technik informatyk - repozytorium

1. Piotr Gorzelańczyk
Moduł:
Moduł 351203.M2 Świadczenie usług informatycznych
Jednostka modułowa:
351203.M2.J1Stosowanie przepisów bezpieczeństwa i higieny
pracy, ochrony przeciwpożarowej oraz ochrony środowiska
Pakiet edukacyjny dla ucznia
Piła, 2012

2. 2

3. 3
Spis treści
1. WPROWADZENIE ............................................................................................................... 4
2. WYMAGANIA WSTĘPNE .................................................................................................. 5
3. CELE KSZTAŁCENIA ......................................................................................................... 6
4. MATERIAŁ NAUCZANIA .................................................................................................. 8
4.1. Prawna ochrona pracy i zdrowia ..................................................................................... 8
4.1.1. Materiał nauczania ................................................................................................... 8
4.1.2. Pytania sprawdzające ............................................................................................. 11
4.1.3. Sprawdzian postępów............................................................................................. 12
4.2. System ochrony pracy w Polsce.................................................................................... 13
4.2.1. Materiał nauczania ................................................................................................. 13
4.2.2. Pytania sprawdzające ............................................................................................. 19
4.2.3. Sprawdzian postępów............................................................................................. 19
4.3. Ergonomia pracy ........................................................................................................... 20
4.3.1. Materiał nauczania ................................................................................................. 20
4.3.2. Pytania sprawdzające ............................................................................................. 23
4.3.3. Sprawdzian postępów............................................................................................. 24
4.4. Środki ochrony indywidualnej i zbiorowej ................................................................... 24
4.4.2. Pytania sprawdzające ............................................................................................. 25
4.4.3. Sprawdzian postępów............................................................................................. 25
4.5. Zagrożenia pożarowe, zasady ochrony przeciwpożarowej ........................................... 26
4.5.1. Materiał nauczania ................................................................................................. 26
4.5.2. Pytania sprawdzające ............................................................................................. 27
4.5.3. Sprawdzian postępów............................................................................................. 27
4.6. Środki gaśnicze ............................................................................................................. 28
4.6.1. Materiał nauczania ................................................................................................. 28
4.6.2. Pytania sprawdzające ............................................................................................. 30
4.6.3. Sprawdzian postępów............................................................................................. 30
4.7. Wypadek przy pracy...................................................................................................... 30
4.7.1. Materiał nauczania ................................................................................................. 30
4.7.2. Pytania sprawdzające ............................................................................................. 34
4.7.3. Sprawdzian postępów............................................................................................. 34
5. SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ ............................................................................................. 35
6. LITERATURA..................................................................................................................... 38

4. 4
1. WPROWADZENIE
Poradnik będzie wspomagać Cię w przyswajaniu nowej wiedzy
i kształtowaniu umiejętności z zakresu stosowania przepisów bezpieczeństwa
i higieny pracy, ochrony przeciwpożarowej oraz ochrony środowiska.
Zamieszczony materiał nauczania zawiera najważniejsze informacje dotyczące
wymienionych zagadnień i wskazuje tematykę, z jaką powinieneś zapoznać się
poprzez wyszukanie odpowiednich informacji we wskazanej literaturze.
Poradnik nie prowadzi Cię za rękę, zawiera kompendium wiedzy na temat
najważniejszych elementów danej jednostki modułowej. Biorąc pod uwagę, że
z niektórymi omawianymi treściami spotkałeś się już na zajęciach informatyki
w gimnazjum i w szkole ponadgimnazjalnej, zawarte treści w materiale
nauczania traktować powinieneś jako powtórzenie. Należy jednak pamiętać, że
technologia informatyczna rozwija się w zawrotnym tempie, a zawarte
w pakiecie informacje mogą ulec szybkiemu zdezaktualizowaniu. Istnieje więc
potrzeba, abyś ukształtował w sobie potrzebę stałego uzupełniania wiedzy
i umiejętności w tym zakresie.
W poradniku zamieszczono:
• wymagania wstępne, wykaz umiejętności, jakie powinieneś mieć już
ukształtowane, abyś bez problemów mógł osiągnąć cele założone
w programie kształcenia,
• cele kształcenia, wykaz umiejętności, jakie ukształtujesz podczas pracy
z poradnikiem,
• materiał nauczania, który zawiera niezbędne informacje teoretyczne
konieczne do podjęcia dalszych działań związanych z poszukiwaniem
bardziej szczegółowych informacji i rozwiązaniem ćwiczeń,
• zestaw pytań przydatny do sprawdzenia, czy już wystarczająco
przyswoiłeś niezbędną wiedzę,
• sprawdzian osiągnięć, przykładowy zestaw zadań i pytań. Pozytywny
wynik sprawdzianu potwierdzi, że osiągnąłeś założone w jednostce
modułowej cele,
• literaturę uzupełniającą.
W razie wątpliwości zwróć się o pomoc do nauczyciela.

5. 5
2. WYMAGANIA WSTĘPNE
Aby rozpocząć pracę z niniejszym poradnikiem powinieneś umieć:
• komunikować się i pracować w zespole,
• dokonywać oceny swoich umiejętności,
• korzystać z różnych źródeł informacji,
• wyszukiwać, selekcjonować, porządkować, przetwarzać i przechowywać
informacje,
• interpretować założenia teoretyczne i stosować je w praktyce,
• analizować treść działania, dobierać metody i plan rozwiązania,
• uzasadniać działanie na podstawie określonej teorii, planować czynności,
• interpretować wyniki doświadczeń i dokonywać uogólnień,
• samodzielnie podejmować decyzje,
• charakteryzować zjawiska fizyczne oraz biologiczne,
• identyfikować elementy anatomii człowieka,
• identyfikować podstawowe funkcje organizmu człowieka.

6. 6
3. CELE KSZTAŁCENIA
W wyniku realizacji omawianej jednostki modułowej powinieneś umieć:
• rozróżnić pojęcia związane z bezpieczeństwem i higieną pracy,
• rozróżnić pojęcia związane z ochroną przeciwpożarową,
• rozróżnić pojęcia związane z ochroną środowiska,
• rozróżnić pojęcia związane z ergonomią,
• rozróżnić zadania instytucji oraz służb działających w zakresie ochrony
pracy i ochrony środowiska w Polsce,
• rozróżnić uprawnienia instytucji oraz służb działających w zakresie
ochrony pracy i ochrony środowiska w Polsce,
• określić prawa i obowiązki pracownika w zakresie bezpieczeństwa
i higieny pracy,
• określić prawa i obowiązki pracodawcy w zakresie bezpieczeństwa
i higieny pracy,
• przewidywać zagrożenia dla zdrowia i życia człowieka związane
z wykonywaniem prac montażowych i instalacyjnych,
• zidentyfikować szkodliwe czynniki występujące podczas montażu
podzespołów komputera,
• określać zagrożenia związane z występowaniem szkodliwych czynników
w środowisku pracy,
• zidentyfikować czynniki szkodliwe dla człowieka,
• określać skutki oddziaływania czynników szkodliwych na organizm
człowieka,
• zorganizować stanowisko montażowe zgodnie z wymogami ergonomii,
przepisami bezpieczeństwa i higieny pracy, ochrony przeciwpożarowej
i ochrony środowiska,
• dokonać analizy wszystkich zaprezentowanych zasad organizacji
stanowiska serwisowego,
• stosować środki ochrony indywidualnej podczas wykonywania prac
montażowych i instalacyjnych,
• stosować środki ochrony zbiorowej podczas wykonywania prac
montażowych i instalacyjnych,
• dokonać analizy przepisów i zasad bezpieczeństwa i higieny pracy oraz
przepisów ochrony przeciwpożarowej i ochrony środowiska pod kątem
wykonywania prac montażowych i instalacyjnych,
• przestrzegać wszystkich zasad bezpieczeństwa i higieny pracy oraz
przepisów ochrony przeciwpożarowej podczas wykonywania prac
montażowych i instalacyjnych,

7. 7
• przestrzegać zasad ochrony środowiska podczas wykonywania prac
montażowych i instalacyjnych,
• powiadomić system pomocy medycznej w przypadku sytuacji stanowiącej
zagrożenie zdrowia i życia przy wykonywaniu prac montażowych
i instalacyjnych,
• zapobiegać zagrożeniom życia i zdrowia w miejscu wykonywania prac
montażowych i instalacyjnych,
• zidentyfikować stany zagrożenia zdrowia i życia podczas wykonywania
prac montażowych i instalacyjnych,
• zidentyfikować polski system pomocy medycznej w stanach zagrożenia
zdrowia lub życia oraz sposoby powiadamiania,
• udzielić pomocy przedmedycznej w stanach zagrożenia życia i zdrowia
zgodnie z zasadami,
• zidentyfikować dyrektywy dotyczące kompatybilności
elektromagnetycznej,
• zaplanować odpowiednią procedurę oceny zgodności z właściwą
dyrektywą,
• zidentyfikować zasady postępowania ze zużytym sprzętem elektrycznym
i elektronicznym,
• sporządzić dokumentację rejestracyjną i sprawozdawczą dotyczącą obrotu
zużytym sprzętem elektrycznym i elektronicznym,
• określić konsekwencje prawne nie stosowania się do zapisów prawa
dotyczących certyfikacji CE i recyclingu,
• zidentyfikować przepisy dotyczące odpadów niebezpiecznych,
• zastosować zasady postępowania z odpadami niebezpiecznymi,
• sporządzić dokumentację przekazywania odpadów niebezpiecznych,
• określić konsekwencje prawne nie stosowania się do procedur
postępowania z odpadami niebezpiecznymi.

