dakigu norentzat den. Toki hori behar dute, eta ni ez nago horren kontra, inola ez. Baina geuk ere behar dugu. Axun Lasa. Egoera zail honen irteera lortu da, askotan, eki- men kolektiboei lehentasuna emanez, pertsonalen gainetik; aintzatespen-ekitaldiak kolektibo bihur- tuz eta pertsonalizazio zuzena saihestuz, baina izenen inguruko eztabaida mantendu da. Gainera, senideen adostasun eta partaidetza aintzat hartu behar dira, izenen kontua aintzat hartzeko. Eusko Legebiltzarrean biktimen izenekin oroitzapenik egitea proposatu zutenean, nik esan nuen ez nuela nahi Josebaren izena bertan egotea. Plakak jarri nahi zituzten, batzuk izenekin eta beste batzuk izenik gabe, egon litezkeenentzat, hura ikaragarria zen. Eta, nire ustez, senideei baimena es-
ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 61 katu behar zaie, gauzak ezin dira egin euren adostasunik gabe. Beste gauza bat da Er- tzaintzak bere hildakoei omenaldi bat es- kaintzea, hor dago Josebaren izena, beste askorenekin batera. Erakunde bat da, eta hori barneko kontua da, hori normal ikusten dut. Baina gauza publikoetan, non ez ditu- zun ezagutzen ezta guztien izenak ere, eta ez dakizun horren inguruan familia ezberdi- nek duten jarrera, izenak jartzea tentuz ibiltzekoa da. Nik uste, hobe da zerbait oro- kor egitea, non bakoitzak dagokion zentzua emango dion. Rosa Rodero, Joseba Goi- koetxea Ertzaintzako buruzagia zenaren alarguna. Baina, seguru aski, lana bideratzeko modu hau egingarriagoa da gizarte-polarizazio handirik ez duten tokietan, ezberdintasunak esanahi handia- goko marko batean diluitzen uzten duten biktima gehiago dauden tokietan. Oro har, udaletan polemika sortu du. Ho- rrela gertatu da, adibidez, zenbait kasutan, Durangokoan bezala: senide batzuk gertae- rei buruzko kalifikatzaileak gehitzea nahi zuten (esaterako, “koldarki eraila”); izenik jarri ez zen beste tokietan, Zumaian bezala, senide batzuk ekimenetik urrundu ziren. Bai azken herri horretan, bai Tolosan, plakaren inskripzioak zera dio: “In Memoriam”. Mai- xabel Lasa, Terrorismoko Biktimei Lagun- tzeko Bulegoko zuzendaria. Andoainen, bere aldetik, “A la libertad / Askatasu- nari” dedikatutako eskultura bat jarri zen eta, 2010eko azaroaren 10ean egindako ohiz kanpoko pleno batean, PSE, EAJ, EB eta Hamaikabat alderdi politikoek aho batez onetsi zuten biktimak gogo- ratzeko erakunde adierazpena; hain zuzen ere, __________________________________ 36 Gladys del Estal Ferreño, 23 urtekoa. Ekologista, garondoan jasotako tiro batez hil zuen guardia zibil batek, 1973ko ekainaren 3an, Energia Nuklearraren aurkako Nazioarteko Egunean hain zuzen. Sinbolo bat da eta urte hauetan guztietan bere ohorezko monolito bat mantendu den kasu gutxitako bat da, hiritar eta erakundeen adostasun zabala izanda. 2009an, Donostiako Udalak bere izena jarri zion Federico García Lorca pasealekuaren (Amara) eta Egia Parkearen artean trenbidea zeharkatzen duen pasabideari. Egiako parkearen izen ofiziala Cristina Enea da, baina auzoan Gladysen Parkea izenez ezagutzen da; izen hori bere heriotzaren ondoren eman zitzaion, Donostiako berdegune hori lehengoratzeko lanak gogoratzeko, Gladysek auzolanean bertan parte hartu zuelako, 70ko hamarkadan. Monolitoa ere gordetzen da parkearen goiko aldean, inskripzio honekin: Oraindik ilusioa geratzen zait. Gladys. “Eusko Legebiltzarrean biktimen izenekin oroitzapenik egitea proposatu zutenean, nik esan nuen ez nuela nahi Josebaren izena bertan egotea. Plakak jarri nahi zituzten, batzuk izenekin eta beste batzuk izenik gabe, egon litezkeenentzat, hura ikaragarria zen. Eta, nire ustez, senideei baimena eskatu behar zaie, gauzak ezin dira egin euren adostasunik gabe. ”
ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 62 Eusko Legebiltzarrak Oroimenaren Eguna zela eta onetsitako adierazpena zen. Ekitaldi horre- tan, eta eskulturaren inaugurazioan, herrian atentatuen ondorioz hildako zazpi pertsonas37 , izan zituzten gogoan ETAko bost biktima eta Ba- tallón Vasco Español eta Triple A erakundeen bi biktima. Barne hartze hori aurrerapausotzat har daiteke, baina biktimen artean Triple A-k hildako beste pertsona bat sartu beharko litzateke: David Salvador38 . Gasteizen, Fernando Buesa Blancori eta Jorge Díez Elorzari dedikatutako monolitoaz gain (2001/02/20an jarria, Askatasunaren Lorate- gietan), eta Alfonso Paradaren oroimenez La- kuan jarritako monolito eta plakaz gain (2000/05/08an), Forondako Atea kalean dago terrorismoaren biktimen omenezko monumentu izenekoa, Agustin Ibarrolak egina. Obra hau mendixka bat da, non zeramikazko 800 plaka baino gehiago dauden, ETAk atentatuan eta GAL eta BVE bezalako taldeek hildako pertso- nen izenekin.39 Kasu batzuk askoz protagonismo handiagoa izan dute eta, ondorioz, askoz gehiago fokalizatu dute beste biktima batzuen itxaropenen edo ikuskeraren inguruko eztabaida, honelako ka- suak direlako: a) berriki gertatutako kasuak, in- paktu publiko eta mediatiko handiagokoak; b) atentatua egin zeneko momentua eta bere izaera sinbolikoa; c) biktima batzuen protagonis- moa eta, horregatik, isla handiagoa izatea ko- munikabideetan. Onarpen prozesuak eta konfliktoak Eusko Jaurlaritzako Terrorismoaren Biktimei La- guntzeko Zuzendaritzaren solaskideek diotenez, TBLZk hartu zuen lehenengo aukera, ETAren bik- timen onarpena izan zen (hau da, premiazkoenetik hasi ziren, erakundeen ahanzturarengatik). EAEko hiru hiriburuetan egin ziren ekitaldi orokorrak (2007/04/22an Bilbon, 2008/05/18an Donostian eta 2009/11/29an Gasteizen) ia soilik ETAren bik- timengan zentratu ziren, azken kasuan izan ezik, bertan, AVTko presidente ohia zen biktima ezagun batek adierazpen bat irakurri zuelako, non beste talde batzuk sorraraziko beste biktima batzuk zeu- dela onartzen zen, horiexek ere onarpen hori behar zutela esanaz. Adierazpen hori enblemati- koa izan zen, ETAren biktimen sektore batean ire- kitasuna azaltzen baitzuen, horrelako biktimek edo herri-politikek ordura arte aintzat hartzen ez zituz- ten giza eskubideen urraketak onartzeari dagokio- nean. ETAren beste biktima batzuk ekitaldi horietako baten bat gaitzetsi zuten, gobernu abertzaleetatik zetozelarik, zilegitasunik ez zeukatelakoan; az- kena, ordea, gobernu sozialista baten eskutik egin zen. Balorazio horiek argi uzten dute horrelakoe- tan dagoen polarizazioa, eta balorazio politikoek, edo “norengandik” etortzeak, zenbaitetan ekital- diei ematen zaien edukia edo zentzua ordezkatzen dutela. Ekitaldi horretan aipamen argia egin zen, baina oroimen bateratzaileagoen arloan egin ahal izan dena edo ezin izan dena, biktimen jarreren menpeago egon da, behintzat ba-
ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 63 teratzailea den zerbait egin nahi izan duten udal batzuetan. Maixabel Lasa, Terroris- moko Biktimei Laguntzeko Bulegoko zuzen- daria. Izaera bateratzailea bilatu nahi izan duten era- kunde ekitaldietan agertzeko ezetza GALen, eskuin muturreko taldeen edo Estatuko agenteen bikti- men aldetik etorri da. Horrelakoetan nabarmen- tzen da, biktimen iritzian, egun arte ez dela onarpen errealik egon gertaerei edo erantzuleei dagokienean, ezta ordain politikarik ere, sufritu- tako bortxaketak kontuan hartzeko moduan be- hintzat, eta zein den eragilea aldatu gabe. Urrats horiek funtsezkotzat hartzen dira, oroimen bate- ratzaile honen adierazpen publikoak egin aurretik. Zentzu horretan, Bilbo, Getxo edo Tolosa bezalako udalerrietan ekitaldietan parte hartzeko ezetzak eman dira. Ekitaldia udaletxean antolatu zuten eta prestatzen ari zela esan zigun aurretik, baina nik uste dut horrela ezin dela egin. Hi- letan kolpeak eman zizkiguten, guri segika ibili ziren eta orain horrela, besterik gabe, ezin da jende guztia lapiko berean sartu. Gauza berean sartu gintuzten, baina ez zi- guten behar bezala kontsultatu, eta hori ezin da horrela egin. Gainera, zerbait global egin nahi izan ezkero, ez da bakarrik Lasa eta Zabalaren kasuan, badaude beste ba- tzuk. Guk epaia eta zigorra lortu genuen, baina beste batzuk ezin izan dute lortu. Guk beti saiatu izan gara, aukerak egotekotan, irtenbideak bilatzen eta ahalegintzen. Axun Lasa. Arazo gehigarria egon da GALen biktimak oroi- tzeko zenbait ekitalditan, non poliziaren presentzia eta karga egon den; hala nola, Lasa-Zabalaren ka- suan 25. urtemuga egin zenean, eta 2009an, Santi Brouard eta Muguruzaren hilketaren urteurrenean. __________________________________ 37 José Díaz Fernández (1977/11/02), Ignacio Olaiz Mitxelena (1978/10/29), José Ramón Ansa Etxeberria (1979/05/06), Francisco Javier Ansa Zinkunegi (1981/03/03), Juvenal Villafañe García (1993/09/16), José Luis López de Lacalle (2000/05/07) eta Joseba Pagazaurtundua Ruiz (2003/08/02). 38 David Salvador Jonio. 44 urteko taxista, Bilbokoa, Hernanin bizi zena. Ez zen inongo alderditakoa . Bere taxiaren barruan agertu zen gorpua, buruan bi tiro zituela, Andoaingo Gurutze Santuaren elizan, 1977/10/08an. Triple Ak hartu zuen bere gain. Bere kasua, TBLZk 2008ko ekainean emandako txostenean sartuta dago. 39 Horren inguruan, Gregorio Ordóñez Fundazioak 2011ko ekainean - jarri eta hamaika urte geroago- salatu zuenez, “obra honen hondatze-egoerak era grafikoan azaltzen du euskal erakundeek terrorismoaren biktimekiko izan duten abandonoa”. Argituz elkarteak 2011ko azaroaren 13an zuzenean ikuskatzean egiaztatu zuen plaka ugari zeudela, non ezin ziren izenak irakurri. “Hiletan kolpeak eman zizkiguten, guri segika ibili ziren eta orain horrela, besterik gabe, ezin da jende guztia lapiko berean sartu. Gauza berean sartu gintuzten, baina ez ziguten behar bezala kontsultatu, eta hori ezin da horrela egin.”
ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 64 Urrian Lasa eta Zabalaren desagertze bortxa- tuaren 25. urtemuga izan zen, eta hor ekitaldi bat egiten saiatu ginen. Baina oso egun tristea izan zen. Tristura handia sortu zidan. Etorri nahi izan zuten bi seme-alabekin joan nin- tzen. Ertzain asko etorri ziren. Seme-alabei esan nien hura ez zela deialdi politikoa, oroit- zeko zela, eta ez zela arazorik egongo. Baina giroa oso txarra zen. Oso urduri jarri nintzen. Esan ziguten ezin zela ezer egin, ni negarrez hasi nintzen. Eta gomazko pilotak botatzen hasi ziren. Atxilotuak egon ziren. Baimenik ez zegoela esan zuten. Hori ez da errespetua. Onarpen ekintza batera etorri ginen. Hor ez zegoen ez “gora ETArik”, ez ezer, Lasa eta Za- balaren oroimenezko ekitaldia zen. Ez zidan haserrerik sorrarazi, tristura eman zidan. Axun Lasa. Ertzaintzaren ekintza hauek eta beste batzuk -adi- bidez, 2010eko maiatzean, Oiartzunen, Esteban Mu- ruetagoienaren izena zeraman plaka hautsi eta kendu zutenean- haserrea handiagotu dute biktima horien eta beste batzuen senideengan, eta seinale kaltegarriak dira, biktima guztiekiko oroimen bate- ratzailea edo adeitasunezkoa izateko baldintzak sor daitezen. Kasu horietan, horrelako ekintzen inguruko onarpen eta azalpen publikoen faltak, senideengan irain-sentsazio handiagoa sortu zuten. Ondoren, eta begizko lekukoek diotenez, Ertzaintzaren patruila batek anbulatorioko plaka kendu eta hautsi zuen. Ikerketa bat ireki zen, Aralarren bitartez bideratu nuen legebiltzar-galdera baten ondoren, eta He- rrizaingo sailburua, Rodolfo Ares agertu zen Legebiltzarraren osoko bilkuran. Hartan, sailburuak onartu zuen egilea ertzaina zela, baina bere kasa egin zuela esan zuen, eta zehapen bat jarriko zitzaiola. Baina ez zen inolako harremanik familiarekin Herrizaingo sailaren aldetik. Egun arte. Tamara Mu- ruetagoiena. Errekonozimendua bakezkoak egin aurrekoa da. Ezin da bizikidetza baketsurik egon onarpenik ez dagoen bitartean. Elkar bizi eta errespetatzea da kontua, eta guk ez dugu ikusten errespetatzen gaituztenik. Zaila izango da haiengana hurbiltzea elkarrekiko onarpenik ez badago. Gasteizko M-3ko biktimak. Argi dago, beraz, zeintzuk diren oztopoak, eta ze- rikusia dute eszenatoki zehatz batera iristeko egin behar diren urratsekin, eszenatoki horretan oroi- men hori ororentzako oinarria izan dadin, oroimen kolektibo partekatua, herri honetan burututako giza eskubideen urraketei eta bertan egon diren erantzukizunei buruzko ikuspegi zabala izanda. Zentzu horretan, gatazkak egon dira EAEko zen- bait tokitan. Beste biktima batzuk sartzeko ahalegi- nak egiten ari diren bigarren aldi honetan, gatazkak edo arbuioak egon dira, sartzen den edukiaz aparte. Zenbait kasutan sentsazioa da jende guztiaren na- hiak bete nahi badira, ez direla inorenak beteko. Baina ezinbestekotasun horrek, posible egiteko oi- narriak lortzeko ahaleginak muga ditzake. Argi eta garbi, horrelakoek azaltzen dituzten zailtasunak, memoria bateratzailea lortzeko dauden gizarte zail- tasun zabalagoen parte dira ere.
ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 65 Jokabide politikoen aldaketa Euskadin oraindik ez da aukerarik egon, sentsibi- litate politiko ezberdinek herrian sufritu izan diren giza eskubideen urraketa larri guztiak globalki onartuak izateko; ezta bizitzeko eskubidearen aur- kako atentatuak izan direnean ere, eta are gut- xiago mehatxu edo torturen kasuetan. Batasunak eta antzeko formazioek sentiberata- sunik eza onartu dute biktimekiko eta, aldi ezber- dinetan, zenbait talde politikori -bereziki PSOE, PP edo EAJri- egindako mehatxuen aurrean. ETAk, bere aldetik, ez du onartu bere erantzukizuna, ETA, ETApm eta KKAAei garai ezberdinetan lepo- ratutako 829 hildakoen sufrimenduan. Estatuak, izan dituen gobernu ezberdinekin, eta PSOEk, GALen kasuan, ez dute onartu gerra zikina deritzanean izandako erantzukizunik; ez dute onartu ere 90eko hamarkadara arte kasu horietan egon den zigorgabetasuna. Horrez gain, PPk eta PSOEk ez dute onartu tortura kasuak egon direla, kontuan izanda, gainera, ez direla behar bezala ikertu, ezta kaltea ordaindu ere, azken hamarka- detan Amnesty International edo Human Rights Watch elkarteek salatu duten moduan; eta ez dute onartu ere, epaiak dituzten kasu enblematikoetan. Zailtasun horiek, eta eremu politikoko defentsa- jarrerak, aldatu beharreko testuinguruaren parte dira. Azken hamabi urteetan ETAren biktimen ain- tzatespenean aurrerapauso asko egin dira. Beste alde batetik, azken hiru urteetan bakarrik urrats batzuk -herabeak oraingoz- egin dira, hamarkada luzeetan eskuin muturreko taldeen biktima ugari edo Estatuko agenteek burututako giza eskubi- deen urraketak ahaztu ondoren, oraindik iritsi ez den aitortzaren zian. Edo Eusko Legebiltzarraren hainbat ekimen ahaztuta ere geratu dira, elkarren segidan, legealdi ezberdinetan biktima batzuei tes- tigantza emateko deitu ondoren. Erantzun falta horrek interesik ezaren sentsazioa areagotu du eta inpaktu kaltegarria izan du haiengan. Dena den, zenbait tokitan garrantzizko aurrerapausoak -mu- gatuak eta, beti ere, ahulak izan arren- egin dira, bide horretatik. Azkoitiko esperientzia interesgarria da. ETA- ren biktima batekin kontsultatu zen, GALeko baten familia egon zedin, eta berak ez zeu- kan arazorik espazioa partekatzeko. Horren inguruko eskemak apurtzeko aukera egon zen. Hemen, eta baita Tolosan ere, gertatu zena, zera da: prozesuaren momentu bate- tik aurrera, jendea ez zela onartua sentitu omenaldian. Maixabel Lasa, Terrorismoko Biktimei Laguntzeko Bulegoko zuzendaria. “Errekonozimendua bakezkoak egin aurrekoa da. Ezin da bizikidetza baketsurik egon onarpenik ez dagoen bitartean. Elkar bizi eta errespetatzea da kontua, eta guk ez dugu ikusten errespetatzen gaituztenik. Zaila izango da haiengana hurbiltzea elkarrekiko onarpenik ez badago.”
Zentzu horretan, oroimen bateratzaile baten erai- kuntza prozesu moduan ulertu behar da. Baina prozesu horretarako gida ez litzateke izan beharko politikoki konpromiso txikiagoa suposatzen duena egitea, biktima guztiekiko errespetuaren konpro- misoa era fidagarrian erakustea baizik. Ekimen txi- kiak izanda ere, jarrera-aldaketaren eta borondate politikoaren erakusgarri izan daitezke. Prozesuaren dimentsio hori egiteko, ahal den neurrian adostasunak bilatu beharko lirateke, eta adostasun horiek egingarri ez direnean, erraztasu- nak eman behar dira biktimen multzo osoa era globalean aipatzeko, edo adierazpen osagarria eman ahal izateko ekitaldietarako (hau da, ekitaldi bananduak eginez, baina biktimen multzo osoa erakusteko moduan). Hala ere, seguruenik gizarte eta biktima asko prestatuago daude, eta zentzu horretan aurrerapauso gehiago egin dituzte, for- mazio politiko nagusiek erakusten dutenean baino. Mina partekatu daiteke, baina ez mina irau- narazten duen mendeku-sentimendua, “hil ditzatela” esatea bezala; mina manipulatu daiteke, eta ideologia bat dago atzetik, hori da saihestu beharrekoa. Baina erakundeen onarpena ere beharrezkoa da. Gose dagoen txakur baten antzera gaude, edozeren zain. Tamara Muruetagoiena. 4. OROIMEN KOLEKTIBOAN PARTE HARTZEN DUTEN INSTITUZIO ETA PERTSONEN INPLIKAZIOAK Onarpen ekitaldiak eta oroimen bateratzailearen erak, sinboloak edo eduki sinbolikoko tokiak beza- lakoak, onarpen eta hausnarketa prozesu zabalago baten ondorio dira; eta prozesu horiek eragina dute, ez bakarrik biktima edo senideengan, edo haiekin identifikatzen direnengan, ekintza horietan zereginik duten gizarte-eragileengan ere. Zentzu zabalago batean, inplikazioak dituzte gizarte oro- rentzat, indarkeriaren inpaktuari buruzko hausnar- keta eta ikuspegi ezberdinez gain, indarkeriaren ondorio diren gizarte-hausturak gainditzeko ekin- tzak sortaraz ditzaketelako. Norberaren konpromiso, denbora, ezagutza eta harremanaren garrantzia Ez dakit honek prestakuntza berezirik exijitzen duen, jendea gauza izan dadin, edo norberak daukan berezko zerbait, lagungarria dena. Harreman pertsonala, hurbiltasuna, konplizitatea, ezinbestekoa da. Adierazpen politiko edo instituzionalek ez dute balio... hemen orduak eman ditugu harreman pertsonaletan, laguntzan. Nik beti enpatia defendatzen dut, gauza izan behar dugu bestearen sufrimendua ulertzeko, bestea ezagutzeko; bestela, ezinezkoa da. Bestea ezagutu behar da, aita eta ama, anai-arrebak zituela, sentitzen duela, barre egiten duela, edozeinek bezala. Txuri Aranburu. ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 66
Atal honetan aztertutako esperientziak biltzen dira, etorkizunerako onarpen eta oroimen erei da- gokienez, ikasketa positibokoak erakusten dituz- telako. Jarraian, biktimekiko harremanei buruzko gomendioak ematen dira eta, halaber, toki-mai- lako neurrien testuinguruarekin eta gauzatzean dauden jarrera pertsonalekin zerikusia duten al- derdiak aztertzen dira. Konfiantzazko harremanak sortzea Oroimenaren arloko lana eta adierazpideak au- rrera eraman ahal izateko lehenengo kontua, kon- fiantzazko harremana eraikitzea da. Biktimekin eta senideekin lana zailena izan den garaietan, konfi- dentzialtasuna izan da oinarri, beldur-giroarenga- tik edo biktimei edo jarrera politikoei lotutako estereotipoengatik; baita erreferentzia-taldeko sektorerik uzkurrenen aldetik kontrol-erak saihes- teko arreta ere. Alderdi horiek garrantzizkoak izan ziren ere pre- soen senideekin atxiloketa-baldintzen inguruko harremanetan, edota senideen artean ere, disper- tsioaren ondorioz. Nire ustez, bi gauza dira ezinbestekoak: el- karrekiko onarpena eta hitz egin ahal iza- teko askatasuna. Martxoaren 3ko biktima bat; elkarrizketa 2011n egin zitzaion. Haiekin lan egin genuen zuhur, egoera konplikatuak ziren, baita senideentzat ere. Gogoratzen ditut bilerak, ospitalean, gogo- ratzen ditut zenbait presoren izen-abize- nak, eta gizaldeko arrazoiengatik haien al- deko kartak bidali nituelarik; are gehiago, dirutza bat zabaldu genuen GGEEn arloan lan egiten zuten elkarteetarako diru-la- guntzak emateko. Arazoak izan genituen Senideakekin, batzorde batean adostu ze- lako Senideak erakundeari ez ordaintzea, familiei baizik; benetako arazo ekonomi- koak zituztela frogatzen bazuten, laguntza zuzenean emango zitzaien familiei, oso urruti zeunden kartzelatara joan zitezen. Ez genuen eskari bat ere jaso, familien al- detik. Txuri Aranburu. Donostiaren kasuan, Biktimen Foroa, ETAko bikti- mei onarpen-dominak emateko ekitaldi publikoen inguruan eratu zen. Hala ere, hasieran, beldurrak eta sektore batzuen konfiantza faltak zailtasunak ekarri zituzten hiriarekin lotuta zeuden ETAko bik- tima guztiengana iristeko. Omenaldien ekimena eta Alderdi Ederren monolitoa jartzekoa, Udaletik beti ETAren eta KKAAen adar ezberdinen biktimei fokatuta egon zen (ehun hildako baino gehiago eragin dituzte hirian). Udalbatzak, 2003an, aipa- men generiko batean, “Hiriaren Urrezko Domina” eman zien “terrorismo eta indarkeriaren biktima guztiei, euren oroimenez, haiekiko elkartasun eta onarpena erakusteko”. 2003ko lehenengo ekimen honetan, arazoak egon ziren konfiantza-faltarengatik, GALen bik- tima batzuen aldetik eta Guardia Zibilaren ki- deen senideen aldetik. Kasu batean, ez zuten euren burua ordezkatuta ikusten, ekitaldiaren zehaztapenetan; bestean, mesfidantza zegoen ekimenarekiko. Izan ere, dominak ematekok eki- ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 67
taldia bi zatitan egin behar izan zen, azken fa- milia horien konfiantza-falta edo beldurrarenga- tik. Ekitaldiaren prestaketan ere gizarte edo erakundeen aldetik mesfidantzak edo jarrera ez- berdinak izan ziren, aurrez aurre Ordurako zerrendarik ez zenez, guk geuk egin genituen. Oso zaila izan zen errolda osatzea, batez ere, Guardia Zibil eta Polizia Nazionalen biktimekin. Lagundu gintuen do- nostiar batek, biktima bat izan zenak, indar seguritateetako kide hildako baten alabak, hain zuzen ere. Berak ‘ni ...ren alaba naiz’ esanez deitzen zuen, eta horrela ere, ara- zoak izan genituen. Mesfidantza handia ze- goen. Gotzaintzatik ez zen inor etorri, uste dut, eta biktimek gaitzetsi zuten eliza etorri ez izana. Kursaaleko ekitaldia indar handikoa eta hunkigarria izan zen. Txuri Aranburu. Ekimen horretan zein beste batzuetan, elkar eza- gutzea elkarrizketa ahalbidetu duen gako-elemen- tua izan da. Halaber, beharrezkoa da ulertzea biktimekiko harreman eta elkarrizketa-momentuak, batez ere, entzute-espazioak direla tokiko edo era- kundeetako ordezkarientzat. Entzute horrek, nor- berarentzako oinarri izateaz gain, erakunde-izaera izan behar du, aintzatespen publikoa baita. Terrorismoaren Biktimen Udal Foroa sortzen, guk zera pentsatu genuen: “foroa sortu dugu eta zein eduki emango diogu?” Berehala kon- turatu ginen esperientzia traumatiko bera bi- zitako pertsonek elkar ulertzeko eremu egokia zela, jende askok barrena lasai zezan, beren bizitzak, esperientziak, baita barruko- enak ere, bizitzen ari ziren egoera konta zi- tzaten, eta hori guztia beldurrik gabe, kon- plexurik gabe, giro lasai batean. Ulertzen zituztela, bere alde egiten zutela sentitzen zuten, denak gauza beretik pasatutakoak ziren, eta asko, urteetan, ezkutatuta egon- dakoak. Hasieran izugarria zen, une horietan ia guztiek atentatuak berriro bizitzen zituz- tela genekien, bertan behera gelditutako beren proiektuez hitz egiten zuten, huts egindako ilusioez, zalantzazko etorkizunak, umezurtz geldituta beren seme-alabez, negar egiteko beharra zuten eta horretako prest egon behar zen. Lehenengo urteetako biktimei ondo etorri zitzaien biktima izaera onar ziezaieten, pribatuan, ez publikoki, eta askok ez dute oraindik egin, baina Foroan eroso sentitzen ziren hitz egin ahal zutelako. Txuri Aranburu. Kasu askotan, horrek, abegia behar duen ga- rrantzizko emozio-hustuketa badakar ere, beste ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 68 “Badago rolak aldatu nahi dituena. Egin diren eta egiten ari diren adierazpen eta ebazpen askok kalte handia egin diote COVITE osoari, barkamenari edo negoziazioaz hitz egin denean, baina babes ofizialeko etxebizitza izateko edo gure seme- alaben lanpostuetarako eskubideez hitz egin denean ere.”
kasu batzuetan espazio horietan azaleratu dire- nak frustrazio eta amorru adierazpideak izan dira. Adierazpide horien parte hartu eta biltzea, laguntza-prozesuaren parte da. Badago rolak aldatu nahi dituena. Egin diren eta egiten ari diren adierazpen eta ebazpen askok kalte handia egin diote COVITE oso- ari, barkamenari edo negoziazioaz hitz egin denean, baina babes ofizialeko etxebizitza izateko edo gure seme-alaben lanpostueta- rako eskubideez hitz egin denean ere. Sil- verio Velasco eta Albino Machado. 2011ko apirilaren 16ra arte itxaron beharra izan da, Donostiako Udalak Estatuko agente baten bik- tima bati, Jesus Garcia Ripaldari, hiriaren bigarren urrezko domina eskaintzeko; 23 urterekin hil zen, polizia batek tiro egin zionean, 1975ko abuztuan, epaiketen aurkako manifestazio batean. Lehe- nengo domina Gladys del Estali eman zion 2003ko urtarrilaren 30ean. García Ripaldaren omenezko ekitaldia udaletxearen harrera-aretoan egin zen, eta Udaleko kideak, biktimaren senideak eta bere lagun eta hurbileko batzuk egon ziren bertan. Gertakari honen aurrean ere kritikak egin ziren elkarte batzuetatik, nagusiki bi arrazoiengatik: ekitaldia atzerapenez egin zelako -gertaeretatik 36 urte pasatu ondoren-, eta ez zitzaielako zabaldu Estatuko indarkeriaren gainerako hiriko biktimei. Edonola ere, Gipuzkoako hiriburuko udalak egin- dako urrats hau salbuespen arraro bat da, oraindik ere, eta aitzindaritzat hartzen da, Euskal Herri osoan horrelako biktimekiko tratamendua aztertu ezkero. Politizazio arriskua saihestu Polarizazio testuinguru politikoa, indarkeria eta te- rrore egoerak aztertzeko orduan dauden gizarte-ja- rrera ezberdinak, eta urte askotan biktimek pairatu zituzten erreakzio negatiboak kontuan izanda, hur- bilketak edo onarpen edo laguntza sustatzen dituz- ten ekimenak oso erraz erabil daitezke politikoki. Biktima askok politizazio arriskua oso elementu ezezkortzat hartzen dute, eta hortik urruntzen saia- tzen dira. Irudi ona emateko ,”argazki bat atera- tzeko” edo zenbait jarrera politiko sendotzeko erabiliak izatearen sentimendua, haietako askok bizi izan duten esperientziaren parte izan da, eta sai- hestu beharrekoa da, onarpen edo oroimena hel- buru duen edozein harreman edo ekintzatan. Gure sentsazioa da argazkia bilatzen dela. Ekitaldi batera edo bestera joateko gonbitea luzatzen digute, goiz altxatzen gara, gurekin argazkia egiten dute eta ondoren agur, ko- lektibo bakoitzeko bi ordezkari bazkarira eraman eta, gainerakoak, hor konpon. Eta hori ez da oraingoa, aurreko ekitaldietatik datorren zerbait da. Kanpoko elkarteei au- tobusa jartzen diete, gastuak ordaintzen dizkiete eta bisitan eramaten dituzten han- dik eta hemendik; hemengoei ez dago upel- tegietara joateko eskubiderik... Eta gainera kanpokoek ez dute sufritzen guk, hemen bizi garenok bezala. Ez digute autobusa ere jartzen. Albino Machado, COVITE eta Udal Foroko kidea. Estatuko agenteen biktimen beste kasu batzuetan, onarpen ekitaldien politizazioak zailtasunak sortu ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 69
zituen zenbait gizarte sektoreetan, baita familietan ere. Oroimen honen politizazioak, biktimen mina erabiltzeko modu bat izatearen arriskua dauka, eta hori ez da onargarria, ordainaren eta biktimen la- guntzaren logika batean, egiten dituzten eragileak nortzuk diren kontuan izan gabe. Alderdi politikoa alde batera uztea. Biktima- politika egin behar da, Lasaitasuna, onar- pena eta bizitza berreraikitzeko behar den laguntza ziurtatzeko. Horixe da behar den politika, ez honekin politika hutsa egin edo manipulatzearena. Rosa Rodero. Komunikabideen zeregina eta arriskuak Lan arduratsua oinarrizko baldintza da ere ko- munikabideentzat. Hala ere, komunikabideek in- darkeriaren edo biktima ezberdinen aurrera duten jarrera, euren joera ideologikoa edo “al- bisteak sortzearen” beharrak norabide edo inter- pretazio txarrak, edo izen onak galarazteak, ekar ditzakete, giro polarizatu batean, non ko- munikabideak garrantzizko eragileak diren. Ko- munikabideekiko harremanen inguruan biktimei zuzenean kontsultatzea, eta euren erabakia -edo hau eraginkorra izateko baldintzak- errespeta- tzea, gako-irizpidea da, oroimen eta onarpen ekitaldiek, inpaktu publiko positiboa sortzeaz gain, oroimen horiek eta biktimak berak hobeto integratu ditzaten gizartearen testuinguruan. Komunikabideei zein erakunde edo alderdi poli- tikoetako ordezkariei dagokienez, saihestu behar da etika tresna bihurtzea. Hau da, gure ikuspegia- rekin bat datorren edo horri laguntzen diona “on- tzat” edo positibotzat hartzea eta, aldi berean, zalantzan jartzen duena “txartzat” hartzea edo sa- tanizatzea, bere balioa kontuan hartu gabe, giza eskubideen balioak errespetatzen dituen kultura bati dagokionez. Beste era batera esanda, “gure helburuetarako ona bada, ona da” eta, kontra- koan, ez da baliozkoa”. Biktimen tratamenduak, eta memoria edo onar- pen ekitaldiek sor ditzaketen balorazioek (batez ere oroimen bateratzaileen kasuan, komunikabide ezberdinetan edo orientazio politiko ezberdinak di- tuzten pertsona ezberdinengan) zerikusi txikiagoa izango dute gertaeren edukiarekin edo pairatutako giza eskubideen bortxaketekin, eta zerikusi han- diagoa izango dute, onarpen horrek gure jarrera zalantzan jartzearekin eta onartu nahi izan ez diren kritikak edo gauzak onartzearekin. Biktima bakoitzak gure izaera, gure pen- tsaera eta gure sentiera dugu, eta hori errespetatu behar da. Kazetari batek gal- detu zidan ea zer iruditzen zitzaidan biktima bat preso batekin hitz egitera joan izana. Eta nik esan nion, zer irudituko zitzaidan, ba ongi. Biktimarentzat baliagarria izan zen edo egin nahi bazuen, primeran iruditzen zait. Nor da bat epaitzeko edo besteek zer egin behar duten esateko? Eskubide osoa dauka. Rosa Rodero, Ertzaintzako buruzagia zen Joseba Goikoetxearen alarguna. Komunikabideei dagokienez, saihestu behar dira kasurik txarrenak hautatzen dituzten errealitatea- ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 70
ren irudikapenak, ikuspuntu ezberdinak sartzen ez dituztenak eta soilik alde baten balorazioetan zen- tratzen direnak; konfidentzialtasunaren edo bikti- mek azaldutako irizpideen errespetuan oinarrituta egon behar dute; biktimen eta senideen tratu duina sustatu behar dute, euren jarrera kontuan izan gabe. Horrek ez du esan nahi gatazkak des- kribatu edo zailtasunak azaldu behar ez direnik, slogan edo beldur moralen erabilera saihestu behar dela baizik, erabilera horrek ez baitu uzten arazoei buruz hitz egiten, zerikusirik duten fakto- reak aztertzen edo, bere kasuan, alternatibak ikustarazten. Kontsulta eta parte-hartzea Aztertutako ekimenak aurretiko kontsultan eta biktimen parte hartzean ere oinarritu dira. Kasu askotan, kontsulta zaila izan da, biktimei buruzko informazio faltarengatik, batez ere denboran urruti dauden kasuetan, edo biktima batzuekin egon dai- tezkeen ezberdintasun politikoengatik, konfiantza mugatzen baitute eta harremanetan tentsioa han- ditzen dutelako. Edonola ere, esperientziarik posi- tiboenak biktimen parte-hartzea ekarri zuten, mo- numentuei buruzko ideietan, edo garrantzizkoak diren onarpen ekitaldietarako kontuan hartu beha- rreko irizpideetan. Oroimenaren lorategiaren diseinuan ere, epai-mahaian, parte hartu zuten, nazioar- teko lehiaren irabazlea izan zen Iñigo Se- gurola paisaia-egilearekin bildu ziren, monolitoa aukeratzeko epai-mahaian, abenduaren 23ko jardueraren diseinuan. Beraiek protagonista izan daitezen saiatu gara. Txuri Aranburu. GAL edo BVE bezalako taldeen edo, oro har, Estatuko agenteen biktimak, euren aldetik, biktimen beharrei aurre egiteko sortu diren erakunde-espazioetatik kanpo egon dira, oro har. Erantzukizunen azterketa- tik harantz, parte hartzea edo presentzia sustatzen duten mekanismoak jarri behar dira abian, asmoa baldin bada oroimen bateratzaile baten eraikuntza hutsik dagoen slogana bakarrik ez izatea, eta oroi- men hori lagungarri izan dadila terrorismoak eta in- darkeriak ekarritako hausturei aurre egiteko. Ekimen horietan ez da GAL edo Batallón Vasco Españolen biktimarik egon. Foroan ez du inork parte hartu. Txuri Aranburu. Parte hartzeak zailtasun handiagoak ekar ditzake adostasunak lortzeko, bereziki ezberdintasun politi- koak edo lidergo zorrotzak dauden kasuetan; hala- ber, emaitzarik onenak ekar ditzake. Zentzu horretan, garrantzizkoa da adieraztea, bilatutako emaitza (oroimen bateratzailearen eta giza eskubi- deen errespetuaren adierazpide kolektiboa) bezain ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 71 “Alderdi politikoa alde batera uztea. Biktima- politika egin behar da, lasaitasuna, onarpena eta bizitza berreraikitzeko behar den laguntza ziurtatzeko. Horixe da behar den politika, ez honekin politika hutsa egin edo manipulatzearena.”
inportantea da horretarako iristeko prozesua (hau da, parte hartzea, entzutea, adostasuna), zentzua ematen baitio ekitaldi edo toki sinbolikoari. Norberaren jarrera zalantzan jarri. Indarkeriak gizarte-ehuna asko eragin duen beste gizarte batzuetan bezala, indarkeria eta giza esku- bideen bortxaketen aurreko jarrerak, indarkeriari lo- tutako gatazka politikoak edo frankismotik hona igarotako azken hamarkaden historia, horrelako ekint- zen ondorio pertsonal eta kolektiboen erakusgarriak dira. Hausnarketak berak edo bertan parte hartzeak, norberaren sentimendu eta jarrerak mugiarazten ditu eta, ondorioz, horrelako ekitaldietan parte har- tzeak maneiatu behar diren esanahi kontraesanko- rrak edo sentsibilitateak ere mugiarazten ditu. Gainera, gutako bakoitzak dauzkagu gure sentimenduak, gure historia, honetan la- guntzen gaituena. Motxila beteta daukagu, eta ahalegindu behar dugu agindu zehatza betetzen; eta, beno, kasu honetan, Odon al- katearekin esateko, positiboa izan da. Nor- beraren historia eta bizipenak bidelagunak dira honetan guztian... Txuri Aranburu. Sensibilidad cruzada Norberak eta erreferentzia-kolektiboak egin deza- keten ariketa moduan, horrelako ekintzetan parte hartzeak, “beste aldearen” min eta sufrimendua - agian norberak zuzenean ezagutu ez duena, edo beti urrutitik ikusi duena- aurrez aurre jartzea dakar. Halaber, ispiluan elkarren estereotipoak haustea dakar; hau da, oro har biktimei buruz hitz egiten denean, sentsibilitate politiko ezberdineko pertsonen artean errepikatzen diren bestearen irudi itxiak haustea. Oroimen bateratzailerako ekimen edo espazio horiek sortzeko, sentsibilitatea eta “beste aldera pasatzeko” eta errespetu eta enpatia adierazteko gauza diren pertsonak behar dira. Onarpena partekatu daiteke. Isolamendua hautsi, beste sufrimendu batzuekin enpati- zatu behar dugu. Lurdes Zabalza. Egun batean lagun bati aitortu nion: “nork esango zidan niri guardia zibil baten alaba- ren lagun izango nintzela” Zoritxarreko iruz- kin horrek ez zion grazia handirik egin, baina gaur egun lagun onak izaten jarrai- tzen dugu. Eta nire ibilbide, nire esperientzia eta nire ingurunearengatik, pentsaezinak ziren beste egoera eta harreman batzuk… Egia da hurbiltzen ez zaren arte, pertsonak ezagutzen, partekatzen eta horiekin bizitzen ez zaren arte ia ezinezkoa dela sentitzen du- tena sentitzea; nik ezin dut, ez dakit bes- teen mina aldentzen. Txuri Aranburu. ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 72 “Gainera, gutako bakoitzak dauzkagu gure sentimenduak, gure historia, honetan laguntzen gaituena. Motxila beteta daukagu, eta ahalegindu behar dugu agindu zehatza betetzen”.
Bidegabeko sufrimenduaren aurrean jarrera hartu Indarkeriak gizatasuna kentzen duen izaera du; hau da, bestea mespretxu-gai bihurtzen du eta gi- zartean hedatzearen arriskua dakar, bihotz-gogor- tasuna sortzen du, zenbait sufrimenduren aurrean, horiekin bat egiten ez garenean- Gizarte-polariza- zioaren testuinguruetan, sarritan, babes-oroime- nak sortzen dira; beraz, “beste aldeko” batek, pertsona edo biktima batzuengandik gertu sentitu edo beraiekin bat ez badator, uko egiten dio euren sufrimendua aurrez aurre jartzeari, edo egoera hori saihestu egiten du. Oroimen bateratzaile baten ekintzetarako oinarriak, horrelako egoeren aurrean jarrera hartzea da, gizarte-sentsibilitateen handiagoa sortuz eta indarkeriaren, giza eskubi- deen bortxaketen eta sorrarazitako sufrimendua- ren kritika bideratuz. Gogoan daukat hemen egin zen bilera bat, Salto del Negron zegoen preso baten gura- soekin, 80 eta piko urtekoak, bakarrik eus- karaz hitz egiten zutenak eta nik itzuli nien. Emakumeak negar egiten zuen eta la- guntza eskatzen ziguten, espetxeraino joan zirelako semea ikustera, eta ezin izan zuten ikusi, abisatu gabe lekualdatu zutelako. Hori, niri oso egoera gogorra iruditzen zait. Eta politika aldetik duzun iritzia eman nahi ez izateko zailtasuna dela-eta, eskatzen badizute ere… batzuen alde eta besteen aurka egon behar duzula dirudi, baina ez du ematen besteen minaren aldeko jarrera hartu ahal duzunik. Bestearen minarekin hunkitzen bazara, bere jarrera politikoa ba- bestuko bazenu bezala da... Konplikatua izan da eta horrela darrai. Urteotan, hain- bat pertsonarekin ez duzu gai batzuetaz hitz egiten. Txuri Aranburu. Zilegitasuna eta konfiantza sortzea Konfiantza oinarria da ekintza bateratzaileak egin ahal izateko eta biktimengana hurbiltzeko. Horre- tarako ekintza horiekiko koherentzia eta konpro- misoa azaltzen duten urratsak egin behar dira, ez bakarrik gestio isolatuak, edo erraz azalerakotzat har daitezkeenak, edota arazo honi aurre egiteko borondatea markatzen ez dutenak. Oroimen bateratzaileei buruz hitz egiten ari ga- renez, biktima batzuengan konfiantza sortzeko urratsak, erraz ikus litezke beste biktimekiko mes- fidantzaren erakusgai moduan. Berez, hori izan da joera azken urteotan. Dena den, gure ustez ba- daude behar adinako esperientzia positiboak, eta onarpenean egon diren aurrerapenek, kolektibo ze- hatz batzuetan agian jarrera irekiagoak ekarri di- tuzte, kolektibo horiek gizartean proiekzio handiena ez badute ere. Gainera, biktimen onarpenerako oi- narria, egia ezagutzeko eta ikerketa eraginkorra egiteko eskubidea, giza eskubideen nazioarteko es- kubideetan funtsaturik, egileengan baino gehiago, bortxaketa-motetan zentratzen delako. Ez dakit zer gertatuko zen lehen salaketare- kin, baina nire amak ere ez zuen ezer egin. Aita hil egin bezain laster, polizia bat amaren etxean agertu zen dirua emateko, baina berak ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 73
ez zuen onartu. (...) Amak Erregearen etxera, Martin Villari idatzi zien bere egoeraren berri emateko, eta bere esku-hartzeari esker lan bat aurkitu zuen. Baina ez da erakundeen erantzunik egon, eta inoiz ez zen ikerketa in- dependenterik egon. Inés Núñez. Dena den, gertaerak eta biktimen duintasuna onartzeak ez du esan norbait politikoki ados da- goela nahi biktimarekin edo bere erreferentzia- taldeekin. Desakordio ideologikoak gizartearen ohiko ezberdintasunen parte dira, baina giza es- kubideek elkar ulertu ahal izateko ororen oinarria eskaintzen dute. Oinarri horrek izan beharko luke indarkeria eta berari lotutako giza eskubideen bortxaketak -egoeraren kontrola irabazteko poli- tikoki erabilitako sufrimendu bidegabeak barne- kritikatzearen printzipioa. Oroimen bateratzailea lortzeko, konfiantzaren eraikuntza hori biktima ezberdinei egoera berdi- nean egindako keinu esplizituen bidez egin be- harko litzateke; halaber, esperientzia gurutzatuak adieraziz, sentsibilitatea azalduta eta “beste alde- kotzat” hartzen diren besteei elkartasun eta onar- pen publikoa azaltzeko gauza izan diren biktimei entzunda; eta, azkenik, bestearenganako sentsi- bilitatea eta errespetua duten pertsonekin parte- katutako espazioak sustatuz, egun dagoen polarizazio sozial edo politikoa errepikatu ez dadin. Nire ustez, guk, udala garen aldetik, biktime- kin irabazi dugun zilegitasunarengatik, lan zuhur bat egin dezakegu, biktimen artean gai batzuek sartzeko, topaguneen alde egiteko. Haiek konfiantzazkoak dituzten pertsonek egin beharko luke. Ziurrenik ez dira diskurtso instituzional orokorrean eta ñabardurarik ga- bekoan sartuko. Txuri Aranburu Arazoaren ikuspegia aldatzen duten legitimitatez beteriko pertsonen aitorpena Oroimen bateratzailea sortzeko arazoetako bat, onartua ez den indarkeria-erak azaltzen dituen ikerketa independente bat, nazioarteko estanda- rrei jarraitzen diena, oraindik ez egotea da.40 Hala ere, ikerketa independente horrez gain, kasu ho- netan, agian beste edozein kasutan baino gehiago, pertsonen garrantzia erabakigarria da. Alde bate- tik, aurreko enpatia-loturak ikuspegi-aldaketa sortzeko oinarria direlako. Bestetik, lekuko edo biktimaren sinesgarritasuna, orduan, norberaren eskemak aldatzen laguntzen duen zerbait bihur- tzen delako, nortasuna mehatxupean ikusi gabe (bestea ez baita ukatzen nauen norbait, eta ez du- dalako bere aurrean defendatu behar). Aieteko “Adiskidetze-prozesu batean terro- rismoaren biktimek eta gizarte-mugimen- duek duten eginkizunari buruzko lantegian" gertatu zitzaigun. COVITEko pertsona batek Jonan Fernandezi entzun zion bera tortura- tua izan zela. Inoiz ez zuen aukera egoteko izan torturatutako pertsona batekin, bera- rentzat sinesgarritasuna zeukan pertsona batekin. Agian horrelako topaketak sustatu behar ditugu, zalantzazkoa ez den jendea- rekin, haientzat “susmagarri” ez den jende- arekin. Txuri Aranburu. ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 74
Elkar jotzen duten elementuak ulertzea Beste alde batetik, prozesu hauen hauskortasuna eta euskal gizartearen txikitasuna kontuan izanda, ez dira urriak, bidegabeak izan arren, oraindik go- gorragoak diren esperientziekin elkar jo dezaketen gertaeren inpaktu gurutzatuak. Jarraian jasota da- goen kasuan bezalaxe, bere zentzuaz aparte, per- tsona-mailan elkar jo dezaketen esperientziak saihesteko ahaleginak egin behar dira. Gertuen dauden pertsonengan egon daitezken inpaktu ea ondorioen ikuspegi zabala kontuan izatea, horre- lako erronkei aurre egiteko moduaren parte da. Kursaalen egin zen GGEEei buruzko mundu kongresuan, non amaieran gerrako errepor- tari lanetan ari zirela eraildako Jose Couso eta Julio Anguita Parrado kazetariei omenal- dia egin baitzitzaien, ni Gorka Landabururen ondoan nengoen, eta adierazpen askatasu- nari eta Afganistan edo Irakera doazen ka- zetariei buruzko hitzaldi bikain batean. Baita Egunkariaren itxierari buruz… Gogoan dut Gorka Landaburu nuela ondoan, eta txos- tengileak ez omen zuen ikusten, aurre-au- rrean bazuen ere. Berak eta beste kazetari batzuek han jasan zuten atentatua aipatu ere ez; hau da, benetan bat ez badator, arrazoibidea ez da sinesgarria; ondorioz, barneratuta ez badauka, lehen edo gero na- baritzen da. Txuri Aranburu. Nik uste dut amorru sentsazioa egon daite- keela, Argalaren izena, eta Iharrarena, kale- izendegitik kendu izanarengatik. Nolabait ere, denborarekin horrelako gauzak gurega- natzen ditugu, apurka-apurka. Halaber, ga- tazkaren biktima guztien berdinketa gure- ganatzen ari garela. Alberto Ruiz de Azua. Senideen erantzunak aintzakotzat hartu Baina ez da onartu behar senideen jarrera beti berdina denik edo kohesioa azaltzen duenik. Kasu askotan, familia bereko pertsona ezberdinek ka- suaren inguruan edo biktimaren oroimenaren in- guruan dituzten jarrerak, bestelakoak izan daitezke, ETA, GAL edo Estatuko agenteen bikti- men kasuan. Ezberdintasun horiek aintzakotzat hartzea, konpromiso eta sentsibilitaterik handiena duten pertsonengan babesa aurkitzea baina, era berean, besteengan egon daitekeen inpaktu nega- tiboa, garrantzizkoa horrelakoetan. Bakarkako gurutzada egiten ari naiz... nire amaren laguntza moral pixka batekin. Gai- ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 75 __________________________________ 40 Eusko Legebiltzarraren eta Jaurlaritzaren aginduz orain arte egindako txostenen segida hauxe da: 1) “Indarkeriaren biktimei buruzko ponentzia”. Eusko Legebiltzarreko Giza Eskubideen eta Herritarren Eskaeren Batzordea. I. eta II aleak, 2000ko azaroa. / 2) “Inkontrolatu taldeen, eskuin muturreko taldeen eta GALen Terrorismoaren Biktimei buruzko Txostena”, Eusko Jaurlaritzako Terrorismoaren Biktimei Laguntzeko Zuzendaritza, 2008ko ekaina. / 3) Indarkeria Politikoaren ondorioz izandako Giza Eskubideen urraketen Biktimei buruzko Txostena. / Eusko Jaurlaritzako Justizia, Lan eta Gizarte Segurantza Sailaren Giza Eskubideen Zuzendaritza, 2008ko ekaina. / 4) “Motibazio Politikoko Indarkeria- egoeran gertatutako Giza Eskubideen urraketen eta Sufrimendu Bidegabeen Biktimak”. Eusko Jaurlaritzako Giza Eskubideen Zuzendaritza eta Terrorismoaren Biktimei Laguntzeko Zuzendaritza, 2010eko abendua.
