Tài liệu mô tả diễn biến lịch sử quân sự tại Gia Định trong bối cảnh chiến tranh Pháp - Việt vào giữa thế kỷ 19. Nó đề cập đến sự xâm lược của quân Pháp và những nỗ lực chống cự của quân đội và nhân dân địa phương, cũng như sự suy yếu của lực lượng phòng thủ. Cuối cùng, các yếu tố chính trị và quân sự dẫn đến sự thất bại trong việc bảo vệ vùng đất này trước áp lực xâm lược.

1. i Ngh a Di t Thân 1 www.hobieuchanh.com
i Ngh a di t Thân
Bi u Chánh
Ch ng I
i t ng ngày x a, chúng ta ch ng kh i ng m ngùi v n i th m c a t tiên
ta, cách g n m t tr m n m h i tr c, ph i ch u cái c nh thê l ng n c m t nhà tan,
sao d i v t i.
Trong lúc y tr i Ð ng Nhâm t Gia Ð nh rung rinh, cây c héo xàu, sanh
linh thán. Nh c l i tình c nh ó truy ni m au kh c a ng i tr c, mà c ng
phòng v vi c sau, ng suy c nghi m kim r i ung úc tâm h n mà gi gìn
non n c, làm nh v y t ng không ph i là làm vi c vô ích.
m T Ð c th 11, nh m n m M u Ng 1858 n c Pháp l y c tri u ình
Vi t Nam c m o bèn phái H i quân Trung T ng Rigault de Genouilly ch huy m t
oàn chuy n thuy n qua b lên ánh h i kh u Ðà N ng (Tourane) có m t ti u
oàn binh Tây Ban Nha theo tr l c. Gi c chi m Ðà N ng toan ánh vào ô thành
Hu , nh ng g p binh ta ch ng ng n m nh m nên ti n không n i.
Qua tháng giêng n m sau là n m 1858. Trung t ng Genouilly bèn i chi n
c m t ti u oàn l i gi m y oàn vùng Ðà N ng, còn bao nhiêu binh thì ch
t xu ng chi n thuy n ng vào mi n Nam tính xâm chi m t Gia Ð nh là vùng có
ti ng phì nhiêu phong phú. Binh Pháp vào c a C n Gi , h n phá nh ng ph n tàu
óng hai bên sông Ð ng Nai, r i ti n th ng lên ánh thành Gia Ð nh.
Quan h c gi thành Gia Ð nh là c Võ Duy Ninh v a hay tin binh i
Pháp khai chi n thì c t c t c n các t nh kêu binh lên ti p vi n ng ch ng v i
gi c. Vi n binh n ch a k p còn quân lính trong thành , song thi u hu n luy n,
thi u tinh th n chi n u, b i v a không bi t cách phòng th cho gi c t do vào
ánh có hai ngày t c thành. C Võ Duy Ninh ph i t t cho toàn ti t ngh a.
Gi c tóm thâu t t c súng i bác, thu c n b c ti n và lúa g o. R t ti c thay!
Trung t ng Rigault de Genouilly phân binh Trung tá Jauré Guiberry l i
gi thành Gia Ð nh, còn bao nhiêu binh thì ch tr ra Ðà N ng ánh n a, c ng
không th ng n i binh ta, l i nhu m b nh. Pháp nh sai Thi u t ng Page qua thay
th cho Trung t ng Rigault de Genouilly v Pháp an d ng.
ó n c Pháp v i n c Anh có vi c b t hoà nên hai n c h i binh i ánh
Tàu. Chánh ph Pháp sai Trung t ng Charner ch huy m t oàn chuy n thuy n
qua Vi n Ðông, l i d y Thi u t ng Page ph i rút binh Ðà N ng và Gia Ð nh i theo
Trung t ng Charner ng ti p chi n.
Tháng 3 n m 1860, Thi u t ng Page rút h t binh Ðà N ng v h i binh t i Gia
nh, phái Ð i tá d´Ariès l i gi Gia Ð nh v i 800 binh Pháp và 200 binh Ma-ni
(Manille) c a Tây Ban Nha, còn bao nhiêu thì ch h t theo Trung t ng Charner qua
ánh Trung Hoa.

2. i Ngh a Di t Thân 2 www.hobieuchanh.com
Tri u ình Hu phái c Kinh l c s Nguy n Tri Ph ng vào Nam l p k
kh c ph c Gia Ð nh, có cho c Ph m Th Hi n làm Tham Tán quân s .
Tháng 7 n m ó hai c vào t i có binh tri u i theo l i có binh m y t nh do c
Tôn Th t Hàn ã g n v . S binh ta ông b ng m i s binh Pháp trong thành Gia
nh. Th mà c Nguy n Tri Ph ng không ngh n s công thành, c l i truy n
nh l p i n t i Chí Hoà và phân binh l p h th ng phòng th t i vùng Gò V p
qua Chí Hoà, Phú Th , vô t i ng n R ch Cát.
Bên kia Trung Hoa th t b i ch u ký t hòa c v i Pháp và Anh.
n tháng giêng n m 1861, Trung t ng Charner tr l i Gia Ð nh v i 70 chi n
thuy n và 3500 lính, binh lên thành, li n m cu c ti n công i n c a ta. Giao
chi n trót hai ngày hai êm, hai bên u t n th t n ng nh ng binh pháp lão luy n l i
có súng nhi u h n, i bác b n nát n l y c a ta, nên binh ta ph i v tan, m t ph n
rút v Biên Hòa, nh ng s ông thì ch y t tán.
Gi c th a th ng phát binh r t theo và chi m Th D u M t, Tây Ninh, Gò
Công, Tân An chi m luôn t nh Ð nh T ng (M Tho) n a. Qua tháng 10 Thi u t ng
Bonard qua th cho Trung t ng Charner v Pháp ngh .
Tháng 11 Thi u t ng Bonard em binh chi m luôn t nh Biên Hòa v i Bà R a,
i qua tháng 3 n m sau (1862) còn ánh l y luôn t nh V nh Long.
Tri u ình không làm gì h t, ch ng th y gi c l y m t t i b n t nh m i rúng
ng nên sai Phan Thanh Gi n cùng v i Lâm Duy Hi p vào Nam ngh hòa.
Quân Pháp ã c l nh xâm chi m n c ta nên ch u th ng thuy t, nh ng
không ch u tr t. Phái b c a ta nói h t s c h m i ch u tr l i t nh V nh Long,
nh ng h bu c.
1) Ph i cho binh Pháp c óng t i t nh l V nh Long cho t i ch ng nào h d p yên
gi c giã m y t nh trên r i h s rút v .
2) Ph i nh ng t cho n c Pháp ba t nh Biên Hòa, Gia Ð nh và Ð nh T ng.
3) Ph i cho giáo s Pháp và Tây Ban Nha c t do vào n c Vi t Nam gi ng o và
cho nh n dân t do theo o.
4) Ph i cho chi n thuy n pháp c t do vô ra c ng sông C u Long.
5) N c Pháp v i Tây Ban Nha c t do vô ra m y h i c ng mà buôn bán.
6) Vi t Nam không c em binh khí và thu c n i qua ba t nh ã nh ng cho Pháp.
7) Vi t Nam mu n giao thi p v i n c nào thì ph i cho Chánh ph Pháp bi t và n u
mu n nh ng t cho n c nào c ng ph i tu ý n c Pháp ng thu n cho m i c.
8) Vi t Nam ph i ch u ti n binh phí 4 tri u ng b c phân tr 10 n m m i n m 40 muôn
ng.
hòa c l p ngày mùng 9 tháng 5 n m 1862 g m, c th y 12 u ch l c
biên m y u quan h ra ây mà thôi. T y Thi u t ng Bonard ký v i hai s c a
ta là Phan Thanh Gi n v i Lâm Duy Hi p.
Tri u ình ta không v a lòng v s m t 3 t nh nh ng không ai dâng k ánh
mà òi l i bày cho m t phái b i s qua Pháp xin chu c l i 3 t nh m t.
mT c th 16 là n m 1863. H i quân Thi u t ng de la Grandière qua
thay th cho Thi u t ng Bonard v i s m ng gi v ng t nh ã l y, r i th a c h i
r ng thêm n a làm thu c a.

3. i Ngh a Di t Thân 3 www.hobieuchanh.com
Th mà tháng 6 n m ó, tri u ình còn g i m t s b i s qua Pháp xin
chu c l i ba t nh m t. Phái b y g m có:
- Phan Thanh Gi n, Hi p Bi n i h c s , chánh s .
- Ph m Phú Th , Tá Tham tri L i b .
- Nguy n Kh c Ð n, Án Sát x Qu ng Nam.
Tri u ình l y nhu nh c ôn hòa mà i phó v i xâm l ng c ng quy t, làm
cho nh n dân t Ð ng Nai k ng n ng ng i b c t c. B i v y t ngày th t Ð i
n, b c h u trách rút v tri u ng mão cao áo r ng mà kháng chi n tr c cung
n, ch không c m th ng lên ng a mà sông l t ngoài sa tr ng n a thì lòng dân
trong Nam xao xi n1 c h i nhau: „Ph i làm sao?“
Pháp chi m c m y t nh r i, thì m t m t h lo dùng võ l c mà gìn gi t
ai, còn m t m t thì lo khuy n d s phu ra hi p tác ng t ch c cu c cai tr . Thi t
i h i ó nh ng t t ng i ng ch a gieo r c trong dân gian, ng i có h c th c
kh kh ôm áo ch ngh a qu c gia, ai c ng th ng gi ng nòi m n t n c. Vì v y
nên l i khuy n d c a Pháp không có hi u qu t t p. Nh ng ng i ra phe giúp
i nhà c m quy n Pháp ó thu c h ng ng i thi u h c, không có l ng tâm không
bi t T qu c. H là c n bã, ch không ph i tinh hoa c a t n c. H tính th a th i
th lên m t lên mày, trèo lên a v cao sang, là ch lúc bình th ng h ch ng
dám mong m i.
Trong hàng h c th c ch có Tôn Th T ng ra u gi c. Quân Pháp h t s c
quí tr ng, ban cho ch c Tri ph , r i th ng lên Ð c ph làm m i mà d s phu.
Ch ng dè Tôn Th T ng b hàng h c th c nh m y c C Tr , Th Khoa Ngh a,
Hu nh M n Ð t khinh b quá, làm cho h th n ph i lân la chùa Cây Mai ng s ng
theo thú phong l u, không giúp ai mà c ng không h i ai, cho b n thi u h c tranh
giành m c tình ph c u nghinh tân mà lãnh c quy n và ng s nghi p.
Hàng s phu không n xu h ng th i th mà làm nh b n th t h c v y c,
nên ng i nóng n y thì n núp theo xóm theo làng kêu g i ng bào ng d y mà
gìn gi non sông. Còn ng i già y u thì t n mác ho c rút xu ng m y t nh phía H u
Giang mà ch xem th i cu c bi n chuy n ho c b c nhà c a ru ng v n em gia
quy n ra Bình Thu n, Khánh Hòa mà c ng , không mu n g n g i v i k thù, không
ch u làm tôi ng i ngo i qu c.
Dân àm xôn xao nh v y nên n c Pháp tuy l y c ba t nh và t binh
lính chi m gi m y ch a u, song tình hình trong vùng v n c r i beng, không
làm sao em an ninh l i c mà t ch c hành chánh.
C Nguy n Trung Tr c luôn luôn làm náo ng vùng Nh t T o, B n L c. C
Th Khoa Huân chiêu t p ngh a binh khu y r i vùng Bình Cách, B n Tranh. C
Tr ng Công Ð nh hùng c vùng Gò Công. C Thiên H D ng hùng c vùng Tháp
i.
Binh Pháp không bi t a th , l i không hi u phong t c và th âm, nên khó
mà ánh d p ho c ru ng b t cho c. H ph i c y nh ng tay vì danh vì l i ra u
thú ng lãnh ch c lãnh quy n giúp s c em ng ch n o cho h tr lo n t an.
n n y ua nhau l p công ng h ng v cao quy n tr ng. Chúng d a h i mà h ng
1
xao xuy n: không an tâm

4. i Ngh a Di t Thân 4 www.hobieuchanh.com
hách, chém gi t ng i vô t i mà th oai, tra kh o nhà phú hào ng n h i l . Chúng
làm nhi u vi c tàn ác không th k xi t.
Nh n dân trong lúc y kh n kh m i b , ngh ch c ng ch t mà thu n c ng
không còn, v y thì thà ngh ch cho tròn n v i non sông, h n là s ng mà mang ách nô
ch u cho chúng vày b a bóc l t.

5. i Ngh a Di t Thân 5 www.hobieuchanh.com
Ch ng II
Trót ba b n b a r i c m t vùng t nh nh T ng, n m t giáp v i M Tho và
Tân An b y gi , c a nhà tan hoang, v n ru ng x xác, ch ng khác nào nh m i
ch u m t tr n cu ng phong mãnh li t.
y là vì o binh ngh a dõng c a c Th Khoa Huân k s g n 300, óng t i
Bình Cách tình c hay m t toán binh Tây ch ng 50 ng i, có n m b y ng i Vi t làm
ng o, i tu n ti u trong vùng ng ki m b t c Th Khoa là lãnh o có nhi u
uy tín c a ngh a binh kháng chi n.
Binh ta ch có vài cây súng còn bao nhiêu thì c m mác thông2 ho c r a ngoéo3,
ho c ch a nh n, ho c t m vông, nh ng c l nh phân nhau ph c kích, i gi c vào
vòng vây thì xông ra âm chém quy t l y khí hùng mà ng u v i súng n.
Toán binh gi c vô xóm Bình Cách r i thì c Th Khoa Huân, ch huy ngh a
ng… C d y ánh m ra hi u l nh. Binh ta mai ph c t phía li n xông ra sáp
chi n. M t tr n ác li t di n ra trong xóm, ti ng súng l p b p l n l n v i ti ng hét
vang v y. Gi c b t n công thình lình t nhiên tán lo n tinh th n, h t k hàng ng .
Ngh a binh th a th m i xung phong âm chém, làm cho bên ch ph n nhi u ph i
lo g t, ho c ph i tránh m i th ng, không b n súng c l i còn ph i rã t t p.
Binh ta thi u súng, nh ng c s ông, l i có c Th Khoa ích thân ch huy,
nêu g ng d ng c m cho chi n s soi chung, c nâng cao tinh th n cho ngh a
binh, b i v y ai c ng h ng hái tranh hùng, không s súng n.
i thay, gi a lúc h n chi n, m t viên n vô tình trúng b p v c Th Khoa.
té qu . M t t p ch quân ti n t i, bi t c là t ng soái nên b t ch không gi t.
t t p ngh a binh ào t i quy t c u c , nh ng b súng b n nà quá, ti n không n i
mà l i còn ph i th i.
Th y ch soái b b t, ngh a binh m t tinh th n, gi m h ng hái b i v y m c d u
hai Ð c binh Thành v i Thu n, thay th ch huy, hò hét om s m, ngh a binh c ng rút
lui ra kh i xóm, r i t p ch y qua T m Vu, t p núp v n qua phía B n Tranh.
Tr i s p t i. Binh Tây không bi t a th s binh ta ph c kích nên không dám
ti n theo. H n n a, chúng b t c t ng ch huy, tuy không hi u là ai, song c ng
thõa mãn, b i v y chúng lo gom binh c a chúng b th ng k n m i m y ng i
i hè h i4 khiêng cõng ra v , chúng c ng cõng luôn c Th Khoa Huân i n a
Ðêm y, m y ng i già v i àn bà trong xóm Bình Cách th y ã rút i xa r i,
m i t èn t c r o kh p xóm tìm ngh a binh c a ta b th ng, g p m t
ng i b n trúng u n m ch t v i 6 ng i b th ng thì l y võng khiêng h t qua
m Vu r i dùng ghe ch xu ng phía vàm Mi u Ông mà chôn ng i t tr n và ki n
thu c cúu c p m y ng i b th ng.
Ng i ta bi t th nào gi c c ng em nhi u binh tr l i kh ng b vùng Bình
Cách b i v y nh ng ng i trai tráng T m Vu, Bình Cách và K Son th a êm t i
2
mác có cán dài
3
a có l i cong
4
rán s c, c s c

6. i Ngh a Di t Thân 6 www.hobieuchanh.com
rút qua phía Ng n Long mà n núp, còn nh ng ng i B n Tranh,Tân Hi p,Tân
ng và Khánh H u thì t n mác trên Ð ng Tháp M i.
Qua ngày sau c vùng y ch là h ng già c v i àn bà con nít nhà mà thôi.
Thi t qu ng i ta oán không sai. Cách hai b a sau có n m y tr m binh
Tây phân ra thành t ng t p, m i t p ch ng 50 lính v i ít ng i Vi t d n ng i
ru ng các xóm trong vùng.
p lính vào làng Bình Cách, ph n nhi u là ng i Vi t, t d i quy n ch
huy c a m t quan Tây, tìm không có ng i trai tráng, bèn b t h t ông già v i àn bà
mà ánh kh o mà h i con cháu, ho c anh em, ho c ch ng tr n âu ph i ch , b ng
không thì ánh ch t. Ng i khai không bi t i âu thì b ánh kh o, mà ng i khai
không có ch ng c ng b ánh. Cách tra kh o h t s c ác nghi t làm cho nhi u ng i
mang b nh ít l m là s ng m t ho c b m l ng, có ng i n gãy r ng, ho c lòi con
t, l i còn có ch àn bà b thai nghén, b ánh n s o thai.
Ng i thì ch u òn, nhà thì b t, n chi u làng Bình Cách là nh ng ng
tro n m nóng h i tr c m t k già c ho c ng òi àn bà ng i khóc s s n tiêu tan,
khóc thân th au n, có ng i l i khóc không bi t ch ng hay con, hay em co tr n
kh i hay không, s sa vào tay t p khác mà b chúng hành hình b ng l i lê ho c
súng n.
y làng m y xóm khác c ng b ru ng xét nh ây, nh ng ít có ng i b b t ho c
òn, còn nhà c a thì kh i b t. Tuy v y mà l ng dân ph i ch u n i kh khác.
Xét không g p trai tráng nào h t mà n u nhà c a r ng l n có c nhi u, ng i ta
bi t ch nhà có c m ti n, thì lúc xét h g p th gì quí giá ng i ta l y h t, r i còn
phao vu ch nhà có con cháu theo oàn ngh a binh, ng h m b t b tù cho ng i ta
m i lòi b c ra mà lo lót.
i nào c ng v y, h có chi n tranh thì t nhiên l ng dân ph i ch u nh ng
tai h a ó, không làm sao tránh kh i. Ðã bi t ng i c m binh ph n nhi u là ng i có
c th c, bi t phân bi t d lành, r t i là ch th ã xu ng ng a ng i ta còn
không n chém thay, có l nào ng i ta ành sát h i ông già ho c àn bà vô t i. Ng t
ng s không ph i h t th y u là Ph t t , th ng chen l n m t ám ti u nhân
th a n c c mà th câu, vì v y nên gieo r c thêm oán thù.
Trong làng T nh Giang, g n ch B n Tranh, bu i tr a ó ông Nhiêu Võ Minh
Giám, ng ng i trong tr i, c t m t bên nhà mà d y h n vài m i tr nh trong
làng h c ch nho. M t lát bà Nhiêu trong nhà ra cho ông hay binh lính Tây n xét
nhà u xóm.
Ông Nhiêu bình t nh mà nói:
- Bà nó ng s gì h t. Bi u v th ng Ð t v i con Trâm c ng v y. H xét thì
xét có sao âu mà s . D n hai a nó c làm vi c trong nhà nh th ng.
t i ng ch n r n h nghi.
- Hai a nó s mu n ch y ra v n mà tr n.
- Bi u nó c nhà, ng ch y i âu h t. Hôm qua tôi d n l y áo qu n và
gì c a th ng Ð t em gi u cho xa; nó làm r i hay ch a?
- i. Tr a hôm qua v nó gói h t r i em chôn ngoài gò m .
- y thì xong. N u ng i ta có h i thì nói h t mùa g t lúa r i th ng Ð t
xu ng ghe ra ngoài ch M ng câu và l i ki m cá mà bán. T hôm

7. i Ngh a Di t Thân 7 www.hobieuchanh.com
tháng giêng t i nay nó ngoài ch M , không có v ây. Còn n u ng i ta
không h i thì thôi.
Bà Nhiêu xây l ng i vô nhà, trong lòng h i h p không an.
M t lát có m t t p lính i ngoài rào c a ông Nhiêu ông ch ng ba ch c
ng i, mà ch có vài ng i Vi t, còn bao nhiêu toàn là ng i Tây. M t viên quan Tây
râu ria x m xàm i tr c, còn lính i theo sau, còn bao nhiêu toàn là ng i Tây i vô
sân ông Nhiêu. Lính c ng i theo.
ng nh th ng l , ông Nhiêu Giám m c áo màu en mang c p m t ki ng,
ông ngó th y thì b c ra sân. Viên quan Tây ngó vô tr i th y s p con nít ng i thì
i. Và day l i nói ít ti ng v i binh lính, r i lính rã ra mà ch i, còn viên quan Tây i
th ng vô tr i ch h c trò ng i h c, ch mà nói và c i, ông Nhiêu l c u nói không
hi u.
Viên quan Tây vô tr ng. H c trò u ng d y, viên quan Tây a tay bi u
ng i xu ng h t, r i b c l i l y cây vi t c m mà coi, sau ó l y t p v mà l t mà coi
a. Viên quan Tây nói ít ti ng v i ông Nhiêu r i tr ra sân.
Ông Nhiêu ng ngoài c a, l t c p m t ki ng c m trong tay mà ngó theo.
Ðám h c trò chen l n nhau ra c a tr ng mà dòm.
Bà Nhiêu h h i ra ng d a bên ông mà nói:
- Tr i i Tây ó râu ria t i mép tai, th y ghê quá!
- Tuy v y mà coi b hi n.
- y mà t hôm qua h n Tây t nhà, b t ánh ông già n lòi con m t,
ánh àn bà ch a n s o thai. Còn con nít h b vô c i giã g o h qu t.
- Không bi t ch ng c ng có, ch n u không có làm sao h n c. Nh ng
binh lính t t hay là tàn b o u t i ng i c m u. N u ng i c m u
àng hoàng thì d i âu dám làm b y. Còn ng i c m u không bi t
th ng dân không k nh n o, thì t nhiên d i g p ng i thì gi t,
th y c a thì gi t, ch có gì âu. Xóm mình có ph c nên g p t p n y t t
nên lính không ánh p, không c p gi t y là may.
- Thôi h ru ng xét xóm mình r i. H t lo n a.
- Không bi t ch ng còn t p khác n a.
Bà Nhiêu nghe còn t p khác thì l l ng. Bà tr vô nhà, m t có v lo.