8. 8
4. MATERIAŁ NAUCZANIA
4.1. Prawna ochrona pracy i zdrowia
4.1.1. Materiał nauczania
Podstawowe prawa i obowiązki pracownika oraz pracodawcy w zakresie
bezpieczeństwa i higieny pracy regulują przepisy zawarte w Kodeksie Pracy,
a w szczególności dział dziesiąty – Bezpieczeństwo i higiena pracy. Pełną treść
kodeksu pracy można znaleźć na następującej stronie: http://kodeks-pracy.org/.
Podstawowe obowiązki pracodawcy:
1. Pracodawca ponosi odpowiedzialność za stan bezpieczeństwa i higieny
pracy w zakładzie pracy.
2. Pracodawca jest obowiązany chronić zdrowie i życie pracowników
poprzez zapewnienie bezpiecznych i higienicznych warunków pracy przy
odpowiednim wykorzystaniu osiągnięć nauki i techniki. W szczególności
pracodawca jest obowiązany:
• organizować pracę w sposób zapewniający bezpieczne i higieniczne
warunki pracy,
• zapewniać przestrzeganie w zakładzie pracy przepisów oraz zasad
bezpieczeństwa i higieny pracy, wydawać polecenia usunięcia
uchybień w tym zakresie oraz kontrolować wykonanie tych poleceń,
• zapewniać wykonanie nakazów, wystąpień, decyzji i zarządzeń
wydawanych przez organy nadzoru nad warunkami pracy,
• zapewniać wykonanie zaleceń społecznego inspektora pracy.
3. Pracodawca oraz osoba kierująca pracownikami są obowiązani znać,
w zakresie niezbędnym do wykonywania ciążących na nich obowiązków,
przepisy o ochronie pracy, w tym przepisy oraz zasady bezpieczeństwa
i higieny pracy.
4. W razie gdy jednocześnie w tym samym miejscu wykonują pracę
pracownicy zatrudnieni przez różnych pracodawców, pracodawcy ci mają
obowiązek:
• współpracować ze sobą,
• wyznaczyć koordynatora sprawującego nadzór nad bezpieczeństwem
i higieną pracy wszystkich pracowników zatrudnionych w tym samym
miejscu,
• ustalić zasady współdziałania uwzględniające sposoby postępowania
w przypadku wystąpienia zagrożeń dla zdrowia lub życia
pracowników.
5. Pracodawca rozpoczynający działalność jest obowiązany, w terminie 30
dni od dnia rozpoczęcia tej działalności, zawiadomić na piśmie

9. 9
właściwego inspektora pracy i właściwego państwowego inspektora
sanitarnego o miejscu, rodzaju i zakresie prowadzonej działalności.
Prawa i obowiązki pracownika:
1. W razie gdy warunki pracy nie odpowiadają przepisom bezpieczeństwa
i higieny pracy i stwarzają bezpośrednie zagrożenie dla zdrowia lub życia
pracownika albo gdy wykonywana przez niego praca grozi takim
niebezpieczeństwem innym osobom, pracownik ma prawo powstrzymać
się od wykonywania pracy, zawiadamiając o tym niezwłocznie
przełożonego.
2. Jeżeli powstrzymanie się od wykonywania pracy nie usuwa zagrożenia,
pracownik ma prawo oddalić się z miejsca zagrożenia, zawiadamiając
o tym niezwłocznie przełożonego.
3. Za czas powstrzymania się od wykonywania pracy lub oddalenia się
z miejsca zagrożenia w przypadkach, pracownik zachowuje prawo do
wynagrodzenia.
4. Pracownik ma prawo, po uprzednim zawiadomieniu przełożonego,
powstrzymać się od wykonywania pracy wymagającej szczególnej
sprawności psychofizycznej w przypadku, gdy jego stan psychofizyczny
nie zapewnia bezpiecznego wykonywania pracy i stwarza zagrożenie dla
innych osób.
5. Przestrzeganie przepisów i zasad bezpieczeństwa i higieny pracy jest
podstawowym obowiązkiem pracownika. W szczególności pracownik jest
obowiązany:
• znać przepisy i zasady bezpieczeństwa i higieny pracy, brać udział
w szkoleniu i instruktażu z tego zakresu oraz poddawać się
wymaganym egzaminom sprawdzającym,
• wykonywać pracę w sposób zgodny z przepisami i zasadami
bezpieczeństwa i higieny pracy oraz stosować się do wydawanych
w tym zakresie poleceń i wskazówek przełożonych,
• dbać o należyty stan maszyn, urządzeń, narzędzi i sprzętu oraz
o porządek i ład w miejscu pracy,
• stosować środki ochrony zbiorowej, a także używać przydzielonych
środków ochrony indywidualnej oraz odzieży i obuwia roboczego,
zgodnie z ich przeznaczeniem,
• poddawać się wstępnym, okresowym i kontrolnym oraz innym
zaleconym badaniom lekarskim i stosować się do wskazań
lekarskich,

10. 10
• niezwłocznie zawiadomić przełożonego o zauważonym
w zakładzie pracy wypadku albo zagrożeniu życia lub zdrowia
ludzkiego oraz ostrzec współpracowników, a także inne osoby
znajdujące się w rejonie zagrożenia, o grożącym im
niebezpieczeństwie,
• współdziałać z pracodawcą i przełożonymi w wypełnianiu
obowiązków dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy.
Osoba kierująca pracownikami jest obowiązana:
1. Organizować stanowiska pracy zgodnie z przepisami i zasadami
bezpieczeństwa i higieny pracy,
2. Dbać o sprawność środków ochrony indywidualnej oraz ich
stosowanie zgodnie z przeznaczeniem.
3. Organizować, przygotowywać i prowadzić prace, uwzględniając
zabezpieczenie pracowników przed wypadkami przy pracy, chorobami
zawodowymi i innymi chorobami związanymi z warunkami
środowiska pracy.
4. Dbać o bezpieczny i higieniczny stan pomieszczeń pracy
i wyposażenia technicznego, a także o sprawność środków ochrony
zbiorowej i ich stosowanie zgodnie z przeznaczeniem.
5. Egzekwować przestrzeganie przez pracowników przepisów i zasad
bezpieczeństwa i higieny pracy.
6. Zapewniać wykonanie zaleceń lekarza sprawującego opiekę zdrowotną
nad pracownikami.
Profilaktyczna ochrona zdrowia
Zgodnie z Kodeksem Pracy, Pracodawca jest obowiązany m.in.:
• informować pracowników o ryzyku zawodowym, które wiąże się
z wykonywaną pracą oraz o zasadach ochrony przed zagrożeniami,
• stosować środki zapobiegające chorobom zawodowym i innym chorobom
związanym z wykonywaną pracą.
Jednym z elementów działalności profilaktycznej dotyczącej ochrony
zdrowia pracownika są profilaktyczne badania lekarskie, których cykliczność
jest uzależniona od miejsca pracy. Profilaktyczne badania lekarskie wstępne
obowiązani są wykonać: osoby przyjmowane do pracy, pracownicy młodociani
przenoszeni na inne stanowiska, pracownicy przenoszeni na stanowiska pracy,
na których występują czynniki szkodliwe dla zdrowia lub uciążliwe warunki

11. 11
pracy. Profilaktyczne badania lekarskie kontrolne dotyczą pracowników,
których niezdolność do pracy z powodu choroby trwała ponad 30 dni.
Profilaktyczne badania lekarskie okresowe wykonywane są przez każdego
pracownika niezależnie od rodzaju wykonywanej pracy (częstotliwość jest
uzależniona od rodzaju czynnika szkodliwego lub uciążliwego).
Przedsiębiorstwo również zobowiązane jest do tworzenia
wewnątrzzakładowego regulaminu z zakresu bhp, inaczej nazywany
regulaminem pracy. Ten regulamin jest określony jest w art. 104 Kodeksu Pracy
i obejmuje on uregulowania w zakresie:
• wyposażenia pracowników w odzież i obuwie robocze oraz środki
ochrony indywidualnej i higieny osobistej,
• wykaz prac wzbronionych pracownikom młodocianym i kobietom,
• rodzaje prac,
• wykaz stanowisk pracy dozwolonej pracownikom młodocianym w celu
odbywania przygotowania zawodowego,
• wykaz lekkich prac dozwolonych pracownikom młodocianym
zatrudnionym w innym celu niż przygotowanie zawodowe,
• obowiązki dotyczące bhp w tym sposób informowania pracowników
o ryzyku zawodowym, które wiąże się z wykonywana pracą.
Regulamin pracy ustala pracodawca w porozumieniu z zakładową
organizacją związkową, jeżeli zatrudnia co najmniej 20 pracowników. Jednakże,
w przypadku gdy pracodawca nie może uzgodnić treści regulaminu
z organizacją związkową lub gdy taka organizacja nie działa u pracodawcy,
regulamin ustala sam pracodawca.
Regulamin nie musi być ustalany, jeżeli w zakresie przewidzianym dla
regulaminu obowiązują postanowienia układu zbiorowego pracy. Z treścią
regulaminu pracodawca ma obowiązek zapoznać każdego pracownika.
4.1.2. Pytania sprawdzające
Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania
ćwiczeń.
1. Jakie są podstawowe obowiązki pracodawcy w zakresie BHP?
2. Jakie są podstawowe obowiązki pracownika w zakresie BHP?
3. Jakie są podstawowe prawa pracownika w zakresie BHP?
4. Do czego jest zobowiązana osoba kierująca pracownikami?
5. Co to jest regulamin pracy?