nerako senideek isiltasunean egon nahiago dute, eta hori errespetatzen dut. Tamara Muruetagoiena. Beste kasu batzuetan bezalaxe, biktimen errebin- dikazioari lotutako oroimen-ekintzek, zenbaitetan, biktimekiko lotura sinbolikoaren zentzua daukate; eta hori egiten dute gertatutakoa saihesten saia- tzeko, edo gaur egun haiekin ez dagoen pertsonari gustatuko litzaiokeelako. Ez daudenekiko lotura horiek zentzua aurkitu eta doluari aurre egiteko moduetako parte dira. Zure aita horrela hil izana da txarrena. Inork egin ezin izan zuenean babesteko gogoak sartzen zaizkit. Bere alabak gaia atera eta bere errebindikazioa egin zezala gustatuko zitzaiolakoan nago, eta nire erantzukizuna dela uste dut. Tamara Mu- ruetagoiena. Erabilpen politikoa saihestu eta kontzientzia danontzat sortu Oroimenerako forma eta toki hauen erronka, zen- baitetan pairatzen duten politizazioa gainditzea da. Eta horrek dakarrena, pertsona edo biktima batzuk berriz errebindikatzea, sektore zehatz batek politikoki eurenganako hurbiltasun han- diago baldin badauka; eta ez dakar, ordea, giza eskubideen urraketen oroimenaren ikuspegi par- titua, kontzientzia kolektiboa eratzen lagundu de- zakeena. Niretzat ohore bat da TATek, Ezker Abertza- leak, EAk... Torturaren Aurkako Esteban Muruetagoiena Foroa eratzea. Ni ekimen ho- netan sartzearen arrazoia, gaiaren garran- tzia da, mezu desegokirik egon ez dadin, bestelako alderdiak mahairatzeko41 , betiko pertsona berberak izan ez daitezen; jendeak oro har tortura-ekintza horiek gaitzetsi di- tzan, eskari horretan jende gehiago sar dadin. Badakit hori ez dela batere erraza. Tamara Muruetagoiena. Prebentzioak ere biktimen oroimenaren errebindi- kazio parte izan daiteke. ETAren biktimen memo- ria, ohartarazpena da prebentzioaren kontzientzia izateko eta ETAren indarkeria bukatu dadin. Tor- turaren biktima izan diren pertsonen kasuan, prak- tika horren errotik kentzeari eta hori posible egin duten neurriei lotuta dago oroimena. Hain zuzen, agintariek izan behar dute ere- dugarri gizartearentzat. Torturatu ezin bada, ezin da torturatu. Lurdes Zabalza. Zuzentasunez tratatzea ez da biktimizazioa berdintzea Oroimen bateratzailea bilatzearen parte batek, ze- rikusia du bestearen mina errespetatzearekin, eta Hegoafrikako Egiaren Batzordean Desmond Tutúk -Bakearen Nobel Saria jaso zuen gotzain anglika- noak egiten zuenarekin: sufrimendua moralki ber- dintzearekin, hain zuen. Hau da, bestearen, besteen minarekiko errespetua, Batzordeburuak ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 76
moralki onartu eta onesten zuen, biktimarekiko eta bere senideekiko enpatia partekatua azalduz. Nire ustez, gure munduan gauza askotan pentsatzen hasiak gara. Lasaitasun handia- goa behar dela uste dut. Nire seme-alaben- gan ikusten dut. Hausnarketa gehiago egiten da, baina gure artean ere lasaitasun handiagoa behar da. Jendeak “izugarri go- rroto behar dituzu” esaten didanean, nik ezetz esaten diet. Bera guardia zibila izanda ere, ez dauka beste haiek egin zutenaren errurik. Kalean tiro bat ematea ere izugarria da ere. Axun Lasa. Biktima guztiekiko onarpenak, eta eurek jasan- dako giza eskubideen urraketenak, ez dute nahi esan pairatu zituzten biktimizazio prozesuak ber- dintzen direnik. Bidegabeko sufrimenduaren onar- penaren beharra biktimen eta bere senideen duintasuna -zeren duintasun hori antzekoa baita indarkeria berberak sufritu duten pertsonengan-, indarkeria horiek posible egin zituzten mekanis- moen berdinketatik bereizi behar dira. Onarpen eta ordainerako eskubide berbera dau- kate ETAren biktimak -zeinekin, kasu askotan, gi- zarte-onarpen eta laguntzaren zor kolektiboa pilatu baita-, eskuin muturreko biktimak edo Es- tatuaren gerra zikinak sortutakoak -bere ekintzen errebindikazioan, azken horrek siglak izan ala ez izan-, ez duelako izan behar zuen erakunde- edo gizarte-onarpenik, bazterketa sufritu duelako, za- lantzan jarria izan delako eta gertaeren eta, asko- tan, zigorgabetasunaren inpaktua sufritu duelako. Diskurtso zehatza eta bateratzailea Hizkuntza bateratua aurkitzearen zailtasunenga- tik, edo biktimen kolektiboen edo alderdi politi- koen ikuspegi ezberdinengatik, onarpen ekintzak ikuspuntu zabal batetik ulertu beharko lirateke, horrela, biktimei zuzentzeko eretan edo arrazoi- bide bateratzaile zabalago batean sar daitezen. Eta, zentzu horretan, zenbait biktimekiko onarpen- defizit handia kontuan izanda, beharrezkoa da nor- berak ongi jakitea noren aurrean dagoen eta zeintzuk diren sentsibilitateak, ekintza horiek ire- kitasun-espazioak izan daitezen, eta politikoki menperatzen duten arrazoibideek eraman eta be- reganatu ez ditzaten. Behin eta berriro eskatu dute, biktimak bil- tzen direnean, ni ere joan nadila; eta aurten bakarrik joan naiz, Maixabel Lasak tematu zelako, eta nahi ez izan arren, joan nintzen. Arreba eta biok joan ginen. Jendeak bere jantzi onenak eraman zituen. Ekitaldi har- ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 77 __________________________________ 41 Tamara Muruetagoienak bere aitaren historiaren inguruan egin zuen dokumental batean, lehenago, egun batzuetan zehar, aitari zauritu bat sendatu arazi zioten bitartean, ETAko komando baten eskutik familiak sufritu izan zuen bahiketa bat agertzen da; halaber, ondoren, iraultza-zerga ordaindu zezaten egin zitzaizkien mehatxuak agertzen dira ere. Gazte honek bere dokumentalean indarkeria batzuei buruzko kontaketa bateratzailea sartzen du. “Hain zuzen, agintariek izan behar dute eredugarri gizartearentzat. Torturatu ezin bada, ezin da torturatu”.
tan, guztiek elkar ezagutzen zuten bitar- tean, baztertuta geunden bakarrak arreba eta ni ginen. Isolatuta sentitu nintzen. Sail- burua sartu zen lehenengo. Gero, bertara- tutakoak elkarri aurkeztu zioten, banan banan, eta agerian geratu zen elkar ezagutu eta besarkatzen zutela. Guregana iritsi ze- nean, Normi Mentxakaren seme-alabak gi- nela esan zioten. Ziur nago ez zekiela nortzuk ginen. Begien bistakoa da alde ba- teko eta besteko biktimak daudela. ETAren biktimak, biktimak direlako, eta gu biktimak garelako, horrela onartu du epaitegi batek. Baina haiek, biktimei buruz hitz egiten du- tenean, ETAren biktimei buruz bakarrik hitz egiten dute. Historia guztiak errespetatzen ditudala, ekitalditik alde egin nuen. Ez nen- goen gustura. Agurtu nuen bakarra, eta be- sarkada bat eman zidan, Gorka Landaburu izan zen. Roberto Fernández Mentxaka. Mugak kontuan hartu Elkarrizketa egin zaien ETA eta GALen edo Esta- tuko agenteen biktimek, agerian uzten dituzte oroimen bateratzaile horren garrantzia eta zail- tasunak, aldi berean. Burututako giza eskubi- deen urraketen onarpen zabala positibotzat hartzen da, baina gertaera ezberdinetako edo egile ezberdinen biktimentzako adostasunak edo espazio bateratuak planteatzen direnean, ezber- dintasunak edo mugak planteatzen dira, batzue- tan, eta kontuan hartu behar izan dira. ETAren indarkeriarik gabeko eta distentsio poli- tikoko eszenatoki baterantz dagoen eboluzioa egonda ere, gerta daiteke denbora eta ekintza osagarriak behar izatea, jarrerak hurbiltzeko edo oroimenaren tokiak egon daitezen, bertan biktima ezberdinak ordezkatuta daudela sentitu dezaten. Egon daitezkeen muga horiek aintzakotzat hartzea prozesuaren parte da, eta espazio zabalak sustatu behar dira, bertan, edonola ere, onarpen bereiz- garri edo osagarria egon dadin, kontuan izanda, gainera, prozesuan gatazkak, aurkako sentimen- duak edo ideologia-ezberdintasunak daudela, eta faktoreok mugak izan daitezkeela, oroimenerako ekintza edo espazio horien helburuak gertuago egon edo malguago izan daitezen. 2010eko abenduaren 1ean galdetu zioten Covi- teko presidenteordea den Silverio Velascori ea par- titu lezakeen Donostiako Oroimenaren Lorategiaren espazioa ETAkoak ez ziren bestelako biktimekin; eta erantzuna baiezkoa izan zen, eranskin honekin: Oroimenaren Lorategiari dagokionez, gu- retzat hartzen dugu. Ni hor eroso nago, formulatu den moduarekin. Baina oroimen bateratzaile horrena zaila da. Sentsibilitate ezberdinak daude, eta horrekin jasanberak gara, onartu ez arren, baina guztion one- rako da. Bizi izan zituzten gertaera horien gaitzespenetik abiatzen gara, aintzakotzat hartuak izatea merezi baitute, baina ho- rrek ez su esan nahi haiekin ados gaude- nik. Silverio Velasco. ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 78
Orain da garaia. Aldaketa gogoa erakusten duten ekintzak gia eta justizia egin beharreko ekarpenak dira, es- zenatoki ezberdin batean, Euskadin hautsitako gi- zarte-harremanak berregiteko markoan, eta adostasun sozial edo politiko berrien eraikuntzan. Zentzu orokorrago batean, keinuak, prebentzioa- rekiko konpromisoa adierazten duten injustiziaren onarpen-adierazpenak behar dira, egile edo buru- zagi politiko batzuen aldetik. Denbora luzean ho- rrelako ekintzak atzeratu egin dira, oraindik “ez zela garaia” adieraziz. Baina dagokigun garaia hemen dago. ETAko zenbait presok onarpenerako ekimen partzial batzuk egin dituzte, kartzelan egoteak, barne kontrolak edo pairatu duten sakabanatzeak, azterketa eta hausnarketa oztopatu dituzten arren. Era zabalago batean, onarpen hori ezker abertzaleak egiteke daukan urratsa da. Halaber, gerra zikina bultzatu zutenek edo horren barruko ekintzak ikertu ez zutenek, onarpen-urratsak egin beharko lituzke. Etorkizuneko prozesuaren mar- koan, horrelako keinuek, ziur aski, denbora be- harko dute, nortasunaren aurkako erosotzat hartuak izan gabe zalantzan jarri ezin diren sinbo- loekin jarduten dutelako. Buruzagi ezberdinek zentzu horretan egiten di- tuzten keinuak, garrantzizko aurrerapausoak izango lirateke, giza eskubideen errespetua abia- puntua duten oinarri etikoa eta oroimen kolektibo bateratzailea sustatzeko. Bizikidetzarako zubiak irekitzen dituzten adierazpenak eta diskurtsoak apurka-apurka egiten diren arren, eta orain dela gutxi arte ezohikoak eta ezin pentsatuzkoak ziren jarrerak igartzen badira ere, oro har, onarpenak borroka politikoaren logikaren menpe jarraitzen du, biktimen gainetik pasatuz. Barkamena eska dezatela, baina ostiralero presoen aldeko prozesioen ‘gorespen’ hori ikusten jarraitzen dugu... Baina ez da derri- gorrezkoa barkamena ematea. Zigorrak bete ditzatela. Egin zutena onartu dezatela. Guk eta gure seme-alabek barkatzeko prest gaude. Baina nola emango diegu barkamena, inork eskatzen ez badigu? Horretan, biktima bakoitzak ezberdin pentsatzen du. Albino Al- fredo Machado Pires, COVITEko kidea. Horrelako ekintzak ez dira “etsaiari aire ematea”, iraganari aurre ematen dionaren jarrera kemen- tsua eta gertakari horietako biktimei errespetua adierazteko modua baizik. Baina horixe egin be- harko lukete ere 80etako “gerra zikina” delakoan, tortura kasuen ezkutatzean eta, oraindik gaur ere, tortura kasuetan dagoen onarpen eta ordain faltan erantzukizunak dauzkatenek. Aurrera egiteko ez dira bakarrik falta kei- nuak eta topaketak behar bezala bideratzea, gidaldekoago eta sektarismo gutxiko adie- razpen politikoak baizik. Adierazpen ge- hiago, gauzak gaizki egin direla eta biktimen mina aitortuz, ETAren presoek barkamena eskaera, ordainaren konpromisoarekin. Hau da, bizikidetzaren giroa egiteko laguntza eman behar izango dugu, herritarrengan nolabaiteko adiskidetasunaren aldeko itxa- ropena sortzen hasteko. Odón Elorza. ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 79
Baina, batzuen aldetik, gaur ere, erronka horreta- rako erantzuna hauxe da: oraindik ez da garaia. Horretarako garaia posible egin beharrean. Zergatik ez da egin zerbait bateratu, oro- rentzako oroimen bat? Erantzuna, ez zela garaia izan zen. Biktima guztiak jasotzen di- tuen plaka bat jartzeko proposamena egin dudanean, oraindik ez dela garaia erantzun didate. Maria Angeles Lazkano Larra- ñaga, Zizurkilgo alkate ohia. Baina badira ere garaia posible egiten dutenak. Rosa Rodero eta Cristina Sagarzazu, Ertzaintzako buruzagiak izanik, ETAk atentatuetan 1993an eta 1996an hil zituen Joseba Goikoetxea eta Montxo Doralen alargunak, eta Uxune Retolaza -EAJko bu- ruzagi historikoa izan zen Gorka Agirreren alar- guna- joan ziren 2010eko azaroaren 20an ezker abertzaleak urtero, poliziak tiroz hil zituen Santi Brouard eta Josu Muguruzaren omenez antolatzen duen lore-eskaintzara. Egun hartan, lehenengo aldiz, ETAko biktimen senide zuzenek hartzen zuten parte horrelako ekitaldi batean; hain zuen ere, El Correo egunkariak “ezohikotzat” hartu zuen42 . Egun batzuk lehenago, bere aitaren omenezko ekitaldia iragartzeko prentsaurrekoan, Edurne Brouardek adierazi zuen, era berean, ez zuelako “inolako arazorik, gatazka-egoerak sortu dituen beste biktimen minarekin bat egiteko”43 . Ema- kume horien keinua, besteen minari hurbiltzekoa, berria eta elkartasunaren mugak hausteko eredu- garria izan zen. Oroimen ekintza horretan parte hartzeko arrazoiek, zerikusia izan zuten biktimaren alaba pertsonalki ezagutzearekin eta Santi Brouar- dekin berarekin, batetik, eta familiaren minarekin bat egitearen ikuspegi etikoarekin. Cristinak esan zidan, zer iruditzen zaizu jo- aten bagara? Nik esan nion ongi ezagutzen nuela Brouard, nire pediatra izan zelako. Nire ustez, bera bizirik egon ezkero, gauza asko ez ziratekeen gertatuko, bake-gizona zen. Garai batean, Bilbon, familia guztiek bere eskuetatik pasatu ziren. Merezia zuen omenaldia. Muguruzari eskainitako omenal- dia beste toki batean egingo zen. Nik ez nuen ezagutzen, niretzat joateak ez zidan ezer esaten. Gainera, ni Edurne Brouarden laguna naiz, estimatzen dut eta oso zentzu- duna iruditzen zait. Baina joan aurretik gal- detu genion ea ondo iruditzen zitzaion joatea. Atzean geratu ginen. Edurne agur- tzera etorri zitzaigun, musu bat eman zigun. Ongi konpondu gara. Rosa Rodero, Er- tzaintzako buruzagia zen Joseba Goikoetxe- aren alarguna. Rosa Roderok, honen inguruan, adierazi zuen “be- soak zabalik hartu gaituzte” eta “denok gara bik- timak. Ideia ezberdinak izateak ez dauka zerikusirik”.44 Ezberdintasun ideologikoak alde ba- tera utzita, minarekiko enpatian dagoen ezberdin- tasun hau, oroimen bateratzailearen elementu zentrala da. Hala ere, Edurne Brouardek dioen be- zala, jarrera horiek ez dira bat-batean sortzen, ur- teetan hausnartzen eta irtenbideak, eta orain esan behar da, ezberdinen arteko elkarrizketa eta ezta- baida bilatzen egotearen ondorio dira. Rosa eta Cristinaren kasu zehatzean, urteak dira elkar eza- ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 80
gutzen dugula, eta hainbatetan hitz egin dugu el- karrekin. Nire ustez, urratsa emateko garaia zela ulertu zuten eta eman egin zuten, eta horren au- rrean, ez dugu eranstekorik. Alde egiten genuenean kazetari bat gure- gana etorri eta galdetu zigun ea zergatik joan ginen. Horrela, besterik gabe, harrituta bezala. Eta hortik publiko egin zen. Gu el- kartasun-ekitaldi batera joan ginen. Nik, nirea bezalako mina sufritu dutenen alde agertu nahi nuen. Edurnerentzat, aita galdu duelako, gaztea izanda, nik badakit zer pa- satu duen. Eta hori badakit minarengatik, ez ideia politikoengatik. Enpatiak minarengatik batzen gaitu. Rosa Rodero, Ertzaintzako buruzagia zen Joseba Goikoetxearen alar- guna. “Beste aldekotzat” hartzen ziren biktimekiko elkar- tasun ekintza honek erreakzio ugari sortu arazi zi- tuen. Rosa Roderok berak ondoren hau azaldu zion El Correori: “sufrimendua berdina da inolako arra- zoirik gabe ahaide hurkoak galdu ditugun guztion- tzat. Berdin zaigu nongoak diren, ETAkoak, GALekoak... Hori da gutxien inporta zaiguna”.45 Ez zitzaidan batere gustatu oso gauza normal batekin bueltaka hastea. Santi Brouarden omenaldira joan nintzen, alabarekin eta bere amarekin egotera. Komunikabide batzuk dena testuingurutik ateratzen hasi ziren eta jende askok deitu zidan galdezka eta zergatik egin genuen. Rosa Rodero. Horrek guztiak agerian uzten du gurutzatutako el- kartasun hori erakusten duten keinuek balio han- dia -soziala ere- daukatela, eta tokiz aldatzen dituztela biktimen oroimena ikusteko sarritan era- biltzen diren eskemak, eta memoriaren inguruan egoten diren kontrol-arrazoibideak46 . Edurneren- ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 81 __________________________________ 42 “‘Dagoeneko biktimak baturik gaude, gure mina berdintsua delako’. ETAk 1993an eta 1996an hil zituen Joseba Goikoetxea eta Montxo Doral, Ertzaintzako buruzagien alargunek ez zuten espero ‘horrenbesteko ikusmina’ sortaraztea, ezohiko keinu batean, aurreko larunbatean Batasunak Santi Brouardi eta Josu Muguruzadi eskaini zien omenaldira joateko erabakiarekin. ‘Arrisku bat zen, baina onerako izatea espero dut’, azaltzen zion atzo Cristina Sagarzazuk El Correori” (2010/11/23). 43 2010eko azaroaren 22ko “Gara”. 44 2010eko azaroaren 21eko “El Correo”. 45 2010eko azaroaren 21eko “El Correo”. 46 Paul Ríos, Lokarriko bozeramaileak, keinu honi izenburu hau jarri zion: “Adiskidetzearen aldeko mila hitz baino gehiago”; Josu Puelles, ETAk 2009ko ekainaren 19an ETAk hil zuen Eduardo Puellesen anaiak, bi emakumeak mespretxuz kritikatu zituen bi emakumeak, “Cristina eta Rosari igorritako eskutitza” izenburuko idazki publikoan. 2010eko azaroaren 24eko “El Correo”. “Gu elkartasun-ekitaldi batera joan ginen. Nik, nirea bezalako mina sufritu dutenen alde agertu nahi nuen. Edurnerentzat, aita galdu duelako, gaztea izanda, nik badakit zer pasatu duen. Eta hori badakit minarengatik, ez ideia politikoengatik. Enpatiak minarengatik batzen gaitu.”
tzat berarentzat eta bere ahaideentzat, balio ika- ragarria izan zuen keinu horrek. Batez ere bi izan ziren une hartan izan geni- tuen sentimenduak, bai nik, bai, uste dut, hain geunden Santi eta Josuren gainerako lagun eta senitartekoek: batetik, harridura, ez genekielako etorri behar zutela, eta bes- tetik, esker ona, urte askotan zehar gaiarekin atzera eta aurrera ibili ondoren, ongi dakigu- lako arlo horretan urratsa ematea zein zaila den eta uste dugu, behin betiko irtenbidea- ren bidean, horrelakoa bezalako keinuak oso zailak direla (oso-oso zailak, nola ez, horren- beste sufrimendu eta liskarraren ostean) tar- tean dauden pertsonentzat baina, nire aburuz, oso ekintza pedagogikoak dira. Edurne Brouard. Edurne Brouard. Ekitaldi hori egin eta bi egunetara, Rosa Roderok, oraindik ere, entzun nahi zuen edonori hau azal- tzen zion: “kontuak egin ezkero, biharko egunean honek aurrera egin eta bakea lortzen badugu, denok elkarrekin bizitzen jarraituko dugu. Zeren, hemen, denok egongo baikara. Lehenago edo be- randuago, elkarrekin egongo gara”.47 “Beste aldeko”, hau da, beste egile batzuen edo sentsibilitate politiko ezberdinen biktime- kiko elkartasun-adierazpen horiek, prozesu pertsonak ezberdinak eragiten dituzte, eta ho- rietan ezin da ez araurik ez presio moralik eza- rri, mina testuinguru politiko gatazkatsu baten bere egiteko prozesu baten zati baitira, baina baita sufrimendu kolektiboari buruzko ikuspegi zabalago batenak ere. Pertsonak geure buruari tragedia geurega- natu, bizi eta, azkenik, gainditzeko ematen dizkiogun erritmoak eta denborak erabat pertsonalak dira eta, hori, eman ahal badu ere, huskeria: onartzen ez badugu gutako bakoitzak, pertsonalki, bide hori egin behar dugula geure egoera pertsonaletik, zailtasu- nez onartuko dugu elkar ulertzeko eta adis- kidetzeko prozesua luzea eta zaila izango dela, arrakastatsua izatea nahi badugu. Eta, nire iritziz, horrela izan beharko eta izango da. Barkamenaren gaia alde batera utzirik (hau bai, erabat pertsonen artekoa), guztion artean lortuko dugu bizikidetza eta adiski- detzea posible izatea, etengabe elkarrizketa eta ideien alderatzea erabiliz, baina gutako bakoitzaren prozesuak irtenbideak poliki-po- liki, bakoitzak behar duen martxan ematea eskatuko duela onartuz, eta hori beste gai batzuen irtenbidean aurrera egiteko ezin- besteko baldintza bihurtu gabe, gai horiek ere garrantzitsuak izanda eta horietan ere aurrera eginez. Edurne Brouard. ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 82
5. ONARPEN NEURRIAK ETA NEURRI SINBOLIKOETARAKO GOMENDIOAK 1Biktimen partaidetza aintzat hartzea: au- rreko itxaropenek ere markatzen dute – zati batean izanda ere- emaitzen aurrean dagoen sentikortasuna. Biktimen aldetik ba- lorazio erreala behar da, aintzatespenarekin espero denaren edo ez denaren inguruan, espero daitekeen gogobetetze-maila, edota euren jokabidean aurre ikus daitekeena, ge- hiago doitzeko moduan. Udalei dagokienez, biktimen partaidetza artikulatu behar da, euren itxaropenak entzun daitezen, eta euren ikuspuntuak, ahal den neurrian, ain- tzat hartuak izan daitezen. 2Zehetasun eta inplikazioak zaintzea: Aintzatespen ekitaldiek eta ekintza sin- bolikoek jardunean eta logistikan inplika- zioak izanik, kontuan hartu behar dira, ekintzaren zentzuari egokitzeko. Prestatzeko denbora, parte-hartzaileen definizioa eta es- zenatokia, eta parte hartuko duten pertso- nen mezu argiak, erabakigarriak dira. Jarrera malgua izanda, posible da denon gogoa betetzen duten adostasunak lortzea. 3CIkuspuntua aldatzea: Aintzatespena egiten duenak arazo bat izan dezake; hain zuzen ere, berak erantzukizun pertso- nal zuzenik izan ez zuen ekintzengatik erantzun behar ez duela sentitzen duela. Hala ere, erantzukizuna era zabalago ba- tean ulertu behar da; eta horrelako ekital- dien ikusmen positiboa edukitzeak -ez hartuta zalantzapean jarria egongo balitz bezala, giza eskubideen defentsarekiko konpromisoaren indartzea baizik- ondorio osasungarriak izango lituzke, udalerrietan zein gizartean bertan. 4Barkamena eskatzeko edo erantzuki- zuna onartzeko ekitaldiak. Barkamena eskaerak, publikoak eta benetakoak dire- nean, garrantzizkoak dira eta eragin positi- boa izan dezakete biktimengan eta bizirik irtendakoengan. Gizarte-aintzatespenerako markoa eta biktimen duintasuna balora- tzeko modua dakarte. Gertaerak, sufrimen- duaren injustizia eta prebentzioarekiko konpromisoa beharrezkoak dira. Azaleko aintzatespenak ekidin behar dira, ez baitute erakusten borondate politikoa aldatu dela. Beste alde batetik, biktimek horrelako ego- erek sortarazten duten anbiguotasuna jasan behar dute, galeraren inpaktu itzelaren eta aintzatespenaren aurreko norberaren esa- nahi ezberdinaren artean. ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 83 Gomendioak neurri sinboliko eta aintzatespen-neurrietarako __________________________________ 47 2010eko azaroaren 23ko “Noticias de Gipuzkoa”.
Ekimenak koordinatzea toki-eremuan Esperientziei buruzko azterketan azaldu den mo- duan, orain arte ez da existitu memoriaren ingu- ruko baterako irizpiderik, toki-eremuan. Iraganean egon ziren eta etorkizunean jarraitu dezaketen faktore batzuk aipatu baditugu ere, komenigarria da memoriaren joera selektiboa etetea eta boron- date komuna azal lezaketen ekimenak sortaraztea, toki-mailako ezberdintasunak kontuan izan gabe. Udalerrien baterako lana lagungarria izan zitekeen bai isiltasuna, bai formazio politiko ezberdinek joera enkistatuak hausteko, beheratik etorritako hausnarketa eginez, eta toki-mailako eragina kon- tuan izanda. Pena ematen dit Eudelek oraindik alkateei deitu ez izanak, udalerrietatik elkarbizitza eta baretze prozesuarekin bat egiteko la- guntza eske, zehar-lantalde sortzen alkate eta jatorriz biktima desberdinen arteko el- karrizketa gune bat nola sortu eztabaida- tzeko xedez. Ez litzateke izango Eudel eta Udalbiltza elkartzea, baizik eta bakearen al- deko alkateen foro anitz bat, alderdi politi- koak alboan utzita. Odón Elorza. Monumentuak eta toki sinbolikoak erasoetatik babestea Bere garaian oso monolito handia jarri zuten. Gau batean jarri eta justu hurrengo goizean eskuin muturrekoek hondatu zuten; eta kalean propaganda agertu zen, non hau jarri baitzuten: “Puta bizi zela, koroarekin hilda dagoela”, Guerrilleros de Cristo Rey taldeak sinatuta. Nik ere telefonoaren bi- dezko mehatxuak, hiltzekoak ere, izan ni- tuen. “Hurrengoa zeu izango zara”, eta horrelakoak, esaten zizkidaten. Roberto Fernández Mentxaka. Santurtziko Normi Mentxakaren kasuak eskaini- tako aurreko adibideak erakusten duenez, me- moriaren borroka bertan izan dela azken hamarkadetan, eta monolito, plaka edo oroitza- pen-tokiak sarritan hondatu dira momentu ez- berdinetan, biktimak erasotzeko edo gertaeren memoria ukatzeko modu bezala. Antzeko era- soak burutu dira azken urteetan ETAko biktimei edo frankismoaren biktimei egindako monumen- tuetan, baina zenbait talderen sektarismoa azaltzen dute, erantzun kolektiboa baino ge- hiago. Alde ezberdineko biktimen memoriaren aur- kako eztabaida horren parte den aldetik, Euskal Herrian, eraso izan diren monumentuen historia luzea dago, gaur arte, frankismo, ETA, GAL eta bestelako taldeen biktimak, zein Estatuko agen- teenak oroitzeko eginak izanda. Denboran ger- tuen dauden erasoak, 2011n gertaturikoak dira: hala nola, Juan Mari Jauregi Gipuzkoako gober- nadore ohiari eskainita, Tolosako Burnikurutzeta mendian dagoen estelaren aurkakoa, eta Donos- tiako Igeldo mendian Fernando Mugikaren oho- rez altxatutako eskulturaren aurkakoa48 ; edota Donostiako Sagues edo Ulia auzoetan frankis- moak hildakoei dedikatutako plakak eta metakri- latozko piezak haustea. Bere aldetik, uztailaren ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 84
8an Iruñeko Eskualdearen Mankomunitatearen garbiketa zerbitzuko langileek kendu zituzten Germán Rodríguez, 78ko Sanferminetan han bertan hila, oroitzen duen estelaren ondoan jarri berri ziren loreak49 . Horrelako joaeren esanahi politikoa gaurko testuinguruan ezberdina izan badaiteke ere, biktimengan sortarazten duen in- paktua, ziur aski, berdina da kasu guzti-guztie- tan. Honekin guztiarekin eta, azkenean, mono- litora iristen gara; eztabaida handi baten ondoren, dena adostu genuen, tokia, ele- mentua, plaka. Guk, eskulturaren oina- rriak egin genituenean, hau zen: banda- loen aurkako elementua, ongi garbi daitekeena, ezin hautsi daitekeena, eta gogoratu arazi dit jarrita egon den urte guztietan ez dela ezer gertatu, ez duela erasorik izan, inoiz ez dutela lorerik kendu, inoiz ez dela pintadarik egon... Uste dut behin presoen senideen kontzentrazio bat egon zela, baina hori niri ez zait kritikaga- rria iruditzen, alderantziz. Ezker abertza- learen aldetik ere, ez dute parte aktiborik izan, baina ez dute kritikatu. Txuri Aran- buru. Oroimenaren adierazpen hauek zaindu beharko lirateke, kultura ondare kolektibo gisa, lege-neu- rri egokien bidez babestuz eta giza eskubideen defentsaren sinbolo diren aldetik, gordetzeko ahaleginez. ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 85 __________________________________ 48 Tolosa eta Donostiako bi udalek -2011ko maiatzetik Bilduko alkateak izanik- konpromisoa hartu dute kalteak konpontzeko: “Donostiako udalak gaur iragarri duenez, “normaltasun eta naturaltasun osoz” lehengoratuko du ETAk hil zuen PSEko agintaria, Fernando Mugicaren omenez altxatutako monolitoa; kalte handiak izan ditu ezezagunek eraso ondoren. Bilduk zuzendutako Donostiako Udalaren gobernuak adierazi du konponketa lanak bereganatuko dituela. Gauza bera egin du Tolosako Udalak, kasu horretan ere koalizio abertzaleak zuzenduta, Gipuzkoako gobernadore zibila izan zenJuan Mari Jauregiri eskainitako estelarekin” (El País, 2011/08/10). 49 “Germán Rodríguezen oroimenez jarritako loreak kendu dituzte, Udalaren aginduz. Ostiral eguerdian jarri zituzten, bere heriotzaren 33. urteurrenean omenaldia egiteko” (2010/01/10eko Noticias de Navarra). “Pena ematen dit Eudelek oraindik alkateei deitu ez izanak, udalerrietatik elkarbizitza eta baretze prozesuarekin bat egiteko laguntza eske, zehar-lantalde sortzen alkate eta jatorriz biktima desberdinen arteko elkarrizketa gune bat nola sortu eztabaidatzeko xedez. Ez litzateke izango Eudel eta Udalbiltza elkartzea, baizik eta bakearen aldeko alkateen foro anitz bat, alderdi politikoak alboan utzita.”
Bere neurrian jarri eta ekimenei jarraipena eman Hala ere, alderdi horietan egiten den fokalizazioaz aparte, ekintzen jarraipenari eta oroimen batera- tzailearen marko zabalagoari dagokiona, ekintzei jarraipena ematea, nolabaiteko harreman pertso- nala mantentzea edo jarraitutasunerako aukerak aztertzea da. Izaera bateratzailea duen memoria- ren egunaren inguruko oraingo edo etorkizuneko ekimenak, aukera-markoa izan daitezke erronka horietako asko berrartzeko, erabilera politikoaren arriskuak, edo gai hauek euskal gizartean azter- tzean egon diren norabideak saihestuz. Justu aurten kanpoan egon naiz, baina jar- duneko alkatesak osoko bilkurarako deia egin zuen eta adierazpenik egin zen zentzu horretan, biktimen mina aitortuz, eta kon- tzentrazio bat egin zen udaletxearen au- rrean. Alberto Ruiz de Azua. Beste alde batetik, badago ere gizartean nekadura sortzearen arriskua, horrelako ekintzetan mezu estereotipatuak eta politizatuak eman ezkero. Etorkizunerako erronka, ekintzak era jarraituan mantentzea da, gizartean epe luzeko dimentsioa ere duten prozesuetan lagungarri izango direla- koan. Jadanik nekatuta gaude oroimenaren ingu- ruko hainbeste eztabaidarekin. Hona eta hara ekitaldietan parte hartzera. Aurreko le- hendakariarekin egon ginenean esan ge- nion, zenbat ekitaldi orokor egingo dira? Hiriburuetan egindako hiruekin ziklo bat egin zen, egon zen. Nik ez dut beste leku batzuetara joan behar horretarako, nahas- mendua da. Niretzat ez dauka zentzurik, da- goeneko. Ni egunero gogoratzen naiz, baina ez dut gogorik egun markatu batean oroi- tzeko. Horrek ez dauka zentzurik, historia- rako gorde behar da, liburuetan egongo da. Rosa Rodero, Ertzaintzako buruzagia zen Joseba Goikoetxearen alarguna. Garrantzia eta proiekzioa duten lekuak Zenbait tokitan, eztabaidak egitasmo arkitek- tonikoetara edo oroimen-lekuetara eraman du, ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 86 “Jadanik nekatuta gaude oroimenaren inguruko hainbeste eztabaidarekin. Hona eta hara ekitaldietan parte hartzera. Aurreko lehendakariarekin egon ginenean esan genion, zenbat ekitaldi orokor egingo dira? Hiriburuetan egindako hiruekin ziklo bat egin zen. Nik ez dut beste leku batzuetara joan behar horretarako, nahasmendua da. Niretzat ez dauka zentzurik, dagoeneko.”
hezkuntza-proiekzioarekin eta giza eskubi- deen alde lan egiteko; hala nola, Donostiako Oroimenaren Lorategia eta Bakearen Etxea, non espazioari buruzko erabakiak batera izan dituen paisajismoa, oroitzapen eta hausnar- ketarako espazioa, aisialdia eta ingurune po- sitiboa, eta elementu ezberdinek bakearen errebindikazioaren esanahia hartzen dute bertan. Donostiako Aieteko Bakearen Etxeare- kin, jauzi kualitatiboa egin eta errefe- rentzia lekua sortu behar zen, Europan zein Euskadin identifikagarria. Eta hori GGEEen eta Bakearen Etxea izateko jaio da, berriz elkartzeko, bakezkoak egiteko, adiskidetze zibikoaren gunea... Bakearen Etxearen helburua bake hazitegi izatea da, bake kultura- ren aldeko apustua egin duten beste hiri eta erakundeekin sare-lan egiteko, nazioarteko mailan ideiak elkarrekin trukatzeko, hiritarren heziketan eta ko- munikazioan eragina izan dezaten... Odón Elorza. Gune hori bakearen helburu zabalago batetik proiektatu da, sentsibilitate ezberdinak or- dezkatuta egoteko moduan. Helburu zaba- lago baten kontzepzioak, aldi berean esanahi zehatza eta anitza izanik, oroipenerako gunea eta toki eta esanahi ezberdinak izan ditzake batera, biktima-mota ezberdinek is- latuta daudela ikus dezaten, edo gizarte oso- arentzako adierazte edo hausnarketarako gunea aurkitu ahal izateko. ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 87 Jardín de la Memoria Oroimenaren lorategia Donostiako Oroimenaren Lorategia 35.000 metro karratuko azalera da, Loiolako Erriberak auzoan, Urumea ibaitik gertu; 2011ko martxoaren 26an inauguratu zen. Lorategiaren sarreran dagoen argibide- panelean dagoen testuak bokazio bateratzailea eta bilatzen diren helburuak azaltzen ditu: “Gerraren, indarkeriaren eta terrorismoaren biktima guztiak gogoan eta oroimenean izateko gune bat da. Donostia hiriak azaldu nahi duen elkartasunaren lekukotza argia, horrelako egoerak sufritu eta sufritzen ari diren munduko hiri guztiekiko. Biktimak oroitzeko tokia, betirako iraungo duen omenaldi gisa. Loraldi zurizko lorategia, erabat bizirik, giza eskubideen, bakearen eta askatasunaren esanahiaz nor bere baitan biltzeko eta hausnarketarako. Elkarren arteko bizikidetzaren oinarriak berregiteko”. Bere kaleetan 110 hildako baino gehiago eta ehunka atentatu izan dituen hiri batek lorategi publikoa behar zuen. Gerra edota terrorismo ekintzek eragindakoari buruz nork bere hausnarketa pertsonala egiteko gunea izan behar zuen, Euskadin ez ezik beste herrialdetan ere gertatukoaz hausnartzeko, hau da hiriak behar zuena. Horrela Oroimenaren Lorategiaren sorrera, beste herri batzuetan badago horrelakorik. Biktimen Memoriaren aldeko Lorategia, zenbait zuhaitz desberdinekin, den-denak lore zurizkoak, bakearen kolorea. Odón Elorza.
Deialdi orokorrak: oroimen bateratzailea aintzakotzat hartu Neurri sinbolikoak, egia gureganatzeko bidea azaltzen duten aztarnak dira eta, aldi berean, in- darkeria edo indargileekiko haustura adierazteko erak dira. Hala ere, testuinguru sozial eta politiko zehatz batean kokatzen dira eta, azterlan honetan zehar ikus ahal den moduan, garrantzizko ezber- dintasunak daude toki-ingurune ezberdinetan. Azken urteetan, Juan Jose Ibarretxe lehendaka- riak 2008an abian jarri zuen Bakearen Plana izan zen lehenengo ekimen orokorra, Udalak biktimen memoriaren ikuspuntuan pentsatzen has zitezen bultzada eman zuena. Ondoren, 2010ean, Memo- riaren Egunaren adierazpena egin zen, Eusko Le- gebiltzarrean, EAJ. PSE, PP, EB eta UPyD alderdien aldeko botoekin, eta EA eta Aralarren abstentzioe- kin, biktima guztiak barne hartzen ez zituelako. Bi kasuetan ere ez zen egon behar adinako adostasunik, alderdi politiko ezberdinen aldetik. Dena den, bi ekimenak aukerak izan dira memo- ria-gune zabalago bat egiteko, ikuspuntu bate- ratzailetik aztertutako biktima kontzeptuaren inguruan oinarrizko adostasuna egon aurretik sortu baziren ere. Horrek guztiak erantzun ez- berdinak eta, are gehiago, oraindik aintzatespe- nik izan ez duten frankismoaren edo eskuin muturreko taldeen biktimen gaitzespena sorra- razi zituen. Horrelako ekimenak ez lirateke era- bili behar oinarrizko adostasunik izan gabe, Euskal Herrian saiakuntza zabalak izan dituzten ideia onak baztertuta geratzeko arriskurik egon ez dadin. ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 88 Oroimenaren eguna Oroimenaren Eguna Eusko Legebiltzarrak onartu zuen azaroaren 10ean. Izen generikoa dauka, bertsio, interpretazio arazoak eta horrelakoak saihesteko, oroimen partekatua baino gehiago, oroimen bateratzailea egin ahal izateko moduan. Kontua da elkargunera abiatzeko bidea hori izatea. Erraza izan zen ETAren terrorismoaren biktimen artean egitea; ondoren, “beste” terrorismoekin partekatutakora pasatzen saiatu ginen, eta konplikatuagoa da gainerako biktimekin egitea. Baina arriskua da eguna bera estigmatizatzea, eta jendeak atzera egitea. Momentura arte, ekimen partekatuak oso gutxi eta garrantzi txikikoak izan dira. Maixabel Lasa, TBLZko zuzendaria.
Oroimena etorkizunari begira Denboraren ikuspuntu zabalago batetik, oroimena erronka da, orainaldirako eta etorkizunerako. Egindako elkarrizketek horrek memorian sorraraz- ten dituen zailtasun eta erronketariko batzuk azaltzen dituzte, memoria horrek ez baitio baka- rrik aintzatespen-zorrari begiratzen, bakearen al- deko ekarpenari eta indarkeriari eta giza eskubideen urraketei prebentziozko etorkizun ez- berdinari ere baizik. Duela 9 urte nazioarteko proiektu lehiaketa egin genuen Loiolako Erriberetan Oroimena- ren Lorategi berria diseinatzeko. Biktimen Foroak proposamen interesgarrienaren hau- taketan parte hartzeko aukera izan zuen, udaletxearen ondoan dagoen Alderdi Ede- rreko biktima guztien oroitzapen monolitoa eraikitzeko lehiaketarekin gertatu zen be- zala. Orain beste taldeen inplikazioak bilatu behar ditugu, dinamizatzeko eta gune pu- bliko guzti hauek betetzeko asmoz. Besteak beste, kultur ekintzak egin behar dira, topa- ketak eta eztabaidak, erakusketak beste hiri batzuetako antzekoak diren ekipamendue- kin batera, udaberrian zuhaitz-landaketa kolektiboak ere egin behar dira, non per- tsona adierazgarriek parte har dezaten, haur-festa, bakea goresteko ekitaldiak, eta abar. Odón Elorza. Edonola ere, beti izan nahiz emakume bai- korra, eta ez naiz orain aldatuko, azken 50 urteotako unerik itxaropentsuenean. Eta, gainera, nire baikortasuna hausnarketaren eta ezberdinen arteko elkarrizketaren emaitza da: gizarte heldu eta burutsua du- gula uste dut, gure herrian luzaroan elka- rren aurka egondako aldeen artean bizikidetza normalizatua lortzeko beha- rrezko mekanismoak bereganatzen jakingo duen gizartea. Eta, hortik aurrera eta berriro diot, poliki-poliki, denborak eta elkarrizketak gizarte normalizatu batean bizitzera era- mango gaituzte eta ahal bada, adiskidetua, denborak esango du. Edurne Brouard. Tokian tokiko ikuspuntutik, erronka da ekintza eta esperientzia horiek toki-oroimenean sartzea, argi- talpenetan, ikus-entzunezko baliabideen bidez, on-line, eta abarretan, oroimen bateratzailearen era berrietara eramateko moduan, osagai sozial eta pedagogikoarekin. Niri gustatuko litzaidake horri buruzko zer- bait idaztea, Zizurkilen historiaren inguruan argitara ematen ari garen materialen ba- rruan, bilduma horren lanen amaiera gisa, jende ezberdinak, ikuspuntu politikoak, Zi- zurkilgo bi aldeak, aniztasuna, islatuta ikus- teko. Txosten honi emandako bultzadaren bidez, oroitzeko zerbait funtsarekin indartu ahal izango litzateke, denon babesa izanda; mozio bat, udalak biktimen egia, justizia eta ordainarekin duen konpromisoa berriztatzen dela adierazteko. Guztietatik, hori islatuta gera dadila… Maria Angeles Lazkano. Gaur egun, oroimenerako gune iraunkorra izatea errebindikatzen dugu, testigantzen entzunaldiak bezalako ikus-entzunezko es- ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 89
ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 90 pazioekin, erakusketekin eta unitate didak- tikoekin. Horri dagokionean, ikastaro hone- tan eskari bat egin diogu Eusko Jaurlaritzako Giza Eskubideen zuzendari- tzari. Gasteizko martxoaren3ko bikti- mak. Baina, beste alde batetik, garrantzizkoa da egon daitezkeen nekadurei, errepikatzeei edo, besterik gabe, kasu batzuetan dauden aintzatespen-itxaro- penak ez betetzeari aurrea hartzea, horrelako ekintzak ikuspuntu zabalago eta iraunkorrago ba- tean txertatzeko deia suposatuko luketelarik. Hori guztia garrantzizkoa da beste gizarte dinamika batzuen aurrean, erraz ekar dezaketelako zentzua edo gaurkotasuna galtzea. Nire ustez, historia handiegia egiten ari da biktimen gaiarekin. Jendea nekatu arazi de- zakegula pentsatzen dut. Politikariek gehiegi erabili dutelako. Nik, dagoen bezala utziko nuke. Nire ama betikoek gogoratuko dute, herrikoak direlako. Oso ezagunak ginen eta oso festa inportante batean gertatu zen. Gaur egun ere, jendeak Normiren seme be- zala ezagutzen nau. Oroitzapen hori da ba- liagarria niretzat. Urtero, urtemugaren egunean, lore-sorta bat eskuan jaitsi eta nire ama hil zuten tokian jartzen dut. Ome- naldia nik neuk egiten diot. Roberto Fer- nández Mentxaka. Azkenik, garrantzizkoa da ondo jakitea, jokoan da- goena, oroimenak hurrengo belaunaldietan izan dezakeen inpaktua dela. Alde batetik, azterlan gutxi egon dira, bigarren belaunaldietan egon diren inpaktuen inguruan; bereziki, indarkeria eta aintzatespen-faltaren testuinguruan hezten joan diren biktimen seme-alaben kasuan. Los hijos no han querido aparecer, me queda la duda de saber qué pasa con ellos. Esta generación que se está haciendo mayor y con la que casi no hemos tenido contacto. No sé cómo han gestionado su sufrimiento, me intriga. Txuri Aranburu. Beste alde batetik, beharrezkoak dira belaunaldi berrien inplikazioa, euren irizpideak eta ikuskera berriak, etorkizunean egon daitezkeen prozesue- tan. Ikusi beharko litzateke horrelako eztabaidek zein biztanleria-txokotan daukaten ondorio- rik, hogeitik gora edo 30 urte dauzkaten neska-mutilei, bost axola zaie hau guztia; ez daukate 45 urtetik gora daukagunon senti- kortasuna, guk gogoan daukagulako zer izan ziren trantsizioko urteak eta frankismo- aren ondoko urte bortitzak. Nire ustez, 50 urtetik gorako pertsonentzat, horrelako ez- tabaidagarriak baliagarriak dira hitz egiteko beldurra galtzeko. Alberto Ruiz de Azua. Biktimak laidoztatzen ez duen memoria. Euren duintasuna errebindikatzen duena. Indarkeriaren aurrean, zehapen morala eta giza eskubideen urraketa ezberdinen eta horien inguruko erantzu- kizunen errekonozimendu anitza ekartzen dituena. Baina bai, beharrezkoa da erabateko oroi- mena, gauzak ez errepikatzeko, guztiekin
ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 91 batera, hori berriro gertatu ez dadin. Memo- riak existitu behar du, baina ez bakarrik egun horretan bertan. Prebentziorako me- moria, ez bakarrik beti esan dezagun bikti- mak garela. Lehenengo, bigarren edo hirugarren mailako biktimentzat ez den oroimena behar da, ez dituztelako eskubide berberak edo errekonozimendu bera. Rosa Rodero. Gaur egun sektore ezberdinetatik hainbeste erre- bindikatzen den oroimenak, partekatutako ikas- kuntzak adieraztearen erronka du etorkizunari begira. Ikerketa hau helburu horretan ekarpen bat izan dadin espero dugu.