8. i Ngh a Di t Thân 8 www.hobieuchanh.com
Ch ng III
Ông Nhiêu Võ Minh Giám, không ph i trong hàng khoa m c xu t thân, song
ông h c nhi u, có ki n th c r ng, l i là nhà nho ch n chánh b i v y qu c gia h u s ,
Th Khoa Huân th ng t i lui bàn lu n th i cu c v i ông. Ðàm lu n nhi u l n,
hai ng i c m th y hi p ý ng tình v i nhau, hi p ng v ch tri u ình không có
nh n tài gìn gi non sông, v y con dân c a t n c ph i t ti n mà ch ng v i
quân xâm l ng cho thoát kh i ách nô l c a ngo i qu c. Vì v y nên hai ng i k t b n
thân m t v i nhau ng l p k nh m u an dân ph c qu c.
m nay ông Nhiêu Giám ã 60 tu i r i. Ông không còn s c kh e mà ho t
ng nh c Th Khoa Huân c, nh ng ông d y h c ã g n 30 n m nay, b i v y
ng trai tráng trong vùng t Bình Cách qua Tân Hi p ph n nhi u là môn c a
ông, h ông nói thì ng i ta nghe nên ông lãnh ph n v n ng mà qui t p ngh a
binh, giúp cho c Th Khoa s d ng.
Ông Nhiêu Giám có bà v tuy c ng già nh ông song bà gi i v vi c làm
ru ng l p v n, nên cùng v i con bà lo b sinh nhai, ki m c m g o b c ti n mà cung
p cho gia ình, nh v y nên ông Nhiêu c thông th l y tr ng h c làm t m
bình phong mà che y vi c l n c a ông lo làm v i c Th Khoa an dân c u qu c.
ch ng ông Nhiêu ch có hai a con. Ð a l n là con trai, tên Võ Minh Ð t
c 30 tu i, ã có v và có c m t a con trai 6 tu i.
a con nh là con gái, tên Võ Th Trâm 22 tu i, v ch ng ông ã h a gã cho
Chí Linh, m t võ s có danh Khánh H u. Võ Minh Ð t và Ð Chí Linh u
trong oàn ngh a binh c a c Th Khoa Huân.
Hôm ó sau tr n Bình Cách r i Võ Minh Ð t th i v T nh Giang. T i m t lát
chàng v t i nhà h i v n u cho m t n i c m. Chàng thu t cho cha nghe công cu c
ph c kích t i Bình Cách. Chàng nói r ng bên ta có b th ng nh ng bên ch b kích
tình c nên b t n th t n ng h n nhi u.
Ng t c Th Khoa b n nên b gi c b t, binh ta rán h t s c, nh ng không
u cc .
Ông Nhiêu nghe nói c Th Khoa b n, l i b gi c b t, thì ông bi n s c b n
n tay ch n, ông than: „Ð i s h r i. Còn gì mà k !“.
Ông ng i tr m ngâm m t h i r i ông h i con:
- c Thành v i Ð c Thu n có d chi n hay không?
- Th a có. Khi c Th Khoa b th ng té qu thì hai ông ô c binh xông
vào gi i c u. Gi c b n nà quá, binh ta b th ng h t m y ng i, chánh t i
lúc y rán h t s c mà ti n không n i nên c u không c c Th Khoa.
- Hai v Ð c binh ó có b th ng hay không?
- Th a không. Nh ng th y gi c b t c Th Khoa r i hai ông m t tinh th n
chi n u nên hô l n bi u binh ta rút lui và t n mác.
- Còn Ð Chí Linh? Có nó tham chi n hay không?
- Th a có, nh ng nó ch huy m t toán binh mai ph c phía tr c, con ph c
phía sau, nên con không g p nó c.
- Không bi t nó có b th ng hay không?

9. i Ngh a Di t Thân 9 www.hobieuchanh.com
- Con không bi t c, vì h n chi n m nh ai n y âm chém làm cho binh
ch tán lo n r i phân t ng t p ánh kh p trong xóm, không ai th y ai
c.
- Thôi, xu ng d i coi c m chín thì n i.
Ð t i xu ng nhà d i nói chuy n v i m , i v v i em n u c m.
Ông Nhiêu lên võng mà n m, gát tay lên trán, ch n p t cho võng ac t
t. Ông ngó ng n èn leo lét mà suy ngh cu c chi n u ông v a m i nghe tin.
Tr n Bình Cách binh ta không th t. Nh ng chánh t ng b gi c b t, ó là m t
tai h i r t to. Chúng s b n c Th Khoa hay là c m tù? D u b c m tù, s oàn ngh a
binh c ng ph i tan rã, vì không co ng i thay th cho c c, Ð c Thành v i Ð c
Thu n không tài l c mà ch huy, l i không uy tín cho t ng s tùng ph c.
y thì ai? ai có th thay th cho c Th Khoa?
Có m t câu h i ó mà ông Nhiêu n m suy ngh g n h t canh hai ông c ng
không tìm câu tr l i c.
Th y Ð t n c m r i i lên nhà trên, ông bèn kêu l i, bi u ng i ch m h m d a
cái võng r i ông nói: „ ã có ng d t n nh v y cha ch c Tây s g i binh i
sang ây ông xu ng xét cái vùng mà ki m b t nh ng ng i trai tráng h nghi có
tham gia cu c ph c kích ó. T t h n là các thanh niên c ng tráng mi t n y u
ph i t n mác i xa mà n núp trong m t th i gian.
Ng i mi t d i thì t n xu ng phía Nhà Dài, Ng n Long, còn ng i mi t
trên thì t n vô Ð ng Tháp M i, ph i i cho g p m i kh i b b t. Th nào mai m t
binh lính bên M Tho c ng s qua vùng n y mà t ch c cu c kh ng b r n r . Ngh a
binh ã rã r i, chánh t ng l i b b t, còn ai âu mà ch ng c .
Ð t c i mà nói:
- Ðã i ki m ch xa xuôi kín áo mà n núp cho kh i b Tây b t, có l ai
ng tính r i h t. Còn s ch ng c thì con ch c không có ai ngh t i.
- u không ngh t i thì là m t h t tinh th n kháng chi n r i!
- Th Khoa ngã thì t ng s u b n r n h t.
- Cha bi t nh v y nên cha lo cho s ph n c a c quá! Không bi t gi t b t
ây r i nó gi t c hay không? Ph i có ng i y l c thao và trí th c
nh c c m u thì m i xong cu c kháng chi n thành công, ch h ng võ
phu d u nhi t tâm cho m y i n a thì, mà vì thi u h c, thi u trí, thì c
i s làm sao mà nên cho c. Cha ang tính ki m ng i i ra M Tho
nghe tin t c coi gi c nó x c Th Khoa cách nào.
- Cha mu n con i hay không?
- ra ch M con i láng cháng5 h nghi r i h b t con n a.
- Con i thì con ph i th th , d i gì mà cho h nghi.
- Con khôn con tính làm sao âu con nói cho cha nghe th coi.
- u cha cho con i, thì con l y chi c ghe l n nh c a mình, con em theo
t ng câu v i tay l i, con gi d ng ng i ánh cá con chèo con i.
Ra t i M con gi ng câu l i cá, h n hòi, h c cá thì con em l i ch
5
x r ,v nv

10. i Ngh a Di t Thân 10 www.hobieuchanh.com
mà bán. Con ó con làm quen v i ng i ta r i con l p th mà d a d m6
ng nghe tin t c c Th Khoa. Làm nh v y thì có c gì mà h nghi con
c.
Ông Nhiêu suy ngh m t chút r i ông nói:
- c, con tính làm nh v y thì c. B nào con c ng ph i b nhà i n
núp trong m t th i gian. Thà ra t i ch M n núp còn yên n h n là
ch khác. N u ng i ta có ru ng xét thì ru ng xét mi t Bình Cách, mi t
n Tranh v i m y gi ng nh Tr n Ð nh, Cánh Én, ch ru ng xét l i t nh
có quan quân ông làm chi. Con ch u i thì ph i i li n trong êm
nay ng khuya ra cho t i ch M n u trì hoãn s sáng mai h b 7 li n con
thoát thân h t c.
Ð t ng d y nói:
- Canh hai r i. V y con ph i s a so n mà i li n.
Ð t kêu v bi u xúc cho m t qu u8 g o em xu ng ghe v i lò c i, n i , chén
a, s a so n cho chàng i n m t ít b a. Còn ph n chàng thì chàng so n m t
ng câu, m t tay l i v i qu n áo chèo sào em xu ng ghe. Qua canh ba s p t
xong r i, Ð t m i t bi t cha m , v con xu ng ghe gay chèo9 mà ra ch M Tho.
Võ Minh Ð t i r i, ông Nhiêu Giám nhà ông v n bình t nh nh th ng.
Ban ngày h c trò t l i h c, thì ng i d y nh không hay bi t vi c chi h t. B a sau n
m chi u r i, ông nh c gh ngoài sân ng i hóng mát. Ông c ng i ngó mông,
không nói t i ai h t.
Ông ng i n chi u s p t i ông m i ch u vô nhà và leo lên võng n m a tòn
ten. Th Trâm là con gái c a ông, t èn trên bàn r i s a so n óng c a. Ông d n
ng óng c a gi a cho ông ra vô hóng mát.
Ðêm nay trong nhà không có vi c chi ph i làm nên bà Nhiêu v i dâu, con và
cháu n i vô bu n ng s m.
Trong nhà ch nghe ti ng võng c a ông Nhiêu n m a nên kêu tr o tr o mà
thôi. M t lát l i nghe ti ng chó s a trong xóm.
Ð n n a canh m t, gi a lúc trong ngoài im lìm, ông Nhiêu l i nghe có ti ng
t d ng nh có ai i vô sân.
Ông ng ch coi ai n cho tin t c gì ây.
Té ra ch ng hai ng i vô c a, nh có ánh èn d i sáng nên ông th y Ð Chí
Linh là võ s ông ã h a g con, i v i tên H u, m t ngh a binh g c Khánh H u,
t làng v i Linh.
Ông Nhiêu s có tin ch ng lành nên ông v i vã h i:
- Có vi c chi hay sao nà hai con qua ây ch ng n y?
Chí Linh nói:
- Th a con v cho cha hay cu c h n chi n t i Bình Cách hôm qua và h i coi
anh Ð t có thoát kh i mà v hay không.
Ông Nhiêu nói:
6
dò d m
7
lùng b t
8
thúng nh
9
t quai chèo vào c t chèo

11. i Ngh a Di t Thân 11 www.hobieuchanh.com
- Th ng Ð t v t i nhà h i t i hôm qua. Nó ã thu t chuy n cho cha nghe rõ
i.
- Th Khoa b trúng n nên b gi c b t r i cha à.
- Cha hay b i v y h i khuya cha bi u th ng Ð t gi d ng ng i câu cá, chèo
ghe l n ra ch M ít b a, tr c n m t cho kh i b xét b t sau lóng
nghe tin t c c a c Th Khoa. Hai con ói b ng hay không? Nói cho cha
bi t ng kêu tr d y n u c m cho mà n.
- Hai anh em con có n h i chi u r i. Cha kh i lo. S là hôm qua con c
nh d t m t trung i mai ph c phía tr c, b i v y trong lúc h n chi n
con không g p anh hai, nh âu phía sau.
- , nó c ng nói nh con v y, hai a hai h ng nên cha h i th m con thì
nó nói nó không bi t tin t c gì h t.
- Ch ng c Th Khoa b th ng con c ng không hay. Khi c l nh lui binh
ng t n mác thì t i con rút xu ng phía T m Vu. T i l i có m y ông già
Bình Cách võng th ng binh c a mình em xu ng. Con ph i ki m ghe và
n ng i ch binh a qua vùng Mi u Ông r i con l n tr v nhà. Té
ra v a ra kh i Tân An thì tr i sáng, con không dám i n a, ph i ghé v n
a h xin cho n núp. H có cho n c m no . Ngày nay con ó it i
khu t mình r i con m i vô ây, tr c cho cha hay tin, sau h i th m anh
Hai.
- Bây gi con ph i tính i ki m ch n núp ch ây sao c.
- Th a ph i, ai c ng ph i b c tránh m t lúc, ch bên ch có ch t và b
th ng ch n b n th nào c ng xét b t d l m. Con tính ghé th m cha m t
lúc r i con i luôn vô C Chi, ch không dám v Khánh H u.
- Tính nh v y ph i a. C Chi có ng thì th i vô Ð ng Tháp M i ti n
m. Con có nghe Ð c Thành và Ð c Thu n i âu hay không?
- Th a không nghe.
- u con có g p thì con nói cha khuyên hai ng i ó thì n m t m t lúc,
i êm r i s v ây bàn công chuyên v i cha. Cha nhà rán d tin c Th
Khoa. Ch ng hai ng i ó v cha s nói cho mà bi t.
- Ch ng n a tháng con s lén v th m cha và nghe tin t c. Thôi, con xin
phép cha cho con i.
- thôi hai anh em i cho s m.
Ông Nhiêu a Linh v i H u ra sân. Ch ng hai ng i mu n cáo bi t thì ông
n:
- Trong cu c chi n u th ng hay b i là l th ng. Làm trai ph i kiên tâm trì
chí, ch ng nên chán n n. Tr n Bình Cách binh ta th ng ch không ph i b i.
u chánh t ng c a ta vì trúng n nên b gi c b t ó là r i ro ch không
ph i d . Cha tin ch c gi c s d c Th Khoa hàng u ch không n gi t
âu, Mà gi t hay tha do thái c a t ng s . V y chúng ta nên im l ng
coi thái bên ch th nào r i ta m i quy t nh.
Linh v i H u t bi t ra i gi a êm im lìm t nh m ch.
Ông Nhiêu tr vô nhà m i ch u gài c a t t èn. Nh ng ông còn n m trên
võng mà lo c canh r i m i i ng .

12. i Ngh a Di t Thân 12 www.hobieuchanh.com
T i b a sau n a ông m i hay Bình Cách b kh ng b , nhà c a hóa ra tro,
ng dân b tra kh o, trong lòng ông au kh và b c t c c c m, nh ng nh quen
tánh tr m t nh nên b ngoài ông v n t nh táo mà d y s p nh h c nh th ng có
u ông d y ây mà c ngh viêc gì âu, ngh coi c Th Khoa s còn m t l nào,
ngh coi ph i dùng m u gì mà ánh i quân xâm l ng ng c u dân ph c qu c.
Qua b a sau n a, quân Tây m i n T nh Giang và ghé xem ông Nhiêu d y
c, làm cho bà Nhiêu v i dâu con bà lo s h t s c, mà ông Nhiêu c ng v n bình
nh không lo không s chút nào.

13. i Ngh a Di t Thân 13 www.hobieuchanh.com
Ch ng IV
n l n c vùng t Bình Cách qua B n Tranh c ng nh t B n Tranh qua Tr n
nh, s an t nh ã tr l i, không nghe quân lính M Tho i ru ng xét ch nào
a. Ban êm k trai tráng ã lén v th m nhà, có ng i v r i luôn không thèm
tr n tránh.
Th mà Võ Minh Ð t gi d ng ng i chài l i chèo ghe qua ch M ng d
i tin t c c Th Khoa Huân, chàng i ã g n 10 b a r i mà ch a th y tr v .
y b a sau v ch ng Ông Nhiêu Giám có ý trông con, n m ng i không yên,
nh t là Th Ð u trông ch ng, s ch ng ra M b b t, b i v y h n c l n g n y, th
ra mé r ch mà dòm ch ng.
t bu i chi u Th Ð u th th xin v i m cho phép nàng l y xu ng b i ra
ch M mà ki m Ð t, Th Trâm nghe ch dâu xin i, cô òi i v i ch ng ki m anh.
Bà Nhiêu em chuy n y h c l i v i ông Nhiêu và h i ông có nên cho dâu v i
con i hay không? Ông Nhiêu ngh àn ông con trai không dám ch ng m t, nên
m nay ông mu n c y ng i i ki m giùm con ông mà ch a bi t c y ai. Nay dâu
con xin i, ông ch c àn bà con gái ng i ta không c n tra xét nên ông ch u cho i,
song d n ph i n vài bu ng chu i ã chín v i vài quày d a b theo xu ng gi nh
ng i v n i ch bán chút nh v n ng mua d u m v mà dùng.
Th Ð u v i Th Trâm nghe cha ch u cho i thì ra sau v n ki m n c ba
bu ng chu i ã chín bói v i m t quày d a xiêm . Ð n khuya hai nàng d y n u
10 11
m n s m. Th Ð u d n con nhà ch i v i bà n i r i cùng v i Th Trâm em d a
chu i xu ng xu ng và m i ng i m t cây gi m b i i ra ch M .
Tr i còn khuya. Hai bên v n r n r p. Quang c nh v ng teo l i l m . Em
ng i tr c ch ng i sau, b i xu ng mà i, trong lòng lo s nên không dám nói
chuy n.
Tr i h ng ông thì hai ch em ra t i b n ch , bu c xu ng d a mé sông, ng i
ngh tay. Trên b ng i ta b t u k b ng ng i gánh ra ch mà bán. Ch em
không mu n a d a chu i lên ch ng i bán, tính d i xu ng ng b i i ki m
t mà ng i ta không nghi, t ng mình i bán trong v n.
Sáng bét r i, ch ã nhóm ông. Thi Ð u bi u em m dây ng b i i kh p
n ch t trong ra ngoài coi có chi c ghe l n c a Ð t ch tôm cá l i ch bán hay
không. Ði giáp m t ch có ghe v i xu ng c a thiên h u nhi u, nh ng không th y
chi c ghe l n c a Ð t.
Th Trâm m i bi u ch dâu ng i xu ng coi ch ng , nàng lên b ir o
trong ch mà ki m anh. Nàng i r t lâu r i tr xu ng nói nàng i t i hai vòng, i
cùng h t, l i ch bán tôm cá nàng ng thi t lâu, i qua r i tr l i n ba l n mà
ng không th y Ð t.
Th Ð u bi u Trâm coi ch ng xu ng. Nàng i lên ki m ch ng n a. Nàng i
cho t i ch ng ch g n tan, ng i mua ã v h t phân n a, nàng m i tr l i ch
xu ng u, m t mày bu n hiu. Nàng l c u nói nh v i Th Trâm:
10
vài trái chín
11
lo i d a có trái nh , n c ng t m