12. 12
4.1.3. Sprawdzian postępów
Czy potrafisz: TAK NIE
1) wymienić podstawowe obowiązki pracodawcy w
zakresie bhp?
2) wymienić podstawowe obowiązki pracownika w
zakresie bhp?
3) wymienić prawa pracownika w zakresie bhp?
4) omówić na czym polega profilaktyczna ochrona
zdrowia?

13. 13
4.2. System ochrony pracy w Polsce
4.2.1. Materiał nauczania
System ochrony pracy w Polsce rozróżnia organy i organizacje biorące udział
w budowaniu i wykonywaniu zadań w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny
pracy. W ramach tego działania wyróżniamy dwa systemy:
a) ogólnokrajowy, a w nim:
– parlament,
– Rada Ministrów i poszczególne ministerstwa,
– państwowe i terenowe organy nadzoru i kontroli,
– organy opiniodawczo-doradcze,
– instytuty badawcze,
– organizacje.
b) zakładowy, do nich zalecamy:
– służba bhp,
– komisja bhp,
– zakładowe organizacje związkowe,
– społeczna inspekcja pracy.
Do zadań organizacji systemu ogólnokrajowego zaliczamy m.in.:
• Parlament - ustala on podstawowe zasady systemu ochrony pracy.
• Rząd i resorty oraz urzędy państwowe, szczególnie Minister ds. Pracy
oraz Minister ds. Zdrowia, ustalają wytyczne Państwa w kształtowaniu
polityki w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy.
• Państwowa Inspekcja Pracy, Państwowa Inspekcja Sanitarna, Urząd
Dozoru Technicznego oraz sądy i prokuratura również pozostałe organy
nadzoru mają za zadanie nadzoru i kontroli w imieniu państwa realizacji
przez pracodawców obowiązków nałożonych na nich przez prawo.
W celu realizacji swoich uprawnień oraz przymuszania pracodawców do
wykonywania swoich obowiązków, organy te dysponują możliwością
ukarania mandatem karnym, bądź wydania nakazu lub decyzji, łącznie
z nakazaniem w określonych przypadkach zaprzestania przez zakład
pracy lub jego część działalności określonego rodzaju.
Zadania Państwowej Inspekcji Pracy:
1. nadzór i kontrola przestrzegania przepisów prawa pracy, w szczególności
przepisów i zasad bezpieczeństwa i higieny pracy, przepisów dotyczących
stosunku pracy, wynagrodzenia za pracę i innych świadczeń
wynikających ze stosunku pracy, czasu pracy, urlopów, uprawnień

14. 14
pracowników związanych z rodzicielstwem, zatrudniania młodocianych
i osób niepełnosprawnych,
2. kontrola przestrzegania przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy przy
projektowaniu budowy, przebudowy i modernizacji zakładów pracy oraz
stanowiących ich wyposażenie maszyn i innych urządzeń technicznych
oraz technologii,
3. kontrola legalności zatrudnienia, innej pracy zarobkowej, wykonywania
działalności oraz kontrola przestrzegania obowiązku:
a. informowania powiatowych urzędów pracy o zatrudnieniu
bezrobotnego lub powierzeniu mu wykonywania innej pracy
zarobkowej,
b. informowania powiatowych urzędów pracy przez bezrobotnych
o podjęciu zatrudnienia, innej pracy zarobkowej lub działalności,
c. opłacania składek na Fundusz Pracy,
d. dokonania wpisu do rejestru agencji zatrudnienia działalności,
której prowadzenie jest uzależnione od uzyskania wpisu do tego
rejestru,
e. prowadzenia agencji zatrudnienia zgodnie z warunkami
określonymi w przepisach o promocji zatrudnienia i instytucjach
rynku pracy,
4. kontrola legalności zatrudnienia, innej pracy zarobkowej oraz
wykonywania pracy przez cudzoziemców,
5. uczestnictwo w przejmowaniu do eksploatacji wybudowanych lub
przebudowanych obiektów budowlanych albo ich części w zakresie
ustalonym w odrębnych przepisach,
6. kontrola wyrobów wprowadzanych do obrotu pod względem spełniania
przez nie wymaga dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy,
określonych w odrębnych przepisach,
7. podejmowanie działań polegających na zapobieganiu i eliminowaniu
zagrożeń w środowisku pracy, a w szczególności:
a. badanie i analizowanie okoliczności i przyczyn wypadków przy
pracy oraz kontrola stosowania środków zapobiegających tym
wypadkom,
b. analizowanie przyczyn chorób zawodowych oraz kontrola
stosowania środków zapobiegających tym chorobom,
c. inicjowanie prac badawczych w dziedzinie przestrzegania prawa
pracy, a w szczególności bezpieczeństwa i higieny pracy,

15. 15
d. inicjowanie przedsięwzięć w sprawach ochrony pracy w rolnictwie
indywidualnym,
e. udzielanie porad i informacji technicznych służących eliminowaniu
zagrożeń dla życia i zdrowia pracowników, a także porad
i informacji w zakresie przestrzegania prawa pracy,
8. współdziałanie z organami ochrony środowiska w zakresie kontroli
przestrzegania przez pracodawców przepisów o przeciwdziałaniu
zagrożeniom dla środowiska,
9. kontrola przestrzegania wymagań bezpieczeństwa i higieny pracy,
określonych w ustawie z dnia 22 czerwca 2001 r. o organizmach
genetycznie zmodyfikowanych (Dz. U. z 2007 r. Nr 36, poz. 233),
10.opiniowanie projektów aktów prawnych z zakresu prawa pracy,
11.prawo wnoszenia powództw, a za zgodą osoby zainteresowanej -
uczestnictwo w postępowaniu przed sądem pracy, w sprawach o ustalenie
istnienia stosunku pracy,
12.wydawanie i cofanie zezwoleń w przypadkach, o których mowa w art.
304[5] ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (Dz.U. z 1998 r.
Nr 21, poz. 94 z późn. zm.),
13.udzielanie na pisemny wniosek osoby zainteresowanej informacji
o minimalnych warunkach zatrudnienia pracowników, określonych w
dziale drugim rozdziale II ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks
pracy,
14.współpraca z urzędami państw członkowskich Unii Europejskiej
odpowiedzialnymi za nadzór nad warunkami pracy i zatrudnienia
pracowników, polegająca na:
a. udzielaniu informacji o warunkach zatrudnienia pracowników
skierowanych do wykonywania pracy na terytorium państwa
członkowskiego Unii Europejskiej na określony czas, przez
pracodawcę mającego siedzibę na terytorium Rzeczypospolitej
Polskiej,
b. informowaniu o stwierdzonych wykroczeniach przeciwko prawom
pracowników skierowanych do wykonywania pracy na terytorium
Rzeczypospolitej Polskiej na określony czas przez pracodawcę
mającego siedzibę w państwie będącym członkiem Unii
Europejskiej,
c. wskazywaniu organu nadzoru nad rynkiem pracy, właściwego do
udzielania żądanej informacji ze względu na zakres jego działania,

16. 16
15.ściganie wykroczeń przeciwko prawom pracownika określonych
w Kodeksie Pracy, wykroczeń, o których mowa w art. 119-123 ustawy
z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku
pracy (Dz. U. Nr 99, poz. 1001, z późn. zm.), a także innych wykroczeń,
gdy ustawy tak stanowią oraz udział w postępowaniu w tych sprawach
w charakterze oskarżyciela publicznego,
16.wykonywanie innych zadań określonych w ustawie i przepisach
szczególnych.
Nadzór i kontrola zapewnienia bezpiecznych i higienicznych warunków pracy:
1. osobom fizycznym wykonującym pracę na innej podstawie niż stosunek
pracy oraz osobom wykonującym na własny rachunek działalność
gospodarczą w miejscu wyznaczonym przez pracodawcę lub
przedsiębiorcę, nie będącego pracodawcą, na rzecz którego taka praca jest
świadczona,
2. przez podmioty organizujące pracę wykonywaną przez osoby fizyczne na
innej podstawie niż stosunek pracy, w ramach prac społecznie
użytecznych,
3. osobom przebywającym w zakładach karnych i zakładach poprawczych,
wykonującym pracę, a także żołnierzom w służbie czynnej, wykonującym
powierzone im prace.
Nadzór i kontrolę zapewnienia przez pracodawcę bezpiecznych
i higienicznych warunków zajęć odbywanych na jego terenie przez studentów
i uczniów nie będących pracownikami. Podejmowanie działań w zakresie
prowadzenia badań oraz analizowania czynników szkodliwych i uciążliwych
w środowisku pracy.
W przypadku stwierdzenia naruszenia przepisów Państwowa Inspekcja Pracy
może m.in.: (art. 11 ustawy o PIP):
1. nakazać usunięcia stwierdzonych uchybień w ustalonym terminie
w przypadku, gdy naruszenie dotyczy przepisów i zasad bezpieczeństwa
i higieny pracy;
2. nakazać:
a. wstrzymania prac lub działalności, gdy naruszenie powoduje
bezpośrednie zagrożenie życia lub zdrowia pracowników lub
innych osób wykonujących te prace lub prowadzących działalność,
b. skierowania do innych prac pracowników lub innych osób
dopuszczonych do pracy wbrew obowiązującym przepisom przy