More Related Content

PDF
Memoriari buruzko herritarren elkarrizketak
byIrekia - EJGV
 
PDF
Eraikiz
byIrekia - EJGV
 
PDF
Terrorismoaren Biktimen Partaidetzarako Euskal Kontseilua
byIrekia - EJGV
 
PDF
El largo camino hacia una Politica Publica de Victimas incluyente y respetuo...
byARGITUZ Asociación Pro Derechos Humanos
 
PDF
Analisi eta gomendioak ekainaren 12ko 107/2012 Dekretuaren inguruan
byARGITUZ Asociación Pro Derechos Humanos
 
PDF
Biktima guztiak barne hartzen dituen begirunezko Biktimen Herri Politika helb...
byARGITUZ Asociación Pro Derechos Humanos
 
PDF
Analisis y recomendaciones sobre el Decreto 107/2012 de 12 de junio
byARGITUZ Asociación Pro Derechos Humanos
 
PDF
El tiempo es ahora
byARGITUZ Asociación Pro Derechos Humanos
 
Memoriari buruzko herritarren elkarrizketak
byIrekia - EJGV
 
Eraikiz
byIrekia - EJGV
 
Terrorismoaren Biktimen Partaidetzarako Euskal Kontseilua
byIrekia - EJGV
 
El largo camino hacia una Politica Publica de Victimas incluyente y respetuo...
byARGITUZ Asociación Pro Derechos Humanos
 
Analisi eta gomendioak ekainaren 12ko 107/2012 Dekretuaren inguruan
byARGITUZ Asociación Pro Derechos Humanos
 
Biktima guztiak barne hartzen dituen begirunezko Biktimen Herri Politika helb...
byARGITUZ Asociación Pro Derechos Humanos
 
Analisis y recomendaciones sobre el Decreto 107/2012 de 12 de junio
byARGITUZ Asociación Pro Derechos Humanos
 
El tiempo es ahora
byARGITUZ Asociación Pro Derechos Humanos
 

Similar to Orain da garaia

PDF
Argituz-ek «oroimen bateratzailea» sortzeko urratsak galdegin ditu
byARGITUZ Asociación Pro Derechos Humanos
 
PDF
Memoria partekatu baterantz. Errenteria
byARGITUZ Asociación Pro Derechos Humanos
 
PDF
Memoria partekatu baterantz lasarte
byARGITUZ Asociación Pro Derechos Humanos
 
PDF
Diskurtso ahula du Jaurlaritzak estatuaren biktimen inguruan
byARGITUZ Asociación Pro Derechos Humanos
 
PDF
MEMORIA PARTEKATU BATERANTZ. LEGAZPI
byARGITUZ Asociación Pro Derechos Humanos
 
PDF
Indarkeria politikoaren urraketen mapa aurkeztu du Argituz elkarteak
byARGITUZ Asociación Pro Derechos Humanos
 
PDF
ETAk mehatxatutako pertsonek jasan duten bidegabekeriari buruzko txostena (19...
byIrekia - EJGV
 
PDF
Ertzainek eta haien familiek ETAren mehatxuaren ondorioz jasan duten bidegabe...
byIrekia - EJGV
 
PDF
Memoria Partekatu Baterantz Andoain
byARGITUZ Asociación Pro Derechos Humanos
 
PDF
Memoria partekatu baterantz elgoibar
byARGITUZ Asociación Pro Derechos Humanos
 
PDF
Memoria partekatu baterantz gidaliburua 2018
byARGITUZ Asociación Pro Derechos Humanos
 
PDF
Ahanzturatik Ateratzen
byIrekia - EJGV
 
PDF
Jazarpen indarkeria pairatutako zinegotziek jasan zuten bidegabekeriari buruz...
byIrekia - EJGV
 
PDF
Memoria Historikoaren arloko Lehentasunen Oinarri Programa 2015-16
byIrekia - EJGV
 
PDF
Uxue Barkos Nafarroako Foru Komunitateko Presidentearen eta Iñigo Urkullu Leh...
byIrekia - EJGV
 
PDF
Biktimen informazioa biltzeko baliabideak eskatu ditu Argituz-ek
byARGITUZ Asociación Pro Derechos Humanos
 
PDF
Biktimen informazioa biltzeko baliabideak eskatu ditu Argituz-ek
byKrakenbergerORG
 
PDF
Biktimen inguruko Jarduera Plana 2017
byIrekia - EJGV
 
PDF
Memoriaren mapa amaituz
byIrekia - EJGV
 
PDF
Euskal kasuan gertaturiko giza eskubideen urraketei buruzko oinarrizko txostena
byIrekia - EJGV
 
Argituz-ek «oroimen bateratzailea» sortzeko urratsak galdegin ditu
byARGITUZ Asociación Pro Derechos Humanos
 
Memoria partekatu baterantz. Errenteria
byARGITUZ Asociación Pro Derechos Humanos
 
Memoria partekatu baterantz lasarte
byARGITUZ Asociación Pro Derechos Humanos
 
Diskurtso ahula du Jaurlaritzak estatuaren biktimen inguruan
byARGITUZ Asociación Pro Derechos Humanos
 
MEMORIA PARTEKATU BATERANTZ. LEGAZPI
byARGITUZ Asociación Pro Derechos Humanos
 
Indarkeria politikoaren urraketen mapa aurkeztu du Argituz elkarteak
byARGITUZ Asociación Pro Derechos Humanos
 
ETAk mehatxatutako pertsonek jasan duten bidegabekeriari buruzko txostena (19...
byIrekia - EJGV
 
Ertzainek eta haien familiek ETAren mehatxuaren ondorioz jasan duten bidegabe...
byIrekia - EJGV
 
Memoria Partekatu Baterantz Andoain
byARGITUZ Asociación Pro Derechos Humanos
 
Memoria partekatu baterantz elgoibar
byARGITUZ Asociación Pro Derechos Humanos
 
Memoria partekatu baterantz gidaliburua 2018
byARGITUZ Asociación Pro Derechos Humanos
 
Ahanzturatik Ateratzen
byIrekia - EJGV
 
Jazarpen indarkeria pairatutako zinegotziek jasan zuten bidegabekeriari buruz...
byIrekia - EJGV
 
Memoria Historikoaren arloko Lehentasunen Oinarri Programa 2015-16
byIrekia - EJGV
 
Uxue Barkos Nafarroako Foru Komunitateko Presidentearen eta Iñigo Urkullu Leh...
byIrekia - EJGV
 
Biktimen informazioa biltzeko baliabideak eskatu ditu Argituz-ek
byARGITUZ Asociación Pro Derechos Humanos
 
Biktimen informazioa biltzeko baliabideak eskatu ditu Argituz-ek
byKrakenbergerORG
 
Biktimen inguruko Jarduera Plana 2017
byIrekia - EJGV
 
Memoriaren mapa amaituz
byIrekia - EJGV
 
Euskal kasuan gertaturiko giza eskubideen urraketei buruzko oinarrizko txostena
byIrekia - EJGV
 

More from ARGITUZ Asociación Pro Derechos Humanos

PDF
Hacia una memoria compartida. Legazpi
byARGITUZ Asociación Pro Derechos Humanos
 
PDF
Hacia una-memoria-compartida-arrasate-mondragon-es-201-328
byARGITUZ Asociación Pro Derechos Humanos
 
PDF
Hacia una-memoria-compartida-arrasate-mondragon-es-101-200
byARGITUZ Asociación Pro Derechos Humanos
 
PDF
Hacia una-memoria-compartida-arrasate-mondragon-es-1-100
byARGITUZ Asociación Pro Derechos Humanos
 
PDF
Hacia una memoria compartida: Andoain
byARGITUZ Asociación Pro Derechos Humanos
 
PDF
Manual hacia una memoria compartida 2018
byARGITUZ Asociación Pro Derechos Humanos
 
PDF
Hacia una memoria compartida Errenteria
byARGITUZ Asociación Pro Derechos Humanos
 
PDF
Hacia una memoria compartida Elgoibar 1956-2016
byARGITUZ Asociación Pro Derechos Humanos
 
PDF
Hacia una memoria compartida Lasarte
byARGITUZ Asociación Pro Derechos Humanos
 
PDF
Motibazio politikoko indarkeria-egoeran gertatutako bizitzeko eta osotasunera...
byARGITUZ Asociación Pro Derechos Humanos
 
PDF
Beharrak, oztopoak eta jardunbide egokiak genero-indarkeriatik irteteko ibilb...
byARGITUZ Asociación Pro Derechos Humanos
 
PDF
Necesidades, obstáculos y buenas prácticas en los itinerarios de salida de la...
byARGITUZ Asociación Pro Derechos Humanos
 
PDF
Necesitamos sinderesis. Diario Noticias Alava
byARGITUZ Asociación Pro Derechos Humanos
 
PDF
Necesitamos sinderesis. Deia
byARGITUZ Asociación Pro Derechos Humanos
 
PDF
Crisis y politicas publicas de infancia
byARGITUZ Asociación Pro Derechos Humanos
 
PDF
Con ellas llego el escandalo. Gara
byARGITUZ Asociación Pro Derechos Humanos
 
PDF
Con ellas llego el escandalo. Diario Noticias Navarra
byARGITUZ Asociación Pro Derechos Humanos
 
PDF
Con ellas llego el escandalo. Noticias Gipuzkoa
byARGITUZ Asociación Pro Derechos Humanos
 
PDF
Con ellas llego el escandalo. Deia
byARGITUZ Asociación Pro Derechos Humanos
 
Hacia una memoria compartida. Legazpi
byARGITUZ Asociación Pro Derechos Humanos
 
Hacia una-memoria-compartida-arrasate-mondragon-es-201-328
byARGITUZ Asociación Pro Derechos Humanos
 
Hacia una-memoria-compartida-arrasate-mondragon-es-101-200
byARGITUZ Asociación Pro Derechos Humanos
 
Hacia una-memoria-compartida-arrasate-mondragon-es-1-100
byARGITUZ Asociación Pro Derechos Humanos
 
Hacia una memoria compartida: Andoain
byARGITUZ Asociación Pro Derechos Humanos
 
Manual hacia una memoria compartida 2018
byARGITUZ Asociación Pro Derechos Humanos
 
Hacia una memoria compartida Errenteria
byARGITUZ Asociación Pro Derechos Humanos
 
Hacia una memoria compartida Elgoibar 1956-2016
byARGITUZ Asociación Pro Derechos Humanos
 
Hacia una memoria compartida Lasarte
byARGITUZ Asociación Pro Derechos Humanos
 
Motibazio politikoko indarkeria-egoeran gertatutako bizitzeko eta osotasunera...
byARGITUZ Asociación Pro Derechos Humanos
 
Beharrak, oztopoak eta jardunbide egokiak genero-indarkeriatik irteteko ibilb...
byARGITUZ Asociación Pro Derechos Humanos
 
Necesidades, obstáculos y buenas prácticas en los itinerarios de salida de la...
byARGITUZ Asociación Pro Derechos Humanos
 
Necesitamos sinderesis. Diario Noticias Alava
byARGITUZ Asociación Pro Derechos Humanos
 
Necesitamos sinderesis. Deia
byARGITUZ Asociación Pro Derechos Humanos
 
Crisis y politicas publicas de infancia
byARGITUZ Asociación Pro Derechos Humanos
 
Con ellas llego el escandalo. Gara
byARGITUZ Asociación Pro Derechos Humanos
 
Con ellas llego el escandalo. Diario Noticias Navarra
byARGITUZ Asociación Pro Derechos Humanos
 
Con ellas llego el escandalo. Noticias Gipuzkoa
byARGITUZ Asociación Pro Derechos Humanos
 