14. i Ngh a Di t Thân 14 www.hobieuchanh.com
- Ki m h t s c mà không g p. Tôi s nh b b t r i cô à.
Th Trâm châu mày suy ngh r i nói:
- Thôi, ch xu ng xu ng b i i ki m chi c ghe l n n a coi. H i s m m i
mình ki m l n qu n theo b n ch nên không g p. Bây gi mình ch u khó
i tu t ra mé vàm, dòm luôn mé sông cái th coi.
Th Ð u v a kéo xu ng mà b c xu ng, v a nói:
- y quá, ch chi h i khuya em g o theo ng ki m ch n u c m n, r i
i chi u mà ki m. Không bi t ch ng con n c n y nh m c i câu. Mình
ch h t con n c chi u có l nh ph i v ch ch .
Th Trâm nói:
- u b a nay không g p thì mai m t mình xin phép cha mà i n a. Ki m
ri t ph i g p ch gì.
Hai ch em b i xu ng i ra phía ngoài vàm, b i ch m ch m nhìn hai bên
mé sông. H i ó t i t nh l M Tho dân c ch a ông l m, b i v y trên b nhà c a
th a th t, d i sông ghe u lai rai. Khi ra g n t i vàm thì Th Trâm th y bên mé tay
trái ng i ta có làm giàn và trên giàn có c ng chài l i mà ph i. Nàng a tay ra v a
ch v a nói: „Ng i ta ph i chài l i kìa ch hai, ch c là xóm chài. Ch b i sát trong
mé ng ki m coi có ghe l n c a mình hay không“
Thi Ð u ch y vô sát mé, th y có hai chi c ghe l n u cách nhau và kho ng
gi a có hai chi c ghe l n v i m t chi c xu ng. Ngay kho ng ó có giàn ph i l i và
phía trong có m y cái nhà lá sùm s p sau hàng cây sua a12 có trái lòng thòng. Có
ba a nh ch y gi n ch i xung quanh m y cây sua a c i nói vang rân, l i có con
heo nái d t b y con i n n trong ám c , m i i t, uôi ngúc ngo t.
Ch ng xu ng b i t i kho ng có m y chi c ghe nh u Th Trâm a tay ch
t chi c ghe l n mà nói:
- Chi c ghe n y gi ng ghe mình quá, ch Hai à. Ch ghé l i ây ng h i
th m coi.
Thi Ð u cho xu ng c p m t bên chi c ghe l n c a Th Trâm ch ó. Th Trâm
níu chi c ghe mà y xu ng vô mé b mà nói:
- Ph i r i ghe mình.
Ba a nh th y có xu ng ghe thì t a ra mé sông mà coi. Th Trâm b cây d m
trong xu ng b c ch n lên b , a tay ch chi c ghe l n mà h i m t a nh :
- Chi c ghe n y c a ai v y em? Em bi t ch nhà nó âu hay không?
t a con gái l n tu i h n a kia li n a tay ch cái nhà lá phía trong mà
nói:
- Ghe c a chú ó trong nhà kia kìa.
Th Trâm m ng. Nàng xâm i vô cái nhà ó, Thi Ð u ki m th bu c chi c
xu ng r i c ng lên b .
Th Trâm b c vô c a th y anh, là Minh Ð t ang tr n, ng n m ng trên
ván nh thì day l i kêu và nói:
- Ch Hai, có anh hai ây nè vô ây ch .
12
gi ng cây h u, bông to có màu tr ng th ng c dùng n u canh, trái dài quãng nh chi c a, nên c
i là so a hay sua a

15. i Ngh a Di t Thân 15 www.hobieuchanh.com
Thi Ð u m ng nên v a h i “v y h ” v a i ri t13 vô.
t ng ng , nghe hai nàng nói om sòm thì m m t ngó ra c a. Chàng th y
em và v thì ch ng h ng, nên v a l m c m ng i d y v a h i:
- a! Bây i âu v y, sao bi t tao ây mà ra?
Th Trâm v a c i v a nói:
- Th y chi c ghe u d a mé sông m i bi t anh ây nên lên mà ki m. N u
không có chi c ghe thì ki m làm sao cho ra. T h i khuya t i gi , hai ch
em tôi thay phiên nhau mà ki m ngoài ch , ki m h t s c không g p nên
i i b y ra ây.
t ng dây nói:
- Ki m chi v y? nhà có chuy n gì hay sao?
Thi Ð u nói:
- Anh i m t bi t c 10 b a r i. Cha v i m lo s n m ng i không yên, nên
ch em tôi i ki m, ch có chuy n gì âu.
- Lo s gi ng gì? Tao i d h i chuy n ó có nói v i cha mà. Cha không nói
i cho m bi t hay sao?
- Có ch . Nh ng anh i lâu quá, không ch u v cho tin t c chi h t, nên cha
i trông.
- Hai ch em l i ng i ây cho ta h i th m m t chút. H b mi t trong d l m
ph i không?
- hôm anh i r i h b cùng h t. Nh ng h làm d phía trong Bình Cách,
ch mi t mình thì h xét nhà ch không b t ai. Mà trai tráng i h t ch có
ông già v i àn bà con nít nhà có làm gì âu mà b t.
- có xét nhà mình hay không?
- Có ch . Cha bi t tr c nên bi u l y gì c a anh em gi u h t. Tôi em ra
gò mã xa, tôi ào t tôi chôn. Mà có hai ng i vô nhà ngó s s a r i ra,
binh lính ngoài sân ch không có vô.
- a nay êm r i ph i hôn? Linh bên Khánh H u có qua hay không?
- Anh i êm tr c r i êm sau d ng có nói chuy n v i cha m t lát. H m
nay không th y ghé qua n a. Êm h t r i. M y ng i trai tráng trong xóm
mình ã b t u tr v b n. Thôi thì anh v ch còn ngoài n y làm gì
a?
t l i g n hai nàng mà nói nho nh :
- Qua v ch a c. Hai ch em v th a v i cha r ng, qua ra ây o b làm
quen c v i ông Ð i. Ông th ng qua l m. Nh có ông nên qua nghe rõ
tin t c c a c Th Khoa. C b n trúng b p v . H em v ây. Quan
th y thu c coi r i nói n vô bên n y r i qua bên kia, may quá không
ng x ng. H m nay h c n m nhà th ng chung v i m y ng i
lính Tây b th ng hôm ó. H x c thu c và b ng bó. C m nh n ng
c. B a nay c ng i d y c r i, nh ng v t th ng ch a lành nên
ng i ta ch a cho c i. Qua ph i ây m i b a i câu ki m cá ngon cho
ông Ð i ng h i th m b nh tình c Th Khoa, nh t là nghe coi h x t i
13
i m t m ch, i th ng

16. i Ngh a Di t Thân 16 www.hobieuchanh.com
cách nào, nghe cho ch c r i s v cho cha hay. Hai ch em v nh nói rõ
nh v y nghe hôn.
t suy ngh m t chút r i nói ti p:
- Còn vi c n y n a. Ông Ð i có nói riêng cho qua hay, ng i ta êm ít b a
cho ngh a binh tr v r i ng i ta em binh vô vây vùng c a mình ru ng
t cho h t. Vì v y nên qua không dám v g p, i h b r i qua s v .
Thi Ð u v i Th Trâm nghe Ð t nói cái c sau n y thì b ý mu n khuyên Ð t
. Ch em ng i ngó nhau không bi t li u l nào.
Th Trâm ngó cùng nhà r i h i anh:
- Anh ây là nhà c a ai v y anh Hai?
- Nhà c a em ông Ð i.
Thi Ð u ti p h i:
- ây c m g o âu mà n?
- Thì m i b a qua i gi ng câu ho c i kéo l i ki m tôm cá m n ng i
trong nhà ây em ra ch bán l y ti n cho qua i mua g o n.
- Ngoài n y tôm cá nhi u b ng trong mình hay không?
- ng nhi u v y ch . Sông l n nên nhi u h n.
- Bây gi anh không có làm vi c gì h t, v y anh v tr ng nói chuy n cho cha
nghe r i t i anh tr ra.
- Ðâu mà c. X n y n c l n qua ph i i gi ng câu. Hai ch em v th a
i cha nh v y, b a nào qua bi t ch c h không vô mà l c xét thì qua s
n v th m. Thôi hai ch em v s m i k o cha m trông.
Thi Ð u ngó Th Trâm r i ng d y tính i v . Th Trâm ng d y và h i:
- Còn d a chu i làm sao?
t h i l i em:
- a chu i gì?
- Chi u qua cha cho i mà cha bi u n d a chu i em theo gi nh
n ra ch bán ng mua thu c gi y d u m cho h kh i nghi. B i v y có
t quày d a v i 3 bu ng chu i d i xu ng.
- Sao t s m m i t i gi ngoài ch không bán ph t i? Thôi, không sao.
Xách lên nhà ây cho qua, r i sáng mai qua c y ng i ta bán giùm cho.
Thi Ð u v i Th Trâm i ra mé sông ng xách d a chu i. Ð t i theo. Ba
ng i v a ra kh i c a thì g p m t nàng ch ng 25 ho c 26 tu i m c áo qu n v i en,
b nh kh nh m t mày vui v , n c da tr ng tr o, tay b ng m t cái r l n, ngoài
i xâm vô nhà. Nàng ngó Ð u v i Trâm mà h i Ð t:
- Ai ây v y anh?
Ð t áp:
- Hai em tôi trong B n Tranh ra ki m tôi.
Nàng n c i và nói:
- bên n y mà ki m c thi t là gi i.
- Th y chi c ghe l n c a tôi u d i b n nên m i bi t mà lên nhà.
- Bây gi i âu?
- Hai em tính v . Xu ng xu ng xách d a chu i lên cho tôi r i b i v .

17. i Ngh a Di t Thân 17 www.hobieuchanh.com
- B n Tranh bây gi ây? Không c b i xu ng i n c ng c thì x
i t i nhà. Ðói b ng ch t. Tôi không b ng lòng ch em v nh v y.
Không m y khi n nhà tôi, ph i n c m r i n c l n s v . Tr vô. M i
hai ch em tr vô, ng tôi n u c m n. Nhà có s n tôm cá. Tôi có mua th t
ây n a. Kho n u m t chút thì có n. Không lâu âu m i vô.
t m i nói:
- Thôi, vô s a so n n u c m i. Ð hai ch em xu ng xu ng xách d a chu i
lên r i nói chuy n.
Nàng n b ng r i vô nhà, b g n gàng nh m l .
t i theo v v i em ra mé sông, v a i v a nói:
- Cô ó là em ông Ð i. Nh có cô gi i thi u nên qua m i quen v i ông Ð i
mà lo công vi c cho c Th Khoa. Hai em hi u ch a? Lúc có vi c mình
ph i khôn ngoan chi u chu ng ng c u thân c y th , b ng không thì ch t
ch ch ng ph i ch i sao.
u v i Trâm chúm chím c i, Trâm xu ng xu ng xách d a chu i lên b . Ð t
i Ð u chia nhau xách luôn vô nhà.
Nàng ch nhà là Nguy n Th D n, th y chu i t i 3 bu ng thì h i:
- Ðem chu i chi nhi u d v y? n sao cho h t?
t nói:
- Ch em nó tính em ra cho tôi bán ng mua g o mà n. Bu i ch mai em
ra ch bán giùm cho tôi. Mu n n thì l i m t bu ng chu i nh v i ít trái
a, còn bao nhiêu bán h t i.
Th Trâm vô nói:
- Thôi, hai ch em tôi v . V tr nhà trông.
Thi D n là ch nhà c m:
- Không tr âu mà s . n c m r i s v mà. Tôi n u m t chút thì r i. Hai
ch em ng i ó ch i. Ð tôi i lo c m.
Th D n i vô trong lo n u c m. Th Trâm i theo vô ph ch m l a, cho
Th D n x t th t ng kho.
ch ng Ð t ng i ngoài tr c nói chuy n. Th Ð u h i ch ng:
- Cô ch nhà ây có ch ng con gì không?
- Có ch , có ch ng nh ng ch a có con. Ch ng ban ngày i làm bên ông Ð i.
Th ng Tâm h m nay nhà i ch i h ?
- Ch i.
- Nó có nh c tôi hay không?
- Không
- a h m lính Tây vô b s hôn?
- v i hai ch em tôi s quá, vì nghe nói bên Bình Cách h t nhà, ánh
ch t ng i ta n a. Té ra t p vô nhà mình vui v , hi n khô không n n t ai
t.
- i tên Bình Cách có ng nên h qu u. N y, v nói cho cha hay: Tr n
Bình Cánh ó lính Tây b th ng t i 17 ng i. H m nay ch t h t 3 ng i
i. Còn 14 còn n m nhà th ng, b i v y h h n l m, quy t vô trong mình
xét b t ám ngh a binh v gi t h t. T i v y nên qua b c tránh và c y thân

18. i Ngh a Di t Thân 18 www.hobieuchanh.com
th ng gi mình, ch a dám v tr ng. ngoài n y thì c c m t chút mà
c yên n, kh i lo, kh i s chi h t.
m c n r i, D n v i Trâm ra ngoài ráp nói n a. Ð u c ng theo vô trong mà
ch i. Ba ng i thân thi n cùng nhau, không nghi k chi h t.
Cá tôm ã kho s n, b i v y c m chín và th t kho xong thì d n ra ván r i b n
ng i ng i n v i nhau nói chuy n vui v , không s t sè không ái ng i.
n c m r i Ð u v i Trâm cáo t mà v , D n nói i n c l n s v cho xuôi.
Khách nói v tr s cha m trông nên ph i b i n c ng c mà v cho s m m t chút.
t v i D n a Ð u v i Trâm xu ng b n Ð t i theo c n d n Ð u v i Trâm v nh
nói l i cho cha các u chàng ã nói và c t ngh a cho cha hi u t i c nào mà chàng
ch a dám v .
Hai àng vui v t bi t nhau, b n v Trâm giành b i sau lái cho ch dâu
ng i tr c m i. Ch em xô xu ng ra i. Ð t ngó D n mà c i. D n nói: „Ng i nh
ch c là em ru t c a anh vì gi ng anh quá. Còn ch l n là v anh ch gì. T ng tôi
không bi t hay sao mà gi u“.
t làm l i vô nhà, không cãi mà c ng không nh n D n oán trúng.
u v i Trâm tìm g p Ð t l i bi t Ð t bình yên no m thì vui lòng, không lo
n a, nên l ng thinh b i xu ng ri t v B n Tranh ng thu t chuy n cho cha m
nghe. Ra kh i ch xa r i, t i kho ng v ng v , Th Trâm m i kêu ch dâu mà h i:
- Ch Hai, sao anh Hai l i ki m xóm nh v y mà uv yh ?
- Ðó là xóm chài có giàn ph i l i. Có l t i v y nên nh cho ti n
ch sao.
- Còn sao nh quen v i ch ó nên u trong nhà ch ?
- Ch c nh làm tôm cá, nh em v xóm ó bán mão 14 cho àn bà ng h
ng ra ch ng i bán, Ch n mua tôm cá c a nh, hai àng làm quen v i
nhau r i nh xin mà u.
- Mà ch ó m t mình, l i ch a àn ông trong nhà, thi t là k c c quá!
nh nói ch n có ch ng. Ch ng ch ban ngày làm vi c bên ông Ð i. nh ó
i có thân th mà lo cho c Th Khoa. C ng nh v y nh n i c yên, mà nh l i
bi t công chuy n h t.
Th Trâm suy ngh mà chúm chím c òi mà nói: „Anh Hai lanh quá“.
Hai nàng b i ri t, không nói chuy n n a.
14
bán h t theo giá th a thu n

19. i Ngh a Di t Thân 19 www.hobieuchanh.com
Ch ng V
t tr i ã ng bóng r i, Bà Nhiêu Giám ch a th y con v i dâu v . Bà nóng
y nên c ra mé r ch ng trên c u thang mà ngó ch ng. Còn ông Nhiêu thì v n c
bình t nh, c ng i d y s p nh h c, d ng nh không ý n vi c chi h t.
Tr i tr ch bóng , n c v a m i l n. Th Ð u v i Th Trâm b i xu ng v t i.
15
Bu c xu ng vô c u thang, ch em c m gi m leo lên c u, thì bà Nhiêu ã ra ón mà
i: „Ki m g p nó hay không?“ Hai ch em ng áp m t l t: „Th a g p“. Bà chau
mày h i: „Sao không bi u nó v ?“ Th Trâm áp l i: „ nh v ch a c. Ð vô nhà
con s nói cho m nghe“.
Hai nàng i vô nhà c t gi m.
Bà Nhiêu ghé tr ng h c cho ông Nhiêu hay. Ông Nhiêu li n ng d y theo
bà vô nhà. Ông v a ng i thì bà kêu dâu v i con bi u ra thu t h t chuy n i M ki m
t cho ông nghe. Ông nói cho ch em nó n u c m n r i s nói chuy n, vì n h i
khuya r i i t i bây gi ch c ch em nó ói b ng.
u v i Trâm ra. Trâm nói:
- Ch em con n c m r i m i i v ây nên không ói âu cha. T i c m n
m nên m i v tr .
Bà Nhiêu ng c nhiên h i con:
- nc m âu?
- Th a, n t i nhà ch anh Hai u ó. Ch ch nhà t t theo c m n u
m n r i s v . Ch nói quá nên không n t mà v c.
- Sao th ng Ð t không v ? Nói ph t nghe th coi.
- Anh Hai u t i xóm chài; nh mua bán tôm cá nên nh quen v i ng i
em ru t c a m t ông Ð i trong c binh c a Tây. nh xin u t i nhà
ng i ó mà i câu cá ng bán l y ti n mà nh t. Nh ng i ó nh
i c thân thi t v i ông Ð i, r i nh ông Ð i nh m i nghe tin t c c a
Th Khoa và bi t c tin bí m t khác n a. Ông Ð i nói v i nh là
ng i ta bi t dân trai tráng trong vùng mình ây u theo oàn ngh a
binh c a c Th Khoa h t th y. Nh ng lúc ru ng xét thì h tr n i m t h t
không b t c ng i nào. Ng i ta tính êm ít ngày cho trai tráng tr
, r i ng i ta em binh vây c vùng mà b t h t. Vì v y mà anh Hai
con ph i tr n luôn ngoài M ít ngày cho yên thân, s v r i lính vây b t
ch y không kh i.
Ông Nhiêu nói:
- u thi t h áp d ng ng y k nh v y thì ph i cho chòm xóm hay ng
phòng, ch s p em cháu th y êm tr v láng cháng16 b b t h t còn gì.
Chi u con i m i chú T Ð nh l i ây ng c y chú thông tin trong làng
cho bà con trong xóm hay. Còn vi c c Th Khoa thì th ng Ð t có nghe h
cách nào hay không? V t th ng c a c n ng hay nh ?
Trâm ti p nói:
15
ch ch bóng, quá gi ng , quá tr a
16
r ,v nv