17. 17
pracach wzbronionych, szkodliwych lub niebezpiecznych albo
pracowników lub innych osób dopuszczonych do pracy przy
pracach niebezpiecznych, jeżeli pracownicy ci lub osoby nie
posiadają odpowiednich kwalifikacji; nakazy w tych sprawach
podlegają natychmiastowemu wykonaniu,
3. nakazać wstrzymania eksploatacji maszyn i urządzeń w sytuacji, gdy ich
eksploatacja powoduje bezpośrednie zagrożenie dla życia lub zdrowia
ludzi; nakazy w tych sprawach podlegają natychmiastowemu wykonaniu,
4. zakazać wykonywania pracy lub prowadzenia działalności w miejscach,
w których stan warunków pracy stanowi bezpośrednie zagrożenie dla
życia lub zdrowia ludzi; nakazy w tych sprawach podlegają
natychmiastowemu wykonaniu,
5. nakazać w przypadku stwierdzenia, że stan bezpieczeństwa i higieny
pracy zagraża życiu lub zdrowiu pracowników lub osób fizycznych
wykonujących pracę na innej podstawie niż stosunek pracy, w tym osób
wykonujących na własny rachunek działalność gospodarczą, zaprzestania
prowadzenia działalności bądź działalności określonego rodzaju,
6. nakazać ustalenia, w określonym terminie, okoliczności i przyczyn
wypadku,
7. nakazać pracodawcy wypłaty należnego wynagrodzenia za pracę, a także
innego świadczenia przysługującego pracownikowi, nakazy w tych
sprawach podlegają natychmiastowemu wykonaniu,
Państwowa Inspekcja Sanitarna jest powołana do realizacji zadań z zakresu
zdrowia publicznego, w szczególności poprzez sprawowanie nadzoru nad
warunkami:
1. higieny środowiska,
2. higieny pracy w zakładach pracy,
3. higieny radiacyjnej,
4. higieny procesów nauczania i wychowania,
5. higieny wypoczynku i rekreacji,
6. zdrowotnymi żywności, żywienia i przedmiotów użytku.

18. 18
Urząd Dozoru Technicznego na podstawie Ustawy o dozorze technicznym
z dnia 21 grudnia 2000 r., w której są określone działania zmierzające do
zapewnienia bezpiecznego funkcjonowania urządzeń technicznych:
• Dozór techniczny jest wykonywany przez jednostki dozoru technicznego.
• Wykonywanie dozoru technicznego przez jednostki dozoru technicznego
nie zwalnia projektujących, wytwarzających, eksploatujących,
naprawiających i modernizujących urządzenia techniczne od
odpowiedzialności za jakość i stan tych urządzeń, mające wpływ na ich
bezpieczną pracę, zgodnie z przepisami o dozorze technicznym
i przepisami szczególnymi.
• Dozorowi technicznemu podlegają urządzenia techniczne w toku ich
projektowania, wytwarzania, w tym wytwarzania materiałów
i elementów, naprawy i modernizacji, obrotu oraz eksploatacji.
• Urządzenia techniczne powinny być projektowane, wytwarzane,
naprawiane, modernizowane oraz eksploatowane zgodnie z ich
przeznaczeniem, w sposób zapewniający bezpieczeństwo ich eksploatacji
- zgodnie z przepisami ustawy i przepisami odrębnymi.
• UDT podlega ministrowi właściwemu do spraw gospodarki.
Urząd Dozoru Technicznego obejmuje w swym zakres następujące działania:
1. nadzór i kontrola przestrzegania przepisów o dozorze technicznym,
a także przepisów i zasad z zakresu bezpieczeństwa techniki, dotyczących
urządzeń technicznych,
2. wykonywanie dozoru technicznego nad urządzeniami technicznymi,
w zakresie określonym ustawą,
3. wydawanie decyzji w sprawach wynikających z wykonywania dozoru
technicznego,
4. szkolenie pracowników dozoru technicznego,
5. prowadzenie ewidencji eksploatowanych urządzeń technicznych,
6. współpraca ze specjalistycznymi jednostkami dozoru technicznego
w zakresie wykonywania dozoru technicznego,
7. inicjowanie działalności normalizacyjnej, współudział w opracowywaniu
lub opracowywanie projektów warunków technicznych dozoru
technicznego oraz norm określających zasady i warunki bezpiecznej pracy
urządzeń technicznych,
8. analizowanie przyczyn i skutków uszkodzeń urządzeń technicznych oraz
stała ocena stopnia zagrożenia stwarzanego przez te urządzenia,

19. 19
9. inicjowanie przedsięwzięć oraz prac badawczych w zakresie bezpiecznej
pracy urządzeń technicznych oraz prowadzenie w tym zakresie badań
diagnostycznych i wykonywanie ekspertyz,
10.inicjowanie działalności mającej na celu podnoszenie zawodowych
kwalifikacji wytwórców oraz użytkowników w zakresie bezpiecznej
pracy urządzeń technicznych,
11.popularyzowanie zagadnień związanych z bezpieczną pracą urządzeń
technicznych oraz organizowanie doradztwa w tym zakresie,
12.współpraca międzynarodowa w zakresie zagadnień dotyczących
bezpiecznej pracy urządzeń technicznych,
13.współpraca z instytucjami polskimi i zagranicznymi w zakresie działań
zmierzających do harmonizacji przepisów dozoru technicznego
z wymaganiami Unii Europejskiej,
14.uzgadnianie programów szkolenia osób obsługujących i konserwujących
urządzenia techniczne,
15.sprawdzanie kwalifikacji osób wytwarzających, naprawiających,
modernizujących, obsługujących i konserwujących urządzenia techniczne
oraz osób wykonujących badania nieniszczące,
16.certyfikowanie systemów jakości dotyczących urządzeń technicznych,
17.występowanie z wnioskami o zmianę wysokości opłat za czynności
jednostek dozoru technicznego.
Nadzór i kontrola przestrzegania prawa pracy określa również Kodeks Pracy -
Rozdział II.
4.2.2. Pytania sprawdzające
Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania
ćwiczeń.
1. Co to jest PIP?
2. Wymień zadania Państwowej Inspekcji Sanitarnej.
3. Omów na czym polega system ochrony pracy w Polsce?
4.2.3. Sprawdzian postępów
Czy potrafisz: TAK NIE
1) opisać zadania Państwowej Inspekcji Pracy?
2) opisać zadania Urzędu Dozoru Technicznego?
3) określić działania Urzędu Dozoru
Technicznego?

20. 20
4.3. Ergonomia pracy
4.3.1. Materiał nauczania
Ergonomią nazywamy interdyscyplinarną dziedzinę wiedzy, zawierającą
wiele informacji, które mogą być wykorzystane do opisania stanu warunków
pracy w zakładach. Jej zadaniem jest przystosowanie maszyn, urządzeń,
środowiska i warunków pracy do autonomicznych i psychofizycznych cech
i możliwości człowieka, jego potrzeb i oczekiwań, zapewniające sprawne,
wydajnej i bezpieczne wykonywanie przez niego pracy. Najważniejsze w tym
procesie jest dostosowanie środowiska pracy i otoczenia do człowieka.
W ergonomii przedmiotem badań jest układ człowiek – obiekt techniczny. Taki
układ, powinien zawsze sprawnie działać i zapewniać bezpieczne warunki
pracy.
Ergonomia bardzo silnie jest związana z BHP, m.in. poprzez:
• optymalizacje wysiłku psychicznego i fizycznego,
• maksymalizacje bezpieczeństwa pracy,
• optymalizacje oddziaływania materialnego środowiska pracy,
• optymalizacje samopoczucia pracujących i ich wrażeń estetycznych,
• optymalizacje wydajności pracy.
Ergonomia dąży do przystosowania stanowisk, procesów i środowiska pracy
do możliwości psychofizycznych człowieka tak aby uchronić życie i zdrowie
człowieka lecz dać mu możliwości jak najpełniejszego rozwoju osobowości.
Bhp natomiast zapewnia ochronę życia pracownika a ergonomia ochronę
zdrowia.
Z pojęciem ergonomia, dla technika informatyka, ściśle jest powiązane
stanowisko pracy. Jest to przestrzeń pracy, wraz z wyposażeniem w środki
i przedmioty pracy, w której pracownik lub zespół pracowników wykonuje
pracę (§ 2 pkt 8 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej
z 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny
pracy; Dz.U. z 2003 r. nr 169, poz. 1650 ze zm.).
Ergonomia pracy biurowej powoduje długotrwałe unieruchomienie
organizmu a to przede wszystkim obciąża kręgosłup, mięśnie pleców oraz
powoduje spowolnienie procesów fizjologicznych. Praca rutynowa jest bardzo
często monotonna i w dłuższym okresie powoduje znużenie i zmniejszenie
zaangażowania w poprawne jej wykonywanie. Z kolei praca intensywna jest
często wykonywana pod presją czasu. To skutkuje stresem, zmęczeniem, bólami
głowy i frustracjami. Praca przy komputerze powoduje również problemy