Con ellas llego el escandalo. Deia
byARGITUZ Asociación Pro Derechos Humanos
 

Orain da garaia

  • 1.
    gizaeskubideenaldekoelkartea asociaciónproderechoshumanos prohumanrightsassociation associationenfaveurdesdroitshumains ¿Esposibleunamemoriaincluyente delasvíctimasenelámbitolocal? Experienciasydesafíos Eltiempoesahora giza eskubideen aldekoelkartea asociación pro derechos humanos pro human rights association association en faveur des droits humains Posible al da esparru lokalean biktimen oroimen bateratzailea? Esperientziak eta erronkak Orain da garaia Eltiempoesahora Oraindagaraia CUBIERTAEUSK-CAST_Maquetación104/05/1213:18Página1
  • 3.
    giza eskubideen aldekoelkartea asociación pro derechos humanos pro human rights association association en faveur des droits humains Posible al da esparru lokalean biktimen oroimen bateratzailea? Esperientziak eta erronkak Orain da garaia
  • 4.
    Argituz irabaz asmorikgabeko giza eskubideen aldeko elkarte bat da, bere xedea, pertsona orok, euskal esparruan, Giza Eskubideen Adierazpen Unibertsalean eta giza eskubideei buruzko beste nazioarteko arauetan aldarrikatutako giza eskubide guztiak gozatuko dituzten egoera lortzea da. Ikuspegi honek bultzaturik, giza eskubideen aldeko sustapen lanen baitan, Argituz-en xedea osotasun fisiko eta mental eskubidearen, kontzientzia eta adierazpen askatasunaren eta bereizkeriarik ez nozitzea eskubidearen aurkako zapalketa larrienak galarazi eta bukatu asmoz, ikerketa eta ekintza lanak egitea da. ORAIN DA GARAIA POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak Ikerketa honen koordinatzailea: Carlos Martin Beristain Argitalpen honen koordinatzailea: Andrés Krakenberger Elkarrizketak: Sabino Ormazabal Carlos Martin Beristain Andrés Krakenberger Testuen begiztatzea: Bertha Gaztelumendi Xabier URMENETA Maketazioa: Iñaki Lekuona By ARGITUZ Giza Eskubideen Aldeko Elkartea. Is licensed under a Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-LanEratorririkGabe 3.0 Unported License.
  • 6.
    1. BIKTIMEKIKO AITORTZANEURRIAK ETA NEURRI SINBOLIKOEN GARRANTZIA. AUKERAK ETA MUGAK. Aitortza ekimenen zentzua Eragile edo talde politikoen aitorpena Biktimen parte-hartzea Aitortza ekintzen funtsa Komunikabideen zeregina Neurri sinbolikoen balioa. Eginkizunak Oroimen kolektiboaren zeregin prebentiboa 2. ESPARRU LOKALEAN ESPERIENTZIA EAEN: EBOLUZIOA, ARAZOAK ETA ERRONKAK. Biktimen oroimenerako tokian tokiko ekimenen eboluzioa Esperientzia desberdinak eta instituzioen erantzuna Arazoak eta zailtasunak tokian tokiko ekimenetan Indarkeriari lotutako faktoreak Babes sozialaren inguruko desberdintasunak Zigorgabetasunaren ondorioak Jarrera politikoari lotutako faktoreak Komunikazioari lotutako kontuak: gaizki-ulertuak, ñabardurak edo irainak Aukerako oroimenak: eragin lokala eta biktimen gizarteratzea Iragan eta orainaren artean: Arrigorriagan oroimen gatazkatsuaren adibidea Tentsioa eta giza gatazka. Onarpenerako aukera berriak. Zizurkil Onarpenerako borroka luzea. Santurtzi 3. ROIMEN BATERATZAILEA ERAIKI DAITEKE? Zer da oroimen bateratzailea? Mehatxuengatik beldurra eta testuinguru positibo baten falta, oroimenarentzat oztopo moduan Egiaren garrantzia ikertu ez diren kasuetan Biktima kontzeptua eta oroimen bateratzailearen erronka Oroimenaren adierazpideak Izenak eta oroimen bateratzailearen zailtasuna Onarpen prozesuak eta gatazkak Jokabide politikoen aldaketa Orain da garaia 8.ORRIALDEA 16.ORRIALDEA 45.ORRIALDEA
  • 7.
    Posible al da esparrulokalean biktimen oroimen bateratzailea? Esperientziak eta erronkak 4. OROIMEN KOLEKTIBOAN PARTE HARTZEN DUTEN INSTITUZIO ETA PERTSONEN INPLIKAZIOAK Konfiantzazko harremanak sortzea Politizazio arriskua Kontsulta eta parte-hartzea Norberaren jarrera zalantzan jartzea Gurutzatutako sentsibilitatea Bidegabeko sufrimenduaren aurrean jarrera hartzea Zilegitasuna eta konfiantza sortzea Arazoaren ikuspegia aldatzen duten legitimitatea duten pertsonen aitorpena Elkar jotzen duten elementuak ulertzea Senideen erantzunak aintzakotzat hartzea Erabilpen politikoa saihestu eta kontzientzia denontzat sortzea Zuzentasunez tratatzea ez da biktimizazioa berdintzea. Diskurtso zehatza eta bateratzailea Mugak kontuan hartzea Orain da garaia. Aldaketa gogoa erakusten duten ekintzak 5. ONARPEN NEURRIAK ETA NEURRI SINBOLIKOETARAKO GOMENDIOAK Biktimen parte-hartzea kontuan hartzea Inplikazio eta zehazkizunei kargu egitea Ikuspegia aldatzea Barkamen eskakizunak edo erantzukizunaren onarpena Tokian tokiko ekimenak koordinatzea Monumentuak eta leku sinbolikoak erasoetatik babestea Bere neurrian jarri eta ekimenei jarraipena ematea Garrantzia duten lekuak eta proiekzioa Deialdi orokorrak: oroimen bateratzailea aintzakotzat hartzea Oroimena etorkizunari begira 66.ORRIALDEA 83.ORRIALDEA
  • 8.
    T estigantza horrek EuskalHerriko indar- keriaren oroimenak elkar lotzen ditu. Inesen aita 38 urte zituela hil zuten. 1977ko maiatzeko amnistiaren aldeko manifestazioetan parte hartzeagatik poliziak jipoitu ondoren Bilboko Epaitegira salaketa jartzera joan zenean bahitu zuten. Inkontrolatu- tzat hartzen zen eskuin muturreko talde polizialak edo parapolizialak bahitu eta errizino-olioa eta ko- ñaka neurrigabe edanarazi zioten. Egun batzuk beranduago hil zen eta heriotza ofizialki arazo he- patikoen ondorioa izan zela esan zuten. Euskal He- rriaren kasuan, indarkeria politikoa eta terrorearen erabilera honelako istorioetan uztartzen dira. Mes- ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 6 “Beste biktimei egiten dizkieten omenaldiak ikustea zein mingarria den ikusiko balute… Zergatik batzuei bai eta besteei ez? Nik neuk edozein indarkeria gorroto dut eta biktima guztiek aitortuak izateko eskubidea dutela uste dut. Baina aitortzak publikoa izan behar du, niri, EA0n (Estatuko Aldizkari ofiziala) argitaratzeak ez dit ezertarako balio”. Inés Núñez1 , Francisco Javier Núñez Fernándezen alaba, kontrolik gabekoen esku hildakoa.
  • 9.
    ORAIN DA GARAIA.POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 7 pretxatuak izan diren bizitzak. Horietako askori ez zaie aitorpenik egin, edo biktima edo eragilea izan zenaren arabera edo bere jarrera politikoari begira epaituak izan dira, baina ez da kontuan hartu beren giza eskubideak urratu zituztela. Edonola ere, istorio bakoitza bakarra da eta errespetua merezi du. Txosten honek, Euskal Herrian indarkeria eta giza-eskubideen urraketa larria dela eta, terroris- moaren eta indarkeria politikoaren biktimen oroi- men bateratzailea eratzeko aukera aztertzen du. Txostena hiru zatitan banatuta dago. Lehenen- goan giza-eskubideen urraketen biktimei eskaini- tako erantzukizunaren aitortza-ekintzak eta oroimen kolektiboko neurri sinbolikoen nazioar- teko esperientzia aztertzen ditu. Bigarrenean EAEn2 ,burutako hainbat esperientzia ikertzen da, arazoak, intzidentziak, zailtasunak eta esparru lo- kalean oroimen-ekintza hauen protagonisten hausnarketak. Bereziki problematikoak diren ka- suak aztertzen dira eta horiek historian hurbilean sortu dituzten erronkak. Beste aldetik Estatuaren agente, GAL edo ETAren biktima ezberdinen tes- tigantzak3 jasotzen dira, betiere, oroimen baterat- zailearekin harremanetan dauden aldeak azpimarratuz. Hirugarren atalean berriz, Euskal Herriari dagokion aipatu oroimen horren erronkak eta ikasketak jorratzen ditu. Biktimarekiko harre- manak eta esparru lokaleko lan prozesuak kon- tuan izango dituzten irizpideak finkatu nahi dira eta horrekin batera oroimen bateratzaile hori, orain eta geroan, aitortza eta indarkeriaren pre- bentzioaren tresna bihur dadin, beharrezkoak diren erronkak kontuan hartuko dira. Horietako gai asko, gizartearen polarizazioaren eta jarrera politikoaren menpe daude eta horren ondorioz, esperientzia edo erronka hauen aurrean modu jakin batean kokatzen gaituzte. Hitz egiten duenaren arabera erreakzionatzen dugu eta ez esaten duenaren arabera. Ekintza batzuk justifi- katu egiten dira helburu politikoarengatik eta su- frimendua neurtu egiten da biktima zein den ara- bera. Beste kasuetan biktima batzuen esperientzia txikiagotzen da beste batzuena aldarrikatu egiten den bitartean. Gorabehera horiek arlo pertsonalean ez ezik, gi- zartean ere eragina dute, gure oraingo historiaren parte diren eztabaidak, jarrerak eta isiltasunak eraginez. Garai ezberdinetan, ETAren indarkeriak, eskuin muturreko taldeenak edo Estatuko agen- teen indarkeriak gizartean izan duten eragin itzela erakutsi dute esandako gorabeherek. Esparru lokalean oroimen honek planteatzen di- tuen erronken analisia egin ahal izateko, sentsibi- litate politiko ezberdinetako eragile eta biktimekin elkarrizketak burutu ziren eta eztabaida publikoa eta gatazka sortu duten hainbat kasu enblematiko ikertu ziren. Hori dena modu partzialean egin zen honako kontu hauetaz hitz egitea oso zaila delako. Elkarrizketak egin ziren garaian baztertze politi- koa eta indarkeria zeuden oraindik, ETAren indar- keriaren amaiera oraindik zalantzazkoa izanda. Testua, elkarrizketatutako pertsona askorentzat zaila den eta maiz liskar iturri den gaia jorratzen saiatzen da. Indarkeriak urratutako harremanak konpontzeko, ezinbestekoa da erantzukizunaren onarpena eta oroimena. __________________________________ 1 Hiru urteko neskatoa zen Iñes Nuñez aita hil zenean. “Aita gibeleko gaixotasun batek jota hil zela pentsatzen hasi naiz, amak 18 urte bete nituenean egia esan zidan arte -dio-. Amak ez zuen nahi ni gorrotoarekin haztea. Orduan heldu zitzaizkidan niri shocka eta amorrua. Ni aitarik gabe hazi nintzen, baina ondorioak gogorragoak izan ziren amarentzat, lanean hasi behar izan baitzuen gu aurrera ateratzeko eta inoiz hitz egiten bazuen zerbait gertatuko zigulako beldurrez”. 2 Euskadiko Autonomia Erkideagoa edo Euskal Autonomia Erkidegoa. 3 Testigantza horiek 2011/10/20a baino lehen jaso ziren, hau da, ETAk ekintza armatuari behin betiko utziko ziola iragarri aurretik.
  • 10.
    1. BIKTIMEKIKO AITORTZA NEURRIAKETA NEURRI SINBOLIKOEN GARRANTZIA. AUKERAK ETA MUGAK. Zertaz ari gara aitortza edo oroimena esaten du- gunean? Zein funtzio bete dezakete ekimen horiek indarkeriak edo biktimen bazterketak hautsi dituen harremanak berreskuratzeko? Azken 15 urteotan, baita lehenago ere, oroimenerako ekimen asko bu- rutu dira. Horietako asko esparru lokalean, hurbi- len zeuden biktimekin eman dira. Atal honetan oroimen kolektiborako neurri sinboliko eta bikti- mekiko aitortza neurriei buruzko ikerketak eta hausnarketak laburbiltzen dira. Aitortza ekimenen zentzua Giza eskubideen urraketa kasuetan, erantzukizu- naren aitorpen publikoa erreparazio moralaren neurri sinbolikoen parte dira. Onarpen ekimen hauek biktimek merezi duten duintasuna eta sa- tisfazioa ematea dute helburu erantzukizunaren aitortza publikoa bultzatuz, dela urraketaren egi- leak izateagatik, dela biktimak ez babesteagatik. Aitortza ekimen horiek biktimei barkamen-es- kaera, beren duintasunaren onespena eta giza es- kubideen zapalketarekiko kritika eduki behar dute bere baitan. Aitortza ekimenak oso neurri sentikorrak dira, gertaeren bidegabekeria eta biktimen duintasuna onartzeko osagai sinboliko handia dutelako eta urraketen prebentziorako konpromiso publikoak suposatzen dutelako. Baita, estatu, instituzio, gi- zarte edo sentsibilitate politiko desberdinen arteko harremanetan joera berriak markatuko duen itu bat izan daitekeelako ere. Aitortza publikoa beharrezkoa da gertaerek arra- zoi sozial eta politiko bati erantzun dietelako eta askotan, arrazoi politikoa dela medio, biktimak baztertuak eta baita, batzuetan, irainduak ere izan direlako. Gizartearen aitortzarik gabe, biktima asko euren esperientzia zalantzan jarri dela sen- tituko dute. Zentzuaren ikuspuntutik, onarpen publikoaren ekimenak, espontaneoak ez badira ere, egoera edo lege batek bultzatuta baizik, bereziki adieraz- garriak dira, batez ere, instituzioen biktimekiko tratuaren koherentziari dagokionez. Gutxienez, erantzukizunezko eta konpromisozko adierazpen argia izan beharko lukete biktimekiko etorkizuneko tratuari buruz. Urteetan jazarriak eta baztertuak izan diren pertsonentzat, honelako ekimenek toki sinbolikoa suposatzen dute; beharbada, une ho- rretan baino ez dute sentitzen instituzioentzat ga- rrantzizkoak, eta, baldinbaitere, ondo tratatuak direla. Txosten honetan tokian tokiko oroimenaz hitz egiten bada ere, urraketa berdinengatik kaltetuak izan diren pertsonei erreparazio morala ere es- kaintzen die aitortzak ekimen orokorragoetan. Kasu horietan aitortzak garrantzi kolektiboagoa hartzen du, eta horren adibide ETAren biktimak eta Eusko Jaurlaritzak EAEko hiru hiriburuetan egindako ekimenak (2007ko apirilaren 22an Bil- boko Euskalduna Jauregian, 2008ko maiatzaren 18an Donostiako Kursaalean eta 2009ko azaroa- ren 29an Gasteizko Printzipal Antzokian) ditugu. Horrek ez ditu mugatzen beharrezkoak diren onar- pen berriak, bereziki esparru lokalean. Neurria betetzeak berez badu zentzurik, baina erreparazioarekin zerikusirik duten beste ekimen multzo batzuei ere erantzuten diete, eta horiekin ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 8
  • 11.
    koherente izan behardu. Hala eta guztiz ere, prak- tikan burutzeak anbibalentzia eta zailtasun han- diak sortzen ditu aitortzaren zintzotasun eta konpromiso mailaren inguruan. Aitortza ekimenak funtzio psikologiko aparta bete dezake bidegabekeria eta ahazte egoera gaindituz, iragan traumatikoa orainean integra- tuz. Beste erreparazio sinbolikoetan bezala, bik- tima eta senideentzat aitorpen ekimenak esanahi anitzak ditu, gertatukoak komunikazioa abian jar dezake, ekimenaren beraren zentzuari eta bere inguruko arazoei buruzko elkarrizketa piztuz. Noizean behin familian enkistaturik lu- zaro daramaten arazoei aurre egitera behartzen du horrek eta, beraz, ekintza horiek oso modu arduratsuan egin behar dira. Ekimen komunitario edo lokaletan solaskideen- tzat esanahi ezberdina izan dezake. Esaterako, po- litizatuagoak diren biktimentzat, ekimena, ukatuta izan den talde-historiaren aldarrikapena izan dai- teke, beste batzuentzat berriz, aurrekari historikoa eta onarpen pertsonala izatea da garrantzitsuena. Eragile edo talde politikoen aitortza Orokorrean, munduko herri gehienetan, giza es- kubideen urraketa edo gehiegikerien errudunek ez dute normalean bere erantzukizuna eta biktimen duintasuna onartzen. Sarritan, euren erreakzioa izaten da gertaeren erantzukizuna egoerari lepo- ratzea edo ukatzea, -edo euren parte-hartzea ere ukatzea-, eta gertatukoaren ikuspegi topikoa edo hotza ematea. Eragileek ez onartze horrek zalantzan jartzen du aitortzaren zentzua, eta emoziozko anbibalentzia sortzen du. Kaltea pertsona zehatz batek sufritu duenean, askotan biktimek kaltearen eragileak berak bere erantzukizuna onartzea nahi dute. Eba- luatzea eta bere ikuspegia kontuan hartzea erre- parazioaren prozesuaren zati bat da, biktimen sentsibilitatea aitortzaren esanahiarekin elkartuz, herri osorako garrantzitsua izan dadin. Beste kasu batzuetan biktimek nahiago dute ha- rreman pertsonalik ez izatea, baina edozein mo- dutan, erantzukizunaren aitortza eta iragan traumatiko hori asumitzea beharrezkoa litzateke, kasu honetan ETAren aldetik, edo beste modu ba- tean ezker abertzalearen aldetik; eta Estatuaren ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 9 Aitortza publikoa beharrezkoa da gertaerek arrazoi sozial eta politiko bati erantzun dietelako eta askotan, arrazoi politikoa dela medio, biktimak baztertuak eta baita, batzuetan, irainduak ere izan direlako. Gizartearen aitortzarik gabe, biktima asko euren esperientzia zalantzan jarri dela sentituko dute.
  • 12.
    aldetik, 80ko hamarkadakogerra zikina bezalako legez kanpoko praktikak babestu eta torturaren salaketak mespretxatu zituzten alderdi politikoen aldetik. Estatuak edo Estatuarekin bat egiten zuten eskuin muturreko taldeek eragindako giza eskubideen urraketak direla-eta, gobernuak edo oraingo agintariek erantzukizuna onartzeak, uka- tua den indarkeriazko iragan horrekin bukatzea suposatuko luke. Kasu horietan erantzukizuna onartzen duten aitzindariak beharrezkoak dira, zera kontuan har- tuz: 1) onarpena egiten duenaren maila sinbolikoa gertaeren larritasunarekin bat etortzea; 2) iraga- neko urraketekin hautsi izanaren adierazpena, alde politiko oso baten edo, beste kasu batzuetan, Estatuaren beraren konpromisotzat hartuta izan dadin; 3) onarpen horren koherentzia, jokabide edo borondate politikoaren aldaketa adierazten duten urrats argien bitartez. Biktimen parte-hartzea Biktimen parte-hartzea oinarrizko kontua da oroi- men ekimenetan. Ekitaldi-mota dela-eta, biktimen itxaropenen erabilera, biktimen parte-hartzea, eta abar.., frustrazioa saihesteko eta aukerak eba- luatzeko garrantzitsuak dira, batez ere duintasun kutsua duten ekitaldiei buruz ari garelako. Horrelako ekitaldiek zalantzak sortzen dituzte biktimengan, nork hartuko duen parte, bere gara- pena, bere egokitasuna, eta abar… Ekitaldia elka- rrekin prestatzeko eta biktimen ikuspuntua kontuan hartzeko aukerarik izan ez denean, eki- men horien egokitasun-maila txikiagotu egiten da. Ekitaldirik konpongarrienak, biktimen eta senideen ikuspuntutik behintzat, prozesuan euren parte- hartzea erraztu dutenak izan dira. Sarritan, aitortza-ekimena irakinaldi emozio- nala izateaz gain, nolabaiteko anbibalentzia eta minberatasun unea ere izaten da. Hau da, zen- tzua emateko aukera da, baina era berean ahul- tasuna erakustekoa. Aitortzak poztasun itzela eman dezake, baina prebentzioan benetako kon- promiso-mailari buruzko zalantzak ere sor di- tzake. Parte-hartzea, beraz, ekitaldi horien kalitatearen adierazle izan beharko litzateke. Hasiera hasieratik ekitaldiaren diseinuan, datak jartzerakoan, eta beste kontuetan partaide izateak erraztu egiten du ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 10 Sarritan, aitortza- ekimena irakinaldi emozionala izateaz gain, nolabaiteko anbibalentzia eta minberatasun unea ere izaten da. Hau da, zentzua emateko aukera da, baina era berean ahultasuna erakustekoa. Aitortzak poztasun itzela eman dezake, baina prebentzioan benetako konpromiso- mailari buruzko zalantzak ere sor ditzake.
  • 13.
    senideentzat zentzu handiaduten beste pertsonak ere integratzea. Batzuetan lagun, senide edo adis- kideak bertan egotea poztasunaren iturburu izaten da, edo zentzua ematen dio ekitaldiari aitortza eta oroimenaren ikuspegitik, testuingurua agintarien jarrerarengatik kritikoa bada ere. Aitortza ekintzen funtsa Barkamena eskatzea, publikoki egitea eta eragin- dako kaltea ahal den moduan konpontzen saia- tzea, beste herrialdeetako esperientzietan, beti izan da funtsezkoa tankera honetako ekitaldietan. Oso arrunta izaten da biktimek adieraztea edukiak enfasia behar duela.. Mezu-motari buruzko xehe- tasunak, aitorpena nola adierazten den, erantzu- kizunaren onartzeko modu argia eta barkamena eskatzea sentsibilitate handiko kontuak dira, eta esanahi handikoak. Aitortza hutsak, gertatukoaren erantzukizuna argi eta garbi onartu gabe eta kri- tika moralik egin gabe, askotan ekintzaren legiti- mazioa gutxitzen du eta biktimengan atsekabea eragiten du. Laburbilduz, edukia, parte-hartzaileen portaera eta aitortza adierazpen argia barne, ekitaldiaren alde azpimarragarriak dira. Baina nola burutzen den, edukia bera bezain garrantzitsua da. Aitor- tzaren zehaztasunak egokiak eta positiboak izan daitezke, baina era berean ekitaldiaren zentzua desitxuratu dezakete. Hitza hartzeak, biktimen kokapenak beste kolektiboekiko edo aginteekiko esanahi sinbolikoa dute, esaterako, eta horren arabera ekintzaren zentzua bata edo bestea izan daiteke. Komunikabideen zeregina Hedapena aitortza publikoaren aldea da. Beste he- rrialdeetan aitortza ekimenak izan dituzten bikti- mak eta senideak oso positiboki baloratzen dituzte komunikabideetan izan duten oihartzuna, zeren eta gizartean izan duten eraginaren adierazle mo- ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 11 Parte-hartzea, beraz, ekitaldi horien kalitatearen adierazle izan beharko litzateke. Hasiera hasieratik ekitaldiaren diseinuan, datak jartzerakoan, eta beste kontuetan partaide izateak erraztu egiten du senideentzat zentzu handia duten beste pertsonak ere integratzea. Batzuetan lagun, senide edo adiskideak bertan egotea poztasunaren iturburu izaten da, edo zentzua ematen dio ekitaldiari aitortza eta oroimenaren ikuspegitik, testuingurua agintarien jarrerarengatik kritikoa bada ere.
  • 14.
    duan ulertzen baitute,batez ere gertaerak bereziki kaltegarriak izan direnean. Komunikabideak bertan egotea ezinbestekoa da senideek jazoerari zabaltze handia eman nahi dio- tenean. Hala ere beste kasuetan, publizitatea ne- gatiboa suerta daiteke, batez ere biktimei buruzko informazioa behar den errespetuz tratatua ez de- nean edota polarizazio sozial handia ematen de- nean. Neurri sinbolikoen balioa Neurri sinbolikoak ez dira bakarrik gertaeren ezagu- penean zentratzen, bere garrantziaren errekonozi- menduan eta biktimenen onarpenean baizik. Toki sinbolikoak, oroimen tokiak eta toki erritualak ai- tortza ekimenen parte dira, biktimak eta euren hel- buruak gogoratzeko bidea ematen dutelako. Aitortza ekitaldietan bezala, sinbolo horiek askoz ere eragin- korragoak dira bizirik atera direnen sentimenduari erantzuten diotenean eta sozialki aipagarriak dire- nean. Mesedegarriagoak ere izan daitezke, iraga- neko ikasketak ikono moduan mantentzen duten heinean, oroimen kolektiboaren parte bezala. Senideentzat, neurri sinboliko horiek irudi bat edo euren lagunen oroimena abstraktuan irudika- tzen dute. Ordainbideak eman dutenen inguruan ere irudikatzen dute zerbait; adibidez, erantzuki- zuna onartzeko modu bat, herritarrontzako zaintza edo galerengatik konpentsazio morala. Dena dela, neurri sinbolikoaren balioa prozesu pertsonal edo kolektiboarekin lotuta dago. Hau da, biktimen ize- nean kaleak edo monumentuak eraikitzea oso in- portante izan daiteke biktima batzuentzat eta beste batzuentzat berriz, azalekoa, batez ere bide bakarreko ekintzak direnean, sufrimendua edo kalteari aurre egiteko prozesu pertsonala edo ko- lektiboarekin inolako harremanik gabekoak. Herrialde askotako esperientziak erakutsi du bik- timak oroimenezko esanahia eta sinbolismoa sor- tzearen prozesuaren parte badira eta sinboloa eurekin eta euren sufrimenduarekin lotuta baldin badago, bere balioa handitzeko aukera handiagoak izango ditu. Pertsonek kontuan hartu dituztela eta prozesua- ren parte direla sentitu behar dute. Noski, neurri sinbolikoek biktimen senideentzat zein, oroko- rrean, gizartearentzat balio dute eta, zentzu ho- rretan, funtzio ezberdinak bete ditzakete. Kaltearen arrazoia soziala da, hots, sufrimendua- ren gizartearen aitortzarik gabe biktimak beren barne munduan alboratuta jarraitzeko arriskua ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 12 Komunikabideak bertan egotea ezinbestekoa da senideek jazoerari zabaltze handia eman nahi diotenean. Hala ere beste kasuetan, publizitatea negatiboa suerta daiteke, batez ere biktimei buruzko informazioa behar den errespetuz tratatua ez denean edota polarizazio sozial handia ematen denean.
  • 15.
    dago. Neurri sinbolikoek(memorial, museo, parke edo urteurrenen ospakizunen bitartez) zentzu ho- rretan lagun dezakete eta historia mingarri bat oroimen kolektiboarenzati bihurtu. Psikosoziologiaren arabera, gertatu denaren iru- dikapen sinbolikoak (oroimenezkoak), batez ere sinboloa pertsonalizatua bada (adibidez pertsona maitatuaren izena baldin badauka) eta sozialki ga- rrantzitsua denean, dolu prozesurako puntu inpor- tantea izan daitezke, emozioak modu espezifikoan bideratzeko gunea izan daiteke. Sasoi berri bate- rako sarrera sinbolikoki markatzen duten puntuak edo iragana maneiatzeko izan daitezke. Sendatze prozesuan neurri sinbolikoen balioa ez da ematen “objektu”-aren bidez, baizik eta objek- tuaren bidez ematen den prozesuari esker (Hamber, 2011)4 . Hau da “zer” “nola” bezain garrantzitsua da. Horregatik kaltetutako jendearen parte-hartzea nahitaezkoa da elementu erreparatzaile moduan. Hau da, monumentu edo erreparatze sinbolikoaren beste moduak, ba- liagarriagoak dira biktimen prozesu- ari erantzuten dio- tenean, diseinuan beraien parte-har- tzearekin kontatu dutenean eta be- ren ikuspegi edo helburuak kontuan hartu direnean. Neurri sinboli- koak badira, oro- bat, hedaduraz, beste pertsonen aitortzaren adie- razleak. Neurri horiek, senideen oroimen erak oroimen kolektiboko erreferente bihurtzen lagun ditzaketenak, baztertuak izan zirenentzako leku berri bat sortu dezakete ehun sozialean. Testuinguru sozialak kontuan hartuta, badaude oihartzuna izaten duten neurri sinbolikoak eta beste batzuk eragin sozialik ez dutenak. Balio so- ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 13 Doluaren garrantzizko puntuak Gizarteak biktimak aitortzea. Beren senideen duintasuna eta adorea onartzea Belaunaldi berrientzako oroimena. Banako edo familiarteko esperientziarako eremua. Eragileei kritika edo erantzukizunaren aitortza Batzuetan, erritualekin lotuta. Giza eremu sinbolikoa. Neurri sinbolikoen funtzioak Senide, biktima edo antzekoentzat Gizartearentzat __________________________________ 4 Brandom Hamber (2011). Sociedades después de la violencia política.Bellaterra argitaletxea, Bartzelona.
  • 16.
    zialak senideek etagizarteak edo giza talde batzuk neurri sinbolikoaren jabetzearen eta gertaeraren eragin kolektiboaren araberakoa da. Zentzu hone- tan memorialek funtzio konpontzailea bete deza- kete biktimek beraietan oroimenezko espazioa aurkitzen dutenean eta giza eskubideen aldeko zentzuzko ekimenak aldarrikatzen duten toki biziak bihurtzen direnean. ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 14 Biktimentzat urteurrenak garrantzitsuak dira, gertaeren oroimen eta onartze prozesuan begirunea merezi duten ituak direlako. Urteurrenak historia pertsonal edo kolektiboan une garrantzitsuak dira. Urteurrenak oso garrantzitsuak dira dolu prozesuetan eta eferbeszentzia emozionala susta dezakete. Horietan neurri sinbolikoen zentzua handiagoa izango da elkartasuna edo laguntza sustatu egingo dituzten heinean.
  • 17.
    Oroimen kolektiboaren zeregin prebentiboa Gerraedo indarkeria politikoak eragindako gizarte hausturak birkonpontzeko neurri sinboliko eta oroimen kolektiboaren zereginari buruzko ikerke- tek, eraginkorragoak izateko hainbat zehaztasun aipatzen dute. Betiere, oroimen kolektiborako bik- timen ikuspegiak jokatzen duen papera kontuan harturik. Hurrengo taulan -psikologia sozialak egindako ikerketen arabera- neurri horietan sartu beharko ziren zehaztasun batzuk daude. ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 15 Oroimen kolektiboaren zeregin prebentiboa 1Gertaerak denon artean gogoratuak izan behar dira eta erritualetan eta monumen- tuetan adieraziak. Gertaera negatiboak gogo- ratzea mingarria da eta idealizatutako oroitzapenak kaltetutakoen bizipen gogorretik oso urrun egon daitezke. 2Taldearen iragan eta etorkizunean txertatu behar dira. Gertaerak gogoratu behar dira, baina gorroto eta eraso emozioak saihestu. Ahal den neurrian helburu komunak sustatu, adibidez giza eskubideen defentsa. 3Gertatutakoa, ahal denean, azaldu eta ar- gitzea. Gertatu denari buruz akordio bat lortu behar da, nahiz eta pentsaera desberdi- nak egon. 4Oraingo, irakaspenak eta ondorioak ate- ratzea. 5Gertatutakoa berregin eta zentzua ema- tea. Identitate sozialerako alde positiboak sustatzea. 6Iraganarekiko obsesioa, errepikapen obse- siboa eta biktima bezala bizirik atera dire- nen bezala saihestea. 7Oroimena epaiketa morala da, eragileak etikoki deskalifikatzen dituena. Deskalifi- kazioak banakoa izan behar du, eta errua ez da inoiz kolektiboa izan behar, ez herri edo talde etniko batena. Iturria: Páez, Pennebaker y Rimé (1996)5 __________________________________ 5 Páez, D., Valencia, J., Pennebaker, J., Rimé, B. & Jodelet, D. (Eds) (1997). Memoria Colectiva de Procesos Culturales y Políticos. Leioa: Euskal Herriko Unibertsitatearen argitaletxea.
  • 18.
    2. ESPARRU LOKALEAN ESPERIENTZIAEAEN: EBOLUZIOA, ARAZOAK ETA ERRONKAK Azken hamarkadetan, oroimenaren inguruko bo- rroka Euskal Herriko egoera politikoaren parte izan da. Giza eskubideen bortxaketa eta urrake- ten kontrako erantzun kolektiboak ugariak izan dira, Jose Maria Ryanen bahiketa eta erailketa bezalako atentatuen aurkako edota Joxe Arregi- ren torturapeko hilketaren aurkako giza mobili- zazioetatik hasiz. Bahiketen eta bereziki Miguel Angel Blancoren heriotzaren inguruko mobiliza- zioek nolabaiteko adostasun sozial berri bat su- posatu zuten ETAren bortizkeriaren ukazioaren adierazpenari dagokionez. Bestalde, ezker abertzalearen hurbileko sektoreek Poliziak hil- dakoen oroimenaren aldeko mobilizazioak egi- ten jarraitu dute, baita presoen aldekoak, espetxeetako bizi baldintzei buruz edota dis- pertsioaren ondorioz senideei pairatutako egoe- raz. Tokiko aitorpen motak, neurri handi batean, dinamika horretatik hasi ziren. Hamarkadetan ETAren biktimentzat ia existi- tzen ez baziren, ETAko zenbait kidek, frankismo- aren bukaeraren edo trantsizio politikoaren momentu desberdinetan, kaleen izenak izan zi- tuzten toki batzuetan, eta zenbait sektore poli- tikoen mobilizazioek ofizialak ez ziren tokiko oroitzapen mota desberdinak bultzatu zituzten. Hala ere, leku horiek gatazka iturburu ere izan dira. Oroitzapen toki anitz edota monolitoak denboran zehar erasotuak izan dira, ETAren, GALen edota frankismoaren biktimen oroimena- ren ingurukoak barne. Bestalde, azken urteotan, oroimen ekitaldi asko antolatu dira, normalean biktimari politikoki hurbil sentitzen direnen al- detik eta beste kasuetan izaera instituzional za- balago batekin. Atal horretan bilakaera eta esperientzia horie- tako batzuk aztertzen dira. Horretan barne hartzen dira oroimenaren inguruko gatazka hauen deskri- bapena, aurre egiteko mota desberdinak, eta, baita ere, horiek erantzun bateratzaileagoak era- gin dituzten, eta hala ez bada, zeintzuk izan diren prozesu hauen oztopoak. Biktimen oraimenerako tokian tokiko ekimenen eboluzioa Euskal Herrian, Terrorismoaren biktimen onar- pen eta atentzio politiken lehen urratsak Donos- tia bezalako zenbait udaletxeen ekimenez eman ziren, besteak beste. Nahiz eta aurretik biktima desberdinen oroimenaren aldeko ekimenak egon ziren, bereziki herri mailan edota hurbileko era- kundeen edo bakearen aldeko taldeen eskutik, lehendabiziko ekimen instituzionalak 1999ko te- rrorismoaren biktimen legearen onarpenarekin iritsi ziren. Hurbileko beste kasuetan bezala, lehendabiziko eztabaida publikoak eta instituzionalak problema- tika desberdinak tratatzen zituzten giza eskubi- deen komisioak bezalako espazioetatik sortu ziren; horien artean, ETAko presoen espetxe baldintzak leuntzeko gaia, biktimen problematika edota beste giza eskubideen urraketa. 1997an, ia hilero bilkurak genituen udale- txean presoen senideek deituta. Bertan, dispertsioaren ondorioz oso urruti bidaiatu behar zuten senideen aldeko laguntzak onartu ziren, herriko zenbait presori gutu- ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 16
  • 19.
    nak igorri genizkieneta haien baldintzak ikuskatzeko bisitak antolatu genituen. Ne- retzat gogorra zen han egotea eta behar bada haientzat ere hala zen. Hori bi urtez egin zen, gutxi gorabehera. Baina gero Mi- guel Angel Blancoren erailketa etorri zen. Oso bidegabekoa zen orduan esan ziren iritzi batzuk entzutea. Komisioa hantxe bukatu zen. 1999an bilkurak egin geni- tuen, gero 2003an berrabiatu ziren. Ten- tsioa arindu egin zen. Telefono deiak egon ziren bi aldetatik eta bide bat ireki zen. Maria Angeles Lazkano6 , Zizurkilgo al- kate ohia. Egoera hori espainiar Estatuaren testuinguruan ere eman zen. 1998ko ETAren su-etenean, bikti- men aitortzari buruzko lehendabiziko eztabaidak eman ziren eta presoak Euskal Herriko espetxee- tara hurbiltzeaz hitz egiten hasi zen. Testuinguru horretan, 1999ko Terrorismoaren biktimen aldeko Legea onartu zen. Hasiera horietan, paradoxikoki, espazio bakar batean giza eskubideei buruzko pro- blematika desberdinei ekiteko aukera bazen, mo- mentu edo egoera desberdinetan bazen ere. Donostiako udaletxeko Giza Eskubideen Komisioa- ren sorreraren kasuan, jorratzen ziren arazoak es- kaeren araberakoak ziren. Zentzu horretan, gehienetan Senideak bezalako elkarteak ziren al- darrikapen gehien mahairatzen zituztenak, ETAren biktimen elkarteek haien espazioa hartu zuten arte. Komisio horrek terrorismo eta biolentziaren biktimez hitz egiten zuen, baita ETAko pre- soez ere. Hasieratik, udal talde politiko ba- koitzeko ordezkariez osatua zen. Presiden- tetzak edo udal ordezkariek zituzten gaiak tratatzen ziren, bai eta Donostiako elkar- teek komisio honi eskatutakoak. Hasiera zaila izan zen; astero edo hamabostean behin, Senideak elkartzea eskatzen zigun, batez ere preso desberdinen kasua iker- tzeko. Eta gutunak bidaltzearen dinamikan sartu ginen, Espetxe Instituzioetako Zuzen- daritzari, espetxeetako zuzendaritzei, eta abar, betiere, arrazoi humanitarioengatik, adibidez, zigorraren hiru laurdenak betet- zearen ingurukoak, presoen edo senideen eritasunen inguruko arrazoiak. Geroago, COVITEk bere espazioa aldarrikatu eta behin baino gehiagotan terrorismoaren bik- timei buruz aztertzea eskatzen zigun. Txuri Aranburu7 , Donostiako Udaleko Gazteria, Hezkuntza, Lankidetza eta Giza Eskubideetako zuzendaria. Geroago, ETAren biktimeengan oinarritutako parte-hartze espazioa sortu zen, Terrorismoen Bik- timen Foroa izenekoa. Hiri honetan kontzientziarazteko zenbait programa, esparru publikoetan ekintza, keinu egin dira... helburu nagusiak bi zirela: biktimak lagundu eta haien mina onartzea, batez ere ETArenak, eta Giza Eskubideen errespetuaren garrantziaz kontzientziaraz- ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 17 __________________________________ 6 Maria Angeles Lazkano Larrañaga 2011ko hauteskundeen ondotik utzi zuen Zizurkilgo alkatetza, EAJ-EAJ alderdiaren zerrendetan eskuratua zuena.
  • 20.
    tea, bereziki bizitzarenaeta desberdintasu- naren eskubidearena. Odón Elorza7 , Do- nostiako alkate ohia. Foro horren esperientzia baikortzat jotzen dute bai bertan parte hartu zuten elkarrizketatutako bikti- mek, bai eta hura bultzatu zuten batzuek. Azpima- rratu da biktimen jarrera eta haien mezuak oso positiboak zirela, eta ez soilik aldarrikapenen alde- tik, baita elkarbizitza berreraikitzearen ikuspegitik ere. Nahiz eta zenbait biktimek bultzatzaile batzuen borondate politikoaz irakurketa ezezkorra egin, oro- korrean horien ekintzak oso positibotzat jo dituzte. Hainbat su-etenalditan hau zioten: beno, atera behar baldin badute, atera daitezela, baina ez ditzatela gure portalean bizitzen jarri; beno, baziren zenbaitzuk kaleratzea- ren kontrakoak, zigorrak betetzea eskatzen zutenak... baina ez zegoen, edo nik behin- tzat ez nuen nabaritzen, mendeku edo go- rroto mezurik. Foro hori eredugarria izan da zentzu honetan. Txuri Aranburu. Beldurrak, bakardade sentimenduak eta gatazka, estereotipoak eta aurreiritziak markatu zuten bik- timen inguruko eztabaida instituzionalen hasiera; baina egoera bera eta tartean ziren pertsonak markatuak izan ziren, orobat, eztabaida horiek egiteko behar eta garrantzi handiaz. Gainera, au- rrekari ezak egin beharrekoaren edo egin ahal ze- naren ezagutza falta suposatu zuen udaletxe aitzindari horientzat. Hortik aurrera biktimen gaia berrikustea es- katu zen; orduan Donostian inon baino hil- dako gehiago izan zirela esaten hasi zen eta beharrezkoa zela oroimen-, onarpen- eta el- kartasun-ekimen bat. COVITEk hainbat es- kaera egin zituen, horien artean monolito edo eskultura bat jartzearena, bai eta elkar- tasun eta oroimen ekimenak egitearena; handik dator udalbatzaren osoko bilkuraren erabakia terrorismo eta biolentziaren bik- tima guztiei Hiriko Urrezko Domina ema- teko, eta beste laguntza ekimen egin ziren, abenduaren 23ko kandelen ekimena beza- lakoa. Ahal genuen moduan egin zen, Eusko Jaurlaritzako TBLZ ez baitzen existitzen, ezta Madrilgoa ere. Txuri Aranburu. Denbora horretan, sostengu ekimenak gehiago zu- zendu ziren laguntza psikologiko edo etxebizitza beharretara, bereziki aitorpen publikoen inguruko EORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 18 “Hiri honetan kontzientziarazteko zenbait programa, esparru publikoetan ekintza, keinu egin dira... helburu nagusiak bi zirela: biktimak lagundu eta haien mina onartzea, batez ere ETArenak, eta Giza Eskubideen errespetuaren garrantziaz kontzientziaraztea, bereziki bizitzarena eta desberdintasunaren eskubidearena.”
  • 21.
    beharretara baino. Halaere, ikuspegi zabalago batez, biak aitortza horren gauzatze motak izan ziren. Ekimen horietan, eskuin muturreko edota Estatuen agenteek eragindako biktimen aitorpenik ez zen ia izan. Prozesu honetan sartuta egon zen pertsona batek erakusten duenez, planteamen- duak zerikusi handiagoa zuen presoen baldintzen gizatiartzearekin eta ETAren biktimen egoerarekin. Donostiaren kasuan, lan honetan inplikatuta ze- goen pertsona baten erailketak ekimen horietan sekulako eragina izan zuen. Laguntza psikologiko, laguntza pertsonala eta etxebizitzarekin lotuta zeuden kasu ba- kanez gain, diskrezio osoz laguntza psikolo- gikoko programa bat landu zen; bertan bai terrorismoaren biktimek, baita presoek eta batez ere presoen senideek parte hartzen zuten. Javier Gomez Elosegi Martuteneko espetxeko funtzionarioa hasi zen, ETAk hil aurretik. Ordurako, berak pentsatzen zuen gizon horiek kartzelatik irteterakoan gizar- teratze prozesua landu behar izango zela, eta haien familiek daramaten gaineratutako sufrimendu hori nola arindu. Gaia hori zen: programa haren bidez, beharrak ezagutu eta horren arabera programa bat sustatu eta beharrezko neurriak hartzea. Txuri Aranburu. a) Esperientzia desberdinak eta instituzioen erantzuna Aipaturiko ekintza publikoak edo oroimen lekuak gauzatzeko prozesua emaitzaren zati da. Hau da, bortizkeriaren eraginei buruz ari garenez, irain eta sufrimenduei buruz, eta sentsibilitate eta polariza- zio maila ezberdin dituen gizarte bati buruz, gai guzti horiei ekiteko era oso garrantzitsua bilaka- tzen da. Instituzio aktoreentzat garrantzitsua da argiki aritzea, koherentziaz eta errespetuz, baina baita kontuan hartuz aktore sozial edo politiko ez- berdinek bakoitza nola ikusten zuen. Eta ekimenek eskuratu duten esanahia ez da soilik oraingo tes- tuinguruan ematen, iraganean egindako ekimene- koetan ere, edo orokorrean esaten denaren edo ez denaren etengabeko ebaluazioa.. Hasieran, pixka bat uzkur agertu ziren, inoiz ez zitzaielako gogoratu eta egoera berri ho- rren zergatiaz galdetzen zieten haien bu- ruei. Familiekin zuzenean hitz egin ondoren, proposamena onartu zuten. Omenaldia Santa Isabel frontoiko plaka bat estalgabe- tzea izan zen, leku hartan 1986ko maiatza- ren 20an Manuel Fuentes Pedreira polizia hil baitzuten, eta ETAren biktimen familiak Udaletxeko pleno aretoan egin genuen eki- men batera gonbidatu genituen, eta herriko biktima aitortu genituen, herriarekin lotu- tako biktimak bezala, herrian eraildakoak eta ahaztuak egon direnak. Ahazte hori ai- tortuz eta barkamena eskatuz, eta era be- rean hortik aurrera onarpena jasoko zutela zin eginez. Alberto Ruiz de Azua8 , Arrigo- rriagako alkate ohia. ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 19 __________________________________ 7 Odon Elorza Gonzalez Donostiako Udaleko alkate izan da 1991. urtetik 2011ko maiatzera arte. Egun Espainiar Estatuko Kongresuan diputatu da PSE-EE alderdiarekin 2011ko azaroko hauteskundeen ondotik. Elkarrizketa hau 2010eko abenduan egin zen.
  • 22.
    Ekintza horiek aurreraeramaterakoan EAEko eta Nafarroako udalerriek irizpide berdinak garatu ez dituzten arren, herri ekimenak batez ere bultzada politiko zabalagoekin batera egin dira, bereziki Eusko Jaurlaritzako Terrorismoaren Biktimei La- guntzeko Zuzendaritzatik (TBLZ) iritsitakoekin. Hortik aurrera, eta kasu batzuetan askoz lehena- gotik, Donostiako Udaletxean bezala, biktimen au- rrean jarrera eta sentsibilitateen inguruko estereotipo politikoak segitzen ez dituzten ekime- nak eman dira. Hau da, udalerriko arduradunen borondate pertsonalaren menpe edo udalbatzaren sostenguaren menpe egon da, udaletxearen buru den alderdiaren eskuetan baino. TBLZren kalku- luen arabera, iraganean izandako ekintzen %80a haren ekimenaren ondoren gauzatu dira eta %20a herri ekimenen eskutik zuzenean. Alkateen artean batzuk jabetzen dira proze- sua zaindu behar dela, eta badira horreta- rako ETAren biktimen kontaktuak eskatu dizkigutenak. Siglena baino, udaletxeen edo pertsonen araberakoa da. Maixabel Lasa. Eusko Jaurlaritzako Terrorismoaren Biktimei Laguntzeko Zuzendaritza (TBLZ). TBLZak ezezkor kontsideratzen dituen kasu ba- tzuetan, erantzuna ez da inoiz hala izan, interes gabezia azaldu baita. Beste kasu batzuetan, ha- lako ekimenak ukatzeko behin batean egina izan zela aipatzen da. Azkenik, zenbait kasutan, ekint- zak ia publizitaterik gabe gauzatu dira, adibidez herriko testuingurua biziki harkorra ez zela uste zenean edo biktimen senideek beldur zutelarik edo errezeloak zituztenean haien ustezko erabilera po- litikoarengatik. Hala ere, kritika edo ezinegon adierazpenak prozesuaren parte izan ahal dira eta instituzioetako arduradunek ondo gobernatu behar duten zerbait da. Markinan egindako omenaldi batean Ara- larko zinegotzi bat egon zen, gertaeren ga- raian HBn zegoena, eta senide batzuk ezan zioten “garai onean!”, baina zinegotziak ondo eutsi zuen eta “denborak laguntzen duela” esan zuen. Maixabel Lasa. Eusko Jaurlaritzako Terrorismoaren Biktimei La- guntzeko Zuzendaria. Oroimen ekintza horiek biktimen elkar topatzeko edo haien egoera edo jarreren inguruko ezagutza- rako lekuak izan daitezke ere. Egiazko ezagutza bat eman dezakete, edo hedabideen bitartez pro- tagonismo gehiago duten biktimen irudi edo este- reotipoek gutxiago baldintzatutako ezagutza, horietan zabaltzen den ideia, hau da, ETAren bik- tima guztiak gizartearen aldetik onarpen eta ospea dutela ez baita benetakoa. Orokorrena, azken 12 urtetan ETAren biktimen alde izandako onarpen eta oroimen ekimenak ahanztura sentimendu ezezkor batekin topatu dira, baita momentuko onarpen pertsonalaren sentimendu baikor batekin. ETAren biktimen gu- txiengo batek kritikak izan ditu ekimen horien aurka, aski argiak edo kritikoak ez zirelakoan. Beste biktima batzuk ez dute ezer jakin nahi, haien prozesu pertsonalean daudelako, zenbait gauza ahaztu egin nahi dituztelako eta oroimen ekimen horiek atzean utzi nahi duten alde minga- rrietara itzultzea suposatzen dutelako. Beste ba- tzuek ez dute ekimenetan parte hartu nahi horrek ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 20
  • 23.
    arazoak sortu ahaldituelako haien ingurunean edo sendian, edo politikoki manipulatuak izatearen beldur dira; izan ere, zenbait tokitan minaren eta duintasunaren onarpenaren benetako zentzuaren gainetik zentzu politikoa gailendu nahi izan da. Az- kenik, beste batzuk uste dute erakunde ekitaldi zabalagoekin onarpen ziklo bat itxi egin zela eta ekimen horien zentzua berriz neurtu behar dela herri mailako biktimentzat. Bestalde, GAL eta eskuin muturreko beste tal- deen biktimen eta Estatuko agenteen biktimen artean, erakundeen ahanztura gaur arte man- tendu da, eta ohikoa da irain sentimendu bat haien artean. Kontuan izan behar da gainera Es- tatuaren arduraduna nabaria dela, kasu askotan zuzenekoa edo zeharkakoa izan dadin, edo ondo- ren emandako ikerketa eza eta zigorgabetasuna- ren bitartez. Kasu honetan erakundearen erantzuna erantzun eza izan zen. Bere izena inolako terrorismoaren biktimen zerrendetan ager- tzen ez denez, legalki hala kontsideratua ez denez, ustezko tortura kasu bat delako, eta horren inguruko sententziarik ez dagoenez, familiak ez du aitortzarik izan. Handik den- bora batera, TBLZko bulegoak ama elkarriz- ketatu zuen. Xarmangarriak, baina pausu zehatzik ez. Zerbait instituzionala izan zen lehen aldia 2008ko GGEE txostena izan zen. Neretzat oso garrantzitsua izan zen hori. Inoiz onartua izan ez zen gure historia hantxe zen. Tamara Muruetagoiena9 , Es- teban Muruetagoienaren alaba. Gasteizko Zaramaga auzoan oroitarri bat badugu, baita Martxoaren 3a izena duen plaza bat. 2001eko udal mozio batean, ger- taeren 25. urteurrena zela-eta, zenbait __________________________________ 8 Alberto Ruiz de Azua Solozabal Arrigorriagako alkate izan da 13 urtez, 2011. urtera arte, EAJ-EAJren zerrendetan. Elkarrizketa hau 2010eko udazkenean egin zen. 9 Esteban Muruetagoiena Scolaren alaba. Ondarroan sortutako medikua, Oiartzunen lan egiten zuen. 1982ko martxoaren 29an hil zen, Lege antiterroristapean Madrilgo polizia bulegoetan bederatzi egun pasa ondoren. Gertakari horiek gertatu zirenean, Tamarak 7 urte zituen. Askatu eta kargu gabe atera zenean “errealitatearen zentzua eta denborarena galduak zituen; fisikoki xehatua zegoen, dutxan hilean erortzen zitzaion eta bere bihotzak ez zuen gehiago jasan. Hiru egunetara hil zen”, zioen Tamara Muruetagoienak 2011ko urte hasieran egindako elkarrizketan. ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 21 “Kasu honetan erakundearen erantzuna erantzun eza izan zen. Bere izena inolako terrorismoaren biktimen zerrendetan agertzen ez denez, legalki hala kontsideratua ez denez, ustezko tortura kasu bat delako, eta horren inguruko sententziarik ez dagoenez, familiak ez du aitortzarik izan. Zerbait instituzionala izan zen lehen aldia 2008ko GGEE txostena izan zen.”
  • 24.
    puntu eskatzen ziren:terrorismoaren bik- tima izendatuak izan gintezen, gertatutako- arekin unitate didaktikoak egin zitezen, gobernu zentralari eskatzea gertaeren onarpena eta plaza era ofizialean inaugura- tua izan zedin. Onartua izan zen Udal Talde Sozialistaren emendakin baten bidez, eki- mena plazaren inaugurazio ofizialera mu- rriztu zen bakarrik. Andoni Txasko, Norberto Mujika, Santiago Durán, José Luis Martínez Ocio y Teodoro Vadiño, Martxoak 3 elkarteko kideak10 . Kasu askotan, oroimen ekimenak erakundeek gutxi edo batere lagundu gabe egin dira, elkarteen ekimenez. Esate baterako, Martxoaren 3ko ka- suan, arestian aipatutako mozioen gaineko emen- dakinak onartu dira, baina hori ez da nahiko izan Martxoaren 3ko Elkartearentzat. Desadostasun eta gatazka testuinguru batean, plazaren inaugurazio egunean Udaletxearen presentzia loreak bidaltzera mugatu zen. Egun, plaza hori kale-izendegian onartua da. Oroitarriak beste bide desberdin bat izan zuen. Hasieratik herri ekimena izan zen, ha- sierako urteetan ia klandestinoki. Loreak, zuhaitza eta behin eta berriro jartzen ziren monumentuak Poliziak kentzen zituen bata bestearen atzetik. Egungo monumentua Forjas Alavesas lantegian eraiki zen eta hormigoi azkarrarekin jarri zen haren eraistea saihesteko. Hamargarren urteu- rrena eta gero, plaka bat ipini zen gune horretan. Horietako kasu batzuetan, ideologikoki hurbile- koak ziren taldeen aldetik sostengua eta onarpen soziala eman da, baina ez era zabalean eta insti- tuzionalean. Mikel Zabalzaren hilketan, ezker abertzalea izan zen urte haietan onarpena egin zuena urteroko omenaldi eta manifestazioen bidez. Orbaitzetako udaletxeak ere parte hartu zuen hasierako urteetan. Udaletxeak herriko plaza Mikel Zabalza plaza deitzea erabaki zuen. Herri ekimenez, bertsoak zituen plaka bat ere jarri zen. Ezker abertzaleak eraman zuen aitorpena- ren pisu handiena urtero egiten ziren ome- naldi eta manifestazioen bidez. Udaletxean bost edo zazpi urtez egin zen. Desagertu ze- nean, jaulkitzen ziren oihuengatik jende ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 22 “Zergatik ez diren elkartzen indar guztiak onarpenaren aldarrikapenaren inguruan? Aski da abertzale joerako sindikatu batek guk eskatzen ditugun neurriak sostengatzea, besteek ez sostengatzeko edo beste sindikatuek martxoaren 3ko mugimendua erabiltzen ari direla esateko. Alderdiekin berdin gertatzen da. Hori ez da bukatuko gauzak aldatzeko borondatea ez dagoen artean.”