20. i Ngh a Di t Thân 20 www.hobieuchanh.com
- ng nh ông Ð i mà anh Hai bi t Tây b t c c Th Khoa em v
n m nhà th ng ng th y thu c s n sóc c c ng nh s n sóc 17 tên
lính Tây b th ng v y.
- b th ng t i 17 ng i l n?
- Th a ph i. Mà có 3 ng i b n ng quá nên ch t r i.
- u v y thì thi t bên mình th ng mà. Ch chi c Th Khoa kh i b n thì
làm l n m ng c r i. Còn b nh c Th Khoa th nào?
- n xuyên qua b p v r i l t ra ngoài. X c thu c c ng i c r i, n ng
nh th ng. Nh ng i v t th ng lành r i ng i ta m i cho i ng.
Anh Hai nói kh i lo c ch t nh ng không bi t b a nào h x c . B i v y
anh c n d n hai ch em con v th a v i cha ng nh ngoài M thêm ít
ngày ng tr c nh tránh s lính i xét b t, sau nh ch m lo b n m ng
a c Th Khoa ; n u nghe lành d th nào thì nh v thông tin cho cha
hay li n.
- c. Nó ngoài M thì ti n n hai b . V c ng không làm gì. Bây ã
bi t ch nó r i. Sau mu n i h i th m c ng d .
Bà Nhiêu h i:
- Sao bây biêt ch nó mà n ch ó ki m?
Th Ð u nói:
- Hai ch em con ra t i M m i h ng ông. B i i các ch ki m chi c ghe
n c a mình. Ki m t i sáng bét mà không th y. Ch em con m i thay
phiên nhau lên ch r o ki m nh coi có nh bán tôm, cá hay không. C ng
không có. Ki m t i tan ch mà không c, mòn chí mu n v . Cô Trâm
bày b i th ng ra vàm ng dòm mé sông cái coi có th y ghe c a anh
không. Ra t i vàm là t i ch xóm chài, th y trên b có ph i l i, d i b n
có ghe u. Th y có chi c ghe l n c a mình u, nên vô nhà mà ki m
i g p nh tr n ng n m ng .
Bà Nhiêu h i:
- Nó u r i n u c m mà n hay sao?
- Th khi ch nhà n u r i nh n chung v i ng òi ta. M i b a nh gi ng câu
ánh l i, có tôm cá thì ch nhà bán r i mua g o cho nh n, nh không có
nói t i chuy n ó, không bi u em g o cho nh. Ch c bán tôm cá nh n
không h t.
- Còn d a chu i bây ch i bây bán c hay không?
- Không có bán. Ki m không c anh Ð t ch em con bu n quá, tính ch v
nh ng g p nh con giao cho nh ng bu i ch mai nh nh ng i ta bán
giùm.
- , giao cho nó ch ch v làm gì.
Ông Nhiêu tr xu ng tr ng h c.
Tâm ch y lên m ng m . Th Ð u ôm con mà hun và nói:
- Má i ch mà má không mua bánh cho con c. V th y con m i nh .
Th Trâm nói:

21. i Ngh a Di t Thân 21 www.hobieuchanh.com
- Ki m không c nh mình bu n mu n ch t, mà nh gi ng gì c. H i
ngang ch tôi nh , mà b v tr s nhà trông nên tôi không ghé. Thôi
chuy n khác nghe hôn cháu.
Tâm c i r i ch y qua tr ng h c mà h c.
Hai ch em xu ng nhà d i lo b a c m chi u.
X mát chú T Ð nh, là ng i g n, l i tr ng h c ki m ông Nhiêu mà h i
coi ông cho m i có vi c chi. Ông Nhiêu d t chú ra ngoài nói nh v i chú r ng ông
i c tin h m nay binh lính không l c soát n a vì nhà c m quy n Tây dùng
ch c qu , quy t êm mà d hàng thanh niên c ng tráng c a ta tr v cho
ng h vây b t cho ti t oàn ngh a binh. Anh c y chú truy n tin cho bà con em út
trong xóm trong làng hay, r i ng i n y nói chuy n v i ng i khác, khuyên h ng
trai tráng ph i coi ch ng mà n núp, không nên d ng i mà b b t.
Chú T Ð nh có cháu trong oàn ngh a binh, nên nghe nh v y thì chú le
i, chú nói chú s i truy n tin li n và h a nh n vô trong Bình Cách, nh n qua bên
Trân Ð nh n a, Ðêm ó ông Nhiêu n m trên võng a trèo tr o mà suy xét th i
cu c. Hay tin c Th Khoa b th ng không n ng chi l m thì ông yên lòng, không
bi t ch ng c lành m nh không bi t h s x c nh th nào.
Ông ngh t i Ð t là con ông, thì ông r t hài lòng. Ông khen nó khôn ngoan,
bi t tráo tr , bi t cang nhu ra chi n tr ng dám ch t s ng v i ng i ta, khi th t th
bi t n nh n mà ch v n, n nh n mà c ng bi t lo m u mà giúp ng viên, c u
ng lãnh. Làm trai nh v y không n n i t , không h v i l ng tâm, c ng không
c v i Ð t N c.
Ðêm sau, Ð Chí Linh lén qua th m ông Nhiêu ng h i tin t c c Th Khoa.
Ông Nhiêu em nh ng l i Ð t nh n v mà thu t h t cho Linh nghe. Ông c m Linh
i ng r i khuya h v .
Ông khuyên Linh có v Khánh H u mà nhà thì ph i dè d t, ph i coi ch ng
vì theo tin Ð t nh n v , thì ng i ta âm m u gài b y ng b t h t oàn ngh a binh
a ta. Nói chuyên v i Linh ông t l i khen Ð t khôn ngoan, bi t ki m th thân thi t
i m t viên Ð i giúp vi c cho Tây ng có th tr tá cho c Th Khoa và nghe tin
c hi m nguy r i cho anh em ngh a binh bi t ng tránh tr c cho kh i tai ho . Ông
i th m hai Ð c binh Thành v i Thu n. Linh nói không có g p nên không bi t t n
n i nào. Ông Nhiêu nói n u c Th Khoa tr n c hay là c gi c th v , thì
ông cho hay ng gom t ng s trong oàn ngh a binh l i mà chi n u n a.
Nh n d p cho Linh hay theo tin c a Ð t thì tr n Bình Cách bên ch b th ng
17 ng i em v nhà th ng ch t h t 3. Linh nói n u v y thì bên mình th ng, vì êm
ó Linh T m Vu, m y ông già võng th ng binh qua, Linh ki m ghe a ra Mi u
Ông thì ch có m t ng i ch t v i 6 ng i b th ng mà thôi. Ð n u canh 5, Linh
i t cha v mà v Khánh H u.
Trót m y êm sau êm nào ông Nhiêu Giám c ng n m ngh v th i cu c. Ông
nh n th y c Th Khoa c ng gi ng nh Tr ng Công Ð nh, ông Thiên H V ng,
hay là ông Nguy n Trung Tr c, c th y u nhi t tâm c u qu c, song m i ông làm
riêng m t x , không liên l c, không oàn k t n i nhau, b i v y l c l ng không
nh m , l n l n s b gi c ánh tan h t, ph i làm sao gom h t l c l ng l i r i c
t ng i ch huy, làm nh v y m i ch ng v i gi c n i. Mà ch huy t i cao duy ch

22. i Ngh a Di t Thân 22 www.hobieuchanh.com
có c Th Khoa m i m ng c. Bây gi c Th Khoa b b t r i không bi t
ch ng tha gi t l nào, nên khó mà th c hành ý ngh a ó c.
Có êm ông Nhiêu mu n sai dâu ho c con gái ra ch M bi u Ð t nên l p th
cho c Th Khoa tr n ng v h i hi p v i nhau mà lo vi c l n. Mu n nh v y
nh ng ông không bi t c Th Khoa ã lành m nh hay ch a b i v y ông do d ch a
quy t nh.
T b a Th Ð u và Th Trâm i th m Ð t v n nay ã m i ngày r i. Bà
Nhiêu mu n bi u hai ch em i th m n a. Nh ng bà ch a nói ra thì tr a b a ó, lúc
n c m ông Nhiêu nói v i Th Trâm:
- Con bi t ch anh Hai r i cha mu n sai con ra nói chuy n v i nó m t
chút.
Th Trâm h n h áp:
- Cha sai con i con m ng l m. Ði d quá th a cha! Không ai tra xét gì h t.
Nh ng con xin cha cho ch Hai i v i con ng ch th m nh m t lát. H n
a, hai ch em i cho vui vì ng sông v ng v l i, l i khuya i t i mò,
i xu ng m t mình ghê quá.
- c, n u con Hai không có chuy n gì thì i v i con.
Bà Nhiêu nói:
- Nhà có vi c gì âu. Ð nó i v i con Trâm ki m d a chu i em cho ch
nhà nghe hôn con. B a h m n c m c a ng i ta. Nay mình ra thì ph i cho
chút nh gì ó mà n n”
Th Ð u nói:
- Con mu n em th ng Tâm theo ng nó th m cha nó. B a h m cha nó có
i nó.
Ông Nhiêu c n:
- Thôi nó nhà nó h c, em theo làm chi. Cha nó có nh thì v mà th m.
Ði xu ng n ng gió s nó b nh.
Th Trâm nói:
- tr a con ki m chu i n em cho. Bi t ch r i không c n gì ph i i
khuya quá nh hôm tr c, tr i g n ám mây ngang r i s i. Cha bi u
con ra nói chuy n chi v i anh Hai con?
Ông Nhiêu suy ngh m t chút r i nói:
- i nó coi nó nói h êm cho b n trai tr trong vùng n y tr v , r i
có b l n mà b t cho s ch, nh ng t i sao h m nay ch a th y gì h t. N u
nó li u nó ngoài M c an thân, l i có th giúp ích cho i cu c c,
thì nó c thêm ít ngày, v nguy hi m ch không ích gì. Sau h t ph i nói
rõ v i nó v chuy n n y: cha nghiên c u th i cu c, cha nh n th y c Th
Khoa là ng i tr ng y u c a kháng chi n. N u không có c , thì s i cu c
h ng h t. V y cha mu n th ng Ð t nh n c thân thi t v i ông Ð i
nào ó, nó nên l p th làm cho c Th Khoa lén tr n ra kh i nhà th ng
i nó ch c v ây cho cha. Nó làm c vi c ó thì nó có công l n v i
cu c c u qu c. Hai con nh nói v i nó r ng cha trông c y nó làm cho c
vi c ó. Mi n là nó ch c v ây cho cha mà thôi, cha làm sao cha làm, nó
kh i lo n a. Hai con nh hôn?

23. i Ngh a Di t Thân 23 www.hobieuchanh.com
Th Trâm v i Thi Ð u u nói nh và h a s nói g t v i Ð t.
n c m xong hai ch em ra sau v n kí m n c m t bu ng chu i già17.
Còn d a thì m y quày d a xiêm còn non, nên ph i b 5 trái d a ta em cho .
Khuya l i hai nàng d y s m, n u c m n cho thi t no, h a v i nhau r ng l n
y ra nói chuy n thì v li n, d u c m c ng th nào c ng không n c m nh l n
tr c.
Th Trâm xin m cho ti n ng mua bánh cho cháu Tâm. Bà Nhiêu vô bu ng
xách ra m t quan ti n k m, em h t theo mua th t v cho cha n m t b a.
Ông Nhiêu thì nh c l i m y u ông ã nói h i n c m tr a và c n d n ph i
nh và nói l i v i Ð t, nh t là ph i nói rán l p th gi i thoát cho c Th Khoa r i ch
v giao cho ông ng ông lo m u t ch c l i cu c kháng chi n cho có qui t c h n
hoi cho có l c l ng hùng h u.
Th Ð u v i Th Trâm em d a chu i xu ng s n r i nh ng i tr i h ng
ông m i i th a v i cha m mà i. Nh g p n c xuôi nên v a ông ch thì hai ch
em ã ra t i M Tho. Trâm nói v i ch r ng mình quy t nh k n y ra nói chuy n
thì v li n, không n c m. V y thì nên i luôn ra xóm chài nói chuy n v i Ð t r i
tr l i s ghé ch mua th t mua bánh mà v .
Ch em b i xu ng i th ng ra vàm18. Th y chi c ghe l n c a Ð t u ó, ch
em m i âm xu ng vô c p m t bên bu c dây x p gi m, r i l i h i xách d a chu i
em lên nhà.
Ð t ng ng i ch m h m t i c a, nghe l p c p d i b n thì ng d y mà
coi th y v v i em ang xách chu i ôm d a lên b thì chàng i ra ón mà m ng.
Chàng h i cha m m nh kho th nào, sao không em Tâm theo ch i, k h i ng i
áp l ng x ng. Chàng r c19 l y b t mà c m hai tay hai trái d a r i cùng nhau i vô
nhà.
Th Trâm h i anh:
- Ch ch nhà có nhà hay không?
- m m i ph i em cá tôm ra ch mà bán. nhà sao c. Hai em ch a
ghé ch hay sao?
- Ch a i th ng vô ây th m anh r i tr v s ghé.
- Nói chuy n gì?
- Cha h i anh coi t i sao b a h m anh nói binh lính Tây s p vô b g t c
vùng trong mình mà v n êm ru, không th y gì h t.
- tr ng trông Tây vô b l m hay sao?
- Trông làm chi? B thì gây tai ho ch l i ích gì mà trông. T i b a h m anh
nói h êm ng nh anh em trong oàn ngh a binh t u v r i h vây
t h t. Ch em tôi v nói l i v i cha. Cha s hàng trai tráng mang ho nên
khuyên t n mác h t. Té ra 10 b a r i mà ch a th y b . Ý cha mu n bi t coi
nh h b ý nh tr c, h không tính vô b n a, thì cha kêu m y anh em
ng làm n. Lúc n y ph i móc m ng v n ph i d p b ru ng, mà
dân t n c h t không có ai làm thì kh l m. Ai c ng than.
17
lo i chu i có trái dài, H u giang có chu i già lùn, già h ng
18
a sông
19
giành

24. i Ngh a Di t Thân 24 www.hobieuchanh.com
- i ly lo n, ph i rán mà ch u, ch bi t làm sao? Hai em v th a v i cha
ng h ch a b ý nh ó âu. H m nay h ch a ru ng mi t mình là vì
m c i ch khác. Không bi t ch ng nay mai ây h s t i. V y qua ph i
ngoài n y trong m t th i gian n a, ch ch a dám v .
- Cha có nói n u anh li u ph i n núp ngoài n y cho an thân, và ng nh
thân th mà ch m nom c Th Khoa thì anh c , không c n ph i v g p.
Nh ng cha d n g p anh m t u n y là anh c thân thi t v i ông Ð i,
y anh rán lo m u gi i thoát cho ông c Th Khoa. Anh làm sao cho c
tr n ra ngoài r i anh l y ghe a c v giao cho cha. Cha nói anh làm c
vi c ó thì anh có công l n nh t trong cu c kháng chi n.
Ð t nghiêm nét m t ng i suy ngh .
Th Ð u ti p v i Trâm và nói:
- Cha nói c Th khoa là tr c t c a cu c c u qu c. Ph i có c thì i s m i
thành, vì c có tài l c mà gánh vác vi c l n. N u không có c thì m i
vi c h h ng h t. Cha c theo c n d n ph i nh mà nói g t v i anh nên
n lo làm sao em cho c c Th khoa ra ngoài r i ch v giao cho cha.
Cha mu n vi c ó lung l m, v y anh ph i rán làm cho cha c chí. Cha nói
anh ch c c Th khoa v giao cho cha r i thì cha lo làm vi c gì, ó
là ph n s c a cha, anh kh i ph i lo n a. B a nay cha sai hai ch em tôi i
ây là c n nói v i anh chuy n ó. V y anh ph i rán làm cho v a ý cha.
Ð t th m t h i dài và nói:
- Vi c cha bi u ó khó l m, ch có ph i d âu. Nhà th ng trong thành
lính canh gác g t l m, qua có vô c âu. Qua ch nh ông Ð i m i bi t
c tin t c c a c Th khoa. Hôm qua ông Ð i nói c i c r i, nh ng
i trong phòng cho quen ch n, ch quan th y ch a cho ra ngoài. V y hai
ch em v th a v i cha th ng th ng cho qua tính ch g p quá thì không
th làm c. Ph i rình mò ch g p c h i thu n ti n thì qua làm. Qua s
làm cho vui lòng cha, sau có công v i n c nhà.
Th Ð u v i Th Trâm nghe Ð t ch u làm theo l i cha d n thì m ng, nên bàn
tính v i nhau ra ch mua r i v cho s m, tr c kh i b ch nhà v g p r i c m
n c m, sau kh i cha m i trông nh b a h m.
Hai nàng ng d y t mà v . Trâm nói v i Ð t:
- À! ch ch nhà v , anh nói giùm ch em tôi g i l i th m ch và em bu ng
chu i v i ít trái d a cho ch n ch i.
- a chu i n y cho hay sao?
- Cho ch ch nhà.
- a h m qua m t bu ng chu i v i quày d a qua n, em bán có 2
bu ng chu i. Ð qua a ti n cho em ng ghé ch mua bánh em v cho
th ng Tâm.
- Thôi, thôi, có ti n d i xu ng. H i khuya m có a em theo m t quan
ng mua th t mua bánh.
- Có ti n thì thôi sao không cho th ng Tâm theo ch i?
Th Ð u nói:
- Tôi mu n em i. Cha không cho. Cha nói i n ng gió s nó nh c u.

25. i Ngh a Di t Thân 25 www.hobieuchanh.com
Ð t a v xu ng xu ng i r i, chàng tr vô nhà n m gác tay lên trán mà suy
tính.
Ð u v i Trâm tr vô ch , trâm ng i gi xu ng, cho Ð u lên ch mua th t,
m và bánh cam, r i ch em b i ri t v T nh Giang.
V ch ng ông Nhiêu th y l n n y con v i dâu v s m thì ông bà vui m ng,
u em th t xu ng nhà d i mà c t, ng n c m r i s x t mà kho. Còn Trâm l y
a s p c m v i bánh, a cho Tâm m t cái bánh cam và hai d a trên ván m i cha
n u ng n c.
Ông Nhiêu nóng n y nên th i thúc nói cho ông nghe coi m y u ông d n ó
t tính th nào.
Trâm m i nói binh lính ch a vô ru ng20 mi t trong n y là vì m c i nhi u ch
khác. Th nào không mau thì lâu ng i ta c ng s t i. V y Ð t xin ngoài M ít
ngày n a, tr c c an thân, sau ch m nom c Th khoa. Còn vi c l p th cho c
th khoa tr n, vi c ó khó l m vì c n m nhà th ng trong thành, mà chung
quanh thành canh gi nghiêm nh t l m. Theo tin ông Ð i cho hay hôm qua thì c
Th khoa i c r i, nh ng quan th y bi u i trong phòng ch ch a cho ra ngoài.
Tuy khó làm cho c tr n c, song Ð t h a s rán s c làn theo l i cha d n, tr c
cho cha vui lòng, sau l p công v i t n c.
Ông Nhiêu c chí nói:
- Vi c ó ai l i không bi t khó. Nh ng khó mà mình làm c m i có công
n.
Th Ð u nói:
- Con c nh ph i rán. Vì cha trông c y n i nh g t l m. nh h a nh s lo.
Ông Nhiêu ng d y nói:
- Thôi, hai ch em i ki m c m n i.
Ông i ra tr ng h c.
20
lùng soát