21. 21
z oczami, dłońmi, ramionami i nogami. Wszystko to zmniejsza efektywność
oraz zadowolenie z pracy oraz przyczynia się do częstszych absencji.
Powyższym problemom można zapobiegać projektując stanowisko pracy
zgodnie z zasadami ergonomii. Podstawowe kryteria ergonomicznego
stanowiska pracy przy komputerze powinny umożliwić:
• pracę wielu zadań,
• dostosowanie do indywidualnych potrzeb użytkownika,
• zmianę pozycji.
Zagadnienie to reguluje załącznik do rozporządzenia Ministra Pracy
i Polityki Socjalnej z dnia 1 grudnia 1998 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny
pracy na stanowiskach wyposażonych w monitory ekranowe (Dz.U. 1998 nr
148 poz. 973). Określone w nim zostały minimalne wymagania bezpieczeństwa
i higieny pracy oraz ergonomii, jakie powinny spełniać stanowiska pracy
wyposażone w monitory ekranowe. Zgodnie z powyższym rozporządzeniem:
1. Wyposażenie stanowiska pracy oraz sposób rozmieszczenia elementów
tego wyposażenia nie może powodować podczas pracy nadmiernego
obciążenia układu mięśniowo-szkieletowego i (lub) wzroku oraz być
źródłem zagrożeń dla pracownika.
2. Monitor ekranowy powinien spełniać następujące wymagania:
a. znaki na ekranie powinny być wyraźne i czytelne,
b. obraz na ekranie powinien być stabilny, bez tętnienia lub innych
form niestabilności,
c. jaskrawość i kontrast znaku na ekranie powinny być łatwe do
regulowania w zależności od warunków oświetlenia stanowiska
pracy,
d. regulacje ustawienia monitora powinny umożliwiać pochylenie
ekranu co najmniej 20° do tyłu i 5° do przodu oraz obrót wokół
własnej osi co najmniej o 120° – po 60° w obu kierunkach,
e. ekran monitora powinien być pokryty warstwą anty-odbiciową lub
wyposażony w odpowiedni filtr.
3. Konstrukcja klawiatury powinna umożliwiać użytkownikowi przyjęcie
pozycji, która nie powodowałaby zmęczenia mięśni kończyn górnych
podczas pracy. Klawiatura powinna posiadać w szczególności:
a. możliwość regulacji kąta nachylenia w zakresie 0-15°,
b. odpowiednią wysokość – przy spełnieniu warunku, aby wysokość
środkowego rzędu klawiszy alfanumerycznych z literami A, S...,

22. 22
licząc od płaszczyzny stołu, nie przekraczała 30 mm dla
przynajmniej jednej pozycji pochylenia klawiatury.
4. Konstrukcja stołu powinna umożliwiać dogodne ustawienie elementów
wyposażenia stanowiska pracy, w tym zróżnicowaną wysokość
ustawienia monitora ekranowego i klawiatury.
5. Szerokość i głębokość stołu powinna zapewniać:
a. wystarczającą powierzchnię do łatwego posługiwania się
elementami wyposażenia stanowiska i wykonywania czynności
związanych z rodzajem pracy,
b. ustawienie klawiatury z zachowaniem odległości nie mniejszej niż
100 mm między klawiaturą a przednią krawędzią stołu,
c. ustawienie elementów wyposażenia w odpowiedniej odległości od
pracownika, to jest w zasięgu jego kończyn górnych, bez
konieczności przyjmowania wymuszonych pozycji.
6. Krzesło stanowiące wyposażenie stanowiska pracy powinno posiadać:
a. dostateczną stabilność, przez wyposażenie go w podstawę co
najmniej pięciopodporową z kółkami jezdnymi,
b. wymiary oparcia i siedziska, zapewniające wygodną pozycję ciała
i swobodę ruchów,
c. regulację wysokości siedziska w zakresie 400-500 mm, licząc od
podłogi,
d. regulację wysokości oparcia oraz regulację pochylenia oparcia
w zakresie: 5° do przodu i 30° do tyłu,
e. wyprofilowanie płyty siedziska i oparcia odpowiednie do
naturalnego wygięcia kręgosłupa i odcinka udowego kończyn
dolnych,
f. możliwość obrotu wokół osi pionowej o 360°,
g. podłokietniki.
7. Stanowisko pracy wyposażone w monitor ekranowy powinno być tak
usytuowane w pomieszczeniu, aby zapewniało pracownikowi swobodny
dostęp do tego stanowiska. Odległości między sąsiednimi monitorami
powinny wynosić co najmniej 0,6 m, a między pracownikiem i tyłem
sąsiedniego monitora – co najmniej 0,8 m.
8. Odległość oczu pracownika od ekranu monitora powinna wynosić 400-
750 mm.
9. Oświetlenie powinno zapewniać komfort pracy wzrokowej, a szczególnie:
a. poziom natężenia oświetlenia powinien spełniać wymagania
określone w Polskich Normach,

23. 23
b. należy ograniczyć olśnienie bezpośrednie od opraw, okien,
przezroczystych lub półprzezroczystych ścian albo jasnych
płaszczyzn pomieszczenia oraz olśnienie odbiciowe od ekranu
monitora, w szczególności przez stosowanie odpowiednich opraw
oświetleniowych, instalowanie żaluzji lub zasłon w oknach.
10.Wilgotność względna powietrza w pomieszczeniach przeznaczonych do
pracy z monitorami ekranowymi nie powinna być mniejsza niż 40%.
Rys. 1. Stanowisko komputerowe – wymiary i odległości
4.3.2. Pytania sprawdzające
Odpowiadając na pytania sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania
ćwiczeń.
1. Co to jest ergonomia?
2. Ile powinna wynosić minimalna odległość pomiędzy tyłem monitora,
a głową sąsiedniego operatora komputera?
3. Ile powinna wynosić odległość użytkownika od monitora
komputerowego?
4. W jaki sposób powinien być ustawiony monitor?
5. Jak powinna być usytuowana klawiatura komputera względem operatora?

24. 24
4.3.3. Sprawdzian postępów
Czy potrafisz: TAK NIE
1) opisać kryteria ergonomicznego stanowiska
pracy?
2) opisać wymagania monitora
komputerowego?
3) prawidłowo ustawić monitor?
4) wymienić zadania ergonomii?
4.4. Środki ochrony indywidualnej i zbiorowej
4.4.1. Materiał nauczania
Zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Pracy i Polityki Społecznej w sprawie
ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy przez środki ochrony
indywidualnej rozumie się wszelkie środki noszone lub trzymane przez
pracownika w celu jego ochrony przed jedną lub większą liczbą zagrożeń
związanych z występowaniem niebezpiecznych lub szkodliwych czynników
w środowisku pracy, w tym również wszelkie akcesoria i dodatki przeznaczone
do tego celu. Do środków ochrony indywidualnej nie zalicza się:
• zwykłej odzieży roboczej i mundurów, które nie są specjalnie
przeznaczone do zapewnienia bezpieczeństwa i ochrony zdrowia
pracownika,
• środków ochrony indywidualnej używanych przez wojsko, Policję
i inne służby utrzymania porządku publicznego,
• wyposażenia stosowanego przez służby pierwszej pomocy oraz
ratownicze,
• środków ochrony indywidualnej stosowanych na podstawie przepisów
Prawa o ruchu drogowym,
• wyposażenia sportowego,
• środków służących do samoobrony lub do odstraszania,
• przenośnych urządzeń do wykrywania oraz sygnalizowania zagrożeń
i naruszania porządku publicznego.
Dostarczane pracownikom do stosowania środki ochrony indywidualnej
powinny:
1. być odpowiednie do istniejącego zagrożenia,
2. uwzględniać warunki istniejące w danym miejscu pracy,
3. uwzględniać wymagania ergonomii oraz stan zdrowia pracownika,
4. być przeznaczone do osobistego użytku.

25. 25
Wyróżniamy następujące środków ochrony indywidualnej:
1. odzież ochronna np. fartuchy,
2. środki ochrony głowy np. hełmy ochronne,
3. środki ochrony kończyn górnych np. rękawice ochronne (gumowe,
jednorazowe),
4. środki ochrony kończyn dolnych np. buty, trepy,
5. środki ochrony twarzy i oczu np. okulary, maseczki,
6. środki ochrony słuchu np. wkładki przeciwhałasowe,
7. sprzęt ochrony układu oddechowego np. maseczki,
8. dermatologiczne środki ochrony skóry np. kremy, maści,
9. środki ochrony przed upadkiem z wysokości np. liny bezpieczeństwa.
Przez środki ochrony zbiorowej rozumie się środki przeznaczone do
jednoczesnej ochrony grupy ludzi, w tym i pojedynczych osób, przed
niebezpiecznymi i szkodliwymi czynnikami występującymi pojedynczo lub
łącznie w środowisku pracy, będące rozwiązaniami technicznymi stosowanymi
w pomieszczeniach pracy, maszynach i innych urządzeniach.
4.4.2. Pytania sprawdzające
Odpowiadając na pytania sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania
ćwiczeń.
1. Co rozumiemy pod pojęciem środki ochrony indywidualnej?
2. Co rozumiemy pod pojęciem środki ochrony zbiorowej?
3. Wymienić wymagania środków ochrony indywidualnej?
4. Opisać rodzaje środków ochrony indywidualnej?
4.4.3. Sprawdzian postępów
Czy potrafisz: TAK NIE
1) właściwie dobrać środki ochrony indywidualnej w
zależności od zagrożeń lub szkodliwych czynników
występujących w środowisku pracy?
2) wymienić środki ochrony zbiorowej?
3) określić rodzaje środków ochrony indywidualnej?