  • 25.
    batzuk aldendu eginziren. Lurdes Zabalza Garate11 , Mikel Zabalzaren arreba. Baina Zizurkilgo esperientziak beste gauza bat erakusten digu. Han, torturaren ondorioz hildako Joxe Arregiren izena zeraman plazarekin eta 1998ko su-etenean egoera bitxian hildako Joselu Geresta etakidearen oroitarriarekin gatazkak izan ziren. Eta, nahiz eta ekimen horietan politikoki hurbil sentitzen denaren elkartasuna ohikoa izan, Zizurkilgo esperientziak esaten digu minaren be- reganatze oro baztertu behar dela. Onarpenen kentzea agintzen zuen mozioa- ren ondorioz gertaerak ezkutatu nahi geni- tuenaren argudioa erori egin zitzaion HBri bigarren mozioa aurkeztu genuenean, ber- tan adierazten baitzen biktima guztiekiko onarpen zabalago bat eta kasu horiek ikertu behar zirela. Baina ezker abertzalearen al- detik azken biktima horien (Arregi eta Ge- resta) bereganatzea zalantzan jartzen genuen ere. Ana Olaziregi Sueskun, zine- gotzi ohia eta Zizurkilgo gobernu komisioko kide ohia. 1976ko martxoaren 3ko Gasteizko biktimen ustez ere, politizazioaren testuinguruaren ondorioz beste sektoreek ez dute biktima hauekin bat egiten, alde batetik nortzuk sostengatzen dituztenen inguruko iritziengatik, eta bestetik alderdi politiko eta sindi- katuen artean diren desadostasunengatik beste arrazoien inguruan eta ez kasu honi loturikoekin. Zergatik ez diren elkartzen indar guztiak onarpenaren aldarrikapenaren inguruan? Aski da abertzale joerako sindikatu batek guk eskatzen ditugun neurriak sosten- gatzea, besteek ez sostengatzeko edo beste sindikatuek martxoaren 3ko mugi- mendua erabiltzen ari direla esateko. Al- derdiekin berdin gertatzen da. Hori ez da bukatuko gauzak aldatzeko borondatea ez dagoen artean. Ez da arazoaren mamia aztertzen, baizik eta lehenik nork sostengatzen duen begiratzen da. Onar- pen bat balitz, orduan elkarte gisa sos- tengu gehiago biltzerik izango genuke. Gaur egun ezin diegu sindikatu abertza- leei ekimenen antolakuntza usurpatu, sindikatu horiek eta alderdi abertzaleak betidanik sostengatu gaituztenean. Mart- xoaren 3ko Biktimen Elkarte bat izateak sindikatu edo politika aukerari batekin lotua ez den jendea mobilizazioetara jo- atea laguntzen du. Gasteizko Martxoaren 3ko Biktimen Elkarteko elkarrizketatu- tako langile taldea. ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 23 __________________________________ 10 Martxoaren 3 Elkarteko kideak dira. Gasteizen 1976ko gertaera haiek argitzeko eratua izan da elkarte hau. Andoni Txaskok traumatismoa jaso zuen begian; Norberto Mujikak bala zauri bat besoan; Santiago Duranek biriketako zauri bat, onartua izan zitzaion %50ko elbarritasuna eragin ziona; Teodor Vadillo, begi batetik bista galdu zuen kolpeen ondorioz izandako zaurien ondoren; José Luis Martínez Ocio Poliziak eragindako bost hildakoen anaietako bat da. 11 Bere anaia Mikel Zabalza, Orbaizetakoa, Donostiako Tranbiaren konpainian lan egiten zuen Guardia Zibilak 1985/11/26an atxilotu eta Intxaurrondoko kuartelera eraman zuenean. Abenduaren 15ean Bidasoako uretan agertu zen bere gorpua.
  • 26.
    Hala ere, oroimenaeta egindako ekimenen ga- rrantziaz gain, TBLZtik egiten den ebaluazioa, orokorrean zera da: nolabaiteko interes falta edo nekea badela, batez ere parte hartzea az- tertzen denean. Energia asko inbertitu dugu eta emaitzak desberdinak izan dira. Egia da zenbaite- tan esperientzia frustrantea izan dela. Asko bultzatu dugu,baina hiritarren parte hartzea eskasa izan da salbuespen ba- tzuk izan ezik. Ekimenek nolabaiteko so- lemnitatea izan ditzaten saiatzen gara, baita herriaren gizarte zibila osatzen duten erakundeen sarea deitzen eta he- rritarrentzat erosoak diren ordutegietan eta leku egokietan garatzen. Maixabel Lasa, Terrorismoaren Biktimei Lagun- tzeko zuzendaria. b) Arazoak eta zailtasunak tokian tokiko ekimenetan Tokian tokiko ekimenen ohiko arazo bat zera da: albiste bilakatzen dena ez dela soilik onarpena, baizik eta askotan gatazka. Hedabideek gehiegi irudikatzen dituzte zailtasunak eta egoera pro- blematikoetan zentratzen dira, eta aldiz tokian tokiko elkar-ulertzeak eman diren kasuetan ez da albisterik izan. Guzti horrek esperientzi bai- korrak ikusezin bilakarazi eta arazoak handies- ten ditu. Orain arte, biktimen onarpen anitzaren fun- tsezko zailtasun zenbaitzuk hauek izan dira: ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 24 Ekimenen politizazioa saihestea Onarpenen politizazioak zailtasunak sortu ditu urte guzti hauetan zehar zenbait sektore sozialen artean, batez ere senideen eta hurbilekoen artean. Politizazio horrek, ekimenak aitorpen politikoekin edo zenbait alderdien aldarrikapen eta adierazpenekin lotuz, ekimen horiek sostengatzen zituzten zenbait jende atzera egitera eraman ditu. Urte askotan erasoen esanahiari edo politikoki biktimei lotuta zirenen elkartasun bat mantendu bada ere, logika alderdikoi batekin egindako ekimenak erakundeen baitan zatiketak sortu ditu, baita sentsibilitate sozial selektiboa, aldatu behar dena oroimen bateratzailea partekatu nahi bada. Oroimenaren politizazioak biktimen minaren erabilpenaren sentimendua sortzeko arriskua dauka, eta hori ez da onargarria konpontzearen eta sostenguaren logika batean, gauzatzen duten aktoreak edozein izanda ere. Biktimak ezin daitezke inongo alderdiren ondare izan.
  • 27.
    1. Bortizkeriari loturikofaktoreak. ETAren 2011 arteko bortizkeriaren iraunkortasunak eta haren ardura handiak hildakoen kopuruari dago- kionez biktima horien onarpenaren nagusita- suna eragin dute. 90. hamarkadaren erdialdera arte izandako babes sozial ezak 2000 urtetik au- rrera onarpen instituzionala bultzatu du politika publikoaren parte gisa. Gainera, ETAren bikti- mak ikusgai egitea terrorismoa deslegitimatu eta indarkeria prebenitzeko saiakera bat izan da. Baina bestalde, 80. hamarkadan ohikoak ziren eskuin muturrak edo Estatuak eragindako hildakoak txikiagotu egin dira, “iraganeko gau- zak” kontsideratuz, eta geroago sufritzen ja- rraitu zuten zigorgabetasunaren eta ukapenaren ondorioak bereizkeria eta gutxieste seinale ar- giak dira. Tortura kasuen arazo larriari, praktika horren aitorpenari eta haien biktimei ez zaie aurre egin ere ez. Hala ere, kontuan hartu behar da gai hauei aurre egiteko beharrezkoa den giro sozial baikorrak oz- topo handi bat topatuko zuela ETAk herri ordezka- riengan suposatzen zuen mehatxuan. Orain, Hiriko Urrezko Domina jaso ez du- tenekin egiteke dagoen lana bete behar dugu. Ez da elkarrizketarako baldintzarik egon, batez ere ETAren terrorismo adie- razpenengatik. Ezinezko elkarrizketa zen, nahiz eta bilerak izan, oso bilera gogorrak, presoen senideekin. Bilerak 1996. urtean nik sortutako Giza Eskubideen Batzorde Berezian izan ziren. Hala ere, aldaketak antzematen direla dirudi. Odon Elorza, Donostiako alkate ohia. 2. Babes sozialaren inguruko desberdintasu- nak. ETAren biktimei lehentasuna emateko argu- dioen artean, solaskide batzuk honako hau aipatu dute: aurreko urteetan Estatuko agenteen bikti- mek, politizatuagoak edo ezker abertzalearen hur- bilekoak, haien erreferentzia taldeko babesa izan zutela, eta aldiz ETAren biktimak onarpen eza jaso zutela. Hala ere, eskuin muturrekoen eta Estatuen agenteen hildako askok ez zuten ezker abertzale- arekin inolako loturarik, ez zuten inolako aitorpen sozialik izan eta orain arte ez dute erakundeen ba- besik lortu agintarien aldetik. Gertakarien eta kasu askotan ikerketaren zailtasunen aitorpen ezak oz- topo bat izaten segitzen dute egun. Nafarroan ez da inoiz deus egin. (...) Artza- pezpikuak erran zuen etxera etorriko zela, baina ez zuen inoiz bete, eta ez zuen meza- rik eman. Baina sufrimenduarekin neurri desberdinak badira, zeren handik gutxira, 1985 abenduan, Juan Atares Guardia Zibi- leko jeneralaren aurkako atentatuaren on- dotik artzapezpikua tanatoriora joan zen eta hileta elizkizunak egin zituen. Tratu berdina eskatzen dugu. Lurdes Zabalza, Mikel Za- balzaren arreba. 3. Zigorgabetasunaren ondorioak. Ikerketa ezaren eta zigorgabetasunaren ondorioak bereziki Estatuko agenteen eta eskuin muturreko taldeek eragindako biktimen artean ematen dira. Argitu ez diren ETAko atentatuak badira ere, hauek argi- tzeko Estatuak ahal zuen guztia egin du. Zigorga- betasunaren ondorioz biktimek ez dituzte gertaerak onartuak ikusten. Haien egia barru-ba- rruko zerbait da eta itoa bilakatzen da, sozialki za- ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 25
  • 28.
    lantzan jartzen ezdenean, eta biktimek haien es- perientziarentzat marko sozialik ez dute. Trantsizioarekin berriro hutsetik hasi nahi izan da. Orain, egoera hau berriz plantea- tzea zaila da. Zaila da bestearen sufrimen- dua onar dezaten. Denok sufritu eta zerbait galdu dugula aitortu beharko litzateke. Ai- tortza adiskidetzearen aldez aurreko pausua da. Gertatu denaren onarpena ez den bitar- tean, ezin da elkarbizitza baketsurik egon. Ez dugu gorrotorik, zigorgabetasunarenga- tik amorru gara, baina gorrotorik ez dugu. Gasteizko Martxoaren 3ko Biktimen Elkar- tea. Konpentsazio ekonomikoa biktima hauen gehienen helburua ez bada ere, haien xedea aitortza, justi- zia eta egia izanik, dagozkien eskubideen inguruko tratu desberdintasuna sentitzen dute. Gertaeren ikerketa ezak ikerketa horren pisua biktimen gai- nean jartzea eragiten du. Memoria Historikoaren Legearen bidez, ho- nelako kasuetarako diru laguntza zerbait ematen da eta aitortza neurriak badira. Ai- tortzari buruzko foru arauak aitortu gehiago egotea aukera ematen du, baina egin behar diren azterketak beti behetik eginak dira, kostua interesatuek ordaindu behar dute eta ez dituzte ez lanuzteak ez ezer kontuan hartzen. M3an zauritutako pertsona batek oraindik bala bat du testikulu baten atzean eta horregatik 1.500 euro eman zizkioten. Azterketetan gertaerak norberak frogatu behar ditu. Horregatik aditu edo beste iker- keta neutralak eskatzen ditugu. Biktimok beti bultzatu edo ordaindu behar izan dugu ikerketa ekimen oro. Gasteizko Martxoaren 3ko Biktimen Elkartea. Trantsizioaren lehendabiziko urteetan, zigorgabe- tasuna komisarietan edo epaitegietan salaketa jartzera joaten zenean hasten zen. Honela, ger- taeren ikerketa eta biktima batzuen egia lehen mailako oztopoekin topatzen dira, eta horren emaitza isiltasuna eta gertakarien ikerketa eza dira, gertaeren desitxuratzea ez denean. Bulegoko kide batekin batera, bera ere abokatua, Getxoko Polizia Armatuaren ko- misariara zuzendu nintzen salaketa jar- tzera. Hartu gintuen poliziak, erdi lo, bere arma jarri zuen erakusmahaian eta gerta- kariak kontatzen nizkionean eta ni bahitzen saiatu eta Carmenen aurka tiro egin zuten erasotzaileak zeramatzaten arma motak , galdetu zuen: “Nola zaude?”. Gero galde- tzen segitu zuen: Zergatik uste duzu ger- tatu dela?” Erantzuna: “Lan abokatua naiz, langileen kasuak eramaten ditut...” Eta po- liziak gero eta berotuagoa, gehitu zuen: Ah! Presoak! Kartzela!... ETAko presoak ere?...”. Hori beste polizia bat atera eta eraman zuen arte. Berriak esan zigun: “Si- natu hemen. Alde...”. Komisariatik kanpo- ratu gintuen. Handik egun gutxietara epaitegira joan eta salaketa berretsi nuen. Gero... inork ez ninduen deitu ezer iker- tzeko. Ez nuen inolako idatzirik jaso. Ez zen inolako jakinarazpenik izan: ez judizialik, ez polizialik ezta inolako agintari instituzio- ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 26
  • 29.
    naletik. Pedro IbarraGüell12 , EHU-UPVko katedraduna erretiratua. 4. Posizio politikoari loturiko faktoreak. Bere- ziki Batasunetik edo urte hauetan izan dituen bere adierazpenetik hurbileko agintariak dituzten uda- lerrien kasuetan, Estatuen agenteek edo GAL be- zalako taldeek eragindako biktima batzuentzako, politikoki hurbilekoak eta baita ETAko kideak ere, aitortza modu publikoak edo neurri sinbolikoak eman dira. Baina ETAren biktimekin berdin egiteko sentsibilitaterik ez da izan. ETAren biktima askok biktima hauekiko sentsibilitate falta hau azpima- rratzen dute. Jendetza bat parte hartu zuen manifestazioa izan zen, baina aste baten buruan jendeak ahanzten du. Eta ahanztura urteen egoera horretan denbora asko bizi izan dugu. Rosa Rodero13 , Ertzaintzako agintari Joseba Goi- koetxearen alarguna. Bestalde, beste alderdiek agintzen duten beste udalerrietan, orokorrean ETAren biktimak baino ez dira aitortu.. Elkarrekin bazkaltzeko bederen plater bat behar da. Platerik ere ez badugu, zer egi- ten ahal dugu? Minimo batzuk behar dira. Uste dut hori posible dela, baina oraindik ez ditugu. Hori ez da prestatzen. Ez da kontuan hartzen. Biktimetan pentsatzen baduzu, politikei dagokionez alde handiak daude. Honela, hurbilekoek diote: beste bat. Eta hori lotsagarria da. Sentsibilitatea duen jendeak zerbait desberdina egin ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 27 __________________________________ 12 Pedro Ibarra Güell 1970ko Burgoseko epaiketan abokatu izan zen eta 1975/05/09an bahiketa saiakera pairatu zuen “inkontrolatu” komando baten aldetik. Komando kideak, aurpegia agerian, bere Leioako etxebizitzan sartu ziren goizeko 4:00etan “Polizia, ireki!” oihukatuz. Gero EHU-UPVko katedradun ezaguna izango zena, kolpatua izan zen eskaileretan behera eramana izan zenean. Bitartean bere emazte Carmen Oril López-Montenegrok atentatu bat izan zuen; bere senarra auto batean sartu ez zezaten saiatzen ari zenean, erasotzaile batek metraileta tiro-sorta bota zion, baina onik atera zen balek ondoko paretan jo baitzuten, bere gorputzetik zentimetro gutxietara. Handik egun gutxira, Ibarrak Bilbon zuen bulegoa metrailatua izan zen eta familiak heriotza mehatxuak jaso zituen telefonoz etengabe. 13 Bere senarra Joseba Goikoetxea Asla, Bilbon, bere hiru semeetariko baten aurrean, ETAren atentatua jaso zuen 1993/11/22an. Bi tiroek eragindako komaren ondoren hil zen, atentatua eta lau egunetara. Sarjentua zen eta Ertzaintzaren informazio unitatearen arduraduna 1986tik. “Trantsizioarekin berriro hutsetik hasi nahi izan da. Orain, egoera hau berriz planteatzea zaila da. Zaila da bestearen sufrimendua onar dezaten. Denok sufritu eta zerbait galdu dugula aitortu beharko litzateke. Aitortza adiskidetzearen aldez aurreko pausua da. Gertatu denaren onarpena ez den bitartean, ezin da elkarbizitza baketsurik egon.”
  • 30.
    behar duela ustedut. Gure aldean ere ba- dago sentibera ez den jenderik, egin behar duzuna esaten saiatzen dena. Nik konpro- misoa nire baitan sentitzen dut eta ez dut hori pasatzen utziko. Axun Lasa14 , Joxean Lasaren arreba. Hasiera batean, ez genuen Ramón Raba- nera buru zuen Batzar Nagusiek eskaini- tako Arabako Domina jaso nahi izan, gu terrorismoaren biktima gisa onartuak izan gintezen eskatzen baikenion PPri, baita kondena eza eta gertakarien argitze eza sala zezan. Ematea harro egoteko izanik, Arabako instituzio gorenetik etorrita, ez genuen gure burua prest ikusten Fraga eta gertaeren beste arduradunak zuri- tzeko ekimen bat bezala ulertzen ahal zen ekintza batean parte hartzeko, ikusiz gu- retzat pertsona horiek Ramón Rabanerak irudikatzen dituela. Geroago, EAJ era- kunde horretan gobernuan zenean, jaso genuen talde politiko honek gure eskaerak partekatzen baititu. Gasteizko Martxoaren 3ko Biktimen Elkartea. 5. Komunikazioari loturiko aspektuak: gaizki ulertzeak, ñabardurak edo irainak. Askotan, problematika honen inguruan ematen den komu- nikazioa filtro ideologiko desberdinen, hedabideen bidezko erantzunen edo adierazpen, azalpen edo iritzi desberdintasunei buruzko interpretazioen menpean egoten dira. Delikatuak diren aspektuei buruz hitz egiteko era zaindu behar da, biziki erraza bait da gaizki ulertzea, adierazi nahi dena- ren bestelakoa suposatzea edo iritzi edo ikusmolde desberdinak gutxiestea, eta horrek ez du batere laguntzen errealitatearen analisi objetiboagoa iza- ten. Barkamena edo adiskidetzea bezalako kon- tzeptuen erabilera orokorra eta azalekoa kritikatua da biktima batzuen aldetik. Biktimok mintzen gaituzten adierazpenak ba- dira, esaterako, biktimek barkatu beharra dugula. Esaten denaren eta egiten denaren arteko koherentzia behar da. Hori gertatu zitzaigun udaletxean lehen horretaz okupa- tzen zen pertsonarekin. Guk ez dugu zertan inorekin adiskidetu behar. Barkamena eskatu behar dutenak gertaeren eragileak dira. Al- bino Machado. COVITEko eta Donostiako Terrorismoen Biktimen Udal Foroko kidea. Aztertu diren zenbait esperientzietan, gaizki ulertze edo desadostasun horiek iraina eta ezine- gon sentimenduak sortu dituzte, eta hauek saihes- tea garrantzitsua da. Mesfidantza dagoen giroetan erraza da gaizki ulertze batetik irainera pasatzea, are gehiago hauetako askok aurretik norberak edo taldean izandako esperientziekin bat etortzen di- renean. Hala ere, egoera horretan intentzio politi- koak edo biktimen oroimena irudikatzerakoan eragile desberdinen interesek zerikusi handia dute. Joera honen adibide orokorra Eusko Jaurlaritzaren Terrorismoaren Biktimen zuzendariaren adieraz- pena da. Maixabel Lasak -Juan Mari Jauregi bere senarra ETAk hil zuen 1998an- hedabideetan ager- tutako ustezko adierazpenengatik Legebiltzarrean agertu behar izan zuen. Kasu batzuetan, sentsibilitate desberdintasun ho- riek aitorpen eremu bat bilatzen zuten zenbait bik- ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 28
  • 31.
    tima kanpoan utzidituzte. Gehiengoen ustea edo politika desberdintasuna adierazten dutenaren ba- lorapenetik haratago, adibide hauek sentsibilitate- aren garrantzia azpimarratzen dute biktimen beharren aurrean, gertakarien eragileak edozein izanik ere Terrorismoaren biktimen elkarte batekin (AVT) izandako harreman baten ondoren, oroitarazi nien gure Oiartzungo etxean bonba abisuak izan genituela, beste behin bi bala, baita zerga iraultzailea... baina alferrik itxaron nuen haien deia.Tamara Murueta- goiena, Esteban Muruetagoienaren alaba. Amak Denon Artean elkarteko ordezkariare- kin eginiko harremanak ez zuen fruiturik eman. Gure iritzia zera zen, lege antiterro- rista salatu beharra zegoela. Eta horren on- doren ez zen harreman gehiegirik izan. Lurdes Zabalza. ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 29 __________________________________ 14 Tolosan sortua. Joxean Lasa Arostegiren arreba da. Joxi Zabala Artanorekin batera, biak etakideak, 1983/10/15an GALek bahitu, torturatu eta Alacanteko alderdi soil batean kare bizian desagerrarazi zituen. Gorpuak mozketa zantzu argiekin agertu ziren kasualitatez 1985ean. ETAren biktimak onartzeak ideologikoki hurbil direnen artean zalantza ideologikoak sortu ditzake. Estatuko agenteen biktimak onartzeak demokraziaren kalitatea zalantzan jartzera eraman ahal dezake. Aitortza anitzaren aldeko indarrak ez du esan nahi mina kulunkatzea jarrera politiko bat justifikatzearren. Aitortza anitzaren aldeko indarrak ez du esan nahi biktima batzuk bigarren mailakoak kontsideratzea edo gutxiestea. Justifikatu edo saihestu denaren aitortzaren beharra. Ukatu edo gutxietsi denaren aitortzaren beharra. Biktimen aitortza anitzerako zailtasunak ETAren biktimak GAL, BVE edo Estatuko agenteen biktimak
  • 32.
    Lehen aldiz etanire atsekaberako, biktimen bilkura batean parte hartu nuen; entzule gisa joan nintzen, informatzearren. Oso gaizki pasatu nuen., ez zelako bilkura nor- mal bat izan, han esaten zen bakarra ETA hiltzailea zen... Nik nahi nuena zera zen, es- kubide batzuetara ez ukatzea eta eskubide horiek dituztenek terrorismoaren biktima gisa onartuak izatea. Gure kasua lege ho- rrek finkatzen dituen baldintzekin bat etor- tzen zen. Ukapenak baino ez genituen jaso. Gure kasua ez dela bat etortzen eta ezin dela parekatu. Horren aurrean, hedabideen- gana joatea erabaki nuen. Roberto Fer- nández Men-txaka15 , Normi Mentxakaren semea. c) Oroimen selektiboak, aitortza eta gatazka Tokian tokiko eremuan, faktore desberdinengatik tokiko historia gehiago markatu duten gertaerak egon dira: testuinguru historikoan izandako eragi- narengatik (Ermuan 1995an Miguel Angel Blanco- ren bahiketa bezala, nahi eta gertakari honek eragin globala izan zuen; edo Joxe Arregiren he- riotza torturak jasan ondoren Madrilgo Segurtasun Zuzendaritza Nagusian 1981ean); biktimaren gi- zarteratze desberdinarengatik (seguru aski tokiko eragina ez da berdina izango herriko biztanle baten heriotza gertatzen bada edo herritik pasat- zen zen auto batean zihoan guardia zibil batean, muturreko bi adibide aipatuz); edo kasuari loturiko mobilizazio politiko mailarengatik (handiagoa da ezker abertzalean aldarrikaturiko biktimen ingu- ruan edo abes politiko indartsua zen tokietan, batez ere 80. hamarkadan edo, azken urteotan, ETAren biktimetan). Ikerturiko zenbait kasuetan, udalerriko ordezka- rien ez zuten herrian edo inguruan izandako bik- tima guztien ezagutzarik, batez ere segurtasun indarren kideen kasuetan edo kasu zaharretan. Horrek oroimen selektiboak badirela erakusten du, gutxiago errotuak direnak, eta oroimen ekimene- tan edo tokietan ikusten dena. Onartu behar da, alde batzuetakoak beste- koak baino gehiago izan direla oroituak. Jonan Aranguren 'Iharra' eta Jose Miguel Beñaran 'Argala' herriaren oroitzapenean egon dira 30 urtez eta Monasterio taxi-gida- ria eta polizia nazionala ez dira herriko jen- dearen gehiengoaren oroimenean egon. Guardia zibilen senide batzuk gorpuak bidali behar izan dituzte inolako oroimen ekimenik gabe eta beti ahaztuta egon dira, eta bitar- tean ETAko militante erailak aitortuagoak izan dira. Alberto Ruiz de Azua, Arrigo- rriagako alkate ohia. Adibidez, Zizurkilgo kasuan, ETAk Julian Galarza, hil zuen herriko alkate frankistarekin nahastu on- doren; ETAk berak bere gain onartu zuen “akatsa” komunikatu batean16 . Herriko lekukoen arabera, bere neskalagunak Zizurkil utzi zuen eta herrian pertsona horren oroimenik ez da mantendu. Kasu honetan, biktimaren gizarteratze ezagatik baino, gatazkatsu iruditzen ziren gertakarien ezkutaketa edo isiltasunarengatik izan da ahanztea. ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 30
  • 33.
    Jende askok ezdaki hori gertatu zenik, be- bereziki 30 urtetik beherakoek. Ezker aber- tzaleko kideak ere harriturik geratu ziren herrian biktima hau izan zela esan genie- nean, ez baitzekiten. Galartza zenaren anaiak familiaren baserrian bizi dira; alka- tearekin harreman bat badute, baina ez dute bozkatzen eta ez dute politikan parte hartzen, bizi izan dutenaren aurrean pareta bat jarri nahi balute bezala, pasa izan ez ba- litz bezala. Ez dute atentatuaz hitz egiten. Ana Olaziregi Sueskun, Zizurkilgo zine- gotzi ohia. Bestalde, herriko kasu ezagunena torturaren on- dorioz hildako Joxe Arregirena izan zen, 1981an. Horren gogoratua izatearen arrazoietako bat, bik- timaren gizarteratzea da. Izan ere, “kulturan eta dantzetan gazteekin guztiz inplikatutako mutila zen, eta horrek sekulako eragina sortu zuen he- rrian eta ezin sinesgaiztasun sentsazioa”. Gainera, gertaera motak, inkomunikazio denboraldiaren eta jasandako tortura basatien ondorioz, gaitzespena erakusteko gizarte mobilizazio indartsuak eragin zituen guztiz dramatikoa izan zen aste batean (ETAk Jose Maria Ryan Estrada Lemoizeko zentral nuklearreko ingeniaria hil zuen aste bat lehenago eta otsailaren 23an Estatukolpea izan zen). Arreba alditxartu zen. Zerraldoa gauean iritsi zen; harreran herri osoa zegoen. Alka- tesak dimititu egin zuen. Hilkutxaren ha- rrera egin zen, ireki zuten eta hantxe ikusi ziren izugarrikeriaren arrastoak. Jendeak kutxa ireki zuen zigiluz itxia baitzen eta ho- rrek amorrua gehitu zuen. Hura ikaragarria izan zen. Ni etxetik ere ez nintzen ateratzen. Harreran herriko jende guztiak parte hartu zuen herriko mutila baitzen. Maria Angeles Lazkano Larrañaga, Zizurkilgo alkate ohia. Gertaera hauen eragin kolektiboa oroimen horren nagusitasunean ikus daiteke, baita horren aurrean giza sektore desberdinak hartu zuten posizioan eta indarkeriaren erabilpenaren sostenguaren ingu- ruko polarizazioan. ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 31 __________________________________ 15 Bere ama Normi Mentxaka “inkontrolatu” batzuek jaurtiriko tiroz hil zen 1976/07/09an, Santurtziko Sardina Eguneko herri festan. Auzitegietan borrokatu ondoren, alargunak eta hiru seme-alabek Normi terrorismoaren biktima onartua izatea lortu zuten 2002an. 16 1976/02/12. Julian Galarza Ayastui. 37 urteko mekanikaria, bi hilabete lehenago ezkondua zen. Zizurkilen, ETAm erakundeak herriko alkate frankistarekin nahasten du. ETAm-k bere burua kritikatuko du “akatsa”rengatik. “Onartu behar da, alde batzuetakoak bestekoak baino gehiago izan direla oroituak. Jonan Aranguren 'Iharra' eta Jose Miguel Beñaran 'Argala' herriaren oroitzapenean egon dira 30 urtez eta Monasterio taxi-gidaria eta polizia nazionala ez dira herriko jendearen gehiengoaren oroimenean egon.”
  • 34.
    Hortik aurrera, Zizurkilbitan zatitu zen. Salba ezinak ziren desberdintasunak agertu ziren. Indarkeria orokorki ukatzen zutenak eta Batasunaren aukera politikoaren alde zi- renak.. Maria Angeles Lazkano Larra- ñaga, alkate ohia. Maribi Arregi Izagirre17 Joxe Arregiren arrebak antzeko ikusmoldea du: Zizurkilen, garai hartan, herria puskatuta gelditu zen, zu hemengoa zara eta zu he- mengoa... herria erabat zatituta geratu zen. Gero pixkanaka gauzak buelta hartu zuen, baina bai, oso seinalatuta gelditu ginen. Eta bere falta handia. Heriotza da beti falta uzten dizuna.18 c.1. Iraganaren eta orainaren artean: oroi- men gatazkatsuaren adibidea. Arrigo- rriaga Euskal Herriko hainbat lekutan, baina zabalago ere espainiar Estatuan, iraganarekiko hausturaren iru- dikapen gisa, lehendabiziko udalbatza demokrati- koek sinbologia frankista zuten kale eta plazen izenak aldatzeari ekin zioten. Adibidez, Arrigorriagan. Kasu honetan herria oroimenaren inguruko gatazka baten erdian egon da azken urteotan. Francoren heriotza eta gero, lehendabiziko udalbatza demokratikoan, HBk go- bernatzen zuena, 1979ko abenduan egindako osoko bilkuraren puntuetako bat zera zen: aho batez onartzea, EAJ, PSE eta PCEko beste zine- gotziekin batera, Udaletxeko plaza, herriko baka- rra, Argala Plaza deitzea Jose Miguel Beñaran Or- deñanaren omenez. “Argala” ETAko kide ezaguna Batallon Vasco-Español erakundeak hil zuen 1978ko abenduan eta gaur egun Terrorismoaren biktima gisa kontsideratua da. 1979ko abenduko osoko bilkuran, adostuta- koaren artean , herriko hainbat kaleen ize- nak aldatzea erabaki zen. Gogoan dut Mola Jenerala izeneko bat bazela eta Hermene- gildo Lekunberri izatera pasa zen, Arrigo- rriagako medikua izandakoa. Beste aldaketa batzuk izan ziren, eta horien artean Espainia Plaza Argala Plaza deitua izatera pasa zen. Abusun plaza Iharra Plaza izendatu zen. Bil- kura sinbolikoa izan zen eta frankismoa eta armadarekin zerikusia zuten izenak kaleeta- tik kentzen saiatu ziren, Arrigorriagarekin harreman gehiago zuten izenak ipiniz. Al- berto Ruiz de Azua, Arrigorriagako alkate ohia. Aitorpen ekimen horietako lehena Arrigorriagan egin zen, 2008an, Lehendakariaren Bake eta bizi- kidetzarako plana onartu eta gero. Arrigorriagako kasuan ongi ikusi ahal da, eta horretan paradig- matikoa da, nola herrikoak ziren edo bertan bizi ziren biktimen omenezko ekimen batek oroimen kolektiboan ez ziren atentatuak edo hildakoak go- gora ekartzen lagundu zuen, bederen gertaerak bizi izan zituztenen artean. Terrorismoaren bikti- men aitorpena mahairatzen hasi zirenean, udal ar- duradunak ohartu ziren alde bateko edo besteko indarkeriaren biktimak zenbat eta nortzuk ziren. Hori beste tokitan gertatu denaren antzekoa da. ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 32
  • 35.
    Hortik aurrera, nireustez senideak lasaituak eta onartuak sentitu ziren. Ekimena eskertu ziguten19 eta hantxe geratu zen bi biktima hauen plaka: taxi gidaria eta polizia nazio- nala. Alberto Ruiz de Azua, Arrigorriagako alkate ohia. Arrigorriagan sortutako gatazka 1979an plazari emandako izenetik eta Iharra eta Argala izenak kale-izendegitik kanporatzeko Dignidad y Justicia elkarteak eta Estatuko abokatutzak jarritako sala- ketetatik dator. Nahiz eta udalak argudiatu zuen akordia aho batez hartua izan zela udalbatzan or- dezkatuan ziren alderdi politikoen artean, EAJ, HB, PSE eta PCE, afera ez zen horretan geratu eta al- katea, garai hartan EAJkoa, egotzia izan zen Au- dientzia Nazionalean autoritateari men ez egitea eta errekerimenduei muzin egiteagatik. Kasua de- litu bezala artxibatu zen arren, prozesuak aurrera egin zuen administrazioarekiko auzi-prozesu baten bidetik, akordio haiek legez kontrakoak zirelakoan. Balorazio juridiko desberdinen gainetik (udalak auzi bat galdu eta bestea irabazi zuen), udalbatzak Argala eta Iharra20 izenak kale-izendegitik kentzea erabaki zuen 2008an Gasteizko Legebiltzarrak Te- rrorismoaren Biktimei Aitorpena eta Erreparazioa egiteko legea onartu eta gero. Terrorismoaren bik- timen sentsibilitatea mindu edo haien oroimenaren aurka joaten diren izenak kale izendegietatik ken- tzera behartzen ditu lege honek administrazio guz- tiak. Plazei beste izenik ez ematea izan zen udalbatzaren erabakia. Bi plaza hauei beste izenik ez ematea era- baki dugu, 30 urtez Argala eta Iharraren izenak izan zituztela eta jendeak jakin dezan denbora guzti horretan plaza horiek izen ho- riek eraman zituztela. Alberto Ruiz de Azua, Arrigorriagako alkate ohia. Herrian gatazka berriak, tentsioa eta ezinegon handia sortu zuen gertaera geroago jaso zen hil- keta izan zen, Eduardo Puellesena, 2009an ETAk eraildako Polizia kidearena. Guzti horrek, alkatea- ren arabera, familiako senide batekin gatazka ba- tzuk ekarri zituen oraindik Argala deitzen zen plazaren ingurua. Gainera hedabideek arazoa puztu zuten, egoera eta arazo hori konpontzen saiatu ziren konfiantzazko pertsona batzuen bitar- tekaritza, buru politikoak barne, pertsonalizatuz. ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 33 __________________________________ 17 Joxe Arregi Izagirreren arreba. Joxe Arregi 1981ko otsailaren 13an hil zen Poliziaren Zuzendaritza Nagusian jasandako torturen ondorioz. Lege Antiterroristapean bederatzi egun pasa zituen inkomunikaturik eta Carabanchelgo kartzela-ospitalera eramaterakoan hil zen.. 1989an, Auzitegi Nagusiak ondorioztatu zuen “oinazpian zituen bigarren mailako erredurak polizia ikerketan zehar egin ziren” (El Pais, 1989/10/04). Gertaerak eta bederatzi urte beranduago, bi agente zigortuak izan ziren lau urteko eta hiru urteko arrastatzera, eta hiru eta bi urteko lan eta soldata kentzera. 18 Maribi Arregiren lekukotasuna. Indarkeria politikoaren ondorioz izandako giza eskubideen urraketen biktimak, 2008ko ekaina. 19 2007ko otsailaren 18an egindako omenaldiari buruz. 20 Udaletxean argudiatu dugu ez dela egiaztatu Argala etakidea zenik, ez baitzen inoiz auzipetu, bizi zela, inongo prozesu judizialean, ezta kondenatua ere. Beraz, inolako sententzian ez da ETAko kide gisa kontsideratua izan. Beste gauza da Ogro operazioan, Carrero Blancoren aurkako atentatuan parte hartu zutenetariko bat bezala kontsideratua dela. Gero badira idatziak eta Argalak berak grabatutako dokumentuak non ETAko kide gisa agertzen den. Ez zegoen bere aurkako sententziarik, nahiz eta sententzia berri batzuetan agertzen den, behin hilda, epaiketaren bateko lekukotasun batean buru gisa aipatua baita. Alberto Ruiz de Azua, Arrigorriagako alkate ohia.
  • 36.
    Azkenean, Arrigorriagan, EduardoPuellesen izena- rekin Argala Plazarena ordezkatu eta bere izena eramango zuen monumentuaren proposamena al- datua izan zen, eta eraikitzen ari zen plaza berri bati eman zitzaion. Zure herrian atentatu bat egon dela esa- ten dizutenean, alarma guztiak pizten zaizkizu, eta inoiz egongo nahi ez zenu- keen eta kudeatzen zailak diren egoerak aktibatzen dituzu. Baina guzti hori kudea- tzea tokatu zitzaigun, Lopez gobernua hasi berria, Ares Barne sailburu bezala eta, hortik aurrera, atentatuarengatik urte eta erdi konplikatu hori pasa da. Alderdi poli- tikoen, TBLZren bulegoaren eta Puelles fa- miliaren artean zera adostu genuen: terrorismoaren biktima guztien aldeko oroitarriaz gain, Santa Isabelen, familia bizi izan zen auzoan, urbanizatzen ari ginen plaza Eduardo Puelles izendatzearen aukera, oroitzeko. Alberto Ruiz de Azua, ex alcalde de Arrigorriaga. Lehen aldi batean, 2007ko urtarrilaren 26an udal- batzak EAJ, EA eta EBren botoekin onartutako akordio baten bidez herriko biktima guztiak kon- tuan hartuko lituzkeen omenaldi bat antolatzea saiatu zen, Argala barne. Baina horrek PSE-EE eta PPren kritikak piztu zituen, eta Paulino Luesma Es- painiako gobernuak Euskadin duen ordezkariak akordio honen aurkako administrazioarekiko auzi- helegitea aurkeztea agindu zion Estatu-abokatu- tzari. Luesmaren arabera, omenaldi horretan Argala tartean sartzea “ezin onartuzko distantzia- kidetasuna” zen.21 Hala ere, guzti horrek gatazka berriak sortu zi- tuen beste familiarekin, Argalarenarekin, baina az- kenean inolako omenaldian parte hartzeko gogorik ez zuela agertu zion argiki eta fermuki udaletxeari. Gauzak honela, Pablo Beñaran Argalaren anaiak gutun publiko bat idatzi zuen otsailaren 3an uda- letxearen ekimena “marketin politikoa, hutsa eta argazkiarentzat” antolatua zela argudiatuz. Gero- ago alkatearen eta Argalaren senideen artean gau- zatutako elkarrizketa batean, azken hauek Jose Miguel Beñaran “Argala” udal omenalditik kanpo uztea erabaki zen. Adibide honek ETAm, ETApm edo Komando Au- tonomoetan parte hartu zuten biktimen oroime- naren inguruko eztabaiden arazoa eta garai historiko desberdinetan hauek izandako izaera erakusten du. Bestalde, uste dut Argalari aitortzen ari zitzaiola bikt5ima gisa azken 30 urteotan eta bere oroimena plazaren izenarekin mantendu zela, herriko plaza Argala plaza baitzen. Alberto Ruiz de Azua, Arrigo- rriagako alkate ohia. ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 34 “Zure herrian atentatu bat egon dela esaten dizutenean, alarma guztiak pizten zaizkizu, eta inoiz egongo nahi ez zenukeen eta kudeatzen zailak diren egoerak aktibatzen dituzu. Baina guzti hori kudeatzea tokatu zitzaigun.”
  • 37.
    Iturri desberdinekin egiaztatutakoinformazioaren arabera, eztabaiden parte bat pertsona horiek ETAn parte hartu zuten garaiari buruzkoa zen. Jonan Aranguren “Iharra”, Guardia Zibilak 1972an tiroz hildakoak ez zuen arazorik sortzen, bere us- tezko delituak aurretik eginak zirelako eta dena den 1977ko amnistiaren ondorioz barkatuak izango zirelako. Jose Miguel Beñaran “Argala”ren kasuan aldiz, 1978an hil zuten eta ETAn ibilikoa zen 1977ko amnistia eta gero. Planteamendu ho- rrek garrantzia izan edo ez, erakusten duena zera da, Euskal Herriko historiarekin zerikusia duen ez- tabaida kolektibo bat badela, oraindik guztiz gau- zatu beharrekoa, historian zehar ETAn parte hartu zuten sektore eta politiko anitz hunkitzen dituena, baita historia hori pertsonalki edo dimentsio publi- koan edo kolektiboan onartzen diren era. Tokian tokiko oroimenen eta horien marko insti- tuzionalen inguruan, ikuspegien arteko oreka bi- latzen saiatu behar da, alde batetik herrian bizi izandako gertaerak azpimarratzen dituzten guztiz tokiko ikuspegiak (adibidez, ETAren biktimak ba- karrik izan diren leku bat edo bakarrik beste tal- deen edo Estatuko agenteen biktimak diren lekua), eta bestetik aspektu orokorragoak dituzten ikuspegiak. Bestalde, beste zailtasunetako bat al- derdi politiko ezberdinen aitzindaritzak ezartzen dutena da, eta baliteke horrek elkarrizketarako ahalmenarekin eta toki-mailako elkar ulertzeare- kin zerikusirik ez izatea, goitik ezarritako erabile- rara eramanez, parte-hartzea sustatu eta tokian tokiko mailakotik gizarte-ehuna berreraiki ordez. Erronka horietako batzuk, Arrigorriagako alkate ohiak bere esperientzian oinarrituz planteatuta- koak dira. Gauza bat da zuk zure herriko ordezkari be- zala egingo zenuena eta Arrigorriagan da- goen sentsibilitatea ikusirik, eta ahaztu gabe Arrigorriagan hartzen den erabakiak ez diola bakarrik Arrigorriagako jendeari eragiten, beste herri batzuei edo zure lurraldeari, zure eskualdeari ere eragin ahal diola. Askoz ikuspuntu orokorragoak eduki behar dira eta auzo eta herri bakoitzaren beraren helbu- ruak baino haratago doan ikuspegia. Gure hutsegiterik handienetako bat da gure zilbo- rrei begira egon eta hartzen ditugun eraba- kiak guri baino ez digutela eragiten pentsatzea. Hemen Argala plazaren izenari eutsi izan bagenio, baliteke herritarren %90 ados eta %10 aurka egotea. Baina, jakina, portzentaje hori ere ez dagokio lurralde his- toriko osoari. Alberto Ruiz de Azua, Arri- gorriagako alkate ohia. c.2. Tokiko tentsioa eta gatazka: onarpenerako aukera berriak. Zizurkilgo kasua oroimenen gatazkaren beste adi- bideetako bat da. Joxe Arregiren oroimeneko mo- numentuen ingurukoa da. Joxe Arregi, 1981. urtean hil zuten torturatuta, eta José Luis Ge- resta22 , etakidea, hilda agertu zen egoera arraro- etan erakunde horren 1999ko su-etenaldian zehar. Tokiko solaskideek diotenez, udalak hartu zuen Jose Arregiren omenezko plaka eta monumentua- ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 35 __________________________________ 21 ‘El Correo’, 2007ko otsailaren 15a.
  • 38.
    ren gaineko erabakia,Herri Batasuna alkatetzan zegoelarik. Maribi Arregik, hildakoaren arrebak, azaldu du monolitoa ez zen guk eskatuta jarri23 . Urte batzuk beranduago, toki berean, Gerestaren omenezko eskultura jarri zen. Lehenengo urteetan, Arregiren omenezko mo- numentua oroimenagatik sortutako gatazkaren zati izan zen, tartean, Guardia Zibilak monolitoa eraman zuela. Une horretan, Batasunaren gehien- goak zuzentzen zuen udalak bere izena jarri zion plazari, baina herrian, haustura eta polarizazio ho- rren zati bat ere bazegoen. Gure bizi guztirakomarkatu gintuen ho- rrek.Amorru bat sartu zitzaigun barru- raino... Familiarekin gazteei behintzat esan degu zer gertatu zen eta garbi dute. Maribi Arregi Izagirre, Joxe Arregiren arreba.24 Handik urtebetera monolito bat jarri zen uda- laren ekimenez, baina ez zen izan aho batez hartutako erabakia. Plaza bati ere bere izena jarri zitzaion. Ordura arte Pasus izenez eza- gutzen zen plaza hori, eta halabeharrez, Arregi Pasus izeneko orube horretan jaio zen. EAJ aurka azaldu zen eta PSE bilkurara berta- ratu ere ez zen egin. Udal-bizitzaren funtzio- namendu normalizatuaren geldialdi antzekoa gertatu zen. Guardia Zibilak monolitoa era- man zuen, eta berriro jarri zen. Maria Ange- les Lazkano eta Ana Olaziregi. Kontuan izan behar da, horren ondorioz, hainbat alderdi politikoren ordezkariek herio-mehatxuak jaso zituztela une ezberdinetan. 90eko hamarkadan EAJko zinegotzia izatea presio handipean bizitzea zen, faroletan ikusten nituen argazkiak, nire autoaren ma- trikula leku guztietan, mendiko txabola bat erre zidaten eta TBLZri laguntza eskatu nion. Jaietan egin digute mehatxu, pankar- tetan, eta abarretan. Maria Angeles Laz- kano Zizurkilgo alkate ohia. Urte batzuetan oso gogorra izan zen, pre- soei zerbait gertatuz gero herriko jendeak zuri leporatzen zizulako, 1991 eta 2008 bi- tartean. Orain errazagoa da politika, den- bora gogor horiek joan dira. Ana Olaziregi, Zizurkilgo zinegotzi ohia. Haien omenezko plazei izena eta monolito biak kentzeko erabakia 2008ko apirilaren 14an hartu zen aho batez (ezker abertzalearen kandidatura bertan behera eta kanpo utzita zegoen) ateak itxita eta Udaletxea Ertzaintzaren babespean ze- goela egin zen bilkura batean. Plakak eta monoli- toak kentzearen alde EAJko bost zinegotziek, EAko bik, PSE/EEko bi zinegotzietako batek (bestea ez zen bilkurara bertaratu), PPko beste batek eta EB- Aralarreko batek bozkatu zuten. Testua gai-zerren- dan sartu zuen alkateak, Fernando Múgica eta Miguel Ángel Blancoren senitartekoek zein Digni- dad y Justicia Fundazioak aurkeztutako salaketa judizialen ondoren. Onartutako testuak azaltzen zuen aipatutako plazek “biktimen sentsibilitatea iraintzen dutela” eta gogorarazten zuen “egungo udalbatza osatzen duten alderdi politikoen irizpide ideologikoak” eta erabaki horiek hartu zituzten ezker abertzalearen ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 36
  • 39.
    aurreko udal-gobernuenak osobestelako zirela, eta beraz, bi etakideen omenezko izenak eta “iku- rrak” "kentzea zegokiola". Idazkiak zera argitzen zuen Jose Arregiren ome- nezko plazaren kasuan, aldaketa "handik gutxira" aurreikusitako birmoldaketaz baliatuz egingo zu- tela eta udalerriko herritarrek erabili "ohi" zituzten "irizpide toponimikoekin” bat egingo zela. Egindako aldaketek eta izenak kentzeak beste inpaktu bat izan zuten herri mailan, zegoeneko ze- goen banaketa eta gatazka handiagotuz. Erreak- zioak gogorrak izan ziren eta alkateak mehatxuak jaso zituen. Plazari izena kentzeari erantzunez, orain- dik badago plaza hori Jose Arregi deitzen dela eta beti deituko dela oso zorrotz dioen jendea. Gaia oso irekita dago, ezetz eman arren. Odola dario oraindik zauri horri. Familiek erabaki horrekin trauma bat bizi dutela ulertzen dut. Baliteke nik gauza bera egitea. Denboraren poderioz, besteak ulertzeko gai gara. Alkate bezala ezker abertzalearen ordezkariekin, Arregi- ren senitartekoekin, Gerestarenekin… el- kartu naiz hitz egin eta elkar ulertzeko ahaleginak egiteko. Erabateko akordio ba- tera ez heldu arren, denok bestearen ja- rrera ulertzeko urratsak eman behar dira. Maria Angeles Lazkano, Zizurkilgo al- kate ohia. Gatazka gatazka, toki mailako ingurunean bes- telako harremanak eta elkar ulertzeko aukerak ematen dira espazio informaletan, bai eta indar- keriak hautsitako harreman horiek berregiteko funtsezkoak diren harreman pertsonalak ere. Kontsultatutako iturrien arabera -Zizurkilgo al- katea eta zinegotzia elkarrizketa egin zenean-, ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 37 __________________________________ 22 1999ko martxoaren 20an agertu zen, lokian tiro bat zuela, Zamalbideko eremu batean, Errenteriatik (Gipuzkoa) gertu. Suizidioaren hipotesi ofizialaren aurrean, familiak argudiatu gorpua manipulatu egin zutela eta epaitegiko hainbat medikuk adierazi zuten ez zela ohikoa horren jarrera hieratikoa su-armarekin egindako suizidioetan: ahoz gora, eskuak gorputzaren kontra eta beherantz, besoak eta zangoak erabat zabalik; pistolan ez zegoen arrastorik, ezta hildakoaren odolik ere eta ezkerreko besoaren aurka aurkitu zen. Armadako teniente jeneral eta Guardia Zibileko zuzendari ohia zen José Antonio Sáenz de Santamaríak gerra zikinarekin lotu zuen 2001/22/19ko La Razón egunkarian: Gerra zikinaz ari gara? Nik irregular deitzen dut, ez dudalako gerra garbirik ezagutzen. Horregatik, nahiago dut gerra erregular edo irregularrez hitz egitea. Terrorismoaren kontrako borroka ezin da erregular baten eskemekin egin. (…) Orain ere? Orain ere badira. Baizkotan nago. Komandoak ez dira berez entregatzen. Mailukadaz erauzitako hortzik gabeko hildakoren bat ere agertu da. Hil ondoren ez da ahoan mailukadarik jotzen. Ez dut kritikaz esaten. Bizkarretik erailtzera datozen tipo batzuen aurka gerra irregularra erabiltzerik baino ez dago. Zuzenbidezko estatua ondo dago, baina ezin da azken ondorioetaraino eraman, terroristen esku geratuko ginatekeelako (…). 23 Maribi Arregi Izagirrek Eusko Jaurlaritzaren GGBB Zuzendaritzaren txosteneko 67. orrialdean emandako testigantza. 24 Ibidem, 64. or. “Odola dario oraindik zauri horri. Familiek erabaki horrekin trauma bat bizi dutela ulertzen dut. Baliteke nik gauza bera egitea. Denboraren poderioz, besteak ulertzeko gai gara.”
  • 40.
    Arregiren familiaren zatibat behintzat kentzea- ren aurka azaldu zen, eta plaza eta monolitoa bere horretan mantentzeko eskatu zuten, Zizur- kilen jada egon zegoen oroimenaren toki hori ez ezkutatzeko, hurrengo belaunaldiek ez zezaten ahaztu. Ezkutatzearen eta oroimen bateratzaile- ago baten arteko eztabaida, iritzi ezberdinak di- tuena, irekita dago oraindik ere Zizurkilen. Garai hartan, instituzioetako inor ez zen gugana etorri. Nik dakidala, ez zen inor gutaz arduratu. Eta gaur egun ere (...) Ikusiz herriko alkatetzak zer egin due eta zer jokaera izan duen… Alkatesari orduan esan niona errepikatuko dut: nire amak 93 urte zeuzkan eta beretzako izan zen puñal bat sartzea bezala. Izugarrizko pena hartu zuen. Min handia zuen. Ez dakit berari ukitu dion edo ez dion, baina guri min han- dia eman digu berak hartutako erabakiak hainbeste urte pasa ondoren.25 Maribi Arregi Izagirre. Agian, hori ezkutatu nahi genuela pen- tsatu zuten, baina ez da horrela. Biktima guztien oroimenaren zeharkakoago zerbait jarri nahi genuela azaldu genuen. Inoiz biktima guztiekin plaka bat jartzea propo- satu dudanean, momentua ez zela eran- tzun didate. Oroimenaz hitz egin genuen, bai, baina herriak Galarza nor zen ere ez zekien. Maria Angeles Lazkano, Zizur- kilgo alkate ohia. Herriarekin lotutako beste biktima batzuk iza- teak, erronka kolektiboak sorrarazi zituen giza eskubideak errespetatzen zituen eta gizarte-ha- rremanak berregitera lagunduko zuen oroimen baten inguruan. Biktima horietako bat Juan José Pacheco Cano26 , ertzaina da. Zizurkildar batekin ezkonduta zegoen eta ETAk trenbidean, Legazpi parean, jarritako lehergailu batek eztanda egi- tean hil zen. Emaztea herrian gelditu zen, semearekin. Hura “lan-istripu” baten antzekoa izan zela esan zuena ere izan zen ezker abertzalea- ren artean. Horretaz ez da berriro hitz egin. Plaken inguruko mozioan mota ez- berdineko lau biktima aipatzen dira. Galar- zaren kasuan, ETAk esan zuen akatsa onartzen zuela eta barkamena eskatu zuen. Baina neure buruari diot: hori onar- tzea da, benetan?, ez du, besteek bezala, beste zerbait merezi? Ana Olaziregi, Zi- zurkilgo zinegotzi ohia. 2000ko hauteskundeen ondoren tokiko politikan eman ziren buruzagitza-aldaketek ezker aber- tzalea eraman zuten berriz ere alkatetzara, eta pasealeku bati izena eta monolitoa jarri zituen. Orduko hartan, bilkurara ez ziren ez PSOEko ez PPko zinegotziak bertaratu. EAJk aurka bozkatu zuen, baina beste alderdiak ez zeudenez onartu egin zen. Ekimen horiek 2008. urtera arte iraun zuten herrian, etakide bien omenezko onarpenak kendu ziren arte. Adibide horrek legaltasunaren eta tokiko indarren arteko kontraesanak erakus- ten dituzte, eta baita tokiko eta barruko proze- suen arteko lotura, eta testuinguru politikoaren eta kanpoko ikuspegi orokorrago baten eragina. ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 38
  • 41.
