Kant-en-klare recepten voor het begeleiden van aanstaande leraren op de werkplek zijn niet voorhanden, mede vanwege de enorme diversiteit in situaties op de werkplek en de verschillende behoeften bij aanstaande leraren. Om een productieve begeleidingsrelatie op te bouwen en een juiste match te maken, is essentieel dat de mentor over een flexibel repertoire aan begeleidingsvaardigheden beschikt en dat hij regelmatig reflecteert op de uitvoering van zijn mentorrollen in begeleidingsgesprekken. Een publicatie door het Lectoraat Opleiden in de School, de Nieuwste Pabo (Sittard).

1. Paul Hennissen:De M(atch)-factorin begeleidingsgesprekken1
Studentenvan de Nieuwste Paboin Sittard worden opgeleiddooreenvoortdurende interactie tussen
wat op de Pabo en wat op de opleidingsschool inhetbasisonderwijs plaatsvindt.Dit conceptwordt
aangeduidmet Opleideninde School. BinnenOpleideninde School staat hetbegeleidenvan
leerprocessenvanaanstaande lerarendoor mentoren2
de laatste jaren sterk inde belangstelling.Een
belangrijkaspect van effectieve begeleidingisde mate waarbij in eenspecifieke leerwerksituatie sprake
is van eenmatch tussende aanpak van de mentor en kenmerkenenbehoeftenvande nieuwe leraar.
Het vinden vandie afstemmingluktechterniet altijd;de 'M(atch)-factor'lijktdante ontbreken. Uit
onderzoekvanGraus (2012) ondervierdejaarsPabo-studenten(N=92) bleekonderandere dat tweederde
van henwel eensfrictieshadervareninde samenwerkingmethunmentoren.Inruim80% vande
gevallenginghetomfrictiesophetcommunicatieveeninterpersoonlijke vlak.Volgens studentenhadden
die eennegatief effectopde kwaliteitvanhetlerenenophungevoel van eigenwaarde.Eenrelevante
vraag ishoe eenoptimale matchtussenmentorennieuweleraargerealiseerdkan worden (enwatde
inhoudenopzetvaneentrainingvoormentorendientte zijn)?
In de literatuurwordenverschillendeoorzakengenoemddieeffectieve communicatietussenmentoren
enaanstaande lerarenkunnenbelemmeren. Bijvoorbeelddatmentorenvaak nietgewendzijnhun
praktijkkennisenervaringmetanderente delenente bespreken.Aanstaande lerarenvindenhetsoms
moeilijkomhulpvragente stellen,bang de indrukte wekkennietcompetentte zijnen/ofeenpositieve
beoordelingingevaarbrengen.De begeleidingsrelatie en de leeropbrengsten komenhierdooronderdruk
te staan.
Kant-en-klare receptenvoorhetbegeleidenvanaanstaande lerarenopde werkplek zijnnietvoorhanden,
mede vanwege de enorme diversiteitinsituatiesopde werkplekende verschillendebehoeftenbij
aanstaande leraren. Omeenproductieve begeleidingsrelatie
op te bouwen eneenjuiste matchte maken, isessentieel dat
de mentorovereenflexibelrepertoire aan
begeleidingsvaardighedenbeschiktendathij regelmatig
reflecteertopde uitvoeringvanzijnmentorrollenin
begeleidingsgesprekken.
Het MEntor RollenInDialogen(MERID)-modelbrengthet
rolgedragvanmentoreninkaart.Daarbij worden
4 basisrollenvanmentorenin begeleidingsgesprekken
onderscheiden.De verticale asvisualiseertde mate waarin
eenmentorde gespreksthema's inbrengt.Deze asiseen
continuümmettwee polen:actiefenreactief.Eenpositie op
hetbovenste deel vande asbetekentdatde mentor de
meeste thema’s inbrengt(actief), terwijl eenpositie ophet
onderste deel vande aslaat zien datde aanstaande leraarditdoeten de mentordaarop inspeelt
(reactief). De horizontaleas geeftaaninwelke mate eenmentorhetgesprekstuurt doordirectieve
begeleidingsvaardigheden, zoalsoordelen,meninggeven(rechterkant) enadviseren óf meernon-
directieve vaardigheden:luisteren,samenvattenen doorvragen (linkerkant).Doorde combinatie van
1 Deze tekst is een bewerkingvan een artikel dat verschenen is in ‘In Vogelvlucht:vier jaar lectoraatsonderzoek Opleiden in deSchool’:
https://www.dropbox.com/home/Artikels%20Lectoraat%20Opleiden%20in%20de%20School%2C%20de%20Nieuwste%20Pabo?previe
w=dNP_in_vogelvlucht_spread.pdf
2 De mentor is diegenediezowel leerkracht is van een groep als begeleider van een student. Ook aangeduid met werkplekbegeleider of
schoolpraktikumdocent.
Figuur 1: MERID-model