26. 26
4.5. Zagrożenia pożarowe, zasady ochrony przeciwpożarowej
4.5.1. Materiał nauczania
W przypadku występowania przekształcania w sposób niekontrolowany
energii mechanicznej lub elektrycznej w cieplną lub gdy jest niekontrolowany
płomień, żar lub iskry, występuje niebezpieczeństwo pożaru. Do najczęściej
występujących źródeł zapłonu należą m.in.:
• otwarty płomień (np. z zapałek, zapalniczek, palników gazowych),
• żar papierosowy,
• paleniska,
• żarówki,
• rozżarzone cząstki metalu,
• łuk elektryczny,
• wyładowania atmosferyczne,
• sprzęt kuchenny,
• uszkodzona lub wadliwa instalacja elektryczna,
• ciepło powstające podczas tarcia,
• iskry mechaniczne,
• wyładowania elektryczności statycznej gromadzącej się na przykład przy
przelewaniu cieczy, podczas przesypywania pyłów, w trakcie
rozdrabniania, mielenia ciał stałych.
Przyczyn powstania pożaru jest bardzo dużo. Do najważniejszych z nich
możemy zaliczyć:
• nieostrożność w obchodzeniu się z otwartym ogniem,
• pozostawianie bez dozoru włączonych urządzeń grzewczych,
• zły stan i niewłaściwa eksploatacja instalacji elektrycznej,
• złe zabezpieczenie procesów spawalniczych,
• zły stan i niewłaściwa eksploatacja urządzeń mechanicznych,
• wyładowania atmosferyczne,
• samozapalenie,
• wyładowanie elektryczności statycznej,
• wady procesów technologicznych,
• świadome i celowe podpalenie.

27. 27
W razie zauważenia pożaru powinniśmy:
1. Nie wpadać w panikę.
2. Powiadomić osoby zagrożone. O ile to możliwe pomóc im w ewakuacji.
3. Wezwać straż pożarną (numer 112 zarówno z aparatów stacjonarnych, jak
też komórkowych). Jeśli zaalarmowanie straży jest niemożliwe, należy
powiadomić policję, pogotowie ratunkowe lub inną służbę ratowniczą.
4. Podjąć próbę ugaszenia pożaru. Należy eliminować materiały palne od
miejsca pożaru. Drzwi i okna w pomieszczeniu powinny być zamknięte.
5. Po przybyciu straży podporządkować się poleceniom dowódcy oraz
udzielić informacji o obiekcie.
Od momentu przybycia straży pożarnej, dowódca pododdziału straży pożarnej
może m.in.:
• zarządzić ewakuację,
• zająć za pokwitowaniem pojazdy, maszyny, narzędzia, posesje, zbiorniki
wodne itp.,
• nakazać pracownikom zakładu wykonywanie określonych czynności,
• odłączyć zasilanie elektryczne, dopływ gazu ziemnego itp.
4.5.2. Pytania sprawdzające
Odpowiadając na pytania sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania
ćwiczeń.
1. Wymień źródła pożaru?
2. Opisz działania w przypadku pojawienia się pożaru.
3. Wymień przyczyny powstania pożaru.
4.5.3. Sprawdzian postępów
Czy potrafisz: TAK NIE
1) zareagować w przypadku zagrożenia pożarowego
zgodnie z instrukcją ochrony przeciwpożarowej?
2) zapobiegać pożarom?
3) wymienić zagrożenia pożarowe?

28. 28
4.6. Środki gaśnicze
4.6.1. Materiał nauczania
Środki gaśnicze stosuje się zależnie od rodzaju pożaru, tzn. że nie każdy
środek jest przydatny do gaszenia każdego pożaru. Stosując nieodpowiedni
środek, zamiast ugasić ogień, można go podsycić, spowodować większe straty,
odnieść ciężkie obrażenia.
Jednym ze środków gaśniczych jest woda oraz wodne roztwory środków
zwilżających. Te ostatnie charakteryzują się większymi zdolnościami
penetracyjnymi materiałów o szczególnie rozwiniętej powierzchni, np. słomy,
siana, pyłu drzewnego lub węglowego. Woda jest całkowicie niepalna, pobiera
z palącego się ciała ogromne ilości ciepła, oziębiając palące ciało do
temperatury uniemożliwiającej dalsze palenie się. W zetknięciu z ogniem
zamienia się w parę wodną, która wypiera z ogniska pożaru powietrze (tlen),
hamując proces palenia. Ponadto woda stosowana pod ciśnieniem mechanicznie
zbija płomienie.
W określonych jednak przypadkach użycie wody nie jest wskazane,
ponieważ zetknięcie z nią np. sodu, potasu, karbidu powoduje wydzielanie
z nich gazów palnych, a wapna palonego - wzrost jego temperatury, co również
przyczynia się do rozszerzenia pożaru. Wodą nie można gasić płynów łatwo
palnych, lżejszych od wody, ponieważ opada ona na dno, powodując przelanie
lub rozbryzgi palącej się substancji. Wodą nie wolno gasić instalacji
elektrycznych pod napięciem, ponieważ woda przewodzi prąd, który może
porazić ludzi obsługujących prądownicę. Niewskazane jest stosowanie wody do
gaszenia ciał palących się w postaci żaru o wysokiej temperaturze, ponieważ jej
użycie powoduje rozrzut ogniska pożaru i wytwarza silnie wybuchową
mieszaninę (gaz piorunujący). Również niekorzystne jest oziębianie wodą
nagrzanych maszyn lub żelaznych konstrukcji, które mogą ulec deformacji,
powodując m.in. zawalenie się stropów.
Łatwo dostępnym środkiem gaśniczym jest piasek, którego właściwości
polegają na odcinaniu dostępu powietrza od ogniska pożaru, zmniejszeniu
promieniowania ciepła oraz zapobieganiu rozpryskom. Nadaje się on głównie do
gaszenia niewielkich zarzewi ognia i małych bomb zapalających. Nie należy go
stosować do gaszenia płynów łatwo palnych w zbiornikach, maszyn, aparatury
precyzyjnej.
Powszechnie stosowanym środkiem gaśniczym jest piana gaśnicza. Pianę
wytwarza się przez mechaniczne zmieszanie wody ze środkiem pianotwórczym
i powietrzem albo w wyniku reakcji chemicznej przebiegającej pomiędzy
wodnymi roztworami środków zasadowych z kwasami. Właściwości gaśnicze

29. 29
polegają na działaniu tłumiącym i izolującym palące się ciało od powietrza oraz
działaniu chłodzącym, ponieważ piana zawiera dość duży procent wody.
Bardzo skutecznym środkiem gaśniczym jest dwutlenek węgla. Właściwości
gaśnicze tego środka polegają na oziębianiu palącego się ciała i odizolowaniu go
od powietrza. Dwutlenek węgla nadaje się do gaszenia wielu rodzajów pożaru,
szczególnie cieczy palnych (farb, lakierów, rozpuszczalników) i gazów,
ponieważ nie zwilża gaszonych materiałów. Dwutlenek węgla nie przewodzi
prądu elektrycznego, może więc być użyty do gaszenia instalacji elektrycznych
pod napięciem. Nie powoduje on żadnych zniszczeń materiału palnego.
Kolejną grupę środków gaśniczych tworzą proszki gaśnicze. Są to drobno
zmielone, niepalne sole nieorganiczne. Nadają się do gaszenia materiałów
palących się w wysokiej temperaturze, płynów łatwo palnych, substancji
gazowych i metali lekkich Można je stosować do gaszenia instalacji
elektrycznych pod napięciem (kabli, muf, tablic rozdzielczych) i pożarów w
archiwach, bibliotekach, muzeach, ponieważ nie powodują zniszczeń. Zły
wybór środka gaśniczego może spowodować rozprzestrzenianie się pożaru,
a więc straty materialne i zagrozić zdrowiu ludzi.
Podręczny sprzęt gaśniczy:
Do podręcznego sprzętu gaśniczego zalicza się: gaśnice, koce gaśnicze,
tłumice, beczki z wodą, wiadra, skrzynie z piaskiem, łopaty, kilofy, siekiery,
bosaki, drabiny. Do gaszenia pożarów wykorzystuje się zewnętrzne hydranty
i krany czerpalne.
Gaśnice służą do gaszenia pożarów w pierwszej fazie ich rozwoju.
Napełnione są substancjami gaśniczymi, które po jej uruchomieniu są
wyrzucane pod ciśnieniem w postaci strumienia. W zależności od rodzaju
środków gaśniczych, które zawierają gaśnice, dzielimy je na: pianowe, śniegowe
i proszkowe. Gaśnica pianowa jest przeznaczona do gaszenia pożarów grupy A
i B. Jest wykonana z metalowego pojemnika o kształcie cylindrycznym, na
którym znajduje się pyszczek do wytrysku środka gaśniczego, zbijak do
uruchomienia gaśnicy, uchwyty i instrukcja jej obsługi. Wnętrze gaśnicy
wypełniają środki alkaliczne w roztworze wodnym środka pianotwórczego oraz
kwas w podwieszonym pojemniku.
Gaśnica proszkowa jest przeznaczona do gaszenia pożarów grupy B, C i E.
Gaśnica jest wypełniona proszkiem, który jest wyrzucany na zewnątrz przez
sprężony dwutlenek węgla lub azot znajdujący się w oddzielnym pojemniku
wewnątrz lub na zewnątrz butli. Nie powoduje ona uszkodzenia gaszonych
przedmiotów. Gaśnicę uruchamia się za pomocą dźwigni zabezpieczającej