    Lehenengo mozioarekin plakaketa izenak kendu ziren biktima guztiekiko errespetua- gatik; bigarren mozioarekin, eta Legebiltza- rrak aginduta, Arregiren kasuan onarpena egoteko eskatu genuen, argia zelako eta kondena judiziala ere bazuelako. Halaber, Gerestaren kasua ikertzeko ere eskatu zen, eta baita Eusko Jaurlaritzaren GGEE zuzen- daritzaren txostenean jasotzeko ere. Lehe- nengo mozioak eztanda egin zigun. Honelakoak esaten zizkigun jendea zegoen: “ezin dugu sinetsi hori egin duzuenik”. Kontu handiz egin zen, gobernu-taldea ba- teratuta zegoelako, baina izenak kentzeko Basta Ya elkartearen eskaerak zeuden, eta Lehendakariaren gomendioei jarraiki, hau da, bake-planari eta abarrei, egin zen. Ho- rrela, Dignidad y Justicia fundazioaren eska- riei erantzun ahal genien, udalak 81. urteaz geroztik izandako jarrerarekin koherente izanik, hau da, EAJko udal-taldeak monoli- toa jartzearen aurka bozkatu zuenean eta zentzu horretako elkarren segidako propo- samenekin bat. Baina izena galtzen genuen, baita 81ean ere, ados ez geundela jarri ze- nean. Baina orain uste dugu zerbait ezber- dina egin behar dugula. Maria Angeles Lazkano eta Ana Olaziregi. Nik uste gerorako gazteek jakin behar du- tela zer gertatu zen (...), guk gure memoria bagenuen Zizurkilen. Ez dugu ulertzen zer- gatik kendu den. Beno bai, niretzat da ahaztu nahi dutelako eta bake-bakean gel- ditzea. Kendu homen dute, plaka horrek eta monolito horrek biktimen elkarteei min ematen zielako, beraien mina areagotzen zelako. Baina beraiek badauzkate plazak be- raien izenean, monolitoak, ez dakit nongo plakak. Ematen du gure mina ez dela exis- titzen, ez dugula minik. Maribi Arregi.27 Kasu hau ez da bakarrik izen, plaka eta monu- mentuetan gertatutako aldaketek sortzen duten gatazka-mailaren eta oroimen bateratzailera iris- tearen edo biktima batzuen oroimena "propiotzat" patrimonializatzeko arriskuaren adibidea, baita giza eskubideen urraduren biktimen oroimen ba- teratzailea gauzatzeko erantzukizuna duten era- kundeek eta gizarteak egiteko duten zereginen adibide ere. Hau da, oroimen kolektibo batera- tzaile baten aldeko ahalegin honek, halaber, bik- ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 39 __________________________________ 25 Maribi Arregiren testigantza, 65. or. 26 José Pacheco Cano. 26 urteko ertzain cacerestarra. Legazpin hil zen, dei bat jaso ondoren Ertzaintzaren patruila bat lekua ikuskatzen ari zela, Irun-Madril trenbidean jarritako lehergailu baten eztandak harrapatu zuenean. ETAk atentatua bere gain hartu zuenean, RENFE tren-enpresaren aurka zuzendu zituen bere helburuak eta ertzainaren heriotza “istriputzat” jo zuen, Ertzaintza erakunde honentzat “ez delako, oraingoz, helburu militarra” (1988ko urriaren 20ko “Egin”). “Nire ustez, gazteek zer gertatu zen jakin behar dute gerora begira (...), guk bagenuen gure oroimena Zizurkilen. Ez dugu ulertzen zergatik kendu zen. Beno bai, nire ustez ahaztu eta bakean utzi nahi dute.”
  • 42.
    tima batzuek izanez duten egi edo justizia beha- rrak jartzen ditu agerian. Jose Arregi torturen bi- tartez hil izanaren kasuak onarpen publiko eta instituzionala behar du, jasandako giza eskubideen urraduren larritasunagatik, nahiz eta etakide izan eta, bestetik, Gerestaren kasuak ikerketa bereizi eta inpartziala eskatzen du. c.3. Onarpenerako borroka luzea Santurtzin, Amnistiaren aldeko 1976ko manifes- taldi batean, hainbat lagunek tiroz erail zuten Normi Mentxaka Gonzalo, hiru seme-alaben ama, Guardia Zibilaren hainbat ibilgailuk protesta bake- tsua hartu zuen kalea itxi ondoren. Beste bi per- tsonek bala zauriak izan zituzten eta ospitaleratu behar izan zituzten. Ondoren aztertuko dugun kasua, justizia bila- tzeko nekaezintasunaren adibide da, bere ama eta emaztearen oroimena bertan behera uzteko amore eman ez zuen familia baten irmotasuna. Tematu eta borroka judizial luzea izan ondoren, lortu nahi zuten helburua erdietsi zuten: gertatutakoa onar- tzea. Bertan ziren lekukoen lehen bertsioen eta Barne Ministerioaren beraren arabera, kale-jantzian ze- goen agenteek egin zituzten tiroak eta, ondoren, herriko udaletxean gorde omen ziren. Handik, La Salve (Bilbo) kuartelera eraman bide zituzten. Chepe izeneko bat ezagutzen genuen horien artean. Eskuin muturreko jendea zen… Nik ez dut bera izan zela esaten, baina pertsona horiek zeintzuk ziren jakiteko borrokatuko dut. Nire adin inguruko pertsonak dira, 53 edo 54 urte ingurukoak. Chepe ez zuten inoiz atxilotu. Are gehiago, biharamunean, Gobernu Zibiletik deitu zidaten gobernado- rearekin hitz egiteko eta zer eta elkarrizke- tara nindoala ikusi nuen gobernadorearekin hitz egitetik irteten zena bera zela. Gainera jauzi egin nion eta gobernadore irten zen. Orduan zera esan nion: atxilotu hau, ama akabo zuen tiroketak esku hartu zuenetako bat baita. Joaten utzi zion eta ia ni atxilotu ninduten. Arazo horrengatik atxilotu egingo nindutela esan zidaten. La Salvera eraman eta 24 orduz eduki ninduten atxilotuta. Ro- ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 40 “Hurrengo goizean, taxi-gidari bat hurbildu eta esan zidan “zure ama ehorzten ari dira Cabiecesen”. Cabiecesera iritsi nintzenean, hilerri osoa inguratuta aurkitu nuen. Hesiaren gainetik jauzi egiten saiatu... eta baten batek hildakoaren semea nintzela esan zuen. Sartu eta alkatea eta Guardia Zibileko bi kide zeuden, eta zein horma- hobitan ehortzi zuten esan ziguten: “hemen dago hobiratuta”.
  • 43.
    berto Fernández Mentxaka,Normi Men- txakaren semea. Herriaren erailketa honen aurkako erreakzioa oso handia izan bazen ere, ikerketa ezak eta egileen estalketak markatu zuten erakundeen erantzuna. Hasieratik, eskuin muturreko Cristo Rey erakun- deko kideak seinalatu zituzten lekukoen bertsioek, Normi Mentxaka28 erail zuen bala Guardia Zibilaren egun horretako bertako komunikatu ofizialak kale- jantzian zihoazen guardia zibilei leporatu bazien ere. Normiren hileta erabateko klandestinitatean egin zen familiarentzat, inongo informaziorik gabe edo beren dolua errespetatu barik. Hilerrian bertan eman zieten informazioa egiazkoa zen ala ez ere ezin izan zuten jakin, tentsio handi-handiko giroan. Bikote bat hurbildu eta esan zigun “Basur- tora eraman dute zure ama”. Basurtora iris- ten saiatu ginen baina ez ziguten pasatzen utzi eta etxera itzuli behar izan genuen. Fa- milia osoa geunden. Hurrengo goizean, taxi- gidari bat hurbildu eta esan zidan “zure ama ehorzten ari dira Cabiecesen”. Cabiecesera iritsi nintzenean, hilerri osoa inguratuta aur- kitu nuen. Hesiaren gainetik jauzi egiten saiatu... eta baten batek hildakoaren semea nintzela esan zuen. Sartu eta alkatea eta Guardia Zibileko bi kide zeuden, eta zein horma-hobitan ehortzi zuten esan ziguten: “hemen dago hobiratuta”. Nik plaka egin nuen, eta iraungo ez zuela uste arren, ber- tan egon da beti. Plakak honako hau zioen: “A Normi Mentxaka, en recuerdo de toda Euskal Herria”. Roberto Fernández Men- txaka. Urte horretako abenduaren 7an artxibatu egin zuen epaiak kasua eta largetsirik gelditu zen behin-behinekoz, autoak dioen legez, egileak zeintzuk ziren ez jakiteagatik. Garai hartako agin- tarien konplizitateak gertakariak ikertzea galarazi zuen. Agintariei eman zitzaizkien balak bezalako frogak eta testigantzak, baina ez zuten inor atxi- lotu29 . Toki-mailako ekimenez plaka bat jarri zen erail- ketaren lekuan eta lau urtez omenaldiak egin ziren inguruan. Normi Mentxakaren erailketatik bi ur- tera, ustezko inplikatuen aita hil zuen ETAk, herri berean, Zarza tabernan30 . 1983ko uztailaren 18an demanda bat aur- keztu zuen familiak Gobernu Zibilean amaren heriotzagatik kalte-ordainak eskatuz, baina ez zen onartu. Horretarako, besteak beste, Bil- boko Polizia Buruzagitza Nagusiaren txostena (83/8/9) erabili zen, non honako hau baiezta- tzen zen: “hildakoa Eta (sic) erakunde terro- ristaren alde oihukatu zuen taldean zegoen”. Eta honela jarraitzen du: ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 41 __________________________________ 27 Maribi Arregiren testigantza, 67. or. 28 Virginia Díaz abokatuaren eta J.M. Fresneda prokuradorearen demanda. 343/2001 zk.ko prozedura arrunta. 8. Sekzioa. Auzitegi Nazionalaren Administrazioarekiko Auzien Epaitegiari, Roberto Fernández Mentxakaren izenean. 29 Bilboko Instrukzioko 5. zk.ko Epaitegiko José Luis Garayo Sánchez epaileak sinatutako behin-behineko largespeneko autoa. 30 1978/12/10. Vicente Rubio Ereño, Francoren guardiako kidea eta Udaltzainen buru ohia.
  • 44.
    Halaber, haren heriotzarenegilea edo egi- leen berri ez dela deus jakiten informatzen da, ez eta talde terroristako kide diren ere, eta ondorioz, María Norma Menchaca Gon- zalo andrearen heriotza, honek osatzen zuen taldearen erasoa jasotako baten baten bidezko defentsagatik gertatu dela. Errekurtso eta aurkako erantzunen urte horietan guztietan eztabaidagai bakarra izan zen egileak guardia zibilak izan ziren edo aparte antolatutako talde bat, eta agintarien arabera hori ezin izan zen zehaztu, eta ondorioz, demanda gaitzetsi zen.31 Kasua berrikusteko eskaera berri bat zuzenean artxibatu zuen 1987ko urriaren 16an aurkeztu on- doren. Beranduago, terrorismoaren biktimekiko el- kartasunaren legea onartu zenean, berriro aurkeztu zen demanda (1999/10/26). Nik borrokatzen jarraitzen du, erantzukizu- nak eskatzen. Biktimen legea egin zenean mugitu nuen berriro ere gaia, baina ate guz- tiak itxita aurki nituen. Biktima izaera es- katu genuen, legeak babesten gintuela uste duelako, baina beste ezezko bat jaso ge- nuen. Roberto Fernández Mentxaka. 2000ko uztailaren 17an, oraindik, Barne Ministe- rioak jarraitzen esaten zuen (256. zk.ko espedien- tea) ez zirela ekintza terroristaren baldintzak ematen “ez delako Estatuaren segurtasuna arris- kuan jartzea edo sistema demokratikoa edo zu- zenbidezkoa eraldatu edo zalantzan jartzea helburu duen ekintza. Talde armatuaren ekintza ere ez da, terrorismoaren aurkako legeriaren ara- bera…” eta gaitzetsi egin zuten (2000/12/12). Ondoren, Ezker Batuaren laguntzari esker, fami- liaren konfiantzazko abokatuak kasuaz arduratu ziren. Eusko Jaurlaritzan mozioak aurkeztu ziren terrorismoaren biktima onartzeko eskatuz. Auzi- tegi Nazionaleko Administrazioarekiko Auzien Epaitegiaren aurrean demanda bat aurkeztu, az- kenean, terrorismoaren biktimatzat onartu behar zela egiaztatu zuen bere epaian (2002/04/27). Bere argudioetan zera adierazi zuen Epaitegiak, ekintza bakarkakoa edo kolektiboa izan zitekeela, baina ekintzak bakea eta hiritarren segurtasuna hautsi zituela eta biktima izaeraren erabilera he- dakorra egin behar dela. Gainera, Barne Ministe- rioaren Corona de Aragón hotelaren kasuaren aldeko ebazpenean oinarrituta dago. Auzitegi Gorenak epaia berretsi zuen 2005eko azaroaren 30ean eman zuen epaiaren bitartez. Hala ere, Estatuko Abokatutzak kasazio-errekur- tsoa (5024/02 zk.ko errekurtsoa) aurkeztu zuen, oraindik ere, Auzitegi Goreneko Hirugarren Epai- tegiaren aurrean, eta horretan adierazten zen “kasu ezberdinetara analogiaz zabaldu ezin den in- terpretazio murriztaileak, bakarrik arautzen duela osagai politiko eta ideologiko aria duen indarkeria terroristaren biktimen inguruan”, eta aurrerago esaten du “batez ere, delitu arrunt baten aurrean gaude, delitugile arrunt batek egindakoa, eta ho- rrek azaldu eta zuritzen du eginbideen instrukzioa Bilboko Instrukzioko 5. zk.ko Epaitegian garatu izana eta ez Auzitegi Nazionalari atxikitako epaite nagusietan, horiek izanda terrorismoko delituak bideratzen dituztenak”. Auzitegi Gorenak kasazio- errekurtso hori gaitzetsi zuen 2005eko abendua- ren 16ko epaian. ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 42
  • 45.
    Normi Mentxaka legezbiktima onartzeko bo- rroka honek guztiak ere eragina izan zuen eza- gutze maila publikoan eta familiaren prozesuan bertan. 2002. urtean Auzitegi Nazionalak biktima izaera onartu zigunean, prentsa, irrati eta abarren mugimendu ugari zian ziren eta partikularrak gurekin solidarizatu ziren. Baina, handik hilabetera, berriro gaitzetsi zenean, inor ez zen gutaz gogoratu eta la- guntza edo babes horiek guztiak desagertu ziren. Roberto Fernández Mentxaka. Beste 5 urte gehiago auzitan eman eta gero, fa- miliak azkenean lortu zuen Normi Mentxaka terro- rismoaren biktimatzat hartzea32 . Hala ere, epaia erabat irmoa izan ez zen eta errekurtsorik aur- keztu ezin zen arte, ez zen Eusko Jaurlaritzako TBLZ bezalako biktimak babesteko sistemekin ha- rremanik egon. Horrek guztiak erakusten du ka- suan izan ziren lege-alderdiak, kasu honetan eman ziren manipulazioak eta argudio bidegabeak barne, familiarentzat beste kolpe bat izateaz gain, erakundeen laguntza jasotzeko aukera ere galarazi zutela. Baina, diru aldetik onarpena lortzeko zail- tasunek garrantzitsuak izaten jarraitu zuten kasu honetan. Hamar hilabete behar izan ziren kalte-or- daina gauzatzeko, 2006ko urrian. Paperak eta paperak eskatzen zizkidaten, hala nola, amaren azken borondateen ziurta- giria; NANa ere eskatu ziguten, eta eskerrak arrebak amaren NANa gorde zuela. Harriga- rriena da epai baten ondoren, duela 33 urte eraildako pertsona baten nortasun agiria es- katzea. Irabazi izanak lasaitasuna ematen dit. Roberto Fernández Mentxaka. Familiak Normi Mentxakaren senarrari zegokion pentsioa betetzeko exijituz aurkeztu zuen beste errekurtso bat ere atzera bota zuen Barne Minis- terioak. Barne Ministerioaren aurreko zegozkion gestioak egiteko TBLZk familiari laguntzeko har- tutako konpromisoa konpromiso, kasuaren ebaz- pena lortu baino lehen zendu zen hildakoaren senarra. ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 43 “2002.an Auzitegi Nazionalak biktima izaera onartu zigunean, prentsa, irrati eta abarren mugimendu ugari zian ziren eta partikularrak gurekin solidarizatu ziren. Baina, handik hilabetera, berriro gaitzetsi zenean, inor ez zen gutaz gogoratu eta laguntza edo babes horiek guztiak desagertu ziren.” __________________________________ 31 Barne Ministerioaren Ebazpena. Roberto Fernández Mentxakak 1984ko apirilaren 30ean aurkeztutako demandaren erantzuna. 32 Normi Mentxakaren kasua Informe sobre víctimas de vulneraciones de Derechos Humanos derivadas de la violencia de motivación política izeneko txosteneko 58. eta 59. Orrialdeetan. Eta baita 2006/01/24ko “El País” egunkariko El Supremo iguala a las víctimas de la ultraderecha con las de ETA izenburuko artikuluan ere.
  • 46.
    Inoiz ez dugujakin zergatik ukatu ziguten gure eskubidea zenean. Guri gertatu zaigu, zegokigun eskubide bakoitza eskatu behar izan dugula. Legearen arabera, epaira ar- teko atzerapenak kobratzea zegokigun. Dena paperak egitea zen, berriz ere. Inork ez zizkigun azaldu, inork ez, terrorismoaren biktima bezala genituen eskubideak. Ro- berto Fernández Mentxaka. ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 44
  • 47.
    3. OROIMEN BATERATZAILEA ERAIKIDAITEKE? 98. urtean egon nintzen lehen aldiz beste biktima batzuekin. Beste aldean sufritu zuen jendeari gertatzen zitzaionaren inguruko es- perientzia hori edukitzeko beharra nuen nik. Eta esperientzia atsegina izan zen. Antzeko gauza asko genituela konturatu ginen: min bera genuen eta pertsona berdinak ziren, arazoaren bi alde ezberdinetakoak izan arren. Irtenbideak bilatzeko gogo berberak ere bagenituen, zerbait egin behar genuela. Hori zen garrantzitsuena guretzat, beste inork minik ez izatea. Rosa Rodero, Er- tzaintzako buruzagia zen Joseba Goikoetxe- aren alarguna. Rosa Roderoren hausnarketak oroimen bateratzai- lea posible egingo duen alderdi nagusia adierazten du: enpatia. Eta baita indarkeriari irtenbidea bila- tzen laguntzeko asmoa ere. Alderdi biak oroimen bateratzaile izendatu dugunaren osagai dira. Zer esan nahi du oroimen bateratzaileak? Gure ikuspegitik, oroimen bateratzailea litzateke: a) Giza eskubideen urraketa ezberdinak eta horien oinarrizko kritika morala biltzen di- tuen oroimena. b) Egile ezberdinek sortutako edo bere burua "beste aldekotzat” jotzen duten edo hurbil- tasun politikorik sentitu gabeko biktimen min eta duintasunarekiko errespetua era- kusten duena. c) Gehiengo bateratzaile batek “guztien aur- ka” erabili gabe sortzen dituen anbibalen- tziei edo zalantza ezberdin edo afektu ne- gatiboei aurre egiten diena. d) Eduki ditzakeen mugak onartu, baina hel- buru nagusia bizikidetza berrezartzean duena. e) Ezberdintasun politikoetatik haratago, giza eskubideekiko errespetuaren oinarri bate- ratu batean oinarritutakoa. Oroimen bateratzaile horrek adierazpen edota konpromiso maila ezberdinak izan ditzake. Biktima ezberdinen eta bere onarpen eta oroimenerako es- kubidearen onespen pluralarekin eman daiteke. “Alde" edo sentsibilitate politiko ezberdinetako bik- timen arteko elkarrekiko onarpen ekintza bezala egin daiteke, eta gizarteari berari indarkeriaren zentzugabekeriari buruzko irudi kolektiboa eta su- frimenduaren inpaktua baterako historiaren zati gisa helarazi. Une zehatza batean, baterako eki- taldien zati izan daiteke. Beste batzuetan, adieraz- pide sinboliko partekatuaren zati. Adierazpide sinboliko partekatua Baterako ekitaldiak Elkarrekiko onarpena Oroimenerako eskubidea elkarri onartzea ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 45
  • 48.
    Modu ezberdin horieklitezkeen gorakakoak eta ez beti kudeatzen errazak diren desafioak sortzen dituzte, aldi berean, oso garrantzitsuak izanik. Monolitoa biktima guztien oroimenez izango da eta ez dira izenak azaltzen. Monolitoa erosita dugu, baina plaza urbanizatu gabe dago. Alberto Ruiz de Azua, Arrigorria- gako alkate ohia. Oroimen horiek toki sinboliko batean batera adie- razteak, elkarrizketa eta hurbilketa prozesu baten eta prozesu kolektibo zabalago baten emaitza izan beharko luke. Adierazpen horiek ez dira ematen bakarrik ETAren, eskuin muturrekoen edo Esta- tuko agenteen biktima izan ziren pertsona ezber- dinen izenak leku batean jarrita. Giza eskubideen urraduren, legez kanpoko exekuzioen eta erailke- ten biktimen izenak daramatzan toki sinboliko batek esan nahiko zuen bizikidetzaren metafora ezin da egin senitartekoek elkarrizketa eta onar- pen prozesu bat egin gabe, eta horretarako gi- zarte-oinarri kolektibo zabalagoak egon barik. Poliziaren edo GALen biktimekin ezer egiten ez badugu, ez dira onartuak sentituko. Guz- tiak identifikatu eta esku hartzera gonbida- tzeko eta bakoitzak bere prozesua egin ahal izateko aukera bat da. Eusko Jaurlaritza eta Legebiltzarra lanean dira horren inguruan dagoeneko. Txuri Aranburu. Hala ere, prozesu horretan oraindik gainditu behar diren zailtasunak eta arazoak daude. Jarraian, ho- rietako batzuk aztertzen dira: beldurra, biktimaren kontzeptua, eta izenen arazoa, besteak beste. Mehatxuengatik beldur eta testuinguru positibo baten falta, oroimenarentzat oztopo moduan 2011ko urrian ETAk bere amaiera iragarri baino lehen gizarte giroaren aldaketa, ETAren atentaturik gabeko epealdia eta ETAren indarkeria amaituta ze- goelako hauteman orokorra bazegoen ere, oraindik oztopo izaten jarraitu du, duela gutxi, oroimen hori adierazteko beldurra. Hala ETAren biktimengan, nola Estatuko agenteen biktimengan edo eskuin muturreko taldeengan. Ondorengo adierazpenak zeinu ezberdineko ikuspegiei dagozkie: Beste senitarteko batzuek denetarik esaten dute beste heriotza batzuen aurrean eta gu hitz egiteko beldur gara. Lurdes Zabalza. Egindakoa ez da nahikoa izan, eta gainera indarkeriak sorrarazi duen beldurraren, era- ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 46 “Poliziaren edo GALen biktimekin ezer egiten ez badugu, ez dira onartuak sentituko. Guztiak identifikatu eta esku hartzera gonbidatzeko eta bakoitzak bere prozesua egin ahal izateko aukera bat da. Eusko Jaurlaritza eta Legebiltzarra lanean dira horren inguruan dagoeneko.”
  • 49.
    ORAIN DA GARAIA.POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 47 kundeen jarrera koldarraren, hezkuntza-sis- tema osoaren aldetik eskaintzen genizkien bakearen aldeko ekintzekiko konpromiso argi ezaren jakitun gara… Odón Elorza. Beldur handia zegoen. Ospitaleetan, txos- ten medikoek ezkutatu ezin zena baino ez zuten islatzen. Mehatxuak jaso genituen zentzu horretan. Kontuan izan behar da, garai hartan militarrak zirela mediku asko. Ospitaletara osatzera joan ere ez zen zau- riturik egon zen. Zauritutako askok frogak (balak) eskatu zituzten baino bat ere ez zioten eman. Polizia zaurituen gelan ere sartzen zen: tiroak ezin dira ezkutatu, baina dena txosten medikoetan ez jar- tzeko presioa egin zuten. "ez esan ezer ji- poiaz, hobe ezer esaten ez baduzu”… Martxoaren 3ko biktimak. Terrorismoaren biktimak galera eta direla onartzeko gutako bakoitzaren beldur be- reziak eta biktimen euren beldurrak. Go- goan du udaletxera etorri zen oso emakume apalaren kasua gogoratzen dut. 80ko lehenengo urteetan ETAk eraildako baten emaztea zen, eta taberna zuen Amaran. Pixka lasaiago eta lagunduago egotea lortzeko izan nuen erreakzioa izan zen esatea “bada, ondo dago jakitea ta- berna duzula, horrela noizbehinka joan ahalko gara”. Bere erantzuna izan zen “ez, mesedez, ez etorri tabernara, ez dut nahi ni biktimarekin identifikatzea, han inork ez dakit”. Seme-alabak beste zer- baiten zeuden, bat nahiko gaixo zegoen, beldurrak eta lotsak jota… horrek guztiak nolabaiteko sekretismoa eransten zion egiten ari ginenari, ez zen erosoa. Txuri Aramburu. Hil baino lehen, zerarekin mehatxatu zuten aita, ezer kontatuz gero emaztea eta alaba erasotzearekin. Hark amari kontatu zion hil- zorian zegoela, gu babesteko. Ekintza bor- titz eta basati hura shocka izan zen familia osoarentzat eta bereziki amarentzat. Herio- mehatxupean, alargun bat-batean, alaba txiki batekin… Aitaren aldeko amonak burua galdu zuen eta aitaren anai bakarra hitz egin gabe egon zen urte betez. Ordutik, ezagutu zutenek gizon goibela zela diote. Niri, 18 urte beranduago etorri zitzaizkidan shocka eta amorrua, amak egia kontatu zidanean. Ni aitarik gabe hazi nintzen, baina ondorioak gogorragoak izan ziren amarentzat, lanean hasi behar izan baitzuen gu aurrera aterat- zeko eta inoiz hitz egiten bazuen zerbait gertatuko zigulako beldurrez. Inés Núñez. Ia sektore guztiek beharrezko testuinguru posi- tibotzat jotzen dute indarkeriaren amaiera, oroi- men bateratzailea eraikitzeko jarrera irekiagoak bidera ditzakeen testuingurutzat, alegia. Ala- baina, eztabaidagarria da baita ere, biktima askok arrazoi horrengatik beharrezko onarpena jaso ez izana, indarkeria horrekin erlaziorik ez dutenean eta egi, justizia eta ordainerako beren eskubideen onarpena Estatuaren betekizunen zati bat denean. Beste kasu batzuetan, oroimen gatazkatsuak direnean, egoera politikoak ez du urrats horiek ematen lagundu, aldaketa-auke-
  • 50.
    ORAIN DA GARAIA.POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 48 rak, kualitatiboki behintzat, erakusten duten ekimen ausartak behar direnean. Ikuspegi ez- berdinetatik ikusirik, ETAren indarkeriaren behin betiko amaierak oroimen bateratzaile hori bide- ragarri egiteko baldintzak bideratuko lituzke. Argi eta garbi dago nahikoa ez dela. Bo- rondate, baliabide eta ideia asko izan arren, egoerak ez du lagundu. Baina egin izan behar genuen, baita ekimen ausarta- goak ere: Espetxe erakundeei ETAko pre- sio gaixo larriak edo kronikoak aske uzteko ebazpenak eman zitzala eskatu, ageriko torturen kasuak salatu, etab. Baina hesiak apurtzeko funtsezkoa da te- rrorismoa desagertzea, bizikidetza eraiki ahal izateko eta oroimen bateratzailera pasatzeko. Odón Elorza. Zentzu horretan, horrek sorrarazi dituen zailta- sun handiak adierazten dira, eta aldi berean, egun irekitzen ari diren aukerak. Hainbat izan dira oroimen ireki, batera- tzaileago baterako oztopoak: osatu ga- beko zerrendak; terrorismoaren eta indarkeriaren biktima guztiak erroldatuta ez egotea; giza eskubideen batzorde be- rezia, hasiera batez 5 zinegotziz osatua eta horietako 3k atean bizkartzain zituz- tela… gai zaila da, aurrera egiterakoan azaltzen den zailtasunetako bat da. Ezin izan da beste edozein hiritan hitz egin dai- tekeen lasaitasunarekin mintzatu. Erakun- deekiko mesfidantza arazoa ere egon da, hiritarren aldetik ez da beharrezko gi- zarte-onarpena egon, baina ezta erakun- deen aldetik, edo ofiziala ere. Gehiegi lu- zatu da. Tentsio politiko ugari zeuden. Beldurrak. Orain, jada, askoz etapa la- saiagoan gaude. Txuri Aranburu. 2011tik baretze nabarmena eman da eta egungo testuingurua aldatu egin da, baina alda- ketak bideratu behar ditu jarrera politikoetan kasu eta politika zehatzetan. Eta aldaketa horiek ezker abertzalearen sektoreetan, iraganean ETA babestu edo haren indarkeriatik aldentzen ez zi- rela gain hartzean, zein beste biktimak onartu ez duten, tortura bezalako praktikak daudela eta presoen egoera indarrean dagoen legeriaren, giza eskubideen nazioarteko arauen eta Na- zioarteko Amnistia bezalako erakundeek mahai gainean jarri zuten arauenl33 araberako neurriak ukatu dituzten alderdi politiko konstituzionalis- ten sektoreetan eman beharko lirateke. Azken lauzpabost urteetan presoen seni- tartekoen ordezkariekin egindako bilerak liskarretik, eta baita jazarpenetik ere, egoera neurrizkoagora, epelagora pasatu dira, eta bizikidetza ez da hain tirabira- tsua horrela. Niri kartelak jarri dizkidate nire argazkiarekin, pintadak egin dizkidate etxean, bilkurak zalapartatsuak ziren… Hori aldatzen joan zen HB udaletxeetatik irten eta tentsioa arindu zenean. Orain hasieran gaude berriro. María Ángeles Lazkano Zizurkilgo alkate ohia.
  • 51.
    ORAIN DA GARAIA.POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 49 Egiaren garrantzia ikertu ez diren kasuetan Epaileak behar bezala ikertu ez dituen kasuetan, erabakigarriak dira biktimentzat gertakariak ikertzeko eskariak. Hori, bereziki, giza baliabi- deen urraduren biktimak izan direnen kasuan eman da, Estatuaren bertsio ofizialak euren his- toriak ukatu zituenean, eta tartean, heriotza era- gin zuten torturen biktimak, edo eskuin muturreko taldeen edo Estatuko agenteek egoera ezberdinetan eragindako erailketak. Biktima eta senitarteko horiek egia jakiteko eskubidea alda- rrikatzen dute, onarpenari lotutako edozein ekin- tzaren zati den funtsezko edo lehen-mailako elementu gisa. Egia jakiteko eskubidea ez dago- kio bakarri gertatu zenari (gertakariak, baldin tzak, egileak), baita gertakariak eraginkortasunez ezkutatzeari, ikerketa-lanak blokeatzeari edo hainbat kasutan senitartekoen edo biktimen euren aurka egin ziren akusazioak. Gainera, de- mokraziaren kalitatearen onerako izango da. Estatuak aitortu beharko lituzke gertakari horiek, beste era batzuetara egiten jarraitu direnak, horrekin demokraziak irabaziko bailuke. Ez da ona horrenbesterako zigorga- betasun ezkutatuta jarraitzea, Estatuaren beraren kalterako delako, izan ere, urraketa horiek egin dituztenen atzetik ez joatean, egia erabiltzen da edo ez da argitu edo ikertzen. Carmen Oriol eta Pedro Ibarra. Besteak beste, Esteban Muruetagoienarena da ho- rietako adibide bat. Muruetagoiena bederatzi egu- nez inkomunikatuta egon eta tortura-seinale nabarmenekin atera eta hiru egunera hil zen kar- gurik gabe askatu ondoren. Beste adibide bat Mikel Zabalzarena dugu, zein atxilotu eta hogei egunera Bidasoa ibaian azaldu zen itota eta bilurtuta. Mediku orokor bat bidali zuten Ondarroara autopsia egin zezan; Danimarkako bi espe- zialistek egiaztatu zuten mediku ofizialak ez zuela autopsia zegozkion baldintzetan egin: bihotzekoak emanda hil bazen, zergatik ez __________________________________ 33 Amnesty Internationalek proposatu zuen 1968tik torturatutako biktimak eta haren senitartekoak, gainerako biktimak bezala tratatu behar zirela, berdintasunez (2000ko martxoaren 23ko “El País”, 27. or). “Estatuak aitortu beharko lituzke gertakari horiek, beste era batzuetara egiten jarraitu direnak, horrekin demokraziak irabaziko bailuke. Ez da ona horrenbesterako zigorgabetasun ezkutatuta jarraitzea, Estatuaren beraren kalterako delako, izan ere, urraketa horiek egin dituztenen atzetik ez joatean, egia erabiltzen da edo ez da argitu edo ikertzen.”
  • 52.
    ORAIN DA GARAIA.POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 50 zioten bihotza ireki, protokoloan adierazten den bezala?; Nazioarteko Amnistia elkarteko kideak harrituta bazeuden ere, ehortzi egin zuten. Tamara Muruetagoiena. Oraindik onarpen publiko bat beharrezkoa delakoan nago, hau da, hil zutela onartu behar dute eta nola egin zuten jakinarazi, zuzenean hilez gero gutxiago sufrituko bai- tzuen. Lurdes Zabalza Kasu hauetan, oroimeneko ekintzek ukatu zen egia onartu behar dute, eta gertakarien bertsio ofizialarekin alderatu eta gertatutakoa zintzota- sunez onartu. Ukatutako gertakariei eta horien ukazio berari dagokie onarpena. Bertsio ofiziala izan zen Bidasoako zulo ba- tera eraman zutela, eta uretara jauziz ihes egin zuela bi guardia zibilen zaintzapean zegoenean. Atxilotzera agente-armada bat joan bazen, nola daiteke ustezko zulo ho- rretara berarekin bi agente baino ez joa- tea?, eta gainera, Mikelek ez zekien igeri egiten eta eskuak bizkarrean bilurrez josita zituenez, ezin zuen igeri egiten ihes egin. (…) Guardia zibila zela esan zuen baten dei anonimo bat jaso genuen, eta esan zigun gorpua agertu ondoren Bidasoako ura ikertzeko eska genezala. Itsasoko Gurutze Gorriak presaren inguruak eta ibaia arakatu zituen 20 egunez eta egun horien ondoren gehien bilatu zen tokian azaldu zen, arraien haginkadarik gabe. Auzitegiko medikuare- kin eztabaida eta irregulartasun ugari egon ziren, eta dirudienez, autopsia egiterakoan froga garrantzitsuak deuseztatu zituzten. Lurdes Zabalza. Madrilen ama atxilotu zuten, berarekin etxean nengoela. 7 urte nituen nik orduan eta bakarrik utzi ninduten. Ama zeramaten unean itsulapikora joan nintzen korrika nire dirua emateko, zeramaten leku hartan falta ez zekion. Hainbat egun eduki zuten ama askatu eta atxilotuz. Ez omen zioten tratu txar fisikorik eman, baina psikologikoki suntsituta zegoen. Aitaren oihuak entzuten zituen torturatzen zuten bitartean. Eta mendira eramango zutela mehatxatu zuten… Aita handik bederatzi egunera as- katu zuten. Txema Montero abokatuak Do- nostiara ekarri zuen, osaba-izeben eta amonaren etxera. Errealitatearen, denbo- raren zentzua galduta zeukan. Fisikoki suntsituta zegoen. Aztarna fisiko argiak zeuden. Gertatutakoa kontatu zuen. Nitaz galdetzen zuen behin eta berriro, ea ondo nengoen, ea bortxatu ninduten, umezurz- tegira eraman ninduten, ama hil ote zuten… Tamara Muruetagoiena. Mikel Zabalzaren kasuan, bertsio ofizialarekiko kontraesan horiek Guardia Zibilaren beraren kide- engan ere eman ziren, aintzat hartu ez zituztela. Mikel Zabalzaren familiarentzat, gertatutakoa ez jakiteko eta arduradunak ez ikertu eta ez epai- tzeko kasu honetan ezarri ziren zigorgabetasun mekanismoak jartzen ditu agerian informazio ho- rrek. Suposatzen du, halaber, guardia zibil horren onarpena, errepresioarekin konprometitu gabeko egiazko pertsona zelako.
  • 53.
    ORAIN DA GARAIA.POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 51 Ondo ezagutzen dugu zer gertatu zen, guardia zibil bat guri kontatzera ausartu baitzen. Mikel Intxaurrondotik irten ez zela esan zigun. Hark, guk bezala, arduradunek zigorra jasotzea nahi zuen. Leku guztietan dago jende ona eta gaiztoa. Guardia Zibi- laren sindikatu klandestinoak ere esan zuen, gorpua agertu baino lehen hilik ze- goela Mikel. Lurdes Zabalza. Azterturiko beste kasu batean, Santurtzin Normi Mentxaka hil zutenekoan, garai hartako gober- nadore zibilaren aldetik jasotako bertsioetan eta familiak hurrengo batzuetan jasotako erantzune- tan, esaten da, Normi legezkoa ez zen manifes- tazioan parte hartzen ari zela eta, are gehiago, bere heriotza norbere defentsan gertatu zela edo gaizkile arruntek hil zutela. Baina Audientzia Na- zionalaren eta Auzitegi Gorenaren epaien ara- bera, aitorpenerako eskubidearen gaineko errekurtsoak direnez, ez zioten gertaerak iker- tzeari ekiten, eta zigorgabetasunean segitzen dute. Kasu horietan denetan, egiaren garrantzia are handiagoa da, izan ere bortizkeria horien gaineko urtetako gezurra instituzionalizatu egin zen, ber- tsio ofiziala arbitrariotasunean oinarritu zelako eta garai hartan ikerketa judizial objektiborik gabe zeudelako biktima horiek. Amaren kasuan erabilitako munizioa eta Montejurrako kasuan erabilitakoa bera izan zen. Bilboko epaitegian egin genuen errekla- mazioaren ondoren, behar bezala dokumen- tatua, gure amaren dosierra ezabatuta zegoela esan ziguten; heriotzaren arrazoiak islatzen dituen dosierra zen. Nik nahi du- dana da egia ateratzea aurrera, aitortza bat egin dadila, eta ez besterik. Ni, seguruenera ere, erantzukizunak eskatuz hilko naiz, zei- nak borondate politikoarekin lor daitezkeen. Roberto Fernández Mentxaka. Gure aitaren izen ona berreskuratzea gustatuko litzaioke gure amari, pertsona apolitikoa zela esan dezatela. Jakin bada- kit justizia ez dela ordaintzen, niri, per- tsonalki, egia jakitea gustatuko litzaidake, zeintzuk egin zuten eta zerga- tik jo zioten, zergatik torturatu zuten eta hil zuten, baina oso zaila da. Horregatik nahiko nuke, gutxienez, gure aita Fuerzas del Orden Público deritzon horiek hil zu- tela publikoki esatea, eta urte hartan, Es- tatuak jendea hil zuela edo, behintzat, ametitu egin zuela. Nik ez dut, jada, aita- rik izango, inork ez dit bueltatuko, baina uste dut zer gertatu zen publikoki jaki- teak kontsolatuko nindukeela eta atsegin izango nukeela. Gertaera horiek argita- ratzea, ez daitezela iluntasunean geratu… Izan ere, nori egiten dio kalte egia jaki- teak? Inés Núñez. Azkenik, ETAk egin eta oraindik argitu gabe diren kasuan izan behar dira kontutan. Horie- tan, gertaeren argitze eta ikertze lana gauza- tzea beharrezkoa da. ETAK gertakari horiek aitortzea beharrezkoa litzateke ere, biktimek egia jakiteko duten eskubidea bermatua izan dadin.
  • 54.
    ORAIN DA GARAIA.POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 52 Biktima kontzeptua eta oroimen bateratzailearen erronka Oroimen bateratzailerako eta biktima guztien ai- torpenerako arazoetako bat da, biktima kontzep- tua eta “ondorengo izena”. Zeren biktima. Nahiz eta nazioarteko zuzenbidean giza-eskubideen urraketako biktimatzat hartu, biktima izandako gertaera-motaren arabera, hau da, erailketa edo epaiketaz kanpoko hilaraztea, bahiketa, derrigo- rrezko desagerpena edo tortura, ez nork egin zuen, euskal kasuan, berriz, izenaren gaineko ez- tabaida ekintzagilearen balorazio politikoari lotu izan zaio. Niri ez dit axola zein izen jartzen diogu, te- rrorismoaren edo indarkeria biktima esaten badugu ere. Garrantzia duena da, biktima guztientzako aitortza egitea, nork hil dituen alde batera utzita. Rosa Rodero, Joseba Goikoetxearen alarguna, Ertzaintzaren bu- ruzagia. Baina, gertaera egiten duenaren kategorian inda- rra egiten denean eta ez sufrimenduan edo bide- gabekerian, biktimak baztertzeko arriskua izan dezakegu. Horrek balio izan du, bereziki, ETAren ekintzen salaketa egitek, baina, beste alde bate- tik, beste biktima batzuen erabat bidegabea den bazterketa ekarri du, Estatuaren edo beste talde batzuen erantzukizuna ezkutuan jarriz. Jende bat hasiko da eta beste toki batera eramaten saiatuko da. Baina guk ez dugu terrorismoaren apologia egiten. Guk, ger- taera batzuk errebindikatzen ditugu. Esta- tua laguntzen dutenek terrorismoaren apo- logia egiten al dute GAL Estatutik etorri ze- lako? Hori ez da aitortzen. Axun Lasa. Hori paradoxa bat da, biktima batek aitortza instituzionala izan du ekintzagilea nor izan de- naren arabera, edo ekintzagilea banda armatu baten parte izan den ala ez. Ekintzagilea Esta- tuaren agentea izan bada, ez zeukan aitortza- rik, baina ekintzagilea banda armatuaren parte izan bada, bai. Logika maltzur horren kasurik ospetsuena Normi Mentxakarena da, bere sendiak borroka luzea egin baitu terrorismoaren biktimatzat ai- tortzeko, eta behin eta berriz, instituzioetatik eto- rritako erantzunek estatus hori ukatu dioten, 2006ra arte, zeinetan Auzitegi Konstituzionalaren epai batek estatu hori eman zion arte. Eztabaida judiziala ez zen erailtzeari buruzkoa izan, egileen kalitateari buruzkoa baizik, Estatuko agente gisa edo banda armatu bezala ekin zuten kontrolik ga- beko talde gisa, noiz eta garai hartan, zeinetan segurtasun-indarren sektore erreakzionarioei lo- “Niri ez dit axola zein izen jartzen diogu, terrorismoaren edo indarkeria biktima esaten badugu ere. Garrantzia duena da, biktima guztientzako aitortza egitea, nork hil dituen alde batera utzita.”
  • 55.
    ORAIN DA GARAIA.POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 53 tutako eskuin muturreko erakundeen parte ziren taldeak zebiltzan. Hala ere, beste biktima askok ez dute beraien eskaerak egiteko kemen edo la- guntzarik izan. Biktima-talde horiekiko bidegabe- keria historiko horri ez zaio, oraindik ere, heldu, eta eskaera horrek erantzun bat izan beharko luke, honezkero. Hori guztia aldatu da, dagoeneko, baina Zi- zurkil herriaren kasuan ona izango litza- teke, gutxienez, kasu gorienetan ados jartzea, hitz egin dugun aitortzarik gabeko kasu horietan. Maria Angeles Lazkano Larrañaga, Zizurkilgo alkate ohia. Bien bitartean, izenaren gaineko eztabaidak ga- raian garaiko izenak onartzera eraman gaitu, “motibazio politikoko indarkeriazko biktimak” izena erabili izan da Eusko Legebiltzarreko doku- mentuetan, beste batzuetan berriz, indarkeriazko biktimak, edo terrorismo eta indarkeriazko bikti- mak. Izen horietako bakoitzak bere alde onak eta txarrak dituzte, baina giza-eskubideen urra- keta larrien biktima izena da bateratzaileena eta Nazio Batuek erabiltzen dutena, baita biktimen giza-eskubideen gaineko dokumentuetan erabil- tzen dutena, ordainerako eskubidea bezala. No- lanahi ere, terminologia arazo txikia izan arren, euskal kasuan erdigunean dagoen elementu bi- hurtu da biktimen erakunde batzuen aldetik, arriskuan egon daitekeen identitate modu batera asimilatuz. Terrorismo eta indarkeria biktima izena ez dugu ikusten. Nahastea urtzea dela uste dut. Gauza desberdinak dira eta ez lirateke nahastu behar. GALekoak bai, horiek ai- tortzen ditugu terrorismoaren biktimatzat, baina horietako askok ez gaituzte gu har- tzen. Albino Machado. COVITEko eta Do- nostiako Terrorismoaren Biktimen Udal Foroko kidea. Ez dugu eztabaidatu ze izen erabili: terro- rismo-mota guztietako biktima izan zite- keen, nahiz eta korapilatsua izan, terrore eta terrorismoaren definizio desberdinak daudelako batez ere. Agian, sufrimendua- ren biktima izenak balioko luke. Dena den, argi dakiguna da, denentzat berdina izan beharko lukeela, bai gaur egungo biktima guztientzat, baita guretzat ere, eta Esta- tuaren beste biktimentzat. Kontzeptu bera denentzat. Martxoaren 3ko Biktimen El- karteko kideak. Bestalde, objektiboki biktima izan diren pertsona ere badaude, baina ez dute beren burua biktima- tzat hartzen, bai bizirik dirauten pertsonak bezala sentitzen direlako edo militante politiko direlako edo bereganatzen dutelako, izen horrek, ikuspegi negatibo edo identifikatzen ez diren pertsona- mota batekin lotzen dituelako. Eztabaida terminologiko horiek ere badute era- gina hainbat sektoretan eraikitako biktimen be- rezko identitatearen errebindikazioan, zeinak sentitzen duten izen zabalagoak erabiltzerakoan, beraien berezitasuna urtzen ote den. Izenari bu- ruzko eztabaidak gehiago azaltzen dute defen- tsarako jokabide bat, mehatxua dakarren beste baten aurka; hau da, ez da eztabaida argi bat eta
  • 56.
    ORAIN DA GARAIA.POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 54 nazioarteko estandarrak jarraituz egiten dena. Dena den, izen desberdinek ez gintuzke eraman behar aitortza-modu diferenteetara edo ordaine- rako eskubide ezberdinetara. Gero monolitoan jarri zuten “terrorismo eta indarkeria biktimak”. Banda guztietako bik- timak berdin hartzen ditugu. Giza-eskubi- deen aurkako krimenak dira. Baina bada alderik baten eta besteen artean. Ez dugu uste dena berdin denik. Ez dauka zerikusirik gauza batek bestearekin. “Indarkeriarena” oso orokorra da, sar baitaitezke gerran hil- dakoak, genero-indarkeriazkoak34 … Ez zaigu gustatzen “indarkeriazko”, Donostiako uda- lak eta Gipuzkoako Batzar Nagusiek propo- satzen dutena. Baina hori bai, nahiz eta hitz hori egon, joango ginateke. Toleranteak izango gara hitz horrekin, nahiz eta ez onartu. Silverio Velasco Domínguez de Vidaurreta, COVITEko bozeramailea eta el- karte horretako presidenteordea, eta Al- bino Alfredo Machado Pires, COVITEko kidea. Arrigorriagako alkate ohi den Alberto Ruiz de Azúak dioen bezala, atzera begiratuz Bizkaiko herri honetako kasuan aitortza eta gatazkaren eskar- mentuak ekarritakoa baloratuz, arazo horri hel- tzeko gizartean, oraindik ere, agerian dauden tabu horiek gainditzea da kontua: Nik uste dute tabuak haustea lortzen ari ga- rela eta kategoria bereko biktimei buruz hitz egiten lortzen ari garela, eta, uste dut, hori egiteari beldurra kentzen ari garela. Al- berto Ruiz de Azúa. Onartu beharra dago sufrimendua bi aldee- tan dagoela. Eta mina ezin dela neurtu. Ma- ribi Arregi.35 Oroimenaren adierazpideak Nolanahi ere, azterturiko kasu horietako batzue- tan, giza-eskubideen urraketen biktimen memo- riarako elkar egiteko adierazpideak honako arrazoi hauetakoren batengatik baztertu dira: a) Ez da egoera bera aitortzen biktima guz- tientzat, bereziki “beste aldekoak” be- zala ezagutzen badira. Kontuan izan behar da eztabaida horiek oso politiza- tuak egon direla lehenaldian eta, agian, jokabide horiek, hein batean, erabilpen politiko horren fruitu dira edo horren kontrako lagin. b) Aitortza anitz horren kontrako lidergo batzuen eginkizuna. Nahiz eta ETAren te- rrorismoko biktima-talde batzuen jokae- rak desberdinak izan, azken urteotan posizio kontserbadoreagoetarako bila- kaera gertatu da. c) Nolabait gertaerekin zerikusia zuten edo ekintzagileekin senitarteko-tasun edo poli- tikako loturak zituzten pertsonen izenak jartzeak dakarren kontraesana.
  • 57.
    ORAIN DA GARAIA.POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 55 Alkateak deitu zidan orain hiru urte gutxi gorabehera, monolito bat egitea nahi zutela esateko, eta Maixabel Lasak ere deitu zidan, baieztatzeko. Biktimen maparekin egiten ari zirena da. Nik esan nien plaka berean Cha- feren aita, Lemus eta nire ama… azaldu behar baziren, bada ezetz, arrazoiak oso argi neuzkalako, izan ere Chaferen aita eta beste batzuk gure amaren izenaren ondoan ez zirela egongo, falangistak eta probokat- zaileak izan zirelako. Ni ez nengoen prest hori onartzeko. Gero esan zidaten “terroris- moaren biktimak oroitzeko” plaka jarri behar zutela. Izenik gabe. Hori ez zitzaidan gaizki iruditu. Roberto Fernández Ment- xaka. Hainbat tokitan izenak sartzeak dakartzan eragoz- penak saihesteko, “terrorismoaren biktimei” oro- korrean aipamena egitea izan da (Santurtzi) edo “terrorismoaren eta indarkeriazko biktimak” (Do- nostia). Terminologiaren kontua aipatu da lehen. Oroimenaren tokiak, hala ere, ez dira polemika- tik libre egon, ezta arazoari aurre egiteko hainbat gizarte-jokabideetatik libre. Esate baterako, San- turtziko kasuan, monolitoa herriko jendearentzat oso ezaguna ez den eta aparte dagoen toki batean dago. Monolitoa inauguratzeko deitu zidaten eta non jarri zuten galdetu nuen. Cabiecesko hi- lerriaren ondoan dago, erabat isolatutako zelai batean, eta harrobiko harri bat eta plaka bat jarri zuten. Ekitaldi ofizial bat egin zen. Nik esan nien, hori al da planteatzen duzuen tokia eta oroigarria? Zergatik ez duzue ezkutatzen?...biktimen benetako omenaldia egin nahi baduzue, herriko par- kean izan beharko luke. Eta joateari uko egin nion. Abandonatutako toki batean dago eta monolitoa ere abandonatuta dago. Ro- berto Fernández Mentxaka. Beste kasu batzuetan, eztabaida hori hasieratik egon da, Donostiako kasuan bezala, arazoaren ga- rrantziarekin koherenteak diren aldaketak lortu arte. Alkatearen lehen ideia baztertu egin zen. Plaka bat zuen harri bat zen, handik pasa eta enteratu ere egin gabe geratzeko modu- koa. Eta esan genuen: udaletxearen parean nahi dugu zerbait, ikusteko modukoa. Ura duen zerbait, eta pintatzeko modukoa __________________________________ 34 Bilboko Albian dagoen gaur egungo San Vicente plazari “Azaroak 25-25 de Noviembre” izena jartzeko eskaera bat dago. Azaroaren 25ean Emakumeen aurkako Indarkeria ezabatzeko nazioarteko eguna dago instituzionalizatuta, Memoriaren Eguna (azaroak 10) ospatzeko aukeratutako eguna baino hamabost egun beranduago. Bizkaiko Emakumeen Asanbladak proposatzen du plaza horretan plaka bat jartzea, beraien bizitza eta erabakien jabe izateko borroka egiten duten emakumeak oroitzeko. Giza eskubideen urraketarik isilduena. Beatriz Azpiri, Bilboko Emakumeen Asanblada, “Berria” 2010-11-10. 35 Maribi Arregiren lekukotza, 68.orria. “Onartu beharra dago sufrimendua bi aldeetan dagoela. Eta mina ezin dela neurtu”
  • 58.
    ORAIN DA GARAIA.POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 56 izango ez dena, mundu guztiak ikusteko modukoa, eta lortu egin zen. Silverio Ve- lasco eta Albino Machado, Donostiako Te- rrorismoaren Biktimen Udal Foroa. Biktima guztien zerrenda ez izateak eta urte asko- tan horiek aitortzeko borondate politiko ezak, era- kundeen aldetik aitortzarako politika garatzeko funtsezko baldintza ekarri dute, “beste biktimak” bezala ikusi izan direlako beti, gaur egun arte nola hartu diren aintzat azaltzen duen terminologiare- kin. Honelaxe hitz egin du ETAren biktimak aitor- tzeko aitzindari izan den udal administrazio bateko arduradun instituzional batek: Nahasmendua dago, batzuetan nahita di- rudi, eta horregatik nortaz ari garen argi ge- ratu behar da, nortzuk diren beste biktimak. ETAren biktimen artean sortzen zitzaien bel- durra zen: “nire senarra, nire aita, hil zuena egon behar du hemen?” “Plaka konpartitu behar dugu?” Giza-eskubideen urraketenga- tiko biktima guztien eragin hori instituzio- nalki eta politikoki konpontzen ez den bitartean –eta adorez konpondu behar da, nik uste–, udal esparruan ezin dugu horie- tako bakar bat ere aitortu, aitortzen ba- dugu, beste batzuei dagokien jokaera batzuen aurrean, aurrekaria sor baitaiteke. Txuri Aranburu. Bestaldetik, biktimen borondatea eta dauden elkarrekiko pertzepzioak, oroimen bateratzai- leen adierazpideak zaildu egin dituen elemen- tua izan dira. Jakina! Horrek ez dauka zerikusirik bakarrik familiek beren burua nola ikusten dutenarekin (biktimak, militanteak, etab..); alde ideologikoekin eta gertaerak in- terpretatzeko modu desberdinekin; herri ere- muan pertsonen arteko harremanekin. Badu zerikusia alde sozial eta politiko zabalagoetan biktima diferenteak nola hartzen direnarekin ere eta biktimekin orokorrean erakundeek izan dutela politikaren ikuspegiarekin, edo komuni- “ETAren biktimen artean sortzen zitzaien beldurra zen: ‘nire senarra, nire aita, hil zuena egon behar du hemen?’ ‘Plaka konpartitu behar dugu?’ Giza-eskubideen urraketengatiko biktima guztien eragin hori instituzionalki eta politikoki konpontzen ez den bitartean –eta adorez konpondu behar da, nik uste–, udal esparruan ezin dugu horietako bakar bat ere aitortu, aitortzen badugu, beste batzuei dagokien jokaera batzuen aurrean, aurrekaria sor baitaiteke.”
  • 59.
    ORAIN DA GARAIA.POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 57 kabideetan memoriagatik izan diren gatazken adierazpenarekin. Hortik aurrera, elkarrekin egiteko moduko omenaldi txikia antolatzen hasi ginen, baina oso zaila zela konturatu ginen, alde bateko biktimak ez zutelako beste bandokoekin na- hastu nahi. Bi aldeek sentitzen zuten gauza bera. BVEko biktimek ez zuten ETAren bik- timekin elkartu nahi eta alderantziz. Orduan konturatu ginen omenaldia elkarrekin egitea oso zaila izango zela. Argalaren familiak uko egin zion eta gai horretatik aparte geratu nahi zutela esan zigun eta Terrorismoaren Biktimekiko bulegoarekin hasi ginen harre- manetan eta, aldi berean, gainerako bi bik- timen familiekin. Alberto Ruiz de Azua. Eragozpen horiek ere ageri dira hurrengo adieraz- pen hauetan, izan ere, nahiz eta bestearen ai- tortza izan, nahiago dute aparte egotea, aipatutako eragozpenengatik. Oso zaila da dena denean elkartzea, ez dugu gogoko eta beraiek ere, ez dute gogoko. Gaitzestea, bai. Pertsonalki, biktimak direla aitortzen badugu ere, beste batzuk ez. Baina ez gara saiatuko gertura daitezen. Gaur egun ez dira toki berean den barnera- tzeko baldintzak suertatzen. Silverio Ve- lasco eta Albino Machado. Ni, une honetan, ez nago prest ekitaldi be- rean sartzeko. Bakoitzak, bere aldetik, eta biktimen elkarrekiko aitortza egin eta gero, hori litekeena da. Besteekiko aitortza ikus- ten dudanean, inbidia ematen dit. Baina gurea, alde honetakoa ere aitortu egin behar da, eta ez gurea bakarrik Lasa eta Za- balarena, epaia eta guztia daukaguna. Axun Lasa. Kontsultatu ditugun hainbat solaskidek esaten dute, azken boladan emandako urratsekin, “moti- bazio politikoko indarkeriako giza-eskubideen urraketengatiko biktimei” buruz Eusko Legebiltza- rrean onartu diren txosten sendo horiekin, erraztu egin dela egin beharreko ibilbidea. Nik uste dut egiteko moduko unea iritsiko dela. Ekitaldi bateratzaileak antolatzeko ga- raia iritsiko da, baina oraindik ez da, agian, unea. Hori bai, hainbat erakundeetatik lan- tzen ari den bezala landuta, hainbat udale- rritan antolatzen ari diren foro eta mahaiekin, hauek edo beste ekimen batzue- kin biktimekiko sentiberatasuna aldatzen ari da. Alberto Ruiz de Azua. ETAk biolentziari uko egiteak terrorismo ekintzen biktima guztiei zor diegun ai- tortza horri lagunduko ziola onartu behar da, baita beste biolentzienei edo polizia abusuenei ere. Biktimaren kontzeptua zentzu zabalean aitortzea da adostu behar duguna. Gainera, Euskadin trantsizio de- mokratiko berri bat behar izango dugu, izan ere, hemen ez baitzen eman trantsi- zio hori kontzientziarekin, demokraziara pasatzeko trantsizioa bai terrorismoaren izateagatik, baita estatu polizial batean bizi izateagatik… Odón Elorza.