26. i Ngh a Di t Thân 26 www.hobieuchanh.com
Ch ng VI
Võ Minh Ð t, T nh Giang m t chi n s trong oàn ngh a binh c a c Th
Khoa Huân, gi d ng ng i gi ng câu kéo l i, chèo ghe ra ch M Tho, tr c ki m
ch n c cho kh i b b t, sau l ng nghe tin coi gi c x ch t ng c a mình nh th
nào.
Anh ch em c gi theo Th Ð u v i Th Trâm i ki m Ð t, may g p Ð t
trong nhà c a Nguy n Th D n, c d nghe Ð t nói chuy n v i v và em n hai
n, nói vì tr ng h p nào mà v i th D n, nói nh ph ng pháp nào mà c
thân thi t v i ông Ð i, r i khoe nh ông Ð i ó mà bi t tin t c xác thi t c a nhà ái
qu c Th Khoa Huân, l i còn bi t tình hình quân s c a bên gi c n a.
Không bi t anh ch em nghe Ð t nói v y mà anh ch em co tin ch c nh ng l i
chàng th t v i v và em ó là s th t hay không. Ch Th Ð u c ng nh Th Trâm,
hai nàng tin l m, mà v nói l i cho ông Nhiêu Giám nghe, thì ông c ng tin, ông l i
còn khen Ð t khôn ngoan bi t chi u u n theo th i, bi t lao lách tráo tr .
Mà Th Ð u, Th Trâm v i bà Nhiêu, vì tình yêu d nhiên không nghi lòng d
a Ð t, là ng i thân trong t c d u tin l m thì có th dung th c. Ch ông
Nhiêu Giám là m t v lão nho, mà ông ôm p cái thuy t „n ng cang n ng nhu“ nên
ông khen Ð t khôn ngoan, thì ch ng bao lâu ông nh n th y ông tin qu y, mà ông còn
khen l m, b i v y ông h i h n c c m, h i h n v s ông mù quáng tai ho phát
sanh làm cho gia ình ông lung lay rúng ng n con trách v phi n, ông ph i chán
n h t vui s ng n a.
Ng i vi t l i truy n n y không v tình ai, mà c ng không nhi m thuy t nào,
nên ph i nói ngay ra ây r ng nh ng u c a Võ Minh Ð t nói v i v và em có cái
thi t mà c ng có cái d i, l i cái d i nhi u h n cái thi t.
Võ Minh Ð t, là con c a m t nhà nho ch n chánh, bi t th ng n c th ng
nòi, bi t tr ng cái hay cái ph i. Tuy chàng h c ít nh ng sanh tr ng trong nhà nho
c t nhiên chàng c m nhi m nho phong ít nhi u. Chàng l i còn gia nh p trong
oàn ngh a binh hùng dõng c a c Th Khoa Huân, th ng nghe c nói làm chi n s
bi t ch t ch không bi t u, th thì chàng c ng có t p khí phách anh hùng chút
nh.
Nh ng Ð t nuôi m t tâm h n tân ti n khác v i tâm h n c a c gi h i th i
ó. Nh bàn tính vi c gì, ông Nhiêu th ng l y m t câu sách làm c n b n cho l i
c a ông thì chàng b t b nói câu sách ó h p v i tình th i x a, ch không h p
i chí ý ng i i nay n a. Nh khí phách c a chi n s mà c Th Khoa Huân
th ng d y ó, thì chàng hay c i và nói r ng ch t h u ích thì áng ch t, ch ch t vô
ích thì ch t làm chi.
Hôm Ð t chèo ghe i qua M Tho, thi t chàng không có em theo th u óc
gian hùng x o trá, vì ã có s n cái tâm h n „tu th i nhi ti n“. Chàng không th r t
nó c, nên nó ph i theo chàng mà thôi.
n sanh tr ng n i v n ru ng, t nhiên chàng bi t cách làm ru ng tr ng
cây. Nh ng nh có ng n r ch l n i qua tr c nhà, nên t h i còn nh chàng có t p
theo cái ngh gi ng câu l i cá. Làm ngh h b c thì ph i xóm chài xóm l i m i

27. i Ngh a Di t Thân 27 www.hobieuchanh.com
thu n c nh thu n tình. Ra t i M Tho, chàng i th ng ra phía vàm. Th y xóm chài
i mà chàng không ghé c chèo ra sông cái, tính d xem a th r i gi ng câu th
i ki m m t m tôm cá làm l t n thân.
Ðã ki m c m t r tôm càng v i cá ch m21, cá l n, cá út, cá ngác, g n sáng
chàng m i chèo tr l i xóm chài t i vàm mà bán cho b n hàng.
ây có b n n m ch àn bà h khuya thì xu ng b n ch ghe chài ghe l i v
ng mua tôm cá em ra ch mà bán. Trong ám ó có Nguy n Th D n tr ng tr o
ch s , l i b i buôi nh m l h n h t. H i tr c nàng ã có ch ng r i, nh ng vì ch ng
thi t thà quá hoá ra kh kh o, không h p ý v i nàng, thành th m i rã r i, ai i
ng n y cho kh i cãi c . Vì v y nên hi n th i nàng ã 26 tu i r i mà m t mình
mua bán cá tôm không có ch ng con chi h t.
Sáng n y th D n th y có ghe l i l c p vào b n, nàng l ch n b c xu ng
i Ð t có cá tôm c bao nhiêu Ð t b ng r a cho D n coi. D n x c c tôm cá
i ngó Ð t v a c i duyên v a h i:
- Anh nh bán giá m y ây anh Hai?
- Tôi không có ng i ch mà bán, nên không bi t giá ch , b i v y tôi xin ch
li u giùm cho ph i thì thôi. Tôi có công l n l i sáng êm mà ki m tôm cá.
Ch có công ng i ch ch u n ng m a mà bán. Xin ch l y công tâm mà x
hai ng i u có l i phù h p v i công khó v y thôi. Có l còn mua bán v i
nhau nhi u ngày ch không ph i m t l n n y. N u ch tính ph i thì tôi s
cho ch bán m i b a.
- Anh t t quá. Cá tôm anh làm sông nào v y?
- Ngoài sông cái ây.
- Nhà anh âu? Sao thu nay không th y anh em tôm cá l i ây mà bán?
- Tôi trong mi t Tr n Ð nh. Lúc n y rãnh viêc ru ng v n, tôi th ra sông
cái ki m n, ch ng nào t i mùa gieo m tôi s v .
- Anh ra làm ngoài n y anh nhà ai?
- d i ghe. N u ch tính giá úng cho công khó c a tôi thì m i b a h g n
sáng tôi ch tôm cá v ây cho ch bán. Thôi m i làm quen v i nhau, tôi
giao h t cho ch b ng ra ch ng i bán. Bán coi c bao nhiêu ti n r i
mình s tính chia v i nhau.
- Anh ch u v y hay sao? Ð c anh mu n nh v y thì t t l m. Tôi bi t công
anh c c kh , tôi không n n gian anh âu. Tôi i bán r i anh u ghe ây
mà ch tôi hay sao?
- Tôi n u c m n tôi ây tôi ch .
- Ghe nh quá, l i không có mui. d i ghe coi b b t ti n, n y anh lên nhà
tôi kia mà ngh . Nhà tôi không có ai h t. H tôi i bán thì tôi khép c a b
ó. Có b p kín áo có c i s n. Anh n u c m c ng d .
- u ch cho phép tôi ký túc thì tôi cám n ch l m. Nh ng tôi ái ng i là tôi
làm c c lòng ch .
21
lo i cá sông l n, có th t tr ng l ng n 4-5 kg

28. i Ngh a Di t Thân 28 www.hobieuchanh.com
Không, không có c c lòng chi h t. Anh theo tôi lên ây ng tôi m c a
-
giao nhà cho anh. Tôi i bán anh coi nhà giùm cho tôi, thì tôi mang n ch
sao mà c c lòng.
- Th D n b ng r tôm cá i lên nhà. Ð t i theo.
Nhà lá nh hai c n h p, c không có gì l m. Phía tr c có b ván d u v i
cái gh tre c , vô trong có m t cái chõng lót trong bu ng, còn ngoài thì có cái bàn
ch a th . Phía sau có m t mái gi i22, có b p n u n, có chén bát n i ng
trong r d i t.
n d t Ð t i coi cùng h t, ch ch g o, mu i, c i cho Ð t bi t, r i b ng r tôm
cá i bán, d n Ð t nhà nh mu n ph i l i thì qua nói v i ch nhà m t bên ó mà
ph i nh trên r ng23 c a ng i ta. Nàng h i có tôm cá l i mà n hay không thì
t nói d i ghe còn g o v i cá dùng.
Ch có v y ó mà Ð t làm quen v i D n, có ch ngh ng i có ng i bán giùm
tôm cá, kh i lo n ng m a, ói khát.
n i r i thì Ð t em g o v i tôm cá lên nhà kho n u mà n r i n m ngh . Vì
ph i th c sáng êm mà th m câu nên Ð t m i n m m t chút là ng li n, chàng ng
th ng gi c r i th c d y th y Th D n c i, thì không bi t nàng v h i nào, chàng
không hay.
n vô bu ng xách 3 quan ti n em ra trên ván mà nói:
- Tôi bán h t th y c 3 quan n m. Tôi l y 5 ti n mua th t v i rau c i
u cho anh n. Còn l i 3 quan nguyên ó. Anh nu n chia bao nhiêu t ý
anh.
t d d r i nói:
- Chia hai ch v a lòng hay không?
- Chia nh v y thì h p cho anh. N u anh chia cho tôi m t quan, còn anh 2
quan, chia nh v y c ng ã l i cho tôi nhi u l m r i.
- c. Ch mu n l y bao nhiêu ch l y.
- Cha ch ! Anh n y ng d a. Mình ch a nh trong nhà, r i nh l i ch c
gh o mình ch .
- Không tôi nói th t tình ch âu dám gh o.
- Anh nói: „Mu n l y thì l y“. Nói nh v y không ph i gh o hay sao?
- Tôi nói l y ti n ch âu ph i l y tôi.
- Thôi nên nói rành m t l n cho kh i mích lòng. Anh i làm m i b a anh
giao tôm cá cho tôi bán. Tôi mua g o, th t, rau c i v n u n chung v i
nhau. Còn d ti n b c bao nhiêu thì chia làm ba, tôi m t ph n, anh hai
ph n. Anh ch u hôn?
- Ch u ch . Mà ch cho tôi u trong nhà ch hay sao?
- Ði câu i l i v thì anh ây mà ngh . Khuya tôi d y n u c m s m. H
anh v thì n v i nhau r i tôi i bán, anh nhà anh ng . Tr a mua n
s a. Chi u tôi n u c m s m cho anh n no ng anh i làm. Tính nh
y c hôn?
22
ki n trúc nh chái nhà. Chái n m bên hông nhà, mái gi i n m sau nhà hay riêng
23
giàn b ng cây hay tre

29. i Ngh a Di t Thân 29 www.hobieuchanh.com
- c l m. Tôi có ch ngh , có ng i lo c m n c và bán cá tôm thì tôi
kh e quá. Nh ng ch tính nh v y mà ph i có anh b ng lòng tôi m i kh i
ái ng i.
- Anh nào? Tôi không có ch ng, không có cha m . Tôi ch có m t ng i anh
là ông Ð i T n c m u m t t p lính Mã Tà24 bên thành Tây. Anh tôi hay
tôi có ng i hi p tác ng lo làm n thì anh tôi vui l m, ch sao mà không
ng lòng. Ð tr a chi u tôi qua thành th m nh, tôi nói cho nh hay, ng
nh d n binh lính ng á ng t i anh, anh thong th làm n.
- Té ra ch có ng i anh làm làm t i ông Ð i l n? Anh ru t hay anh sao?
- Anh chú bác. Nh ng nh th y ph n tôi côi cúc, l i không có anh em, nên
nh th ng tôi c ng nh em ru t. Tôi mu n gì c ng c h t.
- Anh em chú bác là ru t th t ch sao.
- i tr c nh c ng bên n y. nh có ghe b n chài l i, nh sai i ánh cá
cho nh bán. Ch ng Tây l i h b t nh theo. Th y nh m nh m gi i
gi n h cho nh làm Ð i. Tây th ng nh l m, b i v y nh nói gì h c ng
nghe h t. nh mu n b t ai nh b t, mu n tha ai nh tha.
- u v y thì khoan i th m ông Ð i, tôi làm ki m c cá ngon ch s
em qua cho ông r i nh n d p ch g i g m giùm tôi cho tôi an thân làm n.
- c, anh rán ki m m t c p cá ch m tr ng tr ng v y thôi. Anh tôi a cá
ch m l m.
- Tôi s ki m c. Thôi ch , ch c t ti n i, c t luôn giùm 2 quan c a tôi
a. M i b a bán chia ph n tôi c bao nhiêu, ch c c t giùm cho tôi,
ch ng v tôi s l y.
- Anh có v con hay không?
- Tôi có v và có th ng con c 6 tu i.
- Anh i r i b v con nhà l y gì mà n?
- Nó v i cha m tôi, nhà có v n l i có ru ng ki m lúa n.
Ðó, tr ng h p Ð t v i D n quen nhau là v y ó, mà l i c a Ð t th ng khoe
thân thi t v i ông Ð i là t i v y ó.
Vài b a sau, Ð t kéo l i may c m y con cá ch m l n. Chàng c y D n
em qua Thành hi n cho ông Ð i T n 2 con, r i g i g m và luôn d p h i c Th
Khoa Huân b n Bình Cách n ng hay nh , bây gi âu, h tính x t i cách nào?
ngh a binh c a c Th Khoa Huân ph c kích binh lính Pháp t i Bình Cách
hôm n là m t th i s l n lao, vì hai bên u b t n th ng nhi u, l i chánh t ng
kháng chi n c a ta b n và b gi c b t, b i v y M Tho ng i ta n rùm, nh t là
ngoài ch ng i ta hay h i th m nhau v vi c ó. Th D n là gái lanh l i, t c m ch
nghe vi c gì nàng c ng mu n tìm hi u cho rõ ràng, b i v y tr n Bình Cách bên nào
n th t bao nhiêu, mà nàng còn bi t thêm cu c kh ng b t ch c m y b a sau làm
cho nhà c a tiêu tan, nh n dân h t s c au kh .
Hôm nay nàng nghe Ð t c y nàng, g i g m giùm chàng cho kh i binh lính tra
n thì ch ng l gì, ch ng nghe chàng h i th m giùm b n m ng c a c Th Khoa thì
nàng phát nghi, nên nàng ngó chàng trân trân v a c i v a nói:
24
âm c a ch matamata, ti ng Mã Lai, ngh a là c nh sát

30. i Ngh a Di t Thân 30 www.hobieuchanh.com
- Tr i i! Té ra anh n y là m t ngh a binh kháng chi n mà tôi dám ch a
trong nhà tôi ch ! Anh báo quá! Sao anh gi u tôi?
t bi n s c và nói:
- Không có âu ch . Tôi là ng i thi t lo làm n. Tôi có bi t ngh a binh ngh a
gì âu.
- Ê! Anh ng tr treo, anh là ngh a binh c a Th Khoa Huân sau tr n Bình
Cách, anh s Tây b b t, anh tr n ra ây gi d ng chài l i ng n núp.
Anh t ng tôi d i l m hay sao? Có nh v y anh ph i nói thi t v i tôi ng
u anh bi t n ngh a thì tôi l p th bào ch a cho. Ch anh gi u tôi thì anh
i tôi ch t chùm v i anh hay sao. Tôi phi n anh quá!
- Thiêt tôi là ng i làm n, tôi không bi t vi c gì khác ch à!
- Ai mà tin l i c. Anh ngh l i coi, anh tôi làm ông Ð i trong binh c a
Tây. Tôi ch a ng i ngh ch v i Tây, ngh a là ng i thù luôn v i anh tôi
a, ch ng anh tôi hay c thì còn gì tôi.
- Tôi có ngh ch có thù v i ai âu.
- Thôi, thôi, tôi ch y anh r i. Anh nói anh không có ch n trong ngh a binh.
Sao anh c y tôi g i g m anh?
- Nghe ngoài n y lính tráng hay b t b nên tôi s , tôi ph i lo tr c, ch tôi
có t i gì âu.
- Còn anh nói anh không bi t vi c Bình Cách sao anh c y tôi h i th m c
Th Khoa Huân?
t ngh n c , h t tr l i c n a. Chàng b c ra ng d a c a mà ngó
xu ng sông.
Th D n b ng cái r ng 5 con cá ch m a cho chàng mà nói:
- Anh làm n em m y con cá ch m b vô r ng cho nó s ng. Ð tôi b ng
tôm v i cá ngác, cá ch t ra ch bán r i tr a v s nói chuy n ti p. Tôi d a
anh ng coi anh d n hay nhát, ch thi t anh có ch n trong oàn ngh a
binh c a ông Th Khoa tôi c ng c u anh c. Anh ng lo.
n b ng r tôm cá i ra ch . Ð t nh nhàng trong lòng, nên i xu ng ghe mà
ng m y con cá ch m l i.
Tan ch D n v , vui v nh th ng, có mua th t, khô, m m, tính tr a n s
bún v i th t quay, còn b a c m chi u thì có cá ch m, có tôm kho, còn có thêm khô
m n a.
Lúc hai ng i ng i n bún v i th t. Th D n l i nh c câu chuy n h i s m m i,
nh ng nàng dùng l i u ái thân m t mà khuyên Ð t n u có vi c chi lo ng i thì c t
thi t v i nàng. Nàng th th t b o h tính m ng c a chàng n cùng, ng i ta ph i
gi t ch t nàng r i m i h i chàng c. Nàng nói v i gi ng thân ái, thành thi t, làm
cho chàng c m xúc vô cùng, Chàng ph i ng ái tình nên quên h t dè d t. Chàng
bèn t thi t v i nàng, chàng B n Tranh ch không ph i Tr n Ð nh, chàng có ch n
trong oàn ngh a binh c a c Th Khoa, chàng có tham d cu c ph c kích Bình
Cách, trong êm ó chàng l y câu v i l i b xu ng ghe tr n i ra ây, nên không
hay binh lính vô kh ng b trong vùng, chánh vì s s ru ng xét ó nên chàng ph i
gi d ng b c tránh ra ngoài n y, tr c cho c an thân, r i d tin t c v c Th
Khoa cho bi t c còn m t.

31. i Ngh a Di t Thân 31 www.hobieuchanh.com
Th D n nghe rõ r i nàng c i mà nói:
- anh ph i nói thi t nh v y cho tôi bi t ng tôi bào ch a cho ch .
- Tôi nói thi t v i ch , tôi là ng i th ng n c th ng dân, ch không ph i
là ng i gian x o. N u ch th ng thì tôi t m n i ây ki m tôm cá cho
ch bán. Còn n u ch không th ng thì tôi b b t t i nhi p.
- Anh bi t th ng n c anh t ng tôi không bi t th ng nh anh h i sao?
Ai n t cáo m t ng i ái qu c c a mình cho c mà s . V y anh c
ây, ng lo gì h t. Tôi s h t lòng ch m nom công vi c c a c Th Khoa
a.
- Ch nói thi t hay là g t tôi?
- i nãy tôi ã th r i, sao anh còn nghi b ng tôi? n u ng r i tôi s em
cá qua cho anh tôi. Tôi tính ph i nói d i v i nh nh v y: “Tôi nói tôi m i
ng25 m t ng i ch ng gi i ngh chài l i, v ch ng làm n có mòi th nh
phát d ch u l m. Tôi xin anh tôi chi u c giùm v ch ng tôi gi ng câu hay
kéo l i thì ng khu y phá t i nghi p”. R i ó nói chuy n ch i tôi s h i
th m cu c xung t Bình Cách th nào mà thiên h n rùm ngoài ch .
i t i chuy n ó t nhiên nh ph i nói chuy n ông Th Khoa b b t,
Ch ng ó tôi m i có c mà h i t i b nh tình c a ông Th Khoa, h i bây gi
ông âu và r i h i r i ây h s x t i ông cách nào. Tôi tính s p t
cách nói nh v y, anh ngh coi c hay không?
- Hay l m! Khôn l m nh ng làm nh v y ch ph i mang ti ng l y tôi.
- Anh không ch u hay sao?
t li c m t ngó D n v a c i m n v a áp:
- Tôi ng i cho ch , ch ph n tôi thì th nào c ng c, tôi có n gì âu.
- Tôi ch a ch ng tôi mu n làm sao tùy ý tôi, ai c n tôi c mà tôi ng i?
- Tôi ã nói v i ch , tôi có v có con.
- Anh ng kêu tôi b ng ch n a, ph i kêu b ng em coi m i c. Anh có
thì có, v con anh tr ng, tôi ngoài n y có h i gì.
- Thôi em i lo giùm công vi c c a tôi tr c i. Còn chuy n v ch ng
th ng th ng r i s li u. Không g p gì.
Th D n c i. n r i nàng a cái gi bi u Ð t xu ng ghe l a b t 3 con cá
ch m l n, cho nàng r a chén d n d p r i i cho s m ng v lo b a c m chi u.
n xách gi i r i thì Ð t n m mà ngh l ng. Chàng suy xét l i cu c tình duyên c a
n m i gây ra ó thì chàng chúm chím c i. Ðã có s n tâm h n “tùy th i mà ti n”,
chàng ngh l y D n làm v bé có l i ch không có h i.
Ng i ta có hai v thi u gì, ai c i chê mà s . Hu ng chi D n khôn ngoan,
lanh l i, tráo tr bãi buôi, l i có s c p h n v nhà, thì có c gì mà chê c. D n có
nhà c a s n l i có ngh nghi p riêng, không c n ch ng nuôi d ng mà s t n công
n c a. H n n a gá ngh a v ch ng v i D n, mình c thân th c a ông Ð i T n,
t s ai b t b , mà l i còn bi t tin t c c a c Th Khoa, làm m t vi c mà có l i nhi u
, l i cho ph n mình mà c ng l i cho Ð t N c. Ðã v y mà mình gi ng câu l i cá
25
y, c i