30. 30
i uruchamiającej. W przeciwieństwie do gaśnicy pianowej, gaśnicy proszkowej
nie należy odwracać dnem do góry. Zakłady przemysłowe i wielkie obiekty są
wyposażone w duże gaśnice umieszczone na podwoziach dwukołowych, tzw.
agregaty gaśnicze. Ich obsługiwanie jest podobne do obsługi zwykłych gaśnic.
Do gaszenia silników spalinowych i elektrycznych, płynów łatwo palnych
w małych naczyniach, pożarów małych przedmiotów lub powierzchni służą
koce gaśnicze.
4.6.2. Pytania sprawdzające
Odpowiadając na pytania sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania
ćwiczeń.
1. Jakie znasz środki gaśnicze?
2. Co można gasić gaśnicą proszkową?
3. Jakich pożarów nie wolno gasić wodą?
4. Co należy zrobić w przypadku zapalenia się instalacji elektrycznej?
4.6.3. Sprawdzian postępów
Czy potrafisz: TAK NIE
1) wymienić podstawowe środki gaśnicze?
2) rozróżniać znaki ochrony przeciwpożarowej?
3) zastosować prawidłowy środek gaśniczy w
zależności od źródła pożaru?
4.7. Wypadek przy pracy
4.7.1. Materiał nauczania
Zgodnie z ustawą z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu
społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, wypadkiem
nazywamy nagłe zdarzenie wywołane przyczyną zewnętrzną powodujące uraz
lub śmierć, które nastąpiło w związku z:
• pracą,
• podczas lub w związku z wykonywaniem przez pracownika zwykłych
czynności lub poleceń przełożonych,
• podczas lub w związku z wykonywaniem przez pracownika czynności na
rzecz pracodawcy, nawet bez polecenia,
• w czasie pozostawania pracownika w dyspozycji pracodawcy w drodze
między siedzibą pracodawcy, a miejscem wykonywania obowiązku
wynikającego ze stosunku pracy.

31. 31
Na równi z wypadkiem przy pracy traktuje się wypadek, któremu pracownik
uległ:
• w czasie podróży służbowej, chyba, że wypadek spowodowany został
postępowaniem pracownika, które nie pozostaje w związku
z wykonywaniem powierzonych mu zadań,
• podczas szkolenia w zakresie powszechnej samoobrony,
• przy wykonywaniu zadań zleconych przez działające u pracodawcy
organizacje związkowe.
Ustawa wypadkowa rozróżnia następujące rodzaje wypadków przy pracy:
• wypadki śmiertelne, za które uważa się wypadki, w wyniku których
nastąpiła śmierć poszkodowanego w okresie nieprzekraczającym
6 miesięcy od dnia wypadku,
• wypadki ciężkie, czyli takie, w wyniku których u poszkodowanych
nastąpiło ciężkie uszkodzenie ciała, takie jak: utrata wzroku, słuchu,
mowy, zdolności rozrodczej lub inne uszkodzenie ciała albo rozstrój
zdrowia, naruszające podstawowe funkcje organizmu, a także choroba
nieuleczalna lub zagrażająca życiu, trwała choroba psychiczna, całkowita
lub częściowa niezdolność do pracy w zawodzie albo trwałe, istotne
zeszpecenie lub zniekształcenie ciała,
• zbiorowe wypadki przy pracy, czyli wypadki, w których w wyniku tego
samego zdarzenia uległy poszkodowaniu co najmniej dwie osoby.
Postępowanie w razie wypadku
Zgodnie z Kodeksem pracy Art. 234 § 1 ustala, że w razie wypadku przy
pracy pracodawca jest obowiązany podjąć niezbędne działania eliminujące lub
ograniczające zagrożenie, zapewnić udzielenie pierwszej pomocy osobom
poszkodowanym i ustalić w przewidzianym trybie okoliczności i przyczyny
wypadku oraz zastosować odpowiednie środki zapobiegające podobnym
wypadkom. Okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy reguluje
rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 1 lipca 2009 r. w tej sprawie (Dz.U. nr
105, poz. 870), które mówi, że pracodawca jest obowiązany prowadzić rejestr
wypadków przy pracy.

32. 32
Działania pracodawcy podczas wypadku:
• Pracodawca, powinien niezwłocznie podjąć działania zmierzające do
zabezpieczenia miejsca wypadku, tak aby do miejsca wypadku nie
dopuszczać osób niepowołanych.
• Zapewnić udzielenie pierwszej pomocy poszkodowanym.
• Niezwłocznie zawiadomić inspektora pracy i prokuratora o wypadku
śmiertelnym, zbiorowym i ciężkim.
• Ustalić okoliczności, przyczyny wypadku oraz sporządzić odpowiednią
dokumentację.
• Powołać zespół powypadkowy w celu ustalenia okoliczności i przyczyn
wypadku oraz stwierdzenia czy wypadek pozostaje w związku z pracą
(skład zespołu to: pracownik służby bezpieczeństwa i higieny pracy oraz
społeczny inspektor pracy).
Z wypadkiem ściśle jest związana pierwsza pomoc. Jest to zespół czynności
podejmowanych w celu ratowania osoby znajdującej się w stanie nagłego
zagrożenia życia lub zdrowia, wykonywanych bez użycia wyrobów medycznych
oraz produktów leczniczych przez osoby nie posiadające uprawnień do
podejmowania medycznych działań ratowniczych. Według prostego schematu
oceniamy:
• przytomny – nieprzytomny (odpowiada – nie odpowiada na zadawane
pytania),
• oddycha – nie oddycha (widoczne ruchy klatki piersiowej lub ich brak),
• krążenie obecne – brak (wyczuwalne tętno – brak tętna),
• śmierć – potwierdza lekarz.
Stosownie do potrzeb poszkodowanego:
• utrzymujemy lub przywracamy drożność oddechową przez usunięcie
przeszkody,
• przywracamy wymianę gazową poprzez sztuczne oddychanie,
• wytwarzamy sztuczne krążenie przez masaż serca,
• zapewniamy zorganizowanie transportu i przekazanie do pełnego
postępowania reanimacyjnego i leczenia szpitalnego.

33. 33
System ratownictwa medycznego w Polsce składa się z kilku podmiotów
przygotowanych do udzielania pomocy medycznej:
• Centrum Powiadamiania Ratunkowego – numer 112,
• Szpitalne Oddziały Ratunkowe,
• Zespoły Ratownictwa Medycznego.
Resuscytacja
Resuscytacja polega na utrzymaniu drożności dróg oddechowych oraz
wspomaganiu oddychania i krążenia bez użycia specjalistycznego sprzętu.
Połączenie wentylacji własnym powietrzem wydechowym (sztuczne
oddychanie) i uciskania klatki piersiowej (pośredni masaż serca) to tak zwana
resuscytacja krążeniowo – oddechowa. Do podstawowych zadań resuscytacji
zaliczamy:
1. Ocenę sytuacji, poprzez:
• ocenę zagrożeń dla ratowanego i ratownika,
• ocenę stanu osoby ratowanej.
2. Wentylację płuc (sztuczne oddychanie). W tym celu należy wykonać
następujące czynności:
• rozluźnienie odzież wokół szyi ratowanego,
• odchylenie jego głowy do tyłu,
• obserwowanie ruchy klatki piersiowej.
• jeżeli poszkodowany oddycha, ale jest nieprzytomny, ułożenie go
w pozycji bocznej ustalonej,
• jeżeli poszkodowany nie oddycha – wezwanie telefonicznej
fachowej pomocy lub poproszenie, aby zrobił to ktoś trzeci,
• usunięcie widocznych przedmiotów z jamy ustnej,
• założenie maseczki do sztucznego oddychania lub ułożenie na
ustach poszkodowanego płóciennej chusteczki,
• palcami dłoni ułożonej na czole zaciśnięcie nozdrza,
• nabranie powietrza, szczelne ułożenie warg wokół ust ratowanego,
wdmuchnięcie powoli własnego powietrza wydechowe aż do
wyraźnego uniesienia się klatki piersiowej poszkodowanego,
• uniesienie głowy poszkodowanego i obserwowanie, czy klatka
piersiowa opada,
• przed każdym kolejnym wdmuchnięciem wykonanie głębokiego
wdech,
• po dwóch sztucznych oddechach sprawdzenie tętna,

34. 34
• gdy krążenie jest zachowane, kontynuowanie sztucznego
oddychania, kontrolując tętno co 10 oddechów lub co 1 minutę.
3. Przywrócenie krążenia krwi (masaż serca). W tym celu należy wykonać
następujące czynności:
• ułożyć poszkodowanego na twardym podłożu,
• oznaczyć miejsce ucisku (u osoby dorosłej – 3 palce nad
wyrostkiem mieczykowatym mostka, u niemowlęcia - 1 palec
poniżej linii łączącej oba sutki, u noworodka – linia łącząca
brodawki piersi na mostku),
• ułożyć dłonie jedna na drugiej w miejscu ucisku,
• rozpocząć uciskanie (u osoby dorosłej siła ucisku - 4,5 - 5,5 cm w
głąb klatki piersiowej, u dzieci 2,5 - 3,8 cm, u noworodka 1,5 - 2
cm),
• ucisnąć klatkę piersiową z częstotliwością 80 – 100 razy na minutę
(noworodki i niemowlęta 100 – 120),
• po każdych 15 uciśnięciach wykonać dwa sztuczne oddechy –
stosunek liczby uciśnięć i oddechów ma wynosić 15:2 – 15
uciśnięć, 2 oddechy (u niemowląt i małych dzieci 5:1).
4.7.2. Pytania sprawdzające
Odpowiadając na pytania sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania
ćwiczeń.
1. Co to jest wypadek przy pracy?
2. Opisz działania pracodawcy podczas wypadku przy pracy.
3. Co to jest resuscytacja?
4.7.3. Sprawdzian postępów
Czy potrafisz: TAK NIE
1) opisać rodzaje wypadków przy pracy?
2) postępować podczas wypadku?
3) wykonać resuscytację?