  • 60.
    ORAIN DA GARAIA.POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 58 Izenak eta oroimen bateratzailearen zailtasuna Monumentu edo oroimen-tokietan izenak jar- tzeko eskaera oso maiz gertatzen da indarkeria kolektibo edo politikoen kasuetan. Ukatutako identitate baten adierazpena dira izenak, eta oroimen kolektiboan pertsona sinbolizatzeko modua. Horregatik, biktima askok uste du oroi- men ekintzen parte izan behar dutela izenak. Horrek, orokorrean, arazo gutxiago sortzen du aitortzarako ekitaldi publikoetan, oroimenerako toki iraunkorretan baino, zeinetan ze izen egon behar duten eztabaidak biktima diferenteen edo sektore sozialen arteko gatazka berriak sor di- tzakeen, aitortza anitza edo oroimen bateratzai- lea edukitzea nahi denean. Gehienetan, horren aurkako alternatiba biktimen aitortza orokorreko aldarrikapeneko plaka edo to- kiak jartzea izan da. Donostiako kasuan, Alderdi Ederren dagoen monolito ondoko plakan, Udale- txearen parean, honako hau dio: “Donostiako hi- riak terrorismoaren eta indarkeriazko biktimen oroigarri” (2007/01/30). Batzuentzako gutxiegi izan zen plaka hori, baina garai hartan egin genezakeen gehiena zen: plaka bat monolitorako, hiriko tokirik enblematikoenetako batean. Elkar uler- tzeko, onartzeko eta oroimenerako eremua, Alderdi Eder lorategiak, Udaletxearen au- rrean. Herriko foroan erabaki zen ez zela inoiz jarriko Donostiako biktimen izeneko plakarik, izan ere biktimen izenak jartzeko proposamen bat egon baitzen. Gainera, go- goratzen dugu hura ez zela amaitu eta ize- nik gabeko plaka bat utzi beharko genuela, atentatu gehiago izanez gero, betetzen joa- teko... Nahi ez zuen jende asko zegoen, ez zuen beraien senideen izenak plaka batean ikusi nahi, beste batzuek ez zutelako terro- rismo biktimatzat bere burua hartzen, gu geuk norbait ahazteko beldur ginen, errolda on bat ez baitzegoen, eta biktimak nahas- teko beldurra. Hoberena da norberak Al- derdi Ederreko espazio hori ahal duen moduan bizitzea da, nahi duen bezala eta ondo datorkion moduan. Txuri Aranburu. Kasuetako batzuetan, ETAren biktimaren fa- miliako ordezkariak esan zuen ez lukeela kontrarik egingo ETAren militantea dikta- dura garaikoa izan balitz edo 1977ra arteko amnistiara arte, baina ez zuen nahi erail- dako pertsonaren izena, ETAko kidea, jar- tzea, atentatua geroztikoa zelako. Maixabel Lasa, TBLZko zuzendaria. Azken adibide horrek erakusten du Euskal Herriko testuinguruan indarkerian sortzen duten dilema etikoetako bat eta gizartean aitortzeko moduetako bat, eta gaur egungo perspektibatik, kontraesanez beteriko eta lineala ez den iragana integratzeko eragozpenak, zeinetan legitimitatearen markoek, jokabide kolektiboek eta jokabide politikoek hain- bat aktoreen balorazioak markatzen segitzen duten gaur egun ere. Kontsulta egin den toki askotan senideek ize- nak azaldu behar direla adierazten badute ere - osterantzean ez dutelako sentitzen aintzates-
  • 61.
    ORAIN DA GARAIA.POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 59 pena izan dutenik-, oroimen bateratzailea egite- aren zailtasunek, zerikusia dute senideek bik- tima ezberdinen inguruan egiten duten azterketa ezberdinarekin. Zumaiakoa omenaldi egile ezezagunekoa izan zen eta, horregatik, gaitzespena egon zen Albizu taxilariaren senideen aldetik. Zenbaitetan obligazioz egin direla ematen du. Izenik eta ezer jartzen ez bada, ito egin baziren bezala da. Ekitaldiek kontsekuente izan behar dute eta hor ez genuen horrela ikusi. Silverio Velasco, COVITEko kidea. Irizpide moduan, gure ustez onena da ize- nen oroigarri esplizitua egotea. Beste gauza bat da izenak sartu ezkero polemikaren bat sortzea, edo senideek berek nahiago izatea inolako izen-aipamenik. Beste alde batetik, gure ustez aurrera egin behar da eta, era progresiboan, beste biktima batzuk sartzen joan, Euskadin gertaturiko arrazoi politikoko indarkeriaren testuinguruan, sufrimendu in- justua sufritu duten biktima guztien aintza- tespena lortu arte. Maixabel Lasa, Terrorismoko Biktimei Laguntzeko Bulegoko zuzendaria. Zenbaitetan gatazka-egoerak sor daitezke, biktimak, aldi berean, ETAko kideak edo eskuin muturreko tal- dekoak zirenean, edo ekintza errepresiboetan age- riko erantzukizuna zeukaten Estatuko agenteak zirenean. Kontuan izan behar da, kasu askotan, oroi- men-era horiek eman ziren testuinguruetan, biktima batzuk publikoki gogoratuak izan ziren urteetan zehar; esaterako Argalaren kasua Arrigorriagan. Beste biktima batzuk, ordea, ahaztuta egon dira urte horietan guztietan; adibidez, Fermin Monasterioren kasua aipa daiteke; herri horretan bertan; erabat ahaztuta zegoen, aintzatespen-ekitaldi bat egiteko prozesua hasi zenean. Herrietan terrorismoaren biktimak gogora- tzeko jarrera adieraztea planteatu zitzaigu- nean, egia esan behar badut, niri bururatzen zitzaidan bakarra Jose Miguel Beñaran Or- deñana, Argala zen; gure herrikoa zen, 18 urterekin erbesteratu behar izan zuen eta Batallón Vasco Español taldearen atentatu bateko biktima izan zen, Angelun, 78ko abenduan. Gertaera hark oihartzun ikaraga- rria izan zuen herrian. Alberto Ruiz de Azua, Arrigorriagako alkate ohia. Erakundeetako ordezkariek zein ETAko biktima batzuk elkarrizketa ezberdinetan planteatutako gaia hauxe dugu: ez onartzea ETAko kideak izan ziren pertsonei aintzatespen-ekitaldirik egitea, erakunde armatu baten parte izateagatik, aldi be- rean Estatuko agenteen edo terroristatzat hartu- tako taldeen biktimak baziren ere. TBLBn ez gaude aintzatespen publikoko eki- taldien alde, biktima eta biktimarioaren izaera bikoitza duten pertsonak goratzeko baldin badira. Gure aburuz, pertsona horiek ez dute merezi, gizarteak errugabe bizi eta errugabe hil zirenei ematen dien eskerrona eta begirune publikoa. Ordaintza bai, baina ohorerik gabe. Maixabel Lasa, Terroris- moko Biktimei Laguntzeko Bulegoko zuzen- daria.
  • 62.
    ORAIN DA GARAIA.POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 60 Irizpide orokor hau, omenaldiak egiteari dagokio- nean, zabalki partekatu badaiteke ere, urratzea egon dela aitortzea ezin da izan eztabaidaren parte. Beste alde batetik, biktimaren “kalitatea” historiaren ikus- puntu batetik era desberdinean azter daiteke. Zen- bait politikari, bere garaian -bereziki- ETpm-ko kideak izan ziren eta 1981era arte ez ziren desmo- bilizatu (aurpegia estali gabe iragarri zuten borroka armatuari uzten ziotela 1982ko irailaren 30ean), eta euren “nortasunean” ez da aintzat hartzen ETAn parte hartu zutenik, baina aurreko kasu batzuetan elementu zentrala da. Alde batetik, hausnarketa hauek arazo bat planteatzen dute: hain zuzen ere, pairatutako urratzearen aintzatespena eta, ondorioz, injustiziarena eta gertaeraren kritika morala egin daitekeen, pertsonaren nortasun politiko edo milita- rrari omenaldia egin gabe. Eztabaida honek era zabalean gainditzen ditu azterlan honen ahalbideak eta helburua, baina edonola ere gogoan izan behar da gaur arte onar- penik izan ez duten hildako gehienak ez zirela ETAko kideak, ezta -kasu askotan- ezker abertza- letik gertu zeuden pertsonak ere. Bateratzailean bereizketak egin behar dira. Ezin zaie gizarte-aintzatespenik eman era- kunde terrorista bateko kide izan diren bik- timei, zentzugabekeria izango litzateke. Baina beste biktima daude, GALek egindako atentatuenak edo Poliziaren abusu egitea- gatik. Zentzu horretan, bai ekimen batzuk garatu dugula, Gladys del Estalekin36 be- zala; Cristina Enea parkera doan oinezko- entzako pasabide bati bere izena jarri zaiola. Odón Elorza. Odón Elorza. Hala ere, “beste aldearekiko” jarrerek, oroimen bateratzaile honen ahalbideak markatzen jarrai- tzen dute. Estatuko agenteen biktimentzat, edo Estatuari lotutako eskuin muturreko taldeen bikti- mentzat, arazo berberak plantatzen dira; esate baterako, ez onartzea sartzen dituztela ekitaldi edo ekintzetan, non frankismoaren polizian edo ondorengoan gako-agenteak izan diren pertsona batzuk terrorismoaren biktima gisa aintzatesten edo omentzen diren. Posible izango balitz Tolosan biktima guztiak elkartzea. Baina ez gu joatea gainerakoak gogoan izan gabe. Lekua polita da. Bertatik pasatzen naiz eta triste jartzen nau haiek eren tokia izatea, baina leku hori ez da gurea. Ez dago izenik, baina denok dakigu norentzat den. Toki hori behar dute, eta ni ez nago horren kontra, inola ez. Baina geuk ere behar dugu. Axun Lasa. Egoera zail honen irteera lortu da, askotan, eki- men kolektiboei lehentasuna emanez, pertsonalen gainetik; aintzatespen-ekitaldiak kolektibo bihur- tuz eta pertsonalizazio zuzena saihestuz, baina izenen inguruko eztabaida mantendu da. Gainera, senideen adostasun eta partaidetza aintzat hartu behar dira, izenen kontua aintzat hartzeko. Eusko Legebiltzarrean biktimen izenekin oroitzapenik egitea proposatu zutenean, nik esan nuen ez nuela nahi Josebaren izena bertan egotea. Plakak jarri nahi zituzten, batzuk izenekin eta beste batzuk izenik gabe, egon litezkeenentzat, hura ikaragarria zen. Eta, nire ustez, senideei baimena es-
  • 63.
    ORAIN DA GARAIA.POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 61 katu behar zaie, gauzak ezin dira egin euren adostasunik gabe. Beste gauza bat da Er- tzaintzak bere hildakoei omenaldi bat es- kaintzea, hor dago Josebaren izena, beste askorenekin batera. Erakunde bat da, eta hori barneko kontua da, hori normal ikusten dut. Baina gauza publikoetan, non ez ditu- zun ezagutzen ezta guztien izenak ere, eta ez dakizun horren inguruan familia ezberdi- nek duten jarrera, izenak jartzea tentuz ibiltzekoa da. Nik uste, hobe da zerbait oro- kor egitea, non bakoitzak dagokion zentzua emango dion. Rosa Rodero, Joseba Goi- koetxea Ertzaintzako buruzagia zenaren alarguna. Baina, seguru aski, lana bideratzeko modu hau egingarriagoa da gizarte-polarizazio handirik ez duten tokietan, ezberdintasunak esanahi handia- goko marko batean diluitzen uzten duten biktima gehiago dauden tokietan. Oro har, udaletan polemika sortu du. Ho- rrela gertatu da, adibidez, zenbait kasutan, Durangokoan bezala: senide batzuk gertae- rei buruzko kalifikatzaileak gehitzea nahi zuten (esaterako, “koldarki eraila”); izenik jarri ez zen beste tokietan, Zumaian bezala, senide batzuk ekimenetik urrundu ziren. Bai azken herri horretan, bai Tolosan, plakaren inskripzioak zera dio: “In Memoriam”. Mai- xabel Lasa, Terrorismoko Biktimei Lagun- tzeko Bulegoko zuzendaria. Andoainen, bere aldetik, “A la libertad / Askatasu- nari” dedikatutako eskultura bat jarri zen eta, 2010eko azaroaren 10ean egindako ohiz kanpoko pleno batean, PSE, EAJ, EB eta Hamaikabat alderdi politikoek aho batez onetsi zuten biktimak gogo- ratzeko erakunde adierazpena; hain zuzen ere, __________________________________ 36 Gladys del Estal Ferreño, 23 urtekoa. Ekologista, garondoan jasotako tiro batez hil zuen guardia zibil batek, 1973ko ekainaren 3an, Energia Nuklearraren aurkako Nazioarteko Egunean hain zuzen. Sinbolo bat da eta urte hauetan guztietan bere ohorezko monolito bat mantendu den kasu gutxitako bat da, hiritar eta erakundeen adostasun zabala izanda. 2009an, Donostiako Udalak bere izena jarri zion Federico García Lorca pasealekuaren (Amara) eta Egia Parkearen artean trenbidea zeharkatzen duen pasabideari. Egiako parkearen izen ofiziala Cristina Enea da, baina auzoan Gladysen Parkea izenez ezagutzen da; izen hori bere heriotzaren ondoren eman zitzaion, Donostiako berdegune hori lehengoratzeko lanak gogoratzeko, Gladysek auzolanean bertan parte hartu zuelako, 70ko hamarkadan. Monolitoa ere gordetzen da parkearen goiko aldean, inskripzio honekin: Oraindik ilusioa geratzen zait. Gladys. “Eusko Legebiltzarrean biktimen izenekin oroitzapenik egitea proposatu zutenean, nik esan nuen ez nuela nahi Josebaren izena bertan egotea. Plakak jarri nahi zituzten, batzuk izenekin eta beste batzuk izenik gabe, egon litezkeenentzat, hura ikaragarria zen. Eta, nire ustez, senideei baimena eskatu behar zaie, gauzak ezin dira egin euren adostasunik gabe. ”
  • 64.
    ORAIN DA GARAIA.POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 62 Eusko Legebiltzarrak Oroimenaren Eguna zela eta onetsitako adierazpena zen. Ekitaldi horre- tan, eta eskulturaren inaugurazioan, herrian atentatuen ondorioz hildako zazpi pertsonas37 , izan zituzten gogoan ETAko bost biktima eta Ba- tallón Vasco Español eta Triple A erakundeen bi biktima. Barne hartze hori aurrerapausotzat har daiteke, baina biktimen artean Triple A-k hildako beste pertsona bat sartu beharko litzateke: David Salvador38 . Gasteizen, Fernando Buesa Blancori eta Jorge Díez Elorzari dedikatutako monolitoaz gain (2001/02/20an jarria, Askatasunaren Lorate- gietan), eta Alfonso Paradaren oroimenez La- kuan jarritako monolito eta plakaz gain (2000/05/08an), Forondako Atea kalean dago terrorismoaren biktimen omenezko monumentu izenekoa, Agustin Ibarrolak egina. Obra hau mendixka bat da, non zeramikazko 800 plaka baino gehiago dauden, ETAk atentatuan eta GAL eta BVE bezalako taldeek hildako pertso- nen izenekin.39 Kasu batzuk askoz protagonismo handiagoa izan dute eta, ondorioz, askoz gehiago fokalizatu dute beste biktima batzuen itxaropenen edo ikuskeraren inguruko eztabaida, honelako ka- suak direlako: a) berriki gertatutako kasuak, in- paktu publiko eta mediatiko handiagokoak; b) atentatua egin zeneko momentua eta bere izaera sinbolikoa; c) biktima batzuen protagonis- moa eta, horregatik, isla handiagoa izatea ko- munikabideetan. Onarpen prozesuak eta konfliktoak Eusko Jaurlaritzako Terrorismoaren Biktimei La- guntzeko Zuzendaritzaren solaskideek diotenez, TBLZk hartu zuen lehenengo aukera, ETAren bik- timen onarpena izan zen (hau da, premiazkoenetik hasi ziren, erakundeen ahanzturarengatik). EAEko hiru hiriburuetan egin ziren ekitaldi orokorrak (2007/04/22an Bilbon, 2008/05/18an Donostian eta 2009/11/29an Gasteizen) ia soilik ETAren bik- timengan zentratu ziren, azken kasuan izan ezik, bertan, AVTko presidente ohia zen biktima ezagun batek adierazpen bat irakurri zuelako, non beste talde batzuk sorraraziko beste biktima batzuk zeu- dela onartzen zen, horiexek ere onarpen hori behar zutela esanaz. Adierazpen hori enblemati- koa izan zen, ETAren biktimen sektore batean ire- kitasuna azaltzen baitzuen, horrelako biktimek edo herri-politikek ordura arte aintzat hartzen ez zituz- ten giza eskubideen urraketak onartzeari dagokio- nean. ETAren beste biktima batzuk ekitaldi horietako baten bat gaitzetsi zuten, gobernu abertzaleetatik zetozelarik, zilegitasunik ez zeukatelakoan; az- kena, ordea, gobernu sozialista baten eskutik egin zen. Balorazio horiek argi uzten dute horrelakoe- tan dagoen polarizazioa, eta balorazio politikoek, edo “norengandik” etortzeak, zenbaitetan ekital- diei ematen zaien edukia edo zentzua ordezkatzen dutela. Ekitaldi horretan aipamen argia egin zen, baina oroimen bateratzaileagoen arloan egin ahal izan dena edo ezin izan dena, biktimen jarreren menpeago egon da, behintzat ba-
  • 65.
    ORAIN DA GARAIA.POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 63 teratzailea den zerbait egin nahi izan duten udal batzuetan. Maixabel Lasa, Terroris- moko Biktimei Laguntzeko Bulegoko zuzen- daria. Izaera bateratzailea bilatu nahi izan duten era- kunde ekitaldietan agertzeko ezetza GALen, eskuin muturreko taldeen edo Estatuko agenteen bikti- men aldetik etorri da. Horrelakoetan nabarmen- tzen da, biktimen iritzian, egun arte ez dela onarpen errealik egon gertaerei edo erantzuleei dagokienean, ezta ordain politikarik ere, sufritu- tako bortxaketak kontuan hartzeko moduan be- hintzat, eta zein den eragilea aldatu gabe. Urrats horiek funtsezkotzat hartzen dira, oroimen bate- ratzaile honen adierazpen publikoak egin aurretik. Zentzu horretan, Bilbo, Getxo edo Tolosa bezalako udalerrietan ekitaldietan parte hartzeko ezetzak eman dira. Ekitaldia udaletxean antolatu zuten eta prestatzen ari zela esan zigun aurretik, baina nik uste dut horrela ezin dela egin. Hi- letan kolpeak eman zizkiguten, guri segika ibili ziren eta orain horrela, besterik gabe, ezin da jende guztia lapiko berean sartu. Gauza berean sartu gintuzten, baina ez zi- guten behar bezala kontsultatu, eta hori ezin da horrela egin. Gainera, zerbait global egin nahi izan ezkero, ez da bakarrik Lasa eta Zabalaren kasuan, badaude beste ba- tzuk. Guk epaia eta zigorra lortu genuen, baina beste batzuk ezin izan dute lortu. Guk beti saiatu izan gara, aukerak egotekotan, irtenbideak bilatzen eta ahalegintzen. Axun Lasa. Arazo gehigarria egon da GALen biktimak oroi- tzeko zenbait ekitalditan, non poliziaren presentzia eta karga egon den; hala nola, Lasa-Zabalaren ka- suan 25. urtemuga egin zenean, eta 2009an, Santi Brouard eta Muguruzaren hilketaren urteurrenean. __________________________________ 37 José Díaz Fernández (1977/11/02), Ignacio Olaiz Mitxelena (1978/10/29), José Ramón Ansa Etxeberria (1979/05/06), Francisco Javier Ansa Zinkunegi (1981/03/03), Juvenal Villafañe García (1993/09/16), José Luis López de Lacalle (2000/05/07) eta Joseba Pagazaurtundua Ruiz (2003/08/02). 38 David Salvador Jonio. 44 urteko taxista, Bilbokoa, Hernanin bizi zena. Ez zen inongo alderditakoa . Bere taxiaren barruan agertu zen gorpua, buruan bi tiro zituela, Andoaingo Gurutze Santuaren elizan, 1977/10/08an. Triple Ak hartu zuen bere gain. Bere kasua, TBLZk 2008ko ekainean emandako txostenean sartuta dago. 39 Horren inguruan, Gregorio Ordóñez Fundazioak 2011ko ekainean - jarri eta hamaika urte geroago- salatu zuenez, “obra honen hondatze-egoerak era grafikoan azaltzen du euskal erakundeek terrorismoaren biktimekiko izan duten abandonoa”. Argituz elkarteak 2011ko azaroaren 13an zuzenean ikuskatzean egiaztatu zuen plaka ugari zeudela, non ezin ziren izenak irakurri. “Hiletan kolpeak eman zizkiguten, guri segika ibili ziren eta orain horrela, besterik gabe, ezin da jende guztia lapiko berean sartu. Gauza berean sartu gintuzten, baina ez ziguten behar bezala kontsultatu, eta hori ezin da horrela egin.”
  • 66.
    ORAIN DA GARAIA.POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 64 Urrian Lasa eta Zabalaren desagertze bortxa- tuaren 25. urtemuga izan zen, eta hor ekitaldi bat egiten saiatu ginen. Baina oso egun tristea izan zen. Tristura handia sortu zidan. Etorri nahi izan zuten bi seme-alabekin joan nin- tzen. Ertzain asko etorri ziren. Seme-alabei esan nien hura ez zela deialdi politikoa, oroit- zeko zela, eta ez zela arazorik egongo. Baina giroa oso txarra zen. Oso urduri jarri nintzen. Esan ziguten ezin zela ezer egin, ni negarrez hasi nintzen. Eta gomazko pilotak botatzen hasi ziren. Atxilotuak egon ziren. Baimenik ez zegoela esan zuten. Hori ez da errespetua. Onarpen ekintza batera etorri ginen. Hor ez zegoen ez “gora ETArik”, ez ezer, Lasa eta Za- balaren oroimenezko ekitaldia zen. Ez zidan haserrerik sorrarazi, tristura eman zidan. Axun Lasa. Ertzaintzaren ekintza hauek eta beste batzuk -adi- bidez, 2010eko maiatzean, Oiartzunen, Esteban Mu- ruetagoienaren izena zeraman plaka hautsi eta kendu zutenean- haserrea handiagotu dute biktima horien eta beste batzuen senideengan, eta seinale kaltegarriak dira, biktima guztiekiko oroimen bate- ratzailea edo adeitasunezkoa izateko baldintzak sor daitezen. Kasu horietan, horrelako ekintzen inguruko onarpen eta azalpen publikoen faltak, senideengan irain-sentsazio handiagoa sortu zuten. Ondoren, eta begizko lekukoek diotenez, Ertzaintzaren patruila batek anbulatorioko plaka kendu eta hautsi zuen. Ikerketa bat ireki zen, Aralarren bitartez bideratu nuen legebiltzar-galdera baten ondoren, eta He- rrizaingo sailburua, Rodolfo Ares agertu zen Legebiltzarraren osoko bilkuran. Hartan, sailburuak onartu zuen egilea ertzaina zela, baina bere kasa egin zuela esan zuen, eta zehapen bat jarriko zitzaiola. Baina ez zen inolako harremanik familiarekin Herrizaingo sailaren aldetik. Egun arte. Tamara Mu- ruetagoiena. Errekonozimendua bakezkoak egin aurrekoa da. Ezin da bizikidetza baketsurik egon onarpenik ez dagoen bitartean. Elkar bizi eta errespetatzea da kontua, eta guk ez dugu ikusten errespetatzen gaituztenik. Zaila izango da haiengana hurbiltzea elkarrekiko onarpenik ez badago. Gasteizko M-3ko biktimak. Argi dago, beraz, zeintzuk diren oztopoak, eta ze- rikusia dute eszenatoki zehatz batera iristeko egin behar diren urratsekin, eszenatoki horretan oroi- men hori ororentzako oinarria izan dadin, oroimen kolektibo partekatua, herri honetan burututako giza eskubideen urraketei eta bertan egon diren erantzukizunei buruzko ikuspegi zabala izanda. Zentzu horretan, gatazkak egon dira EAEko zen- bait tokitan. Beste biktima batzuk sartzeko ahalegi- nak egiten ari diren bigarren aldi honetan, gatazkak edo arbuioak egon dira, sartzen den edukiaz aparte. Zenbait kasutan sentsazioa da jende guztiaren na- hiak bete nahi badira, ez direla inorenak beteko. Baina ezinbestekotasun horrek, posible egiteko oi- narriak lortzeko ahaleginak muga ditzake. Argi eta garbi, horrelakoek azaltzen dituzten zailtasunak, memoria bateratzailea lortzeko dauden gizarte zail- tasun zabalagoen parte dira ere.
  • 67.
    ORAIN DA GARAIA.POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 65 Jokabide politikoen aldaketa Euskadin oraindik ez da aukerarik egon, sentsibi- litate politiko ezberdinek herrian sufritu izan diren giza eskubideen urraketa larri guztiak globalki onartuak izateko; ezta bizitzeko eskubidearen aur- kako atentatuak izan direnean ere, eta are gut- xiago mehatxu edo torturen kasuetan. Batasunak eta antzeko formazioek sentiberata- sunik eza onartu dute biktimekiko eta, aldi ezber- dinetan, zenbait talde politikori -bereziki PSOE, PP edo EAJri- egindako mehatxuen aurrean. ETAk, bere aldetik, ez du onartu bere erantzukizuna, ETA, ETApm eta KKAAei garai ezberdinetan lepo- ratutako 829 hildakoen sufrimenduan. Estatuak, izan dituen gobernu ezberdinekin, eta PSOEk, GALen kasuan, ez dute onartu gerra zikina deritzanean izandako erantzukizunik; ez dute onartu ere 90eko hamarkadara arte kasu horietan egon den zigorgabetasuna. Horrez gain, PPk eta PSOEk ez dute onartu tortura kasuak egon direla, kontuan izanda, gainera, ez direla behar bezala ikertu, ezta kaltea ordaindu ere, azken hamarka- detan Amnesty International edo Human Rights Watch elkarteek salatu duten moduan; eta ez dute onartu ere, epaiak dituzten kasu enblematikoetan. Zailtasun horiek, eta eremu politikoko defentsa- jarrerak, aldatu beharreko testuinguruaren parte dira. Azken hamabi urteetan ETAren biktimen ain- tzatespenean aurrerapauso asko egin dira. Beste alde batetik, azken hiru urteetan bakarrik urrats batzuk -herabeak oraingoz- egin dira, hamarkada luzeetan eskuin muturreko taldeen biktima ugari edo Estatuko agenteek burututako giza eskubi- deen urraketak ahaztu ondoren, oraindik iritsi ez den aitortzaren zian. Edo Eusko Legebiltzarraren hainbat ekimen ahaztuta ere geratu dira, elkarren segidan, legealdi ezberdinetan biktima batzuei tes- tigantza emateko deitu ondoren. Erantzun falta horrek interesik ezaren sentsazioa areagotu du eta inpaktu kaltegarria izan du haiengan. Dena den, zenbait tokitan garrantzizko aurrerapausoak -mu- gatuak eta, beti ere, ahulak izan arren- egin dira, bide horretatik. Azkoitiko esperientzia interesgarria da. ETA- ren biktima batekin kontsultatu zen, GALeko baten familia egon zedin, eta berak ez zeu- kan arazorik espazioa partekatzeko. Horren inguruko eskemak apurtzeko aukera egon zen. Hemen, eta baita Tolosan ere, gertatu zena, zera da: prozesuaren momentu bate- tik aurrera, jendea ez zela onartua sentitu omenaldian. Maixabel Lasa, Terrorismoko Biktimei Laguntzeko Bulegoko zuzendaria. “Errekonozimendua bakezkoak egin aurrekoa da. Ezin da bizikidetza baketsurik egon onarpenik ez dagoen bitartean. Elkar bizi eta errespetatzea da kontua, eta guk ez dugu ikusten errespetatzen gaituztenik. Zaila izango da haiengana hurbiltzea elkarrekiko onarpenik ez badago.”
  • 68.
    Zentzu horretan, oroimenbateratzaile baten erai- kuntza prozesu moduan ulertu behar da. Baina prozesu horretarako gida ez litzateke izan beharko politikoki konpromiso txikiagoa suposatzen duena egitea, biktima guztiekiko errespetuaren konpro- misoa era fidagarrian erakustea baizik. Ekimen txi- kiak izanda ere, jarrera-aldaketaren eta borondate politikoaren erakusgarri izan daitezke. Prozesuaren dimentsio hori egiteko, ahal den neurrian adostasunak bilatu beharko lirateke, eta adostasun horiek egingarri ez direnean, erraztasu- nak eman behar dira biktimen multzo osoa era globalean aipatzeko, edo adierazpen osagarria eman ahal izateko ekitaldietarako (hau da, ekitaldi bananduak eginez, baina biktimen multzo osoa erakusteko moduan). Hala ere, seguruenik gizarte eta biktima asko prestatuago daude, eta zentzu horretan aurrerapauso gehiago egin dituzte, for- mazio politiko nagusiek erakusten dutenean baino. Mina partekatu daiteke, baina ez mina irau- narazten duen mendeku-sentimendua, “hil ditzatela” esatea bezala; mina manipulatu daiteke, eta ideologia bat dago atzetik, hori da saihestu beharrekoa. Baina erakundeen onarpena ere beharrezkoa da. Gose dagoen txakur baten antzera gaude, edozeren zain. Tamara Muruetagoiena. 4. OROIMEN KOLEKTIBOAN PARTE HARTZEN DUTEN INSTITUZIO ETA PERTSONEN INPLIKAZIOAK Onarpen ekitaldiak eta oroimen bateratzailearen erak, sinboloak edo eduki sinbolikoko tokiak beza- lakoak, onarpen eta hausnarketa prozesu zabalago baten ondorio dira; eta prozesu horiek eragina dute, ez bakarrik biktima edo senideengan, edo haiekin identifikatzen direnengan, ekintza horietan zereginik duten gizarte-eragileengan ere. Zentzu zabalago batean, inplikazioak dituzte gizarte oro- rentzat, indarkeriaren inpaktuari buruzko hausnar- keta eta ikuspegi ezberdinez gain, indarkeriaren ondorio diren gizarte-hausturak gainditzeko ekin- tzak sortaraz ditzaketelako. Norberaren konpromiso, denbora, ezagutza eta harremanaren garrantzia Ez dakit honek prestakuntza berezirik exijitzen duen, jendea gauza izan dadin, edo norberak daukan berezko zerbait, lagungarria dena. Harreman pertsonala, hurbiltasuna, konplizitatea, ezinbestekoa da. Adierazpen politiko edo instituzionalek ez dute balio... hemen orduak eman ditugu harreman pertsonaletan, laguntzan. Nik beti enpatia defendatzen dut, gauza izan behar dugu bestearen sufrimendua ulertzeko, bestea ezagutzeko; bestela, ezinezkoa da. Bestea ezagutu behar da, aita eta ama, anai-arrebak zituela, sentitzen duela, barre egiten duela, edozeinek bezala. Txuri Aranburu. ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 66
  • 69.
    Atal honetan aztertutakoesperientziak biltzen dira, etorkizunerako onarpen eta oroimen erei da- gokienez, ikasketa positibokoak erakusten dituz- telako. Jarraian, biktimekiko harremanei buruzko gomendioak ematen dira eta, halaber, toki-mai- lako neurrien testuinguruarekin eta gauzatzean dauden jarrera pertsonalekin zerikusia duten al- derdiak aztertzen dira. Konfiantzazko harremanak sortzea Oroimenaren arloko lana eta adierazpideak au- rrera eraman ahal izateko lehenengo kontua, kon- fiantzazko harremana eraikitzea da. Biktimekin eta senideekin lana zailena izan den garaietan, konfi- dentzialtasuna izan da oinarri, beldur-giroarenga- tik edo biktimei edo jarrera politikoei lotutako estereotipoengatik; baita erreferentzia-taldeko sektorerik uzkurrenen aldetik kontrol-erak saihes- teko arreta ere. Alderdi horiek garrantzizkoak izan ziren ere pre- soen senideekin atxiloketa-baldintzen inguruko harremanetan, edota senideen artean ere, disper- tsioaren ondorioz. Nire ustez, bi gauza dira ezinbestekoak: el- karrekiko onarpena eta hitz egin ahal iza- teko askatasuna. Martxoaren 3ko biktima bat; elkarrizketa 2011n egin zitzaion. Haiekin lan egin genuen zuhur, egoera konplikatuak ziren, baita senideentzat ere. Gogoratzen ditut bilerak, ospitalean, gogo- ratzen ditut zenbait presoren izen-abize- nak, eta gizaldeko arrazoiengatik haien al- deko kartak bidali nituelarik; are gehiago, dirutza bat zabaldu genuen GGEEn arloan lan egiten zuten elkarteetarako diru-la- guntzak emateko. Arazoak izan genituen Senideakekin, batzorde batean adostu ze- lako Senideak erakundeari ez ordaintzea, familiei baizik; benetako arazo ekonomi- koak zituztela frogatzen bazuten, laguntza zuzenean emango zitzaien familiei, oso urruti zeunden kartzelatara joan zitezen. Ez genuen eskari bat ere jaso, familien al- detik. Txuri Aranburu. Donostiaren kasuan, Biktimen Foroa, ETAko bikti- mei onarpen-dominak emateko ekitaldi publikoen inguruan eratu zen. Hala ere, hasieran, beldurrak eta sektore batzuen konfiantza faltak zailtasunak ekarri zituzten hiriarekin lotuta zeuden ETAko bik- tima guztiengana iristeko. Omenaldien ekimena eta Alderdi Ederren monolitoa jartzekoa, Udaletik beti ETAren eta KKAAen adar ezberdinen biktimei fokatuta egon zen (ehun hildako baino gehiago eragin dituzte hirian). Udalbatzak, 2003an, aipa- men generiko batean, “Hiriaren Urrezko Domina” eman zien “terrorismo eta indarkeriaren biktima guztiei, euren oroimenez, haiekiko elkartasun eta onarpena erakusteko”. 2003ko lehenengo ekimen honetan, arazoak egon ziren konfiantza-faltarengatik, GALen bik- tima batzuen aldetik eta Guardia Zibilaren ki- deen senideen aldetik. Kasu batean, ez zuten euren burua ordezkatuta ikusten, ekitaldiaren zehaztapenetan; bestean, mesfidantza zegoen ekimenarekiko. Izan ere, dominak ematekok eki- ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 67
  • 70.
    taldia bi zatitanegin behar izan zen, azken fa- milia horien konfiantza-falta edo beldurrarenga- tik. Ekitaldiaren prestaketan ere gizarte edo erakundeen aldetik mesfidantzak edo jarrera ez- berdinak izan ziren, aurrez aurre Ordurako zerrendarik ez zenez, guk geuk egin genituen. Oso zaila izan zen errolda osatzea, batez ere, Guardia Zibil eta Polizia Nazionalen biktimekin. Lagundu gintuen do- nostiar batek, biktima bat izan zenak, indar seguritateetako kide hildako baten alabak, hain zuzen ere. Berak ‘ni ...ren alaba naiz’ esanez deitzen zuen, eta horrela ere, ara- zoak izan genituen. Mesfidantza handia ze- goen. Gotzaintzatik ez zen inor etorri, uste dut, eta biktimek gaitzetsi zuten eliza etorri ez izana. Kursaaleko ekitaldia indar handikoa eta hunkigarria izan zen. Txuri Aranburu. Ekimen horretan zein beste batzuetan, elkar eza- gutzea elkarrizketa ahalbidetu duen gako-elemen- tua izan da. Halaber, beharrezkoa da ulertzea biktimekiko harreman eta elkarrizketa-momentuak, batez ere, entzute-espazioak direla tokiko edo era- kundeetako ordezkarientzat. Entzute horrek, nor- berarentzako oinarri izateaz gain, erakunde-izaera izan behar du, aintzatespen publikoa baita. Terrorismoaren Biktimen Udal Foroa sortzen, guk zera pentsatu genuen: “foroa sortu dugu eta zein eduki emango diogu?” Berehala kon- turatu ginen esperientzia traumatiko bera bi- zitako pertsonek elkar ulertzeko eremu egokia zela, jende askok barrena lasai zezan, beren bizitzak, esperientziak, baita barruko- enak ere, bizitzen ari ziren egoera konta zi- tzaten, eta hori guztia beldurrik gabe, kon- plexurik gabe, giro lasai batean. Ulertzen zituztela, bere alde egiten zutela sentitzen zuten, denak gauza beretik pasatutakoak ziren, eta asko, urteetan, ezkutatuta egon- dakoak. Hasieran izugarria zen, une horietan ia guztiek atentatuak berriro bizitzen zituz- tela genekien, bertan behera gelditutako beren proiektuez hitz egiten zuten, huts egindako ilusioez, zalantzazko etorkizunak, umezurtz geldituta beren seme-alabez, negar egiteko beharra zuten eta horretako prest egon behar zen. Lehenengo urteetako biktimei ondo etorri zitzaien biktima izaera onar ziezaieten, pribatuan, ez publikoki, eta askok ez dute oraindik egin, baina Foroan eroso sentitzen ziren hitz egin ahal zutelako. Txuri Aranburu. Kasu askotan, horrek, abegia behar duen ga- rrantzizko emozio-hustuketa badakar ere, beste ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 68 “Badago rolak aldatu nahi dituena. Egin diren eta egiten ari diren adierazpen eta ebazpen askok kalte handia egin diote COVITE osoari, barkamenari edo negoziazioaz hitz egin denean, baina babes ofizialeko etxebizitza izateko edo gure seme- alaben lanpostuetarako eskubideez hitz egin denean ere.”
  • 71.
    kasu batzuetan espaziohorietan azaleratu dire- nak frustrazio eta amorru adierazpideak izan dira. Adierazpide horien parte hartu eta biltzea, laguntza-prozesuaren parte da. Badago rolak aldatu nahi dituena. Egin diren eta egiten ari diren adierazpen eta ebazpen askok kalte handia egin diote COVITE oso- ari, barkamenari edo negoziazioaz hitz egin denean, baina babes ofizialeko etxebizitza izateko edo gure seme-alaben lanpostueta- rako eskubideez hitz egin denean ere. Sil- verio Velasco eta Albino Machado. 2011ko apirilaren 16ra arte itxaron beharra izan da, Donostiako Udalak Estatuko agente baten bik- tima bati, Jesus Garcia Ripaldari, hiriaren bigarren urrezko domina eskaintzeko; 23 urterekin hil zen, polizia batek tiro egin zionean, 1975ko abuztuan, epaiketen aurkako manifestazio batean. Lehe- nengo domina Gladys del Estali eman zion 2003ko urtarrilaren 30ean. García Ripaldaren omenezko ekitaldia udaletxearen harrera-aretoan egin zen, eta Udaleko kideak, biktimaren senideak eta bere lagun eta hurbileko batzuk egon ziren bertan. Gertakari honen aurrean ere kritikak egin ziren elkarte batzuetatik, nagusiki bi arrazoiengatik: ekitaldia atzerapenez egin zelako -gertaeretatik 36 urte pasatu ondoren-, eta ez zitzaielako zabaldu Estatuko indarkeriaren gainerako hiriko biktimei. Edonola ere, Gipuzkoako hiriburuko udalak egin- dako urrats hau salbuespen arraro bat da, oraindik ere, eta aitzindaritzat hartzen da, Euskal Herri osoan horrelako biktimekiko tratamendua aztertu ezkero. Politizazio arriskua saihestu Polarizazio testuinguru politikoa, indarkeria eta te- rrore egoerak aztertzeko orduan dauden gizarte-ja- rrera ezberdinak, eta urte askotan biktimek pairatu zituzten erreakzio negatiboak kontuan izanda, hur- bilketak edo onarpen edo laguntza sustatzen dituz- ten ekimenak oso erraz erabil daitezke politikoki. Biktima askok politizazio arriskua oso elementu ezezkortzat hartzen dute, eta hortik urruntzen saia- tzen dira. Irudi ona emateko ,”argazki bat atera- tzeko” edo zenbait jarrera politiko sendotzeko erabiliak izatearen sentimendua, haietako askok bizi izan duten esperientziaren parte izan da, eta sai- hestu beharrekoa da, onarpen edo oroimena hel- buru duen edozein harreman edo ekintzatan. Gure sentsazioa da argazkia bilatzen dela. Ekitaldi batera edo bestera joateko gonbitea luzatzen digute, goiz altxatzen gara, gurekin argazkia egiten dute eta ondoren agur, ko- lektibo bakoitzeko bi ordezkari bazkarira eraman eta, gainerakoak, hor konpon. Eta hori ez da oraingoa, aurreko ekitaldietatik datorren zerbait da. Kanpoko elkarteei au- tobusa jartzen diete, gastuak ordaintzen dizkiete eta bisitan eramaten dituzten han- dik eta hemendik; hemengoei ez dago upel- tegietara joateko eskubiderik... Eta gainera kanpokoek ez dute sufritzen guk, hemen bizi garenok bezala. Ez digute autobusa ere jartzen. Albino Machado, COVITE eta Udal Foroko kidea. Estatuko agenteen biktimen beste kasu batzuetan, onarpen ekitaldien politizazioak zailtasunak sortu ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 69
  • 72.
    zituen zenbait gizartesektoreetan, baita familietan ere. Oroimen honen politizazioak, biktimen mina erabiltzeko modu bat izatearen arriskua dauka, eta hori ez da onargarria, ordainaren eta biktimen la- guntzaren logika batean, egiten dituzten eragileak nortzuk diren kontuan izan gabe. Alderdi politikoa alde batera uztea. Biktima- politika egin behar da, Lasaitasuna, onar- pena eta bizitza berreraikitzeko behar den laguntza ziurtatzeko. Horixe da behar den politika, ez honekin politika hutsa egin edo manipulatzearena. Rosa Rodero. Komunikabideen zeregina eta arriskuak Lan arduratsua oinarrizko baldintza da ere ko- munikabideentzat. Hala ere, komunikabideek in- darkeriaren edo biktima ezberdinen aurrera duten jarrera, euren joera ideologikoa edo “al- bisteak sortzearen” beharrak norabide edo inter- pretazio txarrak, edo izen onak galarazteak, ekar ditzakete, giro polarizatu batean, non ko- munikabideak garrantzizko eragileak diren. Ko- munikabideekiko harremanen inguruan biktimei zuzenean kontsultatzea, eta euren erabakia -edo hau eraginkorra izateko baldintzak- errespeta- tzea, gako-irizpidea da, oroimen eta onarpen ekitaldiek, inpaktu publiko positiboa sortzeaz gain, oroimen horiek eta biktimak berak hobeto integratu ditzaten gizartearen testuinguruan. Komunikabideei zein erakunde edo alderdi poli- tikoetako ordezkariei dagokienez, saihestu behar da etika tresna bihurtzea. Hau da, gure ikuspegia- rekin bat datorren edo horri laguntzen diona “on- tzat” edo positibotzat hartzea eta, aldi berean, zalantzan jartzen duena “txartzat” hartzea edo sa- tanizatzea, bere balioa kontuan hartu gabe, giza eskubideen balioak errespetatzen dituen kultura bati dagokionez. Beste era batera esanda, “gure helburuetarako ona bada, ona da” eta, kontra- koan, ez da baliozkoa”. Biktimen tratamenduak, eta memoria edo onar- pen ekitaldiek sor ditzaketen balorazioek (batez ere oroimen bateratzaileen kasuan, komunikabide ezberdinetan edo orientazio politiko ezberdinak di- tuzten pertsona ezberdinengan) zerikusi txikiagoa izango dute gertaeren edukiarekin edo pairatutako giza eskubideen bortxaketekin, eta zerikusi han- diagoa izango dute, onarpen horrek gure jarrera zalantzan jartzearekin eta onartu nahi izan ez diren kritikak edo gauzak onartzearekin. Biktima bakoitzak gure izaera, gure pen- tsaera eta gure sentiera dugu, eta hori errespetatu behar da. Kazetari batek gal- detu zidan ea zer iruditzen zitzaidan biktima bat preso batekin hitz egitera joan izana. Eta nik esan nion, zer irudituko zitzaidan, ba ongi. Biktimarentzat baliagarria izan zen edo egin nahi bazuen, primeran iruditzen zait. Nor da bat epaitzeko edo besteek zer egin behar duten esateko? Eskubide osoa dauka. Rosa Rodero, Ertzaintzako buruzagia zen Joseba Goikoetxearen alarguna. Komunikabideei dagokienez, saihestu behar dira kasurik txarrenak hautatzen dituzten errealitatea- ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 70
  • 73.
    ren irudikapenak, ikuspuntuezberdinak sartzen ez dituztenak eta soilik alde baten balorazioetan zen- tratzen direnak; konfidentzialtasunaren edo bikti- mek azaldutako irizpideen errespetuan oinarrituta egon behar dute; biktimen eta senideen tratu duina sustatu behar dute, euren jarrera kontuan izan gabe. Horrek ez du esan nahi gatazkak des- kribatu edo zailtasunak azaldu behar ez direnik, slogan edo beldur moralen erabilera saihestu behar dela baizik, erabilera horrek ez baitu uzten arazoei buruz hitz egiten, zerikusirik duten fakto- reak aztertzen edo, bere kasuan, alternatibak ikustarazten. Kontsulta eta parte-hartzea Aztertutako ekimenak aurretiko kontsultan eta biktimen parte hartzean ere oinarritu dira. Kasu askotan, kontsulta zaila izan da, biktimei buruzko informazio faltarengatik, batez ere denboran urruti dauden kasuetan, edo biktima batzuekin egon dai- tezkeen ezberdintasun politikoengatik, konfiantza mugatzen baitute eta harremanetan tentsioa han- ditzen dutelako. Edonola ere, esperientziarik posi- tiboenak biktimen parte-hartzea ekarri zuten, mo- numentuei buruzko ideietan, edo garrantzizkoak diren onarpen ekitaldietarako kontuan hartu beha- rreko irizpideetan. Oroimenaren lorategiaren diseinuan ere, epai-mahaian, parte hartu zuten, nazioar- teko lehiaren irabazlea izan zen Iñigo Se- gurola paisaia-egilearekin bildu ziren, monolitoa aukeratzeko epai-mahaian, abenduaren 23ko jardueraren diseinuan. Beraiek protagonista izan daitezen saiatu gara. Txuri Aranburu. GAL edo BVE bezalako taldeen edo, oro har, Estatuko agenteen biktimak, euren aldetik, biktimen beharrei aurre egiteko sortu diren erakunde-espazioetatik kanpo egon dira, oro har. Erantzukizunen azterketa- tik harantz, parte hartzea edo presentzia sustatzen duten mekanismoak jarri behar dira abian, asmoa baldin bada oroimen bateratzaile baten eraikuntza hutsik dagoen slogana bakarrik ez izatea, eta oroi- men hori lagungarri izan dadila terrorismoak eta in- darkeriak ekarritako hausturei aurre egiteko. Ekimen horietan ez da GAL edo Batallón Vasco Españolen biktimarik egon. Foroan ez du inork parte hartu. Txuri Aranburu. Parte hartzeak zailtasun handiagoak ekar ditzake adostasunak lortzeko, bereziki ezberdintasun politi- koak edo lidergo zorrotzak dauden kasuetan; hala- ber, emaitzarik onenak ekar ditzake. Zentzu horretan, garrantzizkoa da adieraztea, bilatutako emaitza (oroimen bateratzailearen eta giza eskubi- deen errespetuaren adierazpide kolektiboa) bezain ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 71 “Alderdi politikoa alde batera uztea. Biktima- politika egin behar da, lasaitasuna, onarpena eta bizitza berreraikitzeko behar den laguntza ziurtatzeko. Horixe da behar den politika, ez honekin politika hutsa egin edo manipulatzearena.”
  • 74.
    inportantea da horretarakoiristeko prozesua (hau da, parte hartzea, entzutea, adostasuna), zentzua ematen baitio ekitaldi edo toki sinbolikoari. Norberaren jarrera zalantzan jarri. Indarkeriak gizarte-ehuna asko eragin duen beste gizarte batzuetan bezala, indarkeria eta giza esku- bideen bortxaketen aurreko jarrerak, indarkeriari lo- tutako gatazka politikoak edo frankismotik hona igarotako azken hamarkaden historia, horrelako ekint- zen ondorio pertsonal eta kolektiboen erakusgarriak dira. Hausnarketak berak edo bertan parte hartzeak, norberaren sentimendu eta jarrerak mugiarazten ditu eta, ondorioz, horrelako ekitaldietan parte har- tzeak maneiatu behar diren esanahi kontraesanko- rrak edo sentsibilitateak ere mugiarazten ditu. Gainera, gutako bakoitzak dauzkagu gure sentimenduak, gure historia, honetan la- guntzen gaituena. Motxila beteta daukagu, eta ahalegindu behar dugu agindu zehatza betetzen; eta, beno, kasu honetan, Odon al- katearekin esateko, positiboa izan da. Nor- beraren historia eta bizipenak bidelagunak dira honetan guztian... Txuri Aranburu. Sensibilidad cruzada Norberak eta erreferentzia-kolektiboak egin deza- keten ariketa moduan, horrelako ekintzetan parte hartzeak, “beste aldearen” min eta sufrimendua - agian norberak zuzenean ezagutu ez duena, edo beti urrutitik ikusi duena- aurrez aurre jartzea dakar. Halaber, ispiluan elkarren estereotipoak haustea dakar; hau da, oro har biktimei buruz hitz egiten denean, sentsibilitate politiko ezberdineko pertsonen artean errepikatzen diren bestearen irudi itxiak haustea. Oroimen bateratzailerako ekimen edo espazio horiek sortzeko, sentsibilitatea eta “beste aldera pasatzeko” eta errespetu eta enpatia adierazteko gauza diren pertsonak behar dira. Onarpena partekatu daiteke. Isolamendua hautsi, beste sufrimendu batzuekin enpati- zatu behar dugu. Lurdes Zabalza. Egun batean lagun bati aitortu nion: “nork esango zidan niri guardia zibil baten alaba- ren lagun izango nintzela” Zoritxarreko iruz- kin horrek ez zion grazia handirik egin, baina gaur egun lagun onak izaten jarrai- tzen dugu. Eta nire ibilbide, nire esperientzia eta nire ingurunearengatik, pentsaezinak ziren beste egoera eta harreman batzuk… Egia da hurbiltzen ez zaren arte, pertsonak ezagutzen, partekatzen eta horiekin bizitzen ez zaren arte ia ezinezkoa dela sentitzen du- tena sentitzea; nik ezin dut, ez dakit bes- teen mina aldentzen. Txuri Aranburu. ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 72 “Gainera, gutako bakoitzak dauzkagu gure sentimenduak, gure historia, honetan laguntzen gaituena. Motxila beteta daukagu, eta ahalegindu behar dugu agindu zehatza betetzen”.
  • 75.
    Bidegabeko sufrimenduaren aurrean jarrerahartu Indarkeriak gizatasuna kentzen duen izaera du; hau da, bestea mespretxu-gai bihurtzen du eta gi- zartean hedatzearen arriskua dakar, bihotz-gogor- tasuna sortzen du, zenbait sufrimenduren aurrean, horiekin bat egiten ez garenean- Gizarte-polariza- zioaren testuinguruetan, sarritan, babes-oroime- nak sortzen dira; beraz, “beste aldeko” batek, pertsona edo biktima batzuengandik gertu sentitu edo beraiekin bat ez badator, uko egiten dio euren sufrimendua aurrez aurre jartzeari, edo egoera hori saihestu egiten du. Oroimen bateratzaile baten ekintzetarako oinarriak, horrelako egoeren aurrean jarrera hartzea da, gizarte-sentsibilitateen handiagoa sortuz eta indarkeriaren, giza eskubi- deen bortxaketen eta sorrarazitako sufrimendua- ren kritika bideratuz. Gogoan daukat hemen egin zen bilera bat, Salto del Negron zegoen preso baten gura- soekin, 80 eta piko urtekoak, bakarrik eus- karaz hitz egiten zutenak eta nik itzuli nien. Emakumeak negar egiten zuen eta la- guntza eskatzen ziguten, espetxeraino joan zirelako semea ikustera, eta ezin izan zuten ikusi, abisatu gabe lekualdatu zutelako. Hori, niri oso egoera gogorra iruditzen zait. Eta politika aldetik duzun iritzia eman nahi ez izateko zailtasuna dela-eta, eskatzen badizute ere… batzuen alde eta besteen aurka egon behar duzula dirudi, baina ez du ematen besteen minaren aldeko jarrera hartu ahal duzunik. Bestearen minarekin hunkitzen bazara, bere jarrera politikoa ba- bestuko bazenu bezala da... Konplikatua izan da eta horrela darrai. Urteotan, hain- bat pertsonarekin ez duzu gai batzuetaz hitz egiten. Txuri Aranburu. Zilegitasuna eta konfiantza sortzea Konfiantza oinarria da ekintza bateratzaileak egin ahal izateko eta biktimengana hurbiltzeko. Horre- tarako ekintza horiekiko koherentzia eta konpro- misoa azaltzen duten urratsak egin behar dira, ez bakarrik gestio isolatuak, edo erraz azalerakotzat har daitezkeenak, edota arazo honi aurre egiteko borondatea markatzen ez dutenak. Oroimen bateratzaileei buruz hitz egiten ari ga- renez, biktima batzuengan konfiantza sortzeko urratsak, erraz ikus litezke beste biktimekiko mes- fidantzaren erakusgai moduan. Berez, hori izan da joera azken urteotan. Dena den, gure ustez ba- daude behar adinako esperientzia positiboak, eta onarpenean egon diren aurrerapenek, kolektibo ze- hatz batzuetan agian jarrera irekiagoak ekarri di- tuzte, kolektibo horiek gizartean proiekzio handiena ez badute ere. Gainera, biktimen onarpenerako oi- narria, egia ezagutzeko eta ikerketa eraginkorra egiteko eskubidea, giza eskubideen nazioarteko es- kubideetan funtsaturik, egileengan baino gehiago, bortxaketa-motetan zentratzen delako. Ez dakit zer gertatuko zen lehen salaketare- kin, baina nire amak ere ez zuen ezer egin. Aita hil egin bezain laster, polizia bat amaren etxean agertu zen dirua emateko, baina berak ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 73
  • 76.