32. i Ngh a Di t Thân 32 www.hobieuchanh.com
cho D n bán m i ngày, lâu lâu v th m nhà, mình em ti n v cho cha m v con,
mình còn giúp ích cho gia ình c n a.
t suy t i ngh lui r i bu n ng nên ng khò.
n i qua thành, ch ng tr v th y Ð t n m ng thì n m cánh tay kêu d y
mà nói: ”D y, d y ng tôi thu t chuy n cho mà nghe. Anh tôi th y cho cá ch m nh
ng quá, nh h i cá âu mà l n con d v y. Tôi nói tôi m i làm b n v i anh gi i
ngh chài l i nên có tôm cá cho tôi bán m i ngày. nh ch u l m. G c nh làm ngh
nh mình nên nh khuyên v ch ng rán lo làm n. nh b o b c cho, ai có hi p áp
hay là ki m chuy n làm ti n thì qua cho nh hay nh s binh v c, ng s chi h t.
nh nói ai có truy xét anh thì anh nói anh là em r c a ông Ð i T n t nhiên ng i ta
ph i kiêng n . Tôi h i qua v Bình Cách thì nh nói ng i ta m i b vùng ó g t
m, r i t nhiên nh nói chuy n b t c chánh t ng c a gi c là ông Th Khoa.
Ông b n trúng b p v , nh ng may không gãy x ng nên ch c ng khó ch t, mà
ng kh i mang t t. Vì ng còn d ng b nh nên ch a nghe h s x ng cách nào.
Nh ng h ng n m nhà th ng chung v i ám th ng binh c a h , thì ch c h
không có tính x t . Ðó, tôi i lo công chuy n cho anh xong xuôi h t ó anh v a
lòng hay không?”
t n m tay D n mà cám n hai ng i ngó nhau vui c i, không còn s t sè
hay nghi k gì n a.
ó Ð t và D n n cùng nhau nh v ch ng, càng b a càng thêm yêu,
càng thêm kh ng khít. Tuy v y mà b a nào D n i bán cá v , tr ti n mua g o n
i nàng chia làm ba, ph n c a Ð t nàng c ng c t riêng cho chàng, tính dành ng
may qu n áo cho chàng v th m nhà thì em v c p d ng cho cha m v con chút
nh.
Còn Ð t c an thân, chàng không quên c Th Khoa. H ôi ba b a chàng
nh c D n em tôm cá qua cho ông Ð i, r i h i th m b nh c a c Th Khoa giùm cho
chàng.
Nh v y mà khi Th Ð u v i Th Trâm ra ki m th m Ð t l n u, Ð t nh n tin
cho cha bi t v b nh tình c a c Th Khoa là tin ích xác ch không ph i t chuy n.
Chàng t chuy n nói d i có u n y là nói gi c yên ng g t ngh a binh tr v
ng vây b t cho h t c vùng, nói nh v y ng có c mà ngoài M cho lâu mà
thôi. Chàng khoe c ông Ð i th ng và c thân thi t v i ông l m, nh ng k
thi t chàng ch nghe Th D n nói ch ch a h c giáp m t v i ng l n nào. Chàng
còn d u bi t chàng ã k t ngh a v ch ng v i Th D n, ch nói u ng i câu mà
thôi, r i s v nghi nên nói d i Th D n có ch ng làm vi c v i ông Ð i.
Mà b a ó Ð u v i Trâm n c m r i xu ng mà v , tuy Ð t không nói ra, song
n có con m t tin i nên nàng bi t Ð u là v c a Ð t còn Trâm là em. Nh ng bi t
thì bi t, ch nàng không c t v n, không n i ghen không gi n h n, không bu n b c.
Trái l i nàng càng vui v , bãi buôi h n lúc tr c, càng chi u chu ng, lo l ng cho Ð t
n. Nàng th m ngh ghen tuông r i nói b y làm cho ch ng chán ch không ích gì,
hay h n là ti p làm cho ch ng vui g n mình, làm nh v y m i g i là gái khôn, có
u cao, có trí sáng.
a sau bán cá r i D n mua v i mang v m n th c t nay cho Ð t m t cái
qu n m t cái áo, d n th ph i may giùm cho mau. B a sau n a, nàng xách tôm cá

33. i Ngh a Di t Thân 33 www.hobieuchanh.com
qua cho ông Ð i, r i v nói v t th ng c a cu Th Khoa nay ã lành. Nàng l i nói
ông Ð i có d n b a nào Ð t có r nh thì d t Ð t qua th m ông bi t m t th ng em r
t chút.
t ã có ý mu n c thân c n v i ông Ð i ng có th tìm hi u cách hành
ng c a binh lính bên ch, nh t là bi t chút nh l c l ng và m u c a gi c,
nh ng không có d p nào thu n ti n, nên chàng ch a dám t bày ý mu n ó cho D n
bi t.
Nay nghe D n nói ông i mu n bi t chàng m ng quá, tính b a sau bi u D n
t chàng i. D n nói qu n áo lôi thôi quá, i vài b a may m i r i s b n coi
ch s mà i coi m i c.
Vài b a sau Ð t có áo qu n m i b n coi s ch s , àng hoàng. n c m tr a r i
n v i Ð t m i i qua thành th m ông Ð i T n. Ð t g p nhi u t p lính Tây i ch i
y ng, còn lính Vi t thì r i rác không nhi u l m. Theo m y n o ng thì lính
Vi t gác, còn c a vô thành thì lính Tây.
t th y D n i m nh m không lo s gì h t, thì chàng v ng b ng c i theo.
Ông Ð i T n n c m r i ang ng i hút thu c, ông th y D n b c vô, có Ð t i
sau thì ông h i: “Ch ng em ây ph i hôn?”
n nói ph i. Ð t ch p tay xá ông. Ông vui v bi u ng i, h i th m vi c chài
i. Ông th y Ð t m nh m , nói chuy n rành r , t ra ng i có l giáo, ch không
ph i h ng d t nát thi t thà, ông khuyên Ð t nên xin i lính ng l p công danh v i
ng i ta, ch làm ngh chài l i, tuy n song l nh l o c c kh l m l i ch ng già
thì lãnh ch c “Ng ông” v y thôi. Bây gi ng i ta nói hi p tác v i Tây là x u h , h
i là ph n qu c nên ít ch u ra làm quan làm lính v i Tây. Chánh lúc Tây ang yêu
u mình giúp m i c quí tr ng. Ông Ð i bi u Ð t xin i lính ông s u cho,
ông h a vô ch ng vài tháng ông s xin cho lên ch c Cai, r i n u Ð t gi i gi n rán l p
công s lên Ð i cao sang nh ông m i s ng. Ông ch m i u l i h i mà khuy n d
t. Ð t th y ông làm l n mà t t v i mình nên không dám cãi, không dám t ch i
xin Ð t suy ngh ít ngày r i quy t nh.
t mu n h i th m c Th Khoa nh ng s ông Ðôi nghi nên không dám m
mi ng. D n hi u ý nên nàng gây ra mà h i giùm cho chàng. Ông Ð i nói c Th
Khoa ã c phép i trong phòng r i. C m nh m nh th ng. Quan th y nói vài
a n a s cho c i ra sân mà ch i. Ông l i nói quan Tây o b quí tr ng c l m, cho
n Tây luôn luôn. Ch c ch ng c lành m nh s th c v , ch không làm t i chi
t.
t c ông Ð i T n nh n làm em r , r i c nghe tin c Th Khoa g n
lành m nh c quan Tây quí tr ng và có l s c tha v , thì chàng vui v trong
lòng nên t ông Ð i mà v cho ông ngh . Ông Ð i khuy n d thêm n a, ân c n bi u
nên xin vô lính mau mau, ch ng nên v vùng B n Tranh, Bình Cách là vùng b tình
nghi, ph i i lính ng ông che ch l p th làm cho mau lên ch c.
Không c n ph i nói ra, b i vì ai c ng nh n th y ph i có l i c a Th D n nói vô
nói ra sao ó, nên ông Ð i T n m i bi u d t Ð t qua cho ông nói chuy n, mà g p
nhau thì ông c khuyên Ð t vô lính ng ông che ch và nâng cho, ông không
nói ngay Ð t là ng i có ch n trong oàn ngh a binh kháng chi n. Song ông nói xa

34. i Ngh a Di t Thân 34 www.hobieuchanh.com
n, d n ng v vùng b tình nghi, ph i vô lính cho ông che ch , ông nói v y c ng
nh ông hâm d a.
d Th D n c y ông Ð i T n làm nh v y là nàng mu n Ð t ph i i lính
i c m ch n Ð t luôn ngoài M Tho v i nàng, ch n u Ð t l ng ch ng i kéo
i gi ng câu, v ra th m hoài, thì s e trong ít ngày ây chàng s b nàng mà v
i v l n.
Ði th m ông Ð i r i tr v nhà, Ð t ng i nói chuy n v i D n chàng c khen
ông Ð i vui v có oai quy n mà không kiêu hãnh, bi t th ng k d i, bi t giúp bà
con. D n nh n dip m i tán t ng ông Ð i, ti p t chuy n mà khen d i, làm cho Ð t
có thi n c m n ng nàn nh ng D n b d p, không nh c t i chuy n ông Ð i khuyên
t xin vô lính.
n n a chi u D n xu ng ghe b t tôm cá lên n u c m cho Ð t n s m ng i
gi ng câu. Ð t n m m t mình, chàng nh l i l i c a ông Ð i khuyên i lính, khuyên
mà d ng nh ép, h a nâng mà còn che ch giùm. T i sao mà ph i che ch ? T i
sao mà không v cái vùng b tình nghi? Ông bi t mình có ch n trong oàn ngh a
binh kháng chi n hay sao mà ng bi u nh v y ng c u mình? Chàng ngh t i ó
thì chàng bu n.
Ch ng n c m chi u Ð t bày t n i bu n lo c a chàng cho D n nghe r i h i ý
n có mu n cho chàng nghe l i ông Ð i vô lính hay không?
n suy ngh : „Vi c ó tu ý anh li u. Tôi không dám xúi mà c ng không
dám c n anh theo ngh a binh ng kháng chi n. Anh quy t thí thân mà giúp n c
u dân. Anh làm nh v y là ph i l m, ai mà chê anh c. Mà anh Ð i khuyên anh
vô lính theo Tây c ng không ph i nh khuyên b y. Tôi nh n m ó Tây ép bu c anh
tôi ph i theo. nh s n u ngh ch m ng thì chúng b n ch t nên nh m i theo làm
lính. Có ng i nói nh ph n qu c, nên ra giúp cho k c p t n c c a mình.“
t l ng thinh, n c m r i thay xu ng ghe chèo i.
y b a sau Ð t v i D n không nh c n chuy n i lính n a. Nh ng Ð t c t l ,
không bi t ng nào là ng ph i mà i, nên m t vui.
Th Ð u v i Th Trâm ra th m l n th nhì, chuy n t l i c a ông Nhiêu
khuyên con rán l p k làm cho c Th Khoa tr n mà v .
n tan ch Th D n th y bu ng chu i già v i 5 trái d a b 26 thì h i d a chu i
a ai v y. Ð t nói c a em em ra cho D n. Th D n nói:
- Ch c có ch l n i, ch có bi u anh v hay không?
t nói:
- Hai ch em i ch ghé th m m t chút r i v li n. Không có bi u tôi v .
n c i r i b ng r i th ng vô bu ng.
26
lo i d a trái l n, dáng nh cái “b ” nên g i là d a b

35. i Ngh a Di t Thân 35 www.hobieuchanh.com
Ch ng VII
Th D n là m t thi u ph sanh tr ng xóm chài xóm l i, chuyên ngh bán
tôm bán cá, mà t o hoá g n cho nàng m t lòng d c c k kín áo. Tuy Ð t là m t chú
trai bi t tráo tr , a tùy th i, song chàng không sáng su t th y tâm h n c a
nàng c.
c nghe l i Ð i T n d d i lính, r i l i c l nh c a ông Nhiêu d y ph i
p k gi i thoát cho c Th Khoa, trót m y b a r i u óc c a Ð t suy ngh lung
tung d ng nh có tr n gi c ang ánh trong ó. Ban ngày nhà thì chàng th th n
bu n lo, b t vui c i gi m h ng hái. C ch y không qua kh i c p m t tinh i c a
n c. Th mà nàng c làm l , d ng nh không ý, không mu n bi t vi c gì
t. Nàng không nh c chuy n i lính, c ng không tính i th m Ð i T n.
Bu i tr a Ð t h i D n:
- i hôm ki m c vài con cá ch m, sao em không bán, làm chi?
- n.
- n mà hay gì. Thôi em cho ông Ð i i. H m nay lâu cho r i. Mu n bi t
coi b a nay c Th Khoa ã lành m nh i ra ngoài hay ch a.
- tôi i tôi h i cho.
Th D n i kh n xu ng ghe b t cá r i i li n.
Vì nóng nghe tin t c, b a nay Ð t không ng c, c n m thao th c ch Th
n. L n n y Th D n l i i lâu h n m y l n tr c. Nh ng v t i nàng l i hào h n
c vô c a kêu mà nói:
- Anh Ð t h ch c Th Khoa i m t r i!
t l m c m ng i d y h i:
- Ch i âu?
- Nghe nói ch lên Sài Gòn. Qua ó không có anh Ð i nhà. Anh i t p lính
âu ó không bi t. Tôi ph i ng i ch nh v ng h i th m. Ch ng nh v ,
nh v a th y m t tôi là nh nói hôm qua có chi c tàu trên Sài Gòn xu ng
th y ông Th Khoa thi t lành m nh r i, h em ng xu ng tàu ch tu t
Sài Gòn.
- Sao b a h m ông Ð i nói có l h s th c Th Khoa?
- Tôi c ng có nh c l i nh nói v i mình nh v y, r i tôi h i ph i h ch lên
Sài Gòn ng h th ng hay không? nh nói hôm tr c nh th y quan
Tây s n sóc o b ông Th Khoa, nh t ng h th ng nên h s th . Té ra
hôm qua h ch ng i mà h còng tay ng l i có hai ng i lính tay b ng
súng theo gi , nên ch c không ph i h em lên Sài Gòn mà th âu, s h
em v tr n ày ra Côn Nôn.
t nghe t i ó khoanh tay ng i bu n hiu. D n h i:
- Côn Nôn âu? Anh bi t hay không?
- âu ngoài Ð i H i ai mà bi t c.
- i H i ch nào?
- Nghe nói nh v y ch có bi t âu.
- ày ra ó thì làm sao mà v ?

36. i Ngh a Di t Thân 36 www.hobieuchanh.com
- gì c.
t ng i l l ng m t h i r i th m t h i th dài mà than: „Thôi oàn ngh a
binh ch c tan rã luôn... Còn gì mà mong kháng chi n thâu ph c t n c! Bi u
ph i rán lo m u k mà em c tr n. Làm sao vô ó c mà em c ra. Ng i ta
canh gi nghiêm ng t c nguyên ngày làm sao vô ra c.
Th D n ch ng h ng h i:
- Anh có tính em c Th Khoa tr n hay sao?
- Ng i ta bi u tôi làm nh v y. Vi c tày tr i làm sao c mà bi u.
- Bây gi h ch i m t r i, còn tính gì c.
- Ông Ð i có nh c vi c tôi i lính hay không?
- , có. N y gi tôi quên nói. Ch ng tôi ra v anh Ð i kêu h i chuy n nh
bi u anh vô lính b a hôm ó anh ã quy t nh hay ch a. Tôi nói tôi
không hi u tôi v tôi h i l i anh coi. Anh d n tôi bi u anh vô cho mau,
làm vi c ch ng vài tháng nh cho làm Cai r i nh ch cho cách l p công
ng th ng ch c Ð i.
t chúm chím c i.
n ng d y i vô trong v a i v a nói:
- anh i lính thì tôi ph i d p cái ngh i bán tôm cá r i, ch thi m Cai, bà
i mà còn eo theo ngh hàng tôm hàng cá, coi sao c.
Chi u l i, n c m r i. Ð t c ng xu ng ghe i câu và l i nh th ng l .
Nh ng khuya chàng v s m h n các b a khác và h i D n n u c m ri t cho chàng
ng chàng i v B n Tranh. D n ng c nhiên h i:
- Anh v B n Tranh th m nhà hay là v có vi c chi?
- có vi c riêng m t chút, mà nh t là v th a tr c cho cha tôi hay ng
tôi vô lính.
- Anh quy t nh i lính hay sao?
- Quy t nh r i. C Th Khoa b ày thì kháng chi n gì n a mà ngoài.
- Khoan anh tính i thì chi u t i r i s i. Ch ng nên i ban ngày. Anh
i d n ng có léo v vùng b tình nghi ó anh quên hay sao?
- , thôi, chi u i c ng c.
- i tôi i bán r i mua bánh trái chút nh ng anh em v ch .
n d n c m n v i Ð t r i b ng tôm cá i bán. Nàng mua trà tàu, th t heo,
m k o, b ng v ng chi u Ð t em v B n Tranh cho cha m v con vui lòng.
Tr a b a ó D n chiên c m mà n r i n m ngh l ng, m i h i Ð t:
- Anh tính v nói chuy n r i tr ra li n hay là ch i n b a nào m i ra?
- Cái ó tính tr c không c. Ð v tr ng nói coi cha b ng lòng hay
không ã. Nh xuôi thu n thì n i ngày mai tr ra. Tôi s ông già c n tr ,
không ch u cho i lính.
- Nh cha không ch u thì anh làm sao?
- Tôi s ch ch l i h i cho cha th y có l cha ph i ch u ch .
Tôi nh m y l i anh tôi i áp v i thiên h , lúc nh m i ra u Tây. nh nói
ch i mà nghe có lý quá.
i ó Th D n làm b hí h n, nói gi ng gi u c t, ki m lý l bào ch a
cho ng i qui thu n v i nhà binh nhà n c Tây, ho c giúp trong quân i, ho c giúp

37. i Ngh a Di t Thân 37 www.hobieuchanh.com
hành chánh, l p an ninh th nh v ng cho nh n dân t n c. Nh có thiên t
lanh l i khôn ngoan, nên nàng làm cho Ð t ph i say mê nh ng vinh hi u làm quan
làm lính cho tân trào, quên h t gi ng nòi, quên h t non sông t qu c. Nàng nói nói
i c i, h p d n c tâm h n Ð t, không cho Ð t nghi nàng khuy n d , nh ng
thi t là ép bu c Ð t i lính mà Ð t không dè.
Th D n không ph i yêu gì Tây mà d d Ð t i lính giúp Tây. Nàng ch
mu n gi t ch ng c a Th Ð u mà thôi, nên âm m u làm cho i lính ng luôn
ngoài M Tho v i nàng, b v con, b cha m n a. Lòng d àn bà nham hi m nh
y ó. H mu n c tho mãn chút tình yêu c a h d u ng i àn ông ph i m t
danh d , ph i mang ti ng ph n qu c, ngh ch th n, h c ng không c n, mi n h c
vui lòng thì thôi. Ðàn ông nh chú Ð t n y làm sao th u hi u hi m nguy mà tránh.
Mà Ð t quen thói tráo tr , thì l i càng d sa ngã h n ng i.
Chi u b a ó Th D n tính n u c m cho Ð t n s m, ng s a so n r i ch ng
t tr i l n thì chèo ghe mà i. n c m r i nàng xách ra m t xâu th t heo v i m y
gói trà, c m k o cho Ð t em v B n Tranh. Nàng nói h i s m m i tính v nên
nàng l i trong r ng m t m tôm càng, ít con cá. V y v tr ng nh bi u b t lên nhà
mà n.
Sau h t D n l i nói ti n bán tôm cá h m nay tr ti n mua n chia ph n c a
t c 26 quan. Hôm n may m t b qu n áo m t h t 7 quan. Bây gi còn 19
quan. Ð nàng l y ph n c a nàng m t quan b vô cho ch n 20 quan ng em v
cho cha m v con dùng.
t th y D n nghe chàng tính v B n Tranh nàng s m th t cá bánh trà th
mà g i cho cha m thì chàng r t c m tình. Ð n ch ng nghe nh c n ti n bán tôm cá
a thì chàng ng lòng quá, không tìm ra l i mà áp ngh a y cho v a ch nói:
- Thôi em ti n v mà chi, dành ngoài n y mà xài ch .
- Có xài gì âu. N u c n dùng thì có ph n ti n c a em ây. Anh i ã hai
i m y ngày r i. N u v tay không thì coi sao c. Anh l i còn mang
ti ng làm m i mà nuôi em. Cái ó em ch u không c.
- Qua i lánh n n, ai mà trông qua em ti n v hay sao mà em lo?
- Mà anh em ti n v m i hay ch .
- Thôi em m t ch c quan mà thôi.
- Ít quá. Ð l y 15 quan i.
Th D n vô xách 15 quan ti n trên ván. Ð t vô trong thay b n b m i.
n bi u h t c l i ng ngày mai không i bán tôm cá, nàng s gi t ph i s ch
ng ch ng chàng tr ra có s n mà b n.
a so n xong r i Ð t xách 15 quan ti n i xu ng ghe. Th D n xách th t v i
trà bánh theo sau. Ch ng Ð t gay chèo thì Th D n a n c m t. Ð t nói: « Em m
giùm dây i. B nào qua c ng tr ra mà. cái vùng b tình nghi thì làm sao c.
Không ph i qua nhát nên qua s ch t. Nh ng ch t cho có ích kìa, ch ch t vô l i, ch t
i d t, qua không ch u âu. Thôi em vô ngh , qua i »
n xô ghe ra. Ð t chèo i, g p n c xuôi nên ghe i thi t l . D n ng trên
mé sông ghé theo n ghe i khu t, nàng h t th y c n a m i xây l ng tr vô
nhà.
t tr i ng chen l n.