35. 35
5. SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ
Test wielokrotnego wyboru składający się z 10 pytań z jednostki modułowej
„Stosowanie przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy, ochrony
przeciwpożarowej oraz ochrony środowiska”
Punktacja zadań: 0 lub 1 punkt
Za każdą prawidłową odpowiedź otrzymujesz 1 punkt. Za złą odpowiedź lub jej
brak otrzymujesz 0 punktów.
Instrukcja dla ucznia
1. Zapoznaj się z instrukcją.
2. W wyznaczonym miejscu wpisz imię i nazwisko oraz datę.
3. Sprawdź czy wszystkie pytania są czytelne.
4. Test zawiera 10 pytań.
5. W każdym pytaniu są możliwe 3 odpowiedzi.
6. Jedna odpowiedź jest prawidłowa.
7. Udzielaj odpowiedzi tylko na załączonej karcie odpowiedzi, stawiając
w odpowiedniej rubryce znak X. W przypadku pomyłki należy błędną
odpowiedź zaznaczyć kółkiem, podpisać parafką, a następnie ponownie
zakreślić odpowiedź prawidłową.
8. Pracuj samodzielnie.
9. Czas na rozwiązanie testu to 30 min.
Zestaw pytań testowych
1. Za stan bezpieczeństwa i higieny pracy w zakładzie odpowiada:
a. Inspektor lub Specjalista ds. bhp,
b. Związki Zawodowe,
c. Pracodawca.
2. Pracownik, który jest świadkiem wypadku powinien:
a. powiadomić o wypadku pracodawcę, służby bhp,
b. udzielić pierwszej pomocy poszkodowanemu i w zależności od
uzgodnień z nim powiadomić lub bezpośredniego przełożonego,
c. udzielić pierwszej pomocy poszkodowanemu i powiadomić
o wypadku bezpośredniego przełożonego, zabezpieczyć miejsce
wypadku.
3. W wykaz telefonów alarmowych i instrukcję postępowania w razie
pożaru powinien zabezpieczyć zakład pracy:
a. właściciel lub zarządca pomieszczeń, które zajmuje dany zakład,

36. 36
b. przedstawiciel Państwowej Straży Pożarnej,
c. pracodawca.
4. Europejski numer ratunkowy to:
a. 998,
b. 112,
c. 997.
5. W razie pożaru który nastąpił w zakładzie pracy pracownik:
a. powiadamia o pożarze pracodawcę – udaje się do domu,
b. powiadamia o pożarze pracodawcę, straż pożarną – udaje się do domu,
c. uczestniczy w akcji gaśniczej zgodnie ze standardami określonymi
w danym zakładzie.
6. Za nieprzestrzeganie przez pracownika ustalonego porządku, regulaminu
pracy, przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy oraz przepisów
przeciwpożarowych pracodawca może stosować:
a. stosować karę upomnienia, nagany,
b. nie może zrobić nic,
c. może powiadomić o sprawie związki zawodowe, by rozstrzygnęły
o winie pracownika.
7. Ergonomia to:
a. nauka o sposobie organizacji warunków pracy pod względem ich
zabezpieczenia przeciwpożarowego,
b. nauka wskazująca na wzajemne zależności między pracodawcą
a pracownikiem,
c. nauka zajmująca się przystosowaniem narzędzi, maszyn, środowiska
i warunków pracy do psychofizycznych i autonomicznych potrzeb
człowieka.
8. Do gaszenia pożaru przy urządzeniach elektrycznych stosuje się gaśnice:
a. pianową,
b. śniegową lub proszkową,
c. dowolną.
9. Zakres działalności Państwowej Inspekcji Pracy obejmuje:
a. tylko przestrzeganie przepisów bhp,
b. tylko ochronę praw młodocianych,
c. nadzór, kontrolę i przestrzeganie prawa pracy w pełnym zakresie.
10.Zakres działalności Urzędu Dozoru Technicznego obejmuje:
a. tylko przestrzeganie przepisów bhp,
b. tylko ochronę praw młodocianych,
c. nadzór, kontrolę i przestrzeganie o dozorze technicznym.

37. 37
KARTA ODPOWIEDZI
Imię i nazwisko ................................................................................................
Data ……………………
Nr
pytania
A B C Punkty
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
Suma punktów:

38. 38
6. LITERATURA
1. Baranowicz W.: Wytyczne w zakresie ochrony przeciwpożarowej oraz
wzór instrukcji bezpieczeństwa pożarowego dla obiektów szkół. MEN,
Warszawa 1997.
2. Bezpieczeństwo i higiena pracy po nowelizacji prawa pracy. T.Wyka,
Warszawa, Difin 1997.
3. Buchfelder A., Buchfelder M.: Podręcznik pierwszej pomocy. PZWL,
Warszawa 1993
4. Chrząszczewska A.: Bandażowanie. PZWL, Warszawa 1987.
5. Cieślak H.: Instrukcja bezpieczeństwa pożarowego. Zasady i przykład
opracowania. Wydawca oddk 2007.
6. Dziak A., Kamińska B.: Doraźna pomoc lekarska. PZWL, Warszawa
1992.
7. Dziak A.: Pierwsza pomoc. PZWL, Warszawa 1990.
8. Encyklopedia dla pielęgniarek, praca zbiorowa. PZWL, Warszawa 1987.
9. Gil D.: Sprzęt gaśniczy. Szkoła Podoficerska PSP w Bydgoszczy,
Bydgoszcz 2004.
10.Grodzińska-Jurczak M.: Wybrane zagadnienia ochrony środowiska,
ROEE, Kraków 1996.
11.Gruszecki K.: Prawo ochrony środowiska. Komentarz. Wolters Kluwer
2008.
12.http://www.ciop.pl
13.http://www.pip.gov.pl/html/pl/html/k0000000.htm
14.http://www.praca.egospodarka.pl/47453,Ergonomiczne-stanowisko-
pracy,3,46,1.html
15.http://www.purepc.pl
16.http://www.staregalki.osp.org.pl/encyklopedia/sprzet.html
17.Jurczyk W., Łakomy W.: Stany zagrożenia życia. FHW – Słomczyński
G., Kraków, 2002.
18.Kirschnick O.: Pielęgniarstwo. Urban Partner, Wrocław 1997.
19.Konecki M., Wróblewski D., Król B.: Nowoczesne metody działań
ratowniczo-gaśniczych. Szkoła Główna Służby Pożarniczej, Warszawa
2003.
20.Korczak C. (red): Higiena i ochrona zdrowia. PZWL, Warszawa 1997.
21.Kowalski T.: Kwalifikacja E.12. Montaż i eksploatacja komputerów
osobistych oraz urządzeń peryferyjnych. Wydawnictwo Helion 2012.
22.Krawczak P.: Stosowanie przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy,
ochrony przeciwpożarowej oraz ochrony środowiska 312 [01].O1.01,

39. 39
Instytut Technologii Eksploatacji – Państwowy Instytut Badawczy,
Radom 2005.
23.Kwiatkowski K.: Zasady doboru i stosowania środków ochrony
indywidualnej oraz odzieży i obuwia roboczego. Gdańsk 1998.
24.Mac S. Leowski J.: Bezpieczeństwo i higiena pracy. WSiP, Warszawa
1999.
25.Mac S., Leowski J.: Bezpieczeństwo i higiena pracy dla zasadniczych
szkół zawodowych. Warszawa. WSiP, 1999.
26.Obwieszczenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 28
sierpnia 2003 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny
pracy.
27.Okoń W.: Wprowadzenie do dydaktyki ogólnej. Wydawnictwo
Akademickie „Żak”, Warszawa 1998.
28.PN– 92/N– 01255 Barwy bezpieczeństwa i znaki bezpieczeństwa
29.PN– 92/N– 01256/02 Znaki bezpieczeństwa. Ewakuacja
30.PN– 92/N– 01256/03 Znaki bezpieczeństwa. Ochrona i higiena pracy
31.Rączkowski B.: BHP w praktyce. ODDK, Gdańsk 2002.
32.Rączkowski B.: BHP w praktyce. Wydawca oddk 2007.
33.Stepińska J., Szajewski T.: Pierwsza pomoc. Taraten, Warszawa, 1997.
34.Szlęzak J., Szlęzak S.: Bezpieczeństwo i higiena pracy. Wydawnictwo
AGH 2005.
35.Ustawa – Kodeks pracy.
36.Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001r. Dz. U. Nr 62, p. 627 – Prawo ochrony
środowiska,
37.Veit B., Wolfrum Ch.: Książka o odpadach. Polski Klub Ekologiczny,
Kraków 1995.
38.Vernier J.: Środowisko. CEFFIC, Warszawa 1992.
39.Warno O.: Pierwsza pomoc w nagłych wypadkach zagrażających życiu.
PCK, Warszawa 2000.