    ez zuen onartu.(...) Amak Erregearen etxera, Martin Villari idatzi zien bere egoeraren berri emateko, eta bere esku-hartzeari esker lan bat aurkitu zuen. Baina ez da erakundeen erantzunik egon, eta inoiz ez zen ikerketa in- dependenterik egon. Inés Núñez. Dena den, gertaerak eta biktimen duintasuna onartzeak ez du esan norbait politikoki ados da- goela nahi biktimarekin edo bere erreferentzia- taldeekin. Desakordio ideologikoak gizartearen ohiko ezberdintasunen parte dira, baina giza es- kubideek elkar ulertu ahal izateko ororen oinarria eskaintzen dute. Oinarri horrek izan beharko luke indarkeria eta berari lotutako giza eskubideen bortxaketak -egoeraren kontrola irabazteko poli- tikoki erabilitako sufrimendu bidegabeak barne- kritikatzearen printzipioa. Oroimen bateratzailea lortzeko, konfiantzaren eraikuntza hori biktima ezberdinei egoera berdi- nean egindako keinu esplizituen bidez egin be- harko litzateke; halaber, esperientzia gurutzatuak adieraziz, sentsibilitatea azalduta eta “beste alde- kotzat” hartzen diren besteei elkartasun eta onar- pen publikoa azaltzeko gauza izan diren biktimei entzunda; eta, azkenik, bestearenganako sentsi- bilitatea eta errespetua duten pertsonekin parte- katutako espazioak sustatuz, egun dagoen polarizazio sozial edo politikoa errepikatu ez dadin. Nire ustez, guk, udala garen aldetik, biktime- kin irabazi dugun zilegitasunarengatik, lan zuhur bat egin dezakegu, biktimen artean gai batzuek sartzeko, topaguneen alde egiteko. Haiek konfiantzazkoak dituzten pertsonek egin beharko luke. Ziurrenik ez dira diskurtso instituzional orokorrean eta ñabardurarik ga- bekoan sartuko. Txuri Aranburu Arazoaren ikuspegia aldatzen duten legitimitatez beteriko pertsonen aitorpena Oroimen bateratzailea sortzeko arazoetako bat, onartua ez den indarkeria-erak azaltzen dituen ikerketa independente bat, nazioarteko estanda- rrei jarraitzen diena, oraindik ez egotea da.40 Hala ere, ikerketa independente horrez gain, kasu ho- netan, agian beste edozein kasutan baino gehiago, pertsonen garrantzia erabakigarria da. Alde bate- tik, aurreko enpatia-loturak ikuspegi-aldaketa sortzeko oinarria direlako. Bestetik, lekuko edo biktimaren sinesgarritasuna, orduan, norberaren eskemak aldatzen laguntzen duen zerbait bihur- tzen delako, nortasuna mehatxupean ikusi gabe (bestea ez baita ukatzen nauen norbait, eta ez du- dalako bere aurrean defendatu behar). Aieteko “Adiskidetze-prozesu batean terro- rismoaren biktimek eta gizarte-mugimen- duek duten eginkizunari buruzko lantegian" gertatu zitzaigun. COVITEko pertsona batek Jonan Fernandezi entzun zion bera tortura- tua izan zela. Inoiz ez zuen aukera egoteko izan torturatutako pertsona batekin, bera- rentzat sinesgarritasuna zeukan pertsona batekin. Agian horrelako topaketak sustatu behar ditugu, zalantzazkoa ez den jendea- rekin, haientzat “susmagarri” ez den jende- arekin. Txuri Aranburu. ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 74
  • 77.
    Elkar jotzen dutenelementuak ulertzea Beste alde batetik, prozesu hauen hauskortasuna eta euskal gizartearen txikitasuna kontuan izanda, ez dira urriak, bidegabeak izan arren, oraindik go- gorragoak diren esperientziekin elkar jo dezaketen gertaeren inpaktu gurutzatuak. Jarraian jasota da- goen kasuan bezalaxe, bere zentzuaz aparte, per- tsona-mailan elkar jo dezaketen esperientziak saihesteko ahaleginak egin behar dira. Gertuen dauden pertsonengan egon daitezken inpaktu ea ondorioen ikuspegi zabala kontuan izatea, horre- lako erronkei aurre egiteko moduaren parte da. Kursaalen egin zen GGEEei buruzko mundu kongresuan, non amaieran gerrako errepor- tari lanetan ari zirela eraildako Jose Couso eta Julio Anguita Parrado kazetariei omenal- dia egin baitzitzaien, ni Gorka Landabururen ondoan nengoen, eta adierazpen askatasu- nari eta Afganistan edo Irakera doazen ka- zetariei buruzko hitzaldi bikain batean. Baita Egunkariaren itxierari buruz… Gogoan dut Gorka Landaburu nuela ondoan, eta txos- tengileak ez omen zuen ikusten, aurre-au- rrean bazuen ere. Berak eta beste kazetari batzuek han jasan zuten atentatua aipatu ere ez; hau da, benetan bat ez badator, arrazoibidea ez da sinesgarria; ondorioz, barneratuta ez badauka, lehen edo gero na- baritzen da. Txuri Aranburu. Nik uste dut amorru sentsazioa egon daite- keela, Argalaren izena, eta Iharrarena, kale- izendegitik kendu izanarengatik. Nolabait ere, denborarekin horrelako gauzak gurega- natzen ditugu, apurka-apurka. Halaber, ga- tazkaren biktima guztien berdinketa gure- ganatzen ari garela. Alberto Ruiz de Azua. Senideen erantzunak aintzakotzat hartu Baina ez da onartu behar senideen jarrera beti berdina denik edo kohesioa azaltzen duenik. Kasu askotan, familia bereko pertsona ezberdinek ka- suaren inguruan edo biktimaren oroimenaren in- guruan dituzten jarrerak, bestelakoak izan daitezke, ETA, GAL edo Estatuko agenteen bikti- men kasuan. Ezberdintasun horiek aintzakotzat hartzea, konpromiso eta sentsibilitaterik handiena duten pertsonengan babesa aurkitzea baina, era berean, besteengan egon daitekeen inpaktu nega- tiboa, garrantzizkoa horrelakoetan. Bakarkako gurutzada egiten ari naiz... nire amaren laguntza moral pixka batekin. Gai- ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 75 __________________________________ 40 Eusko Legebiltzarraren eta Jaurlaritzaren aginduz orain arte egindako txostenen segida hauxe da: 1) “Indarkeriaren biktimei buruzko ponentzia”. Eusko Legebiltzarreko Giza Eskubideen eta Herritarren Eskaeren Batzordea. I. eta II aleak, 2000ko azaroa. / 2) “Inkontrolatu taldeen, eskuin muturreko taldeen eta GALen Terrorismoaren Biktimei buruzko Txostena”, Eusko Jaurlaritzako Terrorismoaren Biktimei Laguntzeko Zuzendaritza, 2008ko ekaina. / 3) Indarkeria Politikoaren ondorioz izandako Giza Eskubideen urraketen Biktimei buruzko Txostena. / Eusko Jaurlaritzako Justizia, Lan eta Gizarte Segurantza Sailaren Giza Eskubideen Zuzendaritza, 2008ko ekaina. / 4) “Motibazio Politikoko Indarkeria- egoeran gertatutako Giza Eskubideen urraketen eta Sufrimendu Bidegabeen Biktimak”. Eusko Jaurlaritzako Giza Eskubideen Zuzendaritza eta Terrorismoaren Biktimei Laguntzeko Zuzendaritza, 2010eko abendua.
  • 78.
    nerako senideek isiltasuneanegon nahiago dute, eta hori errespetatzen dut. Tamara Muruetagoiena. Beste kasu batzuetan bezalaxe, biktimen errebin- dikazioari lotutako oroimen-ekintzek, zenbaitetan, biktimekiko lotura sinbolikoaren zentzua daukate; eta hori egiten dute gertatutakoa saihesten saia- tzeko, edo gaur egun haiekin ez dagoen pertsonari gustatuko litzaiokeelako. Ez daudenekiko lotura horiek zentzua aurkitu eta doluari aurre egiteko moduetako parte dira. Zure aita horrela hil izana da txarrena. Inork egin ezin izan zuenean babesteko gogoak sartzen zaizkit. Bere alabak gaia atera eta bere errebindikazioa egin zezala gustatuko zitzaiolakoan nago, eta nire erantzukizuna dela uste dut. Tamara Mu- ruetagoiena. Erabilpen politikoa saihestu eta kontzientzia danontzat sortu Oroimenerako forma eta toki hauen erronka, zen- baitetan pairatzen duten politizazioa gainditzea da. Eta horrek dakarrena, pertsona edo biktima batzuk berriz errebindikatzea, sektore zehatz batek politikoki eurenganako hurbiltasun han- diago baldin badauka; eta ez dakar, ordea, giza eskubideen urraketen oroimenaren ikuspegi par- titua, kontzientzia kolektiboa eratzen lagundu de- zakeena. Niretzat ohore bat da TATek, Ezker Abertza- leak, EAk... Torturaren Aurkako Esteban Muruetagoiena Foroa eratzea. Ni ekimen ho- netan sartzearen arrazoia, gaiaren garran- tzia da, mezu desegokirik egon ez dadin, bestelako alderdiak mahairatzeko41 , betiko pertsona berberak izan ez daitezen; jendeak oro har tortura-ekintza horiek gaitzetsi di- tzan, eskari horretan jende gehiago sar dadin. Badakit hori ez dela batere erraza. Tamara Muruetagoiena. Prebentzioak ere biktimen oroimenaren errebindi- kazio parte izan daiteke. ETAren biktimen memo- ria, ohartarazpena da prebentzioaren kontzientzia izateko eta ETAren indarkeria bukatu dadin. Tor- turaren biktima izan diren pertsonen kasuan, prak- tika horren errotik kentzeari eta hori posible egin duten neurriei lotuta dago oroimena. Hain zuzen, agintariek izan behar dute ere- dugarri gizartearentzat. Torturatu ezin bada, ezin da torturatu. Lurdes Zabalza. Zuzentasunez tratatzea ez da biktimizazioa berdintzea Oroimen bateratzailea bilatzearen parte batek, ze- rikusia du bestearen mina errespetatzearekin, eta Hegoafrikako Egiaren Batzordean Desmond Tutúk -Bakearen Nobel Saria jaso zuen gotzain anglika- noak egiten zuenarekin: sufrimendua moralki ber- dintzearekin, hain zuen. Hau da, bestearen, besteen minarekiko errespetua, Batzordeburuak ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 76
  • 79.
    moralki onartu etaonesten zuen, biktimarekiko eta bere senideekiko enpatia partekatua azalduz. Nire ustez, gure munduan gauza askotan pentsatzen hasiak gara. Lasaitasun handia- goa behar dela uste dut. Nire seme-alaben- gan ikusten dut. Hausnarketa gehiago egiten da, baina gure artean ere lasaitasun handiagoa behar da. Jendeak “izugarri go- rroto behar dituzu” esaten didanean, nik ezetz esaten diet. Bera guardia zibila izanda ere, ez dauka beste haiek egin zutenaren errurik. Kalean tiro bat ematea ere izugarria da ere. Axun Lasa. Biktima guztiekiko onarpenak, eta eurek jasan- dako giza eskubideen urraketenak, ez dute nahi esan pairatu zituzten biktimizazio prozesuak ber- dintzen direnik. Bidegabeko sufrimenduaren onar- penaren beharra biktimen eta bere senideen duintasuna -zeren duintasun hori antzekoa baita indarkeria berberak sufritu duten pertsonengan-, indarkeria horiek posible egin zituzten mekanis- moen berdinketatik bereizi behar dira. Onarpen eta ordainerako eskubide berbera dau- kate ETAren biktimak -zeinekin, kasu askotan, gi- zarte-onarpen eta laguntzaren zor kolektiboa pilatu baita-, eskuin muturreko biktimak edo Es- tatuaren gerra zikinak sortutakoak -bere ekintzen errebindikazioan, azken horrek siglak izan ala ez izan-, ez duelako izan behar zuen erakunde- edo gizarte-onarpenik, bazterketa sufritu duelako, za- lantzan jarria izan delako eta gertaeren eta, asko- tan, zigorgabetasunaren inpaktua sufritu duelako. Diskurtso zehatza eta bateratzailea Hizkuntza bateratua aurkitzearen zailtasunenga- tik, edo biktimen kolektiboen edo alderdi politi- koen ikuspegi ezberdinengatik, onarpen ekintzak ikuspuntu zabal batetik ulertu beharko lirateke, horrela, biktimei zuzentzeko eretan edo arrazoi- bide bateratzaile zabalago batean sar daitezen. Eta, zentzu horretan, zenbait biktimekiko onarpen- defizit handia kontuan izanda, beharrezkoa da nor- berak ongi jakitea noren aurrean dagoen eta zeintzuk diren sentsibilitateak, ekintza horiek ire- kitasun-espazioak izan daitezen, eta politikoki menperatzen duten arrazoibideek eraman eta be- reganatu ez ditzaten. Behin eta berriro eskatu dute, biktimak bil- tzen direnean, ni ere joan nadila; eta aurten bakarrik joan naiz, Maixabel Lasak tematu zelako, eta nahi ez izan arren, joan nintzen. Arreba eta biok joan ginen. Jendeak bere jantzi onenak eraman zituen. Ekitaldi har- ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 77 __________________________________ 41 Tamara Muruetagoienak bere aitaren historiaren inguruan egin zuen dokumental batean, lehenago, egun batzuetan zehar, aitari zauritu bat sendatu arazi zioten bitartean, ETAko komando baten eskutik familiak sufritu izan zuen bahiketa bat agertzen da; halaber, ondoren, iraultza-zerga ordaindu zezaten egin zitzaizkien mehatxuak agertzen dira ere. Gazte honek bere dokumentalean indarkeria batzuei buruzko kontaketa bateratzailea sartzen du. “Hain zuzen, agintariek izan behar dute eredugarri gizartearentzat. Torturatu ezin bada, ezin da torturatu”.
  • 80.
    tan, guztiek elkarezagutzen zuten bitar- tean, baztertuta geunden bakarrak arreba eta ni ginen. Isolatuta sentitu nintzen. Sail- burua sartu zen lehenengo. Gero, bertara- tutakoak elkarri aurkeztu zioten, banan banan, eta agerian geratu zen elkar ezagutu eta besarkatzen zutela. Guregana iritsi ze- nean, Normi Mentxakaren seme-alabak gi- nela esan zioten. Ziur nago ez zekiela nortzuk ginen. Begien bistakoa da alde ba- teko eta besteko biktimak daudela. ETAren biktimak, biktimak direlako, eta gu biktimak garelako, horrela onartu du epaitegi batek. Baina haiek, biktimei buruz hitz egiten du- tenean, ETAren biktimei buruz bakarrik hitz egiten dute. Historia guztiak errespetatzen ditudala, ekitalditik alde egin nuen. Ez nen- goen gustura. Agurtu nuen bakarra, eta be- sarkada bat eman zidan, Gorka Landaburu izan zen. Roberto Fernández Mentxaka. Mugak kontuan hartu Elkarrizketa egin zaien ETA eta GALen edo Esta- tuko agenteen biktimek, agerian uzten dituzte oroimen bateratzaile horren garrantzia eta zail- tasunak, aldi berean. Burututako giza eskubi- deen urraketen onarpen zabala positibotzat hartzen da, baina gertaera ezberdinetako edo egile ezberdinen biktimentzako adostasunak edo espazio bateratuak planteatzen direnean, ezber- dintasunak edo mugak planteatzen dira, batzue- tan, eta kontuan hartu behar izan dira. ETAren indarkeriarik gabeko eta distentsio poli- tikoko eszenatoki baterantz dagoen eboluzioa egonda ere, gerta daiteke denbora eta ekintza osagarriak behar izatea, jarrerak hurbiltzeko edo oroimenaren tokiak egon daitezen, bertan biktima ezberdinak ordezkatuta daudela sentitu dezaten. Egon daitezkeen muga horiek aintzakotzat hartzea prozesuaren parte da, eta espazio zabalak sustatu behar dira, bertan, edonola ere, onarpen bereiz- garri edo osagarria egon dadin, kontuan izanda, gainera, prozesuan gatazkak, aurkako sentimen- duak edo ideologia-ezberdintasunak daudela, eta faktoreok mugak izan daitezkeela, oroimenerako ekintza edo espazio horien helburuak gertuago egon edo malguago izan daitezen. 2010eko abenduaren 1ean galdetu zioten Covi- teko presidenteordea den Silverio Velascori ea par- titu lezakeen Donostiako Oroimenaren Lorategiaren espazioa ETAkoak ez ziren bestelako biktimekin; eta erantzuna baiezkoa izan zen, eranskin honekin: Oroimenaren Lorategiari dagokionez, gu- retzat hartzen dugu. Ni hor eroso nago, formulatu den moduarekin. Baina oroimen bateratzaile horrena zaila da. Sentsibilitate ezberdinak daude, eta horrekin jasanberak gara, onartu ez arren, baina guztion one- rako da. Bizi izan zituzten gertaera horien gaitzespenetik abiatzen gara, aintzakotzat hartuak izatea merezi baitute, baina ho- rrek ez su esan nahi haiekin ados gaude- nik. Silverio Velasco. ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 78
  • 81.
    Orain da garaia. Aldaketagogoa erakusten duten ekintzak gia eta justizia egin beharreko ekarpenak dira, es- zenatoki ezberdin batean, Euskadin hautsitako gi- zarte-harremanak berregiteko markoan, eta adostasun sozial edo politiko berrien eraikuntzan. Zentzu orokorrago batean, keinuak, prebentzioa- rekiko konpromisoa adierazten duten injustiziaren onarpen-adierazpenak behar dira, egile edo buru- zagi politiko batzuen aldetik. Denbora luzean ho- rrelako ekintzak atzeratu egin dira, oraindik “ez zela garaia” adieraziz. Baina dagokigun garaia hemen dago. ETAko zenbait presok onarpenerako ekimen partzial batzuk egin dituzte, kartzelan egoteak, barne kontrolak edo pairatu duten sakabanatzeak, azterketa eta hausnarketa oztopatu dituzten arren. Era zabalago batean, onarpen hori ezker abertzaleak egiteke daukan urratsa da. Halaber, gerra zikina bultzatu zutenek edo horren barruko ekintzak ikertu ez zutenek, onarpen-urratsak egin beharko lituzke. Etorkizuneko prozesuaren mar- koan, horrelako keinuek, ziur aski, denbora be- harko dute, nortasunaren aurkako erosotzat hartuak izan gabe zalantzan jarri ezin diren sinbo- loekin jarduten dutelako. Buruzagi ezberdinek zentzu horretan egiten di- tuzten keinuak, garrantzizko aurrerapausoak izango lirateke, giza eskubideen errespetua abia- puntua duten oinarri etikoa eta oroimen kolektibo bateratzailea sustatzeko. Bizikidetzarako zubiak irekitzen dituzten adierazpenak eta diskurtsoak apurka-apurka egiten diren arren, eta orain dela gutxi arte ezohikoak eta ezin pentsatuzkoak ziren jarrerak igartzen badira ere, oro har, onarpenak borroka politikoaren logikaren menpe jarraitzen du, biktimen gainetik pasatuz. Barkamena eska dezatela, baina ostiralero presoen aldeko prozesioen ‘gorespen’ hori ikusten jarraitzen dugu... Baina ez da derri- gorrezkoa barkamena ematea. Zigorrak bete ditzatela. Egin zutena onartu dezatela. Guk eta gure seme-alabek barkatzeko prest gaude. Baina nola emango diegu barkamena, inork eskatzen ez badigu? Horretan, biktima bakoitzak ezberdin pentsatzen du. Albino Al- fredo Machado Pires, COVITEko kidea. Horrelako ekintzak ez dira “etsaiari aire ematea”, iraganari aurre ematen dionaren jarrera kemen- tsua eta gertakari horietako biktimei errespetua adierazteko modua baizik. Baina horixe egin be- harko lukete ere 80etako “gerra zikina” delakoan, tortura kasuen ezkutatzean eta, oraindik gaur ere, tortura kasuetan dagoen onarpen eta ordain faltan erantzukizunak dauzkatenek. Aurrera egiteko ez dira bakarrik falta kei- nuak eta topaketak behar bezala bideratzea, gidaldekoago eta sektarismo gutxiko adie- razpen politikoak baizik. Adierazpen ge- hiago, gauzak gaizki egin direla eta biktimen mina aitortuz, ETAren presoek barkamena eskaera, ordainaren konpromisoarekin. Hau da, bizikidetzaren giroa egiteko laguntza eman behar izango dugu, herritarrengan nolabaiteko adiskidetasunaren aldeko itxa- ropena sortzen hasteko. Odón Elorza. ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 79
  • 82.
    Baina, batzuen aldetik,gaur ere, erronka horreta- rako erantzuna hauxe da: oraindik ez da garaia. Horretarako garaia posible egin beharrean. Zergatik ez da egin zerbait bateratu, oro- rentzako oroimen bat? Erantzuna, ez zela garaia izan zen. Biktima guztiak jasotzen di- tuen plaka bat jartzeko proposamena egin dudanean, oraindik ez dela garaia erantzun didate. Maria Angeles Lazkano Larra- ñaga, Zizurkilgo alkate ohia. Baina badira ere garaia posible egiten dutenak. Rosa Rodero eta Cristina Sagarzazu, Ertzaintzako buruzagiak izanik, ETAk atentatuetan 1993an eta 1996an hil zituen Joseba Goikoetxea eta Montxo Doralen alargunak, eta Uxune Retolaza -EAJko bu- ruzagi historikoa izan zen Gorka Agirreren alar- guna- joan ziren 2010eko azaroaren 20an ezker abertzaleak urtero, poliziak tiroz hil zituen Santi Brouard eta Josu Muguruzaren omenez antolatzen duen lore-eskaintzara. Egun hartan, lehenengo aldiz, ETAko biktimen senide zuzenek hartzen zuten parte horrelako ekitaldi batean; hain zuen ere, El Correo egunkariak “ezohikotzat” hartu zuen42 . Egun batzuk lehenago, bere aitaren omenezko ekitaldia iragartzeko prentsaurrekoan, Edurne Brouardek adierazi zuen, era berean, ez zuelako “inolako arazorik, gatazka-egoerak sortu dituen beste biktimen minarekin bat egiteko”43 . Ema- kume horien keinua, besteen minari hurbiltzekoa, berria eta elkartasunaren mugak hausteko eredu- garria izan zen. Oroimen ekintza horretan parte hartzeko arrazoiek, zerikusia izan zuten biktimaren alaba pertsonalki ezagutzearekin eta Santi Brouar- dekin berarekin, batetik, eta familiaren minarekin bat egitearen ikuspegi etikoarekin. Cristinak esan zidan, zer iruditzen zaizu jo- aten bagara? Nik esan nion ongi ezagutzen nuela Brouard, nire pediatra izan zelako. Nire ustez, bera bizirik egon ezkero, gauza asko ez ziratekeen gertatuko, bake-gizona zen. Garai batean, Bilbon, familia guztiek bere eskuetatik pasatu ziren. Merezia zuen omenaldia. Muguruzari eskainitako omenal- dia beste toki batean egingo zen. Nik ez nuen ezagutzen, niretzat joateak ez zidan ezer esaten. Gainera, ni Edurne Brouarden laguna naiz, estimatzen dut eta oso zentzu- duna iruditzen zait. Baina joan aurretik gal- detu genion ea ondo iruditzen zitzaion joatea. Atzean geratu ginen. Edurne agur- tzera etorri zitzaigun, musu bat eman zigun. Ongi konpondu gara. Rosa Rodero, Er- tzaintzako buruzagia zen Joseba Goikoetxe- aren alarguna. Rosa Roderok, honen inguruan, adierazi zuen “be- soak zabalik hartu gaituzte” eta “denok gara bik- timak. Ideia ezberdinak izateak ez dauka zerikusirik”.44 Ezberdintasun ideologikoak alde ba- tera utzita, minarekiko enpatian dagoen ezberdin- tasun hau, oroimen bateratzailearen elementu zentrala da. Hala ere, Edurne Brouardek dioen be- zala, jarrera horiek ez dira bat-batean sortzen, ur- teetan hausnartzen eta irtenbideak, eta orain esan behar da, ezberdinen arteko elkarrizketa eta ezta- baida bilatzen egotearen ondorio dira. Rosa eta Cristinaren kasu zehatzean, urteak dira elkar eza- ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 80
  • 83.
    gutzen dugula, etahainbatetan hitz egin dugu el- karrekin. Nire ustez, urratsa emateko garaia zela ulertu zuten eta eman egin zuten, eta horren au- rrean, ez dugu eranstekorik. Alde egiten genuenean kazetari bat gure- gana etorri eta galdetu zigun ea zergatik joan ginen. Horrela, besterik gabe, harrituta bezala. Eta hortik publiko egin zen. Gu el- kartasun-ekitaldi batera joan ginen. Nik, nirea bezalako mina sufritu dutenen alde agertu nahi nuen. Edurnerentzat, aita galdu duelako, gaztea izanda, nik badakit zer pa- satu duen. Eta hori badakit minarengatik, ez ideia politikoengatik. Enpatiak minarengatik batzen gaitu. Rosa Rodero, Ertzaintzako buruzagia zen Joseba Goikoetxearen alar- guna. “Beste aldekotzat” hartzen ziren biktimekiko elkar- tasun ekintza honek erreakzio ugari sortu arazi zi- tuen. Rosa Roderok berak ondoren hau azaldu zion El Correori: “sufrimendua berdina da inolako arra- zoirik gabe ahaide hurkoak galdu ditugun guztion- tzat. Berdin zaigu nongoak diren, ETAkoak, GALekoak... Hori da gutxien inporta zaiguna”.45 Ez zitzaidan batere gustatu oso gauza normal batekin bueltaka hastea. Santi Brouarden omenaldira joan nintzen, alabarekin eta bere amarekin egotera. Komunikabide batzuk dena testuingurutik ateratzen hasi ziren eta jende askok deitu zidan galdezka eta zergatik egin genuen. Rosa Rodero. Horrek guztiak agerian uzten du gurutzatutako el- kartasun hori erakusten duten keinuek balio han- dia -soziala ere- daukatela, eta tokiz aldatzen dituztela biktimen oroimena ikusteko sarritan era- biltzen diren eskemak, eta memoriaren inguruan egoten diren kontrol-arrazoibideak46 . Edurneren- ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 81 __________________________________ 42 “‘Dagoeneko biktimak baturik gaude, gure mina berdintsua delako’. ETAk 1993an eta 1996an hil zituen Joseba Goikoetxea eta Montxo Doral, Ertzaintzako buruzagien alargunek ez zuten espero ‘horrenbesteko ikusmina’ sortaraztea, ezohiko keinu batean, aurreko larunbatean Batasunak Santi Brouardi eta Josu Muguruzadi eskaini zien omenaldira joateko erabakiarekin. ‘Arrisku bat zen, baina onerako izatea espero dut’, azaltzen zion atzo Cristina Sagarzazuk El Correori” (2010/11/23). 43 2010eko azaroaren 22ko “Gara”. 44 2010eko azaroaren 21eko “El Correo”. 45 2010eko azaroaren 21eko “El Correo”. 46 Paul Ríos, Lokarriko bozeramaileak, keinu honi izenburu hau jarri zion: “Adiskidetzearen aldeko mila hitz baino gehiago”; Josu Puelles, ETAk 2009ko ekainaren 19an ETAk hil zuen Eduardo Puellesen anaiak, bi emakumeak mespretxuz kritikatu zituen bi emakumeak, “Cristina eta Rosari igorritako eskutitza” izenburuko idazki publikoan. 2010eko azaroaren 24eko “El Correo”. “Gu elkartasun-ekitaldi batera joan ginen. Nik, nirea bezalako mina sufritu dutenen alde agertu nahi nuen. Edurnerentzat, aita galdu duelako, gaztea izanda, nik badakit zer pasatu duen. Eta hori badakit minarengatik, ez ideia politikoengatik. Enpatiak minarengatik batzen gaitu.”
  • 84.
    tzat berarentzat etabere ahaideentzat, balio ika- ragarria izan zuen keinu horrek. Batez ere bi izan ziren une hartan izan geni- tuen sentimenduak, bai nik, bai, uste dut, hain geunden Santi eta Josuren gainerako lagun eta senitartekoek: batetik, harridura, ez genekielako etorri behar zutela, eta bes- tetik, esker ona, urte askotan zehar gaiarekin atzera eta aurrera ibili ondoren, ongi dakigu- lako arlo horretan urratsa ematea zein zaila den eta uste dugu, behin betiko irtenbidea- ren bidean, horrelakoa bezalako keinuak oso zailak direla (oso-oso zailak, nola ez, horren- beste sufrimendu eta liskarraren ostean) tar- tean dauden pertsonentzat baina, nire aburuz, oso ekintza pedagogikoak dira. Edurne Brouard. Edurne Brouard. Ekitaldi hori egin eta bi egunetara, Rosa Roderok, oraindik ere, entzun nahi zuen edonori hau azal- tzen zion: “kontuak egin ezkero, biharko egunean honek aurrera egin eta bakea lortzen badugu, denok elkarrekin bizitzen jarraituko dugu. Zeren, hemen, denok egongo baikara. Lehenago edo be- randuago, elkarrekin egongo gara”.47 “Beste aldeko”, hau da, beste egile batzuen edo sentsibilitate politiko ezberdinen biktime- kiko elkartasun-adierazpen horiek, prozesu pertsonak ezberdinak eragiten dituzte, eta ho- rietan ezin da ez araurik ez presio moralik eza- rri, mina testuinguru politiko gatazkatsu baten bere egiteko prozesu baten zati baitira, baina baita sufrimendu kolektiboari buruzko ikuspegi zabalago batenak ere. Pertsonak geure buruari tragedia geurega- natu, bizi eta, azkenik, gainditzeko ematen dizkiogun erritmoak eta denborak erabat pertsonalak dira eta, hori, eman ahal badu ere, huskeria: onartzen ez badugu gutako bakoitzak, pertsonalki, bide hori egin behar dugula geure egoera pertsonaletik, zailtasu- nez onartuko dugu elkar ulertzeko eta adis- kidetzeko prozesua luzea eta zaila izango dela, arrakastatsua izatea nahi badugu. Eta, nire iritziz, horrela izan beharko eta izango da. Barkamenaren gaia alde batera utzirik (hau bai, erabat pertsonen artekoa), guztion artean lortuko dugu bizikidetza eta adiski- detzea posible izatea, etengabe elkarrizketa eta ideien alderatzea erabiliz, baina gutako bakoitzaren prozesuak irtenbideak poliki-po- liki, bakoitzak behar duen martxan ematea eskatuko duela onartuz, eta hori beste gai batzuen irtenbidean aurrera egiteko ezin- besteko baldintza bihurtu gabe, gai horiek ere garrantzitsuak izanda eta horietan ere aurrera eginez. Edurne Brouard. ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 82
  • 85.
    5. ONARPEN NEURRIAKETA NEURRI SINBOLIKOETARAKO GOMENDIOAK 1Biktimen partaidetza aintzat hartzea: au- rreko itxaropenek ere markatzen dute – zati batean izanda ere- emaitzen aurrean dagoen sentikortasuna. Biktimen aldetik ba- lorazio erreala behar da, aintzatespenarekin espero denaren edo ez denaren inguruan, espero daitekeen gogobetetze-maila, edota euren jokabidean aurre ikus daitekeena, ge- hiago doitzeko moduan. Udalei dagokienez, biktimen partaidetza artikulatu behar da, euren itxaropenak entzun daitezen, eta euren ikuspuntuak, ahal den neurrian, ain- tzat hartuak izan daitezen. 2Zehetasun eta inplikazioak zaintzea: Aintzatespen ekitaldiek eta ekintza sin- bolikoek jardunean eta logistikan inplika- zioak izanik, kontuan hartu behar dira, ekintzaren zentzuari egokitzeko. Prestatzeko denbora, parte-hartzaileen definizioa eta es- zenatokia, eta parte hartuko duten pertso- nen mezu argiak, erabakigarriak dira. Jarrera malgua izanda, posible da denon gogoa betetzen duten adostasunak lortzea. 3CIkuspuntua aldatzea: Aintzatespena egiten duenak arazo bat izan dezake; hain zuzen ere, berak erantzukizun pertso- nal zuzenik izan ez zuen ekintzengatik erantzun behar ez duela sentitzen duela. Hala ere, erantzukizuna era zabalago ba- tean ulertu behar da; eta horrelako ekital- dien ikusmen positiboa edukitzeak -ez hartuta zalantzapean jarria egongo balitz bezala, giza eskubideen defentsarekiko konpromisoaren indartzea baizik- ondorio osasungarriak izango lituzke, udalerrietan zein gizartean bertan. 4Barkamena eskatzeko edo erantzuki- zuna onartzeko ekitaldiak. Barkamena eskaerak, publikoak eta benetakoak dire- nean, garrantzizkoak dira eta eragin positi- boa izan dezakete biktimengan eta bizirik irtendakoengan. Gizarte-aintzatespenerako markoa eta biktimen duintasuna balora- tzeko modua dakarte. Gertaerak, sufrimen- duaren injustizia eta prebentzioarekiko konpromisoa beharrezkoak dira. Azaleko aintzatespenak ekidin behar dira, ez baitute erakusten borondate politikoa aldatu dela. Beste alde batetik, biktimek horrelako ego- erek sortarazten duten anbiguotasuna jasan behar dute, galeraren inpaktu itzelaren eta aintzatespenaren aurreko norberaren esa- nahi ezberdinaren artean. ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 83 Gomendioak neurri sinboliko eta aintzatespen-neurrietarako __________________________________ 47 2010eko azaroaren 23ko “Noticias de Gipuzkoa”.
  • 86.
    Ekimenak koordinatzea toki-eremuan Esperientzieiburuzko azterketan azaldu den mo- duan, orain arte ez da existitu memoriaren ingu- ruko baterako irizpiderik, toki-eremuan. Iraganean egon ziren eta etorkizunean jarraitu dezaketen faktore batzuk aipatu baditugu ere, komenigarria da memoriaren joera selektiboa etetea eta boron- date komuna azal lezaketen ekimenak sortaraztea, toki-mailako ezberdintasunak kontuan izan gabe. Udalerrien baterako lana lagungarria izan zitekeen bai isiltasuna, bai formazio politiko ezberdinek joera enkistatuak hausteko, beheratik etorritako hausnarketa eginez, eta toki-mailako eragina kon- tuan izanda. Pena ematen dit Eudelek oraindik alkateei deitu ez izanak, udalerrietatik elkarbizitza eta baretze prozesuarekin bat egiteko la- guntza eske, zehar-lantalde sortzen alkate eta jatorriz biktima desberdinen arteko el- karrizketa gune bat nola sortu eztabaida- tzeko xedez. Ez litzateke izango Eudel eta Udalbiltza elkartzea, baizik eta bakearen al- deko alkateen foro anitz bat, alderdi politi- koak alboan utzita. Odón Elorza. Monumentuak eta toki sinbolikoak erasoetatik babestea Bere garaian oso monolito handia jarri zuten. Gau batean jarri eta justu hurrengo goizean eskuin muturrekoek hondatu zuten; eta kalean propaganda agertu zen, non hau jarri baitzuten: “Puta bizi zela, koroarekin hilda dagoela”, Guerrilleros de Cristo Rey taldeak sinatuta. Nik ere telefonoaren bi- dezko mehatxuak, hiltzekoak ere, izan ni- tuen. “Hurrengoa zeu izango zara”, eta horrelakoak, esaten zizkidaten. Roberto Fernández Mentxaka. Santurtziko Normi Mentxakaren kasuak eskaini- tako aurreko adibideak erakusten duenez, me- moriaren borroka bertan izan dela azken hamarkadetan, eta monolito, plaka edo oroitza- pen-tokiak sarritan hondatu dira momentu ez- berdinetan, biktimak erasotzeko edo gertaeren memoria ukatzeko modu bezala. Antzeko era- soak burutu dira azken urteetan ETAko biktimei edo frankismoaren biktimei egindako monumen- tuetan, baina zenbait talderen sektarismoa azaltzen dute, erantzun kolektiboa baino ge- hiago. Alde ezberdineko biktimen memoriaren aur- kako eztabaida horren parte den aldetik, Euskal Herrian, eraso izan diren monumentuen historia luzea dago, gaur arte, frankismo, ETA, GAL eta bestelako taldeen biktimak, zein Estatuko agen- teenak oroitzeko eginak izanda. Denboran ger- tuen dauden erasoak, 2011n gertaturikoak dira: hala nola, Juan Mari Jauregi Gipuzkoako gober- nadore ohiari eskainita, Tolosako Burnikurutzeta mendian dagoen estelaren aurkakoa, eta Donos- tiako Igeldo mendian Fernando Mugikaren oho- rez altxatutako eskulturaren aurkakoa48 ; edota Donostiako Sagues edo Ulia auzoetan frankis- moak hildakoei dedikatutako plakak eta metakri- latozko piezak haustea. Bere aldetik, uztailaren ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 84
  • 87.
    8an Iruñeko EskualdearenMankomunitatearen garbiketa zerbitzuko langileek kendu zituzten Germán Rodríguez, 78ko Sanferminetan han bertan hila, oroitzen duen estelaren ondoan jarri berri ziren loreak49 . Horrelako joaeren esanahi politikoa gaurko testuinguruan ezberdina izan badaiteke ere, biktimengan sortarazten duen in- paktua, ziur aski, berdina da kasu guzti-guztie- tan. Honekin guztiarekin eta, azkenean, mono- litora iristen gara; eztabaida handi baten ondoren, dena adostu genuen, tokia, ele- mentua, plaka. Guk, eskulturaren oina- rriak egin genituenean, hau zen: banda- loen aurkako elementua, ongi garbi daitekeena, ezin hautsi daitekeena, eta gogoratu arazi dit jarrita egon den urte guztietan ez dela ezer gertatu, ez duela erasorik izan, inoiz ez dutela lorerik kendu, inoiz ez dela pintadarik egon... Uste dut behin presoen senideen kontzentrazio bat egon zela, baina hori niri ez zait kritikaga- rria iruditzen, alderantziz. Ezker abertza- learen aldetik ere, ez dute parte aktiborik izan, baina ez dute kritikatu. Txuri Aran- buru. Oroimenaren adierazpen hauek zaindu beharko lirateke, kultura ondare kolektibo gisa, lege-neu- rri egokien bidez babestuz eta giza eskubideen defentsaren sinbolo diren aldetik, gordetzeko ahaleginez. ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 85 __________________________________ 48 Tolosa eta Donostiako bi udalek -2011ko maiatzetik Bilduko alkateak izanik- konpromisoa hartu dute kalteak konpontzeko: “Donostiako udalak gaur iragarri duenez, “normaltasun eta naturaltasun osoz” lehengoratuko du ETAk hil zuen PSEko agintaria, Fernando Mugicaren omenez altxatutako monolitoa; kalte handiak izan ditu ezezagunek eraso ondoren. Bilduk zuzendutako Donostiako Udalaren gobernuak adierazi du konponketa lanak bereganatuko dituela. Gauza bera egin du Tolosako Udalak, kasu horretan ere koalizio abertzaleak zuzenduta, Gipuzkoako gobernadore zibila izan zenJuan Mari Jauregiri eskainitako estelarekin” (El País, 2011/08/10). 49 “Germán Rodríguezen oroimenez jarritako loreak kendu dituzte, Udalaren aginduz. Ostiral eguerdian jarri zituzten, bere heriotzaren 33. urteurrenean omenaldia egiteko” (2010/01/10eko Noticias de Navarra). “Pena ematen dit Eudelek oraindik alkateei deitu ez izanak, udalerrietatik elkarbizitza eta baretze prozesuarekin bat egiteko laguntza eske, zehar-lantalde sortzen alkate eta jatorriz biktima desberdinen arteko elkarrizketa gune bat nola sortu eztabaidatzeko xedez. Ez litzateke izango Eudel eta Udalbiltza elkartzea, baizik eta bakearen aldeko alkateen foro anitz bat, alderdi politikoak alboan utzita.”
  • 88.
    Bere neurrian jarrieta ekimenei jarraipena eman Hala ere, alderdi horietan egiten den fokalizazioaz aparte, ekintzen jarraipenari eta oroimen batera- tzailearen marko zabalagoari dagokiona, ekintzei jarraipena ematea, nolabaiteko harreman pertso- nala mantentzea edo jarraitutasunerako aukerak aztertzea da. Izaera bateratzailea duen memoria- ren egunaren inguruko oraingo edo etorkizuneko ekimenak, aukera-markoa izan daitezke erronka horietako asko berrartzeko, erabilera politikoaren arriskuak, edo gai hauek euskal gizartean azter- tzean egon diren norabideak saihestuz. Justu aurten kanpoan egon naiz, baina jar- duneko alkatesak osoko bilkurarako deia egin zuen eta adierazpenik egin zen zentzu horretan, biktimen mina aitortuz, eta kon- tzentrazio bat egin zen udaletxearen au- rrean. Alberto Ruiz de Azua. Beste alde batetik, badago ere gizartean nekadura sortzearen arriskua, horrelako ekintzetan mezu estereotipatuak eta politizatuak eman ezkero. Etorkizunerako erronka, ekintzak era jarraituan mantentzea da, gizartean epe luzeko dimentsioa ere duten prozesuetan lagungarri izango direla- koan. Jadanik nekatuta gaude oroimenaren ingu- ruko hainbeste eztabaidarekin. Hona eta hara ekitaldietan parte hartzera. Aurreko le- hendakariarekin egon ginenean esan ge- nion, zenbat ekitaldi orokor egingo dira? Hiriburuetan egindako hiruekin ziklo bat egin zen, egon zen. Nik ez dut beste leku batzuetara joan behar horretarako, nahas- mendua da. Niretzat ez dauka zentzurik, da- goeneko. Ni egunero gogoratzen naiz, baina ez dut gogorik egun markatu batean oroi- tzeko. Horrek ez dauka zentzurik, historia- rako gorde behar da, liburuetan egongo da. Rosa Rodero, Ertzaintzako buruzagia zen Joseba Goikoetxearen alarguna. Garrantzia eta proiekzioa duten lekuak Zenbait tokitan, eztabaidak egitasmo arkitek- tonikoetara edo oroimen-lekuetara eraman du, ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 86 “Jadanik nekatuta gaude oroimenaren inguruko hainbeste eztabaidarekin. Hona eta hara ekitaldietan parte hartzera. Aurreko lehendakariarekin egon ginenean esan genion, zenbat ekitaldi orokor egingo dira? Hiriburuetan egindako hiruekin ziklo bat egin zen. Nik ez dut beste leku batzuetara joan behar horretarako, nahasmendua da. Niretzat ez dauka zentzurik, dagoeneko.”
  • 89.
    hezkuntza-proiekzioarekin eta gizaeskubi- deen alde lan egiteko; hala nola, Donostiako Oroimenaren Lorategia eta Bakearen Etxea, non espazioari buruzko erabakiak batera izan dituen paisajismoa, oroitzapen eta hausnar- ketarako espazioa, aisialdia eta ingurune po- sitiboa, eta elementu ezberdinek bakearen errebindikazioaren esanahia hartzen dute bertan. Donostiako Aieteko Bakearen Etxeare- kin, jauzi kualitatiboa egin eta errefe- rentzia lekua sortu behar zen, Europan zein Euskadin identifikagarria. Eta hori GGEEen eta Bakearen Etxea izateko jaio da, berriz elkartzeko, bakezkoak egiteko, adiskidetze zibikoaren gunea... Bakearen Etxearen helburua bake hazitegi izatea da, bake kultura- ren aldeko apustua egin duten beste hiri eta erakundeekin sare-lan egiteko, nazioarteko mailan ideiak elkarrekin trukatzeko, hiritarren heziketan eta ko- munikazioan eragina izan dezaten... Odón Elorza. Gune hori bakearen helburu zabalago batetik proiektatu da, sentsibilitate ezberdinak or- dezkatuta egoteko moduan. Helburu zaba- lago baten kontzepzioak, aldi berean esanahi zehatza eta anitza izanik, oroipenerako gunea eta toki eta esanahi ezberdinak izan ditzake batera, biktima-mota ezberdinek is- latuta daudela ikus dezaten, edo gizarte oso- arentzako adierazte edo hausnarketarako gunea aurkitu ahal izateko. ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 87 Jardín de la Memoria Oroimenaren lorategia Donostiako Oroimenaren Lorategia 35.000 metro karratuko azalera da, Loiolako Erriberak auzoan, Urumea ibaitik gertu; 2011ko martxoaren 26an inauguratu zen. Lorategiaren sarreran dagoen argibide- panelean dagoen testuak bokazio bateratzailea eta bilatzen diren helburuak azaltzen ditu: “Gerraren, indarkeriaren eta terrorismoaren biktima guztiak gogoan eta oroimenean izateko gune bat da. Donostia hiriak azaldu nahi duen elkartasunaren lekukotza argia, horrelako egoerak sufritu eta sufritzen ari diren munduko hiri guztiekiko. Biktimak oroitzeko tokia, betirako iraungo duen omenaldi gisa. Loraldi zurizko lorategia, erabat bizirik, giza eskubideen, bakearen eta askatasunaren esanahiaz nor bere baitan biltzeko eta hausnarketarako. Elkarren arteko bizikidetzaren oinarriak berregiteko”. Bere kaleetan 110 hildako baino gehiago eta ehunka atentatu izan dituen hiri batek lorategi publikoa behar zuen. Gerra edota terrorismo ekintzek eragindakoari buruz nork bere hausnarketa pertsonala egiteko gunea izan behar zuen, Euskadin ez ezik beste herrialdetan ere gertatukoaz hausnartzeko, hau da hiriak behar zuena. Horrela Oroimenaren Lorategiaren sorrera, beste herri batzuetan badago horrelakorik. Biktimen Memoriaren aldeko Lorategia, zenbait zuhaitz desberdinekin, den-denak lore zurizkoak, bakearen kolorea. Odón Elorza.
  • 90.
    Deialdi orokorrak: oroimen bateratzaileaaintzakotzat hartu Neurri sinbolikoak, egia gureganatzeko bidea azaltzen duten aztarnak dira eta, aldi berean, in- darkeria edo indargileekiko haustura adierazteko erak dira. Hala ere, testuinguru sozial eta politiko zehatz batean kokatzen dira eta, azterlan honetan zehar ikus ahal den moduan, garrantzizko ezber- dintasunak daude toki-ingurune ezberdinetan. Azken urteetan, Juan Jose Ibarretxe lehendaka- riak 2008an abian jarri zuen Bakearen Plana izan zen lehenengo ekimen orokorra, Udalak biktimen memoriaren ikuspuntuan pentsatzen has zitezen bultzada eman zuena. Ondoren, 2010ean, Memo- riaren Egunaren adierazpena egin zen, Eusko Le- gebiltzarrean, EAJ. PSE, PP, EB eta UPyD alderdien aldeko botoekin, eta EA eta Aralarren abstentzioe- kin, biktima guztiak barne hartzen ez zituelako. Bi kasuetan ere ez zen egon behar adinako adostasunik, alderdi politiko ezberdinen aldetik. Dena den, bi ekimenak aukerak izan dira memo- ria-gune zabalago bat egiteko, ikuspuntu bate- ratzailetik aztertutako biktima kontzeptuaren inguruan oinarrizko adostasuna egon aurretik sortu baziren ere. Horrek guztiak erantzun ez- berdinak eta, are gehiago, oraindik aintzatespe- nik izan ez duten frankismoaren edo eskuin muturreko taldeen biktimen gaitzespena sorra- razi zituen. Horrelako ekimenak ez lirateke era- bili behar oinarrizko adostasunik izan gabe, Euskal Herrian saiakuntza zabalak izan dituzten ideia onak baztertuta geratzeko arriskurik egon ez dadin. ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 88 Oroimenaren eguna Oroimenaren Eguna Eusko Legebiltzarrak onartu zuen azaroaren 10ean. Izen generikoa dauka, bertsio, interpretazio arazoak eta horrelakoak saihesteko, oroimen partekatua baino gehiago, oroimen bateratzailea egin ahal izateko moduan. Kontua da elkargunera abiatzeko bidea hori izatea. Erraza izan zen ETAren terrorismoaren biktimen artean egitea; ondoren, “beste” terrorismoekin partekatutakora pasatzen saiatu ginen, eta konplikatuagoa da gainerako biktimekin egitea. Baina arriskua da eguna bera estigmatizatzea, eta jendeak atzera egitea. Momentura arte, ekimen partekatuak oso gutxi eta garrantzi txikikoak izan dira. Maixabel Lasa, TBLZko zuzendaria.
  • 91.
    Oroimena etorkizunari begira Denborarenikuspuntu zabalago batetik, oroimena erronka da, orainaldirako eta etorkizunerako. Egindako elkarrizketek horrek memorian sorraraz- ten dituen zailtasun eta erronketariko batzuk azaltzen dituzte, memoria horrek ez baitio baka- rrik aintzatespen-zorrari begiratzen, bakearen al- deko ekarpenari eta indarkeriari eta giza eskubideen urraketei prebentziozko etorkizun ez- berdinari ere baizik. Duela 9 urte nazioarteko proiektu lehiaketa egin genuen Loiolako Erriberetan Oroimena- ren Lorategi berria diseinatzeko. Biktimen Foroak proposamen interesgarrienaren hau- taketan parte hartzeko aukera izan zuen, udaletxearen ondoan dagoen Alderdi Ede- rreko biktima guztien oroitzapen monolitoa eraikitzeko lehiaketarekin gertatu zen be- zala. Orain beste taldeen inplikazioak bilatu behar ditugu, dinamizatzeko eta gune pu- bliko guzti hauek betetzeko asmoz. Besteak beste, kultur ekintzak egin behar dira, topa- ketak eta eztabaidak, erakusketak beste hiri batzuetako antzekoak diren ekipamendue- kin batera, udaberrian zuhaitz-landaketa kolektiboak ere egin behar dira, non per- tsona adierazgarriek parte har dezaten, haur-festa, bakea goresteko ekitaldiak, eta abar. Odón Elorza. Edonola ere, beti izan nahiz emakume bai- korra, eta ez naiz orain aldatuko, azken 50 urteotako unerik itxaropentsuenean. Eta, gainera, nire baikortasuna hausnarketaren eta ezberdinen arteko elkarrizketaren emaitza da: gizarte heldu eta burutsua du- gula uste dut, gure herrian luzaroan elka- rren aurka egondako aldeen artean bizikidetza normalizatua lortzeko beha- rrezko mekanismoak bereganatzen jakingo duen gizartea. Eta, hortik aurrera eta berriro diot, poliki-poliki, denborak eta elkarrizketak gizarte normalizatu batean bizitzera era- mango gaituzte eta ahal bada, adiskidetua, denborak esango du. Edurne Brouard. Tokian tokiko ikuspuntutik, erronka da ekintza eta esperientzia horiek toki-oroimenean sartzea, argi- talpenetan, ikus-entzunezko baliabideen bidez, on-line, eta abarretan, oroimen bateratzailearen era berrietara eramateko moduan, osagai sozial eta pedagogikoarekin. Niri gustatuko litzaidake horri buruzko zer- bait idaztea, Zizurkilen historiaren inguruan argitara ematen ari garen materialen ba- rruan, bilduma horren lanen amaiera gisa, jende ezberdinak, ikuspuntu politikoak, Zi- zurkilgo bi aldeak, aniztasuna, islatuta ikus- teko. Txosten honi emandako bultzadaren bidez, oroitzeko zerbait funtsarekin indartu ahal izango litzateke, denon babesa izanda; mozio bat, udalak biktimen egia, justizia eta ordainarekin duen konpromisoa berriztatzen dela adierazteko. Guztietatik, hori islatuta gera dadila… Maria Angeles Lazkano. Gaur egun, oroimenerako gune iraunkorra izatea errebindikatzen dugu, testigantzen entzunaldiak bezalako ikus-entzunezko es- ORAIN DA GARAIA. POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 89
  • 92.
    ORAIN DA GARAIA.POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 90 pazioekin, erakusketekin eta unitate didak- tikoekin. Horri dagokionean, ikastaro hone- tan eskari bat egin diogu Eusko Jaurlaritzako Giza Eskubideen zuzendari- tzari. Gasteizko martxoaren3ko bikti- mak. Baina, beste alde batetik, garrantzizkoa da egon daitezkeen nekadurei, errepikatzeei edo, besterik gabe, kasu batzuetan dauden aintzatespen-itxaro- penak ez betetzeari aurrea hartzea, horrelako ekintzak ikuspuntu zabalago eta iraunkorrago ba- tean txertatzeko deia suposatuko luketelarik. Hori guztia garrantzizkoa da beste gizarte dinamika batzuen aurrean, erraz ekar dezaketelako zentzua edo gaurkotasuna galtzea. Nire ustez, historia handiegia egiten ari da biktimen gaiarekin. Jendea nekatu arazi de- zakegula pentsatzen dut. Politikariek gehiegi erabili dutelako. Nik, dagoen bezala utziko nuke. Nire ama betikoek gogoratuko dute, herrikoak direlako. Oso ezagunak ginen eta oso festa inportante batean gertatu zen. Gaur egun ere, jendeak Normiren seme be- zala ezagutzen nau. Oroitzapen hori da ba- liagarria niretzat. Urtero, urtemugaren egunean, lore-sorta bat eskuan jaitsi eta nire ama hil zuten tokian jartzen dut. Ome- naldia nik neuk egiten diot. Roberto Fer- nández Mentxaka. Azkenik, garrantzizkoa da ondo jakitea, jokoan da- goena, oroimenak hurrengo belaunaldietan izan dezakeen inpaktua dela. Alde batetik, azterlan gutxi egon dira, bigarren belaunaldietan egon diren inpaktuen inguruan; bereziki, indarkeria eta aintzatespen-faltaren testuinguruan hezten joan diren biktimen seme-alaben kasuan. Los hijos no han querido aparecer, me queda la duda de saber qué pasa con ellos. Esta generación que se está haciendo mayor y con la que casi no hemos tenido contacto. No sé cómo han gestionado su sufrimiento, me intriga. Txuri Aranburu. Beste alde batetik, beharrezkoak dira belaunaldi berrien inplikazioa, euren irizpideak eta ikuskera berriak, etorkizunean egon daitezkeen prozesue- tan. Ikusi beharko litzateke horrelako eztabaidek zein biztanleria-txokotan daukaten ondorio- rik, hogeitik gora edo 30 urte dauzkaten neska-mutilei, bost axola zaie hau guztia; ez daukate 45 urtetik gora daukagunon senti- kortasuna, guk gogoan daukagulako zer izan ziren trantsizioko urteak eta frankismo- aren ondoko urte bortitzak. Nire ustez, 50 urtetik gorako pertsonentzat, horrelako ez- tabaidagarriak baliagarriak dira hitz egiteko beldurra galtzeko. Alberto Ruiz de Azua. Biktimak laidoztatzen ez duen memoria. Euren duintasuna errebindikatzen duena. Indarkeriaren aurrean, zehapen morala eta giza eskubideen urraketa ezberdinen eta horien inguruko erantzu- kizunen errekonozimendu anitza ekartzen dituena. Baina bai, beharrezkoa da erabateko oroi- mena, gauzak ez errepikatzeko, guztiekin
  • 93.
    ORAIN DA GARAIA.POSIBLE AL DA ESPARRU LOKALEAN BIKTIMEN OROIMEN BATERATZAILEA? Esperientziak eta erronkak. argituz 2012ko otsaila 91 batera, hori berriro gertatu ez dadin. Memo- riak existitu behar du, baina ez bakarrik egun horretan bertan. Prebentziorako me- moria, ez bakarrik beti esan dezagun bikti- mak garela. Lehenengo, bigarren edo hirugarren mailako biktimentzat ez den oroimena behar da, ez dituztelako eskubide berberak edo errekonozimendu bera. Rosa Rodero. Gaur egun sektore ezberdinetatik hainbeste erre- bindikatzen den oroimenak, partekatutako ikas- kuntzak adieraztearen erronka du etorkizunari begira. Ikerketa hau helburu horretan ekarpen bat izan dadin espero dugu.