38. i Ngh a Di t Thân 38 www.hobieuchanh.com
ng b a ó, h i s m m i h c trò ch a t u l i h c ông Nhiêu Giám i vòng
chung quanh ám rau tr ng bên hè mà nh c l p g c, Tâm là cháu n i c a ông, x n
n sau l ng ông, ki m chuyên nói không ng t.
Th Trâm trong nhà i ra, th y cha ang lui cui s n sóc ám rau, thì ti p tay
i cha mà nh c . M t lát bà Nhiêu c ng ra n a, bà ng coi ch ng con làm m t
chút r i nói:
- còn nhi u quá c m ã chín r i. Thôi vô r a tay n c m r i chi u mát s
làm ti p.
Bà Nhiêu nói ch a d t l i, thì chú t Ð nh ng i v n giáp ranh v i ông
Nhiêu, hào h n nh y m ng qua mà nói:
- Ông i con nh tôi i lên ch nó ch y v nói có Tây vô ông à. Vô g n t i
ch r i.
Ông Nhiêu ng d y h i:
- Ðông hôn?
- Nó nói ông l m.
- r i! thi t qu th ng Ð t nói không sai.
Chú ã có i rao cho s p nh n m t, không bi t nó có i hay không lán chán
nhà b chúng l m h t.
- Ði h t. Ð a nào có lén v thì v ban êm r i khuya c ng i, âu dám
nhà.
- Thôi chú i v . V trong nhà ng s mà ch y b y, chúng b n ch t.
Ð nh nh y qua m ng mà v . Bà Nhiêu h i:
- Làm sao ông, tôi s quá!
Ông Nhiêu nghiêm ngh nói:
- Bà nó vô nhà i, vô nhà d i v i con Ð u lo c m n c, ng s chi h t.
con Trâm ngoài n y v i tôi. Bà nó vô i.
Bà Nhiêu xây l ng i li n m t mày tái lét
Ông Nhiêu v i Th Trâm ng i l i nh c n a. Th ng Tâm c ng v n x n b n
theo m t bên ông n i, không ch u vô nhà.
Ông Nhiêu quen tánh tr m t nh nên c c m c i làm vi c, không thèm nói chi
t. Còn Th Trâm vì s nên h i h p, không dám hó hé mà m t c dòm ch ng ra b
p phía tr c nhà.
Cách m t h i lâu có m t t p lính ch ng ba b n m i ng i, i ngang ngoài
rào c a ông Nhiêu, có l n ch ng n m b y lính Vi t, còn bao nhiêu toàn là Tây vai
mang súng u i nón tr ng, t ng m o l m li t. H i qua, h ngó vô nhà ông
Nhiêu, song không ghé nh l n tr c. Ch ng h i kh i r i, Th Trâm m ng nên nói
i cha: «Chuy n n y h không ghé xét nhà mình may quá cha há? »
Chú T Ð nh ng bên v n c a chú kêu và nói: » Ông i bây gi h qu o i
vô phía Bình Cách ông à.»
Ông Nhiêu nói: « H b h t vùng n y »
Bà Nhiêu ra c a nói: «H i h t r i. Thôi vô r a tay ng n c m ».
Ch ng c nhà n c m, Bà Nhiêu m i nói: « Th ng Ð t bi t tr c h s b n a, nên
nó luôn ngoài M xong quá. N u nó nhà thì c ng tr n mà không ch c tr n kh i »

39. i Ngh a Di t Thân 39 www.hobieuchanh.com
Ông Nhiêu nói: « Chuy n tôi bi u s p n y ra d n nó ó, không bi t th nào
mà h m nay sao êm ru »
- a h m con nói chuy n v i nh thì nh than khó l m cha à.
- Ai l i không bi t khó. Nh ng khó mà làm c m i gi i, công m i l n
ch .
- nh nói nh s rán, song ph i ch m ch m, ch g p không c.
- ng nên làm cho mau mau, ch tr quá thì ngh a binh th i chí h t n l c
t, làm sao mà gom l i c.
- Cha mu n con ra thúc nh hay không?
- Khoan ch ít b a coi.
a y Ông Nhiêu c ng v n d y h c nh th ng. Nh ng t i ông n m trên
võng có ý mong m i c Th Khoa tr n c mà tr v ng ông bày k liên hi p v i
y ông Tr c, D ng và Ð nh m i có th l c mà ánh i binh xâm l ng n i.
n n a canh m t ông nghe có ti ng ghe chèo d i sông, r i l i l p c p,
ng nh có ghe ghé ng vào c u thang. Ông ng d y b c l i m cánh c a
gi a mà dòm
Tr ng mùng b y m m , ông th y d ng m t ng i m c en leo lên c u
thang r i x m x m i vô sân. Ông b c ra c a mà h i: « Ai ó? »
Ng i ó tr l i:
- Th a, con.
- Th ng Ð t ph i hôn?
- Th a ph i.
- yr c c c Th Khoa v hay không?
- Th a không. Tàu xu ng ch c em lên trên Sài Gòn r i.
- Tr i t i! Còn gì n a mà mong! Vô ây. Vô ri t cho tao h i chút coi.
Ông Nhiêu tr vô nhà i th ng l i ván mà ng i, có th p èn trên gh g n
ó. Bà Nhiêu, Th Trâm v i m con Thi Ð u v a m i n m m t lát ch ch a ng ,
nghe ti ng Ð t nói ngoài sân thì ng d y h t i ra mà m ng.
t b c vô, m t tay xách xâu th t cho v và bi u i kho li n cá th t i, mua t
mm is t i sáng mai nó hôi. Còn m y gói thì chàng a cho bà Nhiêu, xin m
m và k o a cho Tâm li n m t mi ng. Chàng nói d i ghe còn 15 quan ti n và
n Trâm xu ng xách giùm lên. Chàng l i nói trong r ng có m t m tôm cá, Trâm
coi nh còn m nh thì sáng s b t lên mà làm, còn n u tôm cá kh r i thì nên b t
lên làm, s sáng nó ch t h t.
Ông Nhiêu nóng n y nói: « Cá tôm cho con Trâm li u c mà. M y l i
ây nói rõ vi c c a c Th Khoa cho tao nghe m t chút. Tao c y l p th cho c tr n
sao m y không làm? H ch lên Sài Gòn chi v y? Ði h i nào? »
t l i g n mà nói:
- Vi c cha d y con ó con lo h t s c mà tìm không ra k , con c t ngh a
cho cha hi u. Tây cho c Th Khoa n m nhà th ng chung v i t i lính
Tây b th ng ó. Nhà th ng trong thành chung quanh có lính Tây
ng súng canh gi ngày êm nghiêm ng t. Con quen v i ông Ð i T n.
ng th ng con l m, con t i lui mà th m ng c. Song ng ngoài
vòng thành. ng làm vi c v i Tây nên ng vô thành thong th . Con là

40. i Ngh a Di t Thân 40 www.hobieuchanh.com
ng i ngoài, con có c phép vô âu, b i v y con không c giáp m t
i c Th Khoa mà nói chuy n c, con ch nh ông Ð i T n cho con
bi t tin t c c a c v y thôi.
- Con thân v i ông Ð i ó, sao không c y ng giúp em giùm c Th Khoa
ra cho?
- y! Cha t ng chuy n ch i hay sao ch , ông là tâm phúc c a Tây, c Th
Khoa là ng i ánh Tây, t c thì là ng i thù. N u ông Ð i bi t con là
ng i phe nên mu n c u c Th Khoa, thì b t con mà n p cho Tây. Con b
b n li n còn gì. Con ch dùng mánh l i khôn khéo l m ng d tin t c
y thôi, ch con âu dám nói thi t. V y mà con còn b tình nghi, lính
mu n b t con hoài, may có ông Ð i th ng con, ông h t lòng che ch nên
con m i c yên thân.
- Mà t i sao h ch c Th Khoa lên Sài Gòn.
- Theo l i ông Ð i nói, thì lúc u c Th Khoa b nh n ng, Tây s n sóc c k
m. Ch ng c g n lành m nh, i ng c thì o b c h t s c, cho n
m Tây u ng r u Tây. Ông Ð i ch c ch ng c m nh h s th c v .
Con c ng t ng nh v y nên con b t lo. Ai dè hôm qua ông Ð i nói b a
hôm kia có chi c tàu Sài Gòn xu ng ch c Th Khoa i r i, c b còng
hai tay d n xu ng tàu, l i có hai ng i lính Tây b ng súng gi . Con nghe
nói con r ng r i tay ch n. Con h i h ch c lên Sài Gòn làm chi, thì ông
i nói em i mà b còng có lính gi thì ch c là b ày ra Côn Nôn. Con
hay nh v y mà h i s m m i con không dám v li n mà thông tin v i cha,
i g n t i con m i i ây.
Bà Nhiêu nói:
- Ph i con v h i s m m i con g p Tây ru ng b t con r i.
t ch ng h ng h i:
- i s m m i h có i ru ng hay sao?
- Có i ông l m.
- May cho con quá!
Ông Nhiêu th ra m t h i dài và nói:
- Bây gi tôi hi u r i. Ban u nó ãi c Th Khoa t t , theo o b c , ch c là
nó có ý d c Th Khoa u hàng ng giúp nó. C kháng c không ch u
qui thu n, nên nó ch c lên Sài Gòn ng ày c ch có gì âu. Tôi ph i
theo lên Sài Gòn m i c lên ít b a ki m th d coi Tây x c Th Khoa
cách nào.
Bà Nhiêu h i ông:
- ây ông i thì ông m n ghe m n ng i chèo a ông i c r i. Mà
lên tr n ông âu ng i h i th m?
- Lên tr n tôi ghe ch tôi ít b a. N u tôi li u ph i lâu thì tôi cho ghe v
tr c. Sau tôi ki m ghe th ng h tôi quá giang mà v . Còn ch thì tôi
ki m ng i làm quen r i xin cho u, có khó gì âu. Tôi ki m m y ng i
quen h i tr c, nh ông Ð Ngôn V nh H i, ông Nhiêu L c Xóm D u,
y ch ó tôi c h t.

41. i Ngh a Di t Thân 41 www.hobieuchanh.com
Th Trâm d i b p lên cho Ð t hay c m chín r i nên m i Ð t xu ng n.
Nàng c ng m i luôn cha m nói có th t kho, tôm càng cá ch m, v y cha m nên
xu ng n thêm.
t th y Tâm n m ng thì v ít mà kêu i n c m. Bà Nhiêu c n, bà nói nó
i n m t mi ng k o, v y cho nó ng . Ð t m i s c nh trà v i k o c m mang v
i bi u Trâm ch n c n u m t bình trà cho cha m n k o c m u ng trà ch i.
t ng i n c m vui v nói chuy n v i v và em. Thi Ð u h i gi ng câu kéo
i khá l m hay sao mà n u ng và may áo qu n m i r i còn d n 15 quan ti n
mang v ó. Ð t nói:
- Ngoài sông cái tôm cá nhi u, l i ít ng i làm, nên b a nào i c ng có. L i
nh ch ch nhà m i b a lãnh bán giùm, ch th o giá ch nên bán m i có
ti n. Mà c ng may u nhà ó ch nhà khác thì ch c b Tây b t tù
i, h t trông v c.
Hai nàng ch ng h ng h i t i sao v y, Ð t nói ch ch nhà ó là em c a ông
i T n. Ch g i g m v i ông Ð i, nên ng che ch , không ai dám ng t i. Hai
nàng ã có c m tình v i Th D n mà nghe nói ch n là em c a ông Ð i có thân th
nh m thì càng thêm kính ph c ch .
t n c m r i lên nhà trên th y cha m ng n c m u ng trà, cha tính sáng
mai ph i m n ghe có mui và m n hai ng i chèo mà i cho g p, không nên trì
hoãn, vì h dem c Th Khoa i ã 3 ngày r i; n u mình ch m ch p, h ày c i
i, thì làm sao mà g p c.
t nghe cha nói nh v y thì h i:
- u ng i ta ã quy t inh ày c Th Khoa ra Côn Nôn Ð i H i, d u cha
lên tr n cha cg pc i n a, cha c m c l i c hay sao mà i cho
th t công.
- Cha mu n cho ch c ng cha li u mà v ch ng t ng lai.
- Theo ý con thì i cu c ã b h h ng r i, không còn gì n a mà trông
mong. Hôm c Th Khoa b th ng và b b t, oàn ngh a binh ã m t tinh
th n h t r i. Nay nghe c b ày thì ch c ch n s tan rã không th gì mà
gom l i c. Mà d u c Th Khoa c th v và c gom ngh a binh l i
c c ng không th nào ph c qu c c. Con ra ngoài M g n tháng
nay, con quan sát k r i, binh lính c a ng i ta hùng h u, lão luy n, l i có
súng nh súng l n th . Quan c m binh là m t ng i chuyên nghi p,
thông chi n s , bi t l c thao. Ngh a binh c a mình u là ng i làm
ru ng ho c i câu, thu nay không quen ra tr n. Binh khí thì là mác thông,
ch a ba, ch không có súng. Vì th ng t n c nên ng i mình không s
ch t, dám xông l c súng n ngoài chi n tr ng. Ng i c m binh nh c
Th Khoa, tinh th n m nh thi t, nh ng cha ngh coi t m vong dao mác mà
ch ng c v i súng n th ng27, ch ng v i i bác, ch ng làm sao cho n i.
- Ch ng không n i, c ng ph i ch ng. Thà ch t theo t n c, ch t c vinh
hi n, ch s ng mà làm tôi m i cho ngo i bang thì t i nh c quá s ng làm
sao c.
27
súng g n l i lê

42. i Ngh a Di t Thân 42 www.hobieuchanh.com
- Không ph i con s ch t, nh ng ch t cho có ích thì nên ch t, ch ch t vô ích
thì ch t làm chi. Bình nh t tri u ình c lo mão cao áo r ng xu ng ki u lên
voi, không thèm hu n luy n binh i, không bi t t ch c phòng b . Quân
ngo i xâm vào n c r i hoành hành nh vào c nh không ng i. Chúng i
i âu, quan quân c a mình c lo ch y t i ó. Nh ng ng i áo r ng mão
cao, bình th ng n trên ng i tr c, kêu gió làm m a, khi có gi c thì ph i
em thân ra mà c u dân gi n c. Các ng tr n i âu m t h t, cho
dân làm sao thì làm, i dân làm xong r i m y ng s ló ra l i ng vu t
râu tr n m t mà hò hét. Ng i có trí th c l i có oai quy n mà không dám
làm; dân y u t quê mùa, làm sao cho xong mà trông c y. Con i câu g n
t tháng nay, ban êm n m gi a tr i n c, con ngh cu c i r i con
ngán quá. H ng quê d t nh con ch cho thiên h l i d ng, ch a l ng
cho h b c mà leo lên cao. Ðã mang s ph n tôi m i, thì v i ai c ng là tôi
i, không c n ph i chê khen, l a ch n. V y con mu n làm tôi m i cho
ng i nào giúp ích cho thân con mà thôi, giúp cho con v t kh i cái a v
th p hèn, kh i chìm n i trong lao kh .
- Úy cha ch ! Con nói cái gì v y con? Gi ng con nói sao cha nghe nh ý con
mu n ph n qu c v y?
- Th a, con không tính ph n qu c âu cha. Con ái qu c l m ch song ái
qu c làm cho dân khôn n c m nh, ch không ph i ái qu c l i xúi dân
ch t, b n c m t.
- Ý con mu n tính làm s gì âu con nói th cho cha nghe th coi.
- Con th a thi t v i cha, t b a c Th Khoa b gi t b t thì con chán n n c c
m. Nay nghe c ch c s b ày thì con th y ng c u dân giúp n c mà
cha d y con i ó ã bít ng r i. Con mu n day qua ngã khác mà i cho
b c, mà c ng t i m c ích ó v y. Con mu n ra u Tây ng c y th
c m nh m c a h mà giúp cho dân c , làm cho n c th nh v ng, con
khuyên dân h c t p tài trí m i, ngh nghi p hay c a h r i s th a c h i
ánh i h v mà thâu ph c t n c mình l i.
Ông Nhiêu Giám gi n m t. Nh ng quen tánh tr m t nh nên, nên ông
cho con nói h t ý r i ông m i châu mày mà m ng:
- y là th ng x o trá! M y mu n u ng r u chát g m bánh mì, nên m y
ki m l i thêu d t cho êm tai, k thi t là m y sanh tâm vong n ph n qu c,
ch không ph i an dân l i n c gì h t.
t róng lên cãi:
- Xin cha b t gi n, cho phép con th a h t cho cha nghe. Con không mu n
làm theo thiên h : ho c ng i trong nhà cao bu ng kín, t i ng i khoe
th ng n c th ng dân, mà k thi t là h i dân h i n c ch không
th ng gì h t. Ho c xách mác thong, vác r a ngoéo xông ra chi n tr ng
ng ch t v i l n súng viên n mà lãnh cái danh chí s anh hùng, thí thân
mà i cái danh không ích cho mình mà c ng không l i cho ai h t, thì làm
chi. Con mu n th ng n c, th ng dân theo cách sáng su t, ch không
ph i theo mù quáng.

43. i Ngh a Di t Thân 43 www.hobieuchanh.com
- Gian hùng! M y là th ng gian hùng! M y nuôi tâm h n bán n c! M y
không c phép nói ti ng “Th ng dân th ng n c”.
- y cha mu n cho con ph i ch t hay sao?
- Thà ch t.
- Ch t mà dân không c nh , n c không l y l i c, thì ch t làm chi
cho u ng m ng?
- i chi n qu c, Tri u T ng T gi t Trí Bá, tru di c tông t c và chia t
ai c a Trí Bá v i n c Ngu n c Hàn. B t ng c a Trí Bá ch còn sót có
t ng i là D Nh ng. Th mà D Nh ng không n n chí báo oán báo
thù, không bi t s binh ông t ng m nh, m t mình dám ph c kích hai
n toan gi t Tri u T ng T . Tuy tr i khi n D Nh ng không thành
công, song danh trung ngh a c a chàng c bia trong s sách.
- Vi c D Nh ng làm ó theo con thì không có chí hay. Anh ta th y cùng
ng nên t t c u danh. Con không ch u làm nh v y. Con mu n s ng
ng c u dân.
- y mà còn nói c u dân giúp n c tao nghe sao tao m c c quá. M y s ng
ng h i dân, bán n c, nói nh v y m i trúng ch . Theo ý tao thì m y c
n lòng mà kháng chi n, d u r i m y có ch t i n a thì m y c ng c
danh th m, còn tao v i m mày c ng c p m t n m y v i thiên h .
Còn m y ra u gi c ng giúp s c cho gi c thâu ph c n c nhà c a
mình, ch ng s m thì mu n m y c ng b ng i mình phân thây m y mà
y còn làm nh c cho c tông môn m y n a. N u m y không ch u nghe
i tao, thì m y ng cho tao th y m t n a. M y i ng m y, tao i
ng tao, không còn tình ngh a cha con gì n a, không ai bi t t i ai làm
chi.
- Cha hay con ph i ti p t c kháng chi n; c Th Khoa không còn. Con giúp
c v i ai? Cha m không hay hi n gi con ng s ng gi a m t c nh i
c k nguy hi m. Vì ng i ta th ng con nên lén cho con hay Tây ã nghi
con có ch n trong oàn ngh a binh c a cu Th Khoa, l i cho cái vùng mình
ây là vùng ngh ch. Ng i ta khuyên con ng có l o v ây. Ng i ta
bi u con t t h n là nên vô lính mà n núp trong th i gian ng ng i ta
có th che ch cho con kh i ch t. T i v y nên con ph i l n v ây lúc ban
êm ng tr c th a cho cha hay v c Th Khoa, sau bày t vi c riêng
a con n a. Con v m t chút r i khuya con ph i n m t ch không dám
nhà ban ngày. T i có cái kh h m he nh v y nên con m i tính con ph i ra
u gi c cho an thân, ch âu ph i con có ý mu n h i dân h i n c.
- y mu n s ng mà mang ti ng x u h n là ch t mà c danh th m thì t
ý m y. Tao không c n bi t t i. Tao m c lo ng mai tao lên Sài Gòn mà
nghe tin c Th Khoa.
Ông Nhiêu b i l i võng mà n m. Bà Nhiêu kêu dâu bi u b ng Tâm vô nhà
cho nó ng . Ð t i xu ng nhà d i ng i nói chuy n v i Th Trâm. Bà Nhiêu têm tr u
n r i bà i theo. Thi Ð u b ng con vô bu ng r i nàng c ng tr ra ó n a. B n m
con ng i chùm nhum nói chuy n nh nh v i nhau, nói t i canh ba, ông Nhiêu i
ng ã lâu r i, m y m con m i rã i ngh .