2. inbrengensturing ontstaan4 basisrollenvanmentorenin begeleidingsgesprekken: 'Imperator','Advisor',
'Encourager' en'Initiator'.
Uit onderzoek(Crasborn&Hennissen,2010) blijktdatniet-getrainde mentorenhungedragnauwelijks
aanpassenenvooral eenbeoordelende enadviserende rol gebruikenenhandhaven(rechterkantfiguur
1). Om mentorente helpenflexibelerte worden,ishetvanbelangomookeencoachende rol te kunnen
gebruiken(linkerkantfiguur1).
De NieuwstePaboheeft methetwerkveld afgesproken omalle mentorente trainenin
begeleidingsvaardigheden.Inde trainingwordtgefocustopde ‘Encourager’-rol enwordenvooral non-
directieve vaardigheden geoefend, gekoppeldaande fasenvanhetALACT-model:handeling(1),
terugblikken(2),kernbenoemen(3),alternatievenbedenken(4),uitproberen(5).De NieuwstePabo
trainde de laatste jarentelkens180mentoren, ingroepenvangemiddeld18. Elke trainingbestaatuit7
dagdelen.Eengrote investeringintijd,die doorde deelnemershoog wordtgewaardeerd.
Uit 'learnerreports'vanhonderden mentoren,die de specifieke
trainingvolgden(Crasborn&Hennissen,2010), komtnaar voren
dat zij zowel inhunhandelenals denkenanderste werkgaan.
Reflectievaardigheden opbasisvan hetMERID-model levereneen
bijdrage aande bewustwording,expliciteringenverbredingvan
(impliciete) cognitiesenperspectievenop (eigen)
begeleidersrol(len).Mentorenrapporterendathetmodel
herkenbaarengemakkelijkte doorgronden is. Ze melden
daarnaast dat een rolprofiel zoalsfiguur2op basisvan hetmodel
hunrol ineenbegeleidingsgesprekinéénoogopslag duidelijk
maakt enhelptom(beter) inzichtte krijgeninheteigen, vaak
onbewuste, rolpatroon(Crasbornetal.,2014).
Verdergevenmentorenaan dathetmodel laatzien dat effectief
begeleidenbetekent:hetkunnenwerken vanuitdiverse
begeleidersrollenen -strategieën.De M-factormotiveertvelenomzich verderte professionaliserenals
begeleider.Totslotrapporterenmentoren dathetMERID-model ookeenrelevantreferentiekadervoor
reflectie isinandere educatieve contexten,bijvoorbeeldbij hetlesgevenaanen begeleidenvan
leerlingen,bij hetvoerenvan oudergesprekkeneninde omgangmetcollega's.
Referentiesenpublicaties
- Crasborn,F.,Hennissen,P.(2010). The skilled mentor:Mentorteachers’useand acquisition of
supervisory skills. Doctoral dissertation.EindhovenSchoolof Education(ESoE):Universityof
TechnologyEindhoven.
- Crasborn, F., Hennissen, P., Brouwer,N., & Korthagen, F., & Bergen, T. (2014). De ‘M-factor’in
begeleidingsgesprekken monitoren. TijdschriftvoorLerarenopleiders,35(1),85-98. (Dit
artikel heeft de 1ste prijs gekregen voorhet beste artikel in het tijdschrift in 2014.)
- Graus, M. (2013). Sub Rosa:een onderzoeknaarheteffectvan het afstemmen van
persoonlijkheidskenmerkentussen mentoren studentop detevredenheid van destudentoverde
kwaliteit van de praktijkbegeleiding. Masterthesis.Maastricht:MEBIT, Maastricht University.
Figuur 2: Rolprofiel
begeleidingsgesprek

3. Paul Hennissen, lector bij Lectoraat Opleiden in de School, de Nieuwste Pabo