44. i Ngh a Di t Thân 44 www.hobieuchanh.com
Tuy Ð t có nói khuya chàng ph i i ch không dám , song n khuya chàng
làm nh b n r n không ành d t ra i. Ð n sáng bét mà chàng v n còn eo theo nói
i v ch i v i con, nh ng l c c phía sau nhà không dám léo ra phía tr c.
Ông Nhiêu kêu Trâm v i Ð u giã s n cho ông vài c i g o. Ông i qua nhà chú
Ð nh nói chuy n c Th Khoa cho chú hay và t ý mu n lên Sài Gòn g p ng
i th m tin t c. T Ð nh có ghe hai chèo, ghe s m ch tr u cau, d a chu i i bán
nên có mui, có b p h t. T Ð nh ch u l y chi c ghe ó mà a ông Nhiêu i và sai
ng i nhà kêu ông Th i l i mà c y ông i ng ông chèo m i thì ông Th i c ng s n
lòng i giùm n a.
Ông Nhiêu d n T Ð nh v i ông Th i s a so n d n ghe nx , n cg n
ròng, thì lui ghe, ông tr v cho h c trò ngh ít b a, nói r ng ông m c i th m bà con
xa, ch ng nào ông v r i s d y ti p.
Dâu con ã giã s n m t thúng g o tr ng r i. Bà Nhiêu so n m m mu i cho
ông em theo. Ông gói vài cái áo vài cái qu n. Bà l y ra 20 quan ti n. Ð n x v con
ông Nhiêu ph vác g o ti n và xách hành lý a ông qua bên T Ð nh r i ghe lui.
Ông Nhiêu i r i Bà Nhiêu h i Ð t bây gi ph n Ð t tính l r i. Ð t không nói
chuy n i lính n a. Chàng ch bu n mà than th v s nguy hi m bu c chàng ph i
lìa xa x T nh Giang, lìa cha m xa v con, thì m i an thân mà s ng c.
Bà Nhiêu vì tình m u t , Thi Ð u vì tình v ch ng, Th Trâm vì tình anh em,
ba ng i u là àn bà, nên b m y tình y c m xúc n ng n , b i v y không ng i
nào ành ép bu c Ð t ph i ch t vì ngh a, vì nhân, hay vì n c non, vì danh d nh
ông Nhiêu ép bu c v y. Ba ng i u ân c n khuyên Ð t ki m ch c y th , mà n
núp cho qua kh i gió giông i thanh t nh an ninh tr l i r i cha m , ch ng v , anh
em, cha con s oàn t .
cha r y la, mà c m xuôi thu n, Ð t r t hài lòng nên rán l i v i gia
ình êm sau, ch ng u canh n m, m i xu ng ghe mà i n a.

45. i Ngh a Di t Thân 45 www.hobieuchanh.com
Ch ng VIII
Bu i s m m i ó, m t tr i m c d i ánh n ng sông sáng loà.
Th D n tính Ð t i v B n Tranh ã hai êm m t ngày r i sao b t tin. Nàng
ng i t i c a, m t ngó xu ng sông mà trông Ð t. Ghe xu ng qua l i không ng t,
nh ng không th y ghe l n c a Ð t tr qua. Nàng nh hôm Ð t s a so n ra i
chàng có nói n u cha m xuôi thu n cho chàng i lính thì chàng s tr qua li n.
n b a nay mà chàng ch a qua, nàng phát nghi vì hai l n y; m t là cha m không
ng lòng cho chàng i lính giúp Tây nên b t nhà, hai là Ð t th ng nh v con
nên ki m ch c ng thoát thân mà b r i nàng.
N u vì l th nh t mà Ð t không tr qua thì nàng không gi n Ð t c.
Nh ng i v i Ð t nàng c x tr n tình, mà i v i cha m Ð t nàng c ng gi l
ngh a. V y thì cha m không cho i lính c thì ngoài n y v i nàng ng i gi ng
câu kéo l i ki m n c ng m no vui s ng. Còn n u vì l th nhì mà Ð t cút
t, Ð t x o trá mà g t g m nàng, c ch ó nàng không th tha th c. Nàng
ph i tr t i ph n b i, t i g t cho nàng che ch d ng nuôi g n trót tháng, r i b nàng
mà không nói m t ti ng cám n.
Mà vì l nào c ng v y, n u Ð t không tr qua thì s òn 28 v i ông Ð i T n nói
i quan Tây d t lính i b t Ð t em v mà tr t i, vì Ð t ã có thú thi t v i nàng
ng Ð t có ch n trong oàn ngh a binh c a Th Khoa Huân và có tham d trong
cu c ph c kích t i Bình Cách hôm n .
Th D n suy ngh t i ó b ng th y Ð t chèo ghe l n ng ghé vào b n ngay
a nàng. Nàng m ng, l t t ng d y, ch y ri t ra mé sông, níu m i ghe và l y s i
dây mà bu c vô tr , v a làm v a c i v a nói:
- Tôi trông anh d quá. Sáng nay mà c ng ch a th y anh tr ra, tôi t ng anh
t tôi ng anh cút luôn ch .
t c i mà nói:
- Cút i âu?
n c ng c i mà nói nho nh :
- Em trông không c em gi n, nên m i h i n y ây em c y ông Ð i sai
lính ki m b t anh.
t lên b và h i:
- t chi v y?
- t làm chi anh bi t mà.
Hai ng i d t nhau i vô nhà. D n nóng n y nên không i Ð t ng i, nàng
t h i li n:
- Trong nhà ch u cho anh i lính hay không?
- Ông già r y quá. Ông nói n u qua theo Tây thì ông t qua, không nh n
qua là con n a.
- Ch t c! M t hy v ng r i. Bây gi anh tính làm sao ây?
- Ông già i Sài Gòn r i, i h i x hôm qua ông lên d tin t c c Th Khoa.
28
nn

46. i Ngh a Di t Thân 46 www.hobieuchanh.com
- Có bà con v i c Th Khoa hay sao?
- Không có. T i ng thích c Th Khoa l m. B n nhà nho mà. Ông c bu c
qua ph i b n chí kháng chi n. Thà ch t hay là b b t b ày nh c Th
Khoa ch không c u gi c mà mang ti ng bán dân bán n c. N u qua
cãi l i thì ng v nhà n a, ng cho th y m t.
- Cha nói g t nh v y, mà anh tính cãi l i hay sao mà anh tr ra ây?
- Cha i r i, h i hôm qua than th ph n qua v i m , có v và em qua ng i
nghe. Qua nói r ng n u qua không i lính ng có ông Ð i che ch , thì qua
b b t b tù, ho c b b n. B i v y qua ph i b x mà i xa g n ây
không c. M nói thà i lính ngoài n y thì còn g n g i vi ng th m c,
ch i xa r i làm sao. V v i em qua c ng ng ý nh m , b i v y h i
khuya qua i không ai c n tr .
- Em r t cám n anh vì em bi t ch c t i anh yêu em nên anh m i ngh ch ý
cha mà tr ra ây v i em. Em h a ch c n u anh không ch u i lính, anh
ây mà làm n v i em, thì em c ng b o h cho thân anh an n và ch m
nom cho anh sung s ng mãn i, áp tình anh n ng n v i em.
- Qua tr ra ây vì qua quy t nh i lính ng nh ông Ð i nâng cho
qua lên Cai lên Ð i ng qua c u dân giúp n c. Ng i ta nói u Tây là
ph n qu c. Qua mu n u Tây mà c u qu c th coi c hay không cho
bi t.
- u anh ch u i lính thì càng hay, em i ch v n u c m cho anh n r i
tính.
- u nhà còn cá tôm c thì n s c mà, c n gì ph i i ch th t công.
- c thì còn, có tr ng v t n a.
- y thì r i. Ði ch làm chi.
Th D n i n u c m, cho Ð t n m ngh .
n c m xong, v ch ng bàn tính v i nhau m t h i. Th D n m i i m t mình
qua thành tr l i cho ông Ð i hay r ng Ð t ch u i vô lính và h i ch ng nào Ð t qua
c. Ông Ð i nói sáng mai ông s nói chuy n v i ông quan ba và ông bi u Ð t tr a
a ó thì qua lãnh y ph c qua làm vi c li n.
n v D n i th ng ra ch ki m mua ng d n b a c m chi u ãi Ð t n
ngoã nguê, m ng cho Ð t s p b c nh i oán h n b c vào c nh i hi p hoà,
mà c ng m ng cho nàng t ây ch c ch n c ng i thành thi t th ng yêu nàng,
th ng yêu n n i dám hy sinh tình cha con, quên l ng tình non n c.
n nhà nàng thu t m y l i c a ông Ð i T n d n cho Ð t nghe, nói b a
tr a sau Ð t qua lãnh áo qu n, thì làm lính li n.
t bi u D n chi u n u c m n s m ng chàng i gi ng câu m t êm chót
i gi i ngh . D n xin v i Ð t cho nàng i theo ch i m t l n, k ni m tr ng h p
ch ng g p g nhau. Ð t vui lòng em theo nàng ra sông cái, lúc êm khuya, có
t ng i b n yêu cùng nhau th ng th c c nh thú gió tr ng tr i n c.
n lo n u c m, Ð t thay ng xu ng ghe so n l i ng câu tay l i.
n c m r i m t tr i còn cao, nh ng D n mu n i s m ng ra sông cái ch i.
t c ng tính i s m ng th a n c ròng kéo l i b t tôm càng và luôn d p cá nh

47. i Ngh a Di t Thân 47 www.hobieuchanh.com
móc m i mà gi ng câu. D n khép h t c a sau c a tr c, g i nhà cho bà già m t
bên, r i theo Ð t xu ng ghe ng i cho Ð t chèo ra vàm.
c ã ròng h t n a sông. Bên núi cù lao Bông có hai chi c ghe l n tr ng
bu m ch y r r theo m t chi u v i gi t n c. B y cò tr ng u trên ng n ám b n
ch29 xanh um, ch ng khác nào th tr i v m t b c tranh tô màu bi c, r i ch m
nh ng m xem cho p.
Tuy D n là gái không có h c, nh ng b n tánh có ít nhi u lãng m n, nên th y
nh nh v y nàng ph i ng tình yêu. Thình lình nàng nói: „Anh Ð t i bây gi em
t mu n cho anh i lính. Em mu n rán câu l i dành d m cho có m t s ti n, r i
em bán nhà châm ti n vô n a, bù i v i h l y m t chi c tr ng tr ng, có mui có
bánh lái, có hai chèo, v ch ng mình luôn d i ghe, ban êm gi ng câu kéo l i,
sáng mai ghé ch bán tôm cá, r i chèo ra sông cái u d i bóng cây mà ng . V
ch ng mình s ng t do, s ng v i tr i n c, em ch c s ng nh v y kho trí h n là
ng chung v i loài ng i. Anh ngh sao?“
t c i ng t mà nói:
- Em mu n m t ngày kia ng i ta g i qua là „ng ông“ còn g i em là „ng
bà“ ph i hôn?
- i gì c ng c mi n v ch ng mình s ng chung v i nhau m t cõi thì
thôi.
- Không c qua không thích nh em v y.
- y ch anh thích gi ng gì?
- Qua mu n làm ông Ð i ông Qu n. Qua mu n l p công danh cho r c r .
ng gi a i lo n ly, ng i có chí l p công danh, không khó. N u mình
không bi t th a c h i may m n thì u ng l m v y.
- Thi t anh có chí ó hay sao?
- u không thi t qua bi u em i nói v i ông Ð i h i tr a làm chi.
- Anh Ð i có h a h anh vô lính ch ng vài tháng nh xin cho làm Cai. Anh
ki m th l p công, t nhiên s c lên Ð i. V y thì không khó gì.
- Em ph i rán o b ông Ð i làm sao cho anh lên ch c Ð i mau mau thì ng i
ta kêu em là bà Ð i.
Th D n c i.
t chèo kh i vàm m t kho ng xa, t i cái v nh, m i ghé l i d i b i b n, bi u
n bu c ghe vào g c b n. Chàng c i áo và ôm tay l i nh y xu ng mé sông mà
kéo. M t tr i chen l n, D n ng i trên ghe coi Ð t kéo l i. Kéo m t v t r i Ð t l i
ghé mà tôm cá cho D n l a. D n th y tôm cá nhi u thì ham quá, th m ti c hôm
tr c không dè ng i theo mà ph v i ch ng.
t kéo ba v t l i30 thì tôm cá ã b n r i, tr i c ng ã t i. Chàng leo lên ghe
mà d p l i, b t cá nh mà móc m i vô ng câu, r i chèo ghe i ki m ch gi ng
câu. D n l a tôm càng cá l n b vô r ng, còn tép v i cá v t thì b vô r mà ng.
29
Th y li u, lo i cây m c d a b n c, bông tr ng, trái tròn và gi p, lo i trái nh là b n i, lo i trái l n là b n
a, v chua và chát.
30
t l n kéo l i là m t v t

48. i Ngh a Di t Thân 48 www.hobieuchanh.com
t gi ng câu xong thì leo lên ghe n m d a bên v m t ngó m t tr ng lu m ,
mi ng hát ngêu ngao vui v , d ng nh quên n c non b xâm chi m, quên c Th
Khoa b lao tù, quên ông cha già gi n h n, quên bà m v i v cùng em lo s .
Ch ng m t canh thì Ð t l n ghe i th m câu m t l n m i l n c n m b y cá
n, cá s 31 , cá ch m, cá út, cá ngác, cá trê. G cá b vào ghe thì D n b t em vào
ng. D n c th ng th c cái thú gi ng câu kéo l i thì nàng to i chí vô cùng, b i
y tuy ng không yên, song nàng vui nên không bi t m t.
n u canh n m, Ð t th y tôm cá ã nhi u r i nên cu n câu mà v . Ghe
chèo c c k ch, D n n m d a be ghe m màng, ã c vui ch i, l i có tôm cá nhi u,
nên quên m t m i.
t i b n mà tr i ch a r ng ông. Ð t bi u D n bu c ghe lên mà ngh , i
sáng r i s l a tôm cá ng bán b t m t m , còn bao nhiêu thì dành mà n.
t t m r a r i thay khô r i n m ngh . D n lò mò b t m t con cá v i ít con
tôm lên kho n ng ng n c m khuya.
Lúc n c m Ð t d n D n ph i m y con cá ch m riêng ra, ng tr a em ra
ông Ð i. H i lính r i thì s h t câu, l i gì n a c. V y sáng có em cá tôm ra
ch mà bán thì nên dành m t m mà n ít b a.
n nói i lính thì i, có l n m ba b a n a xin phép v i ông Ð i i câu l i
t êm ki m cá tôm mà n và chia cho ng ch c ng ch u l m.
ng sáng D n lo b ng tôm cá ra ch bán ng mua th t rau m m mu i mà
n. Ð t thì lo gi t tay l i và so n ng câu ng ph i mà c t.
n tr a Ð t m c qu n áo m i i qua thành mà nh p ng . D n xách gi cá
ch m i theo ng cho ông Ð i T n.
Khi ra i, Ð t ngó chi c ghe l n u d i b n, chàng then th n trong lòng,
th n vì b chi c ghe là b n c c u ng b c qua con ng m i, m c áo lính c a
ng i ta ban cho s ng v i c nh i l , mà hôm kia cha mình g i là s ng nh c nhã.
u ã rót l r i, v y ph i u ng. Ch n ã b c vào ng m i r i, v y ph i
i, không th tr l i c. Ð t cúi m t l m l i mà i v i D n không dám ngó chi c
ghe n a.
Ông Ð i T n ng i trong nhà th y Ð t v i D n b c vô thì ông m ng r nói
i Ð t:
- Qua m ng cho em. Qua nói chuy n v i ông quan ba h i s m m i thì ng
ch u cho em làm Cai li n, ch không ph i làm lính, em s c mang lon
d n u m t t p lính i tu n.
- Th a ông t i sao m i vô mà c làm Cai?
- Qua nói em bi t m t bi t nhà m y ng i trong oàn ngh a binh c a Th
Khoa Huân h t th y. Vì v y nên ông quan ba nh cho em làm Cai ng
em vui lòng i ki m nh ng ng i ó r h v ng i lính nh em. Ng i
nào có ch c ph n trong oàn ngh a binh h i tr c thì ng cho làm Ð i
ho c làm Quan mi n là h a t n tâm giúp binh i c a Tây em an ninh tr
i trong làng trong xóm thì thôi.
n h i ông Ð i:
31
t trong nh ng lo i cá l n nh t c a sông l n. Tr ng l ng cá l n trên 10 kg.

49. i Ngh a Di t Thân 49 www.hobieuchanh.com
- Làm Cai c bên nhà em hay là ph i bên n y?
- Ph i bên thành ch . Có tr i s n m i ng i m t c n.
- Cha ch ! R i nhà c a và ghe l i m i thì làm sao ây?
- Thì ki m ng i mà bán l i cho h , c ng nh anh h i tr c v y.
n x Ð i T n d t Ð t lên trình di n v i ông quan ba. Ông phát qu n áo, cho
óng lon Cai khuyên trung thành mà giúp ông cho c l c thì ông s cho mang lon
i.
Th thì ây ngh a binh Võ Minh Ð t c a c Th Khoa Huân ã bi n thành chú
Cai Võ Minh Ð t trong quân i mã tà c a n c Tây.
Trong lúc nhà Ông Nhiêu Võ Minh Giám, con trai c a ông không k l i
nghiêm hu n, không màng c cây t n c c a t tiên xây d ng r t dày công, nó b
t ng ra u gi c mà lãnh áo qu n ch c t c. Th ng con trai c a ông b c vào
ng nh nhu c thúi hôi, v y mà bà v ông không có m t l i gián can, nàng dâu
i con gái c a ông c ng thu n tùng, không ng n c n. Ông Nhiêu n m co trong mui
ghe cho T Ð nh v i ông Th i chèo i. Ông th m vái ng i ta ch c Th Khoa lên
Sài Gòn ng tha b ng c , r i ông s hi n k liên hi p các oàn ngh a binh d i
quy n th lãnh c a c , ch dùng k , y m i mong kháng chi n thành công, ch huy
ng l t s b gi c l n l t tiêu di t h t.
Ghe qua t i B n L c ph i u ngh mà ch n c l n. Có ghe ng i ta u
nhi u. Hai ng i chèo lo n u c m. Ông Nhiêu ra tr c m i ng i ch i. Ông nghe m y
ng i trong hai chi c ghe u g n ó h nói chuy n v i nhau, thì là cách ít b a tr c
Tây dùng tàu chi n ch binh lính xu ng Nh t T o vây oàn ngh a binh c a c
Nguy n Trung Tr c mà ánh tan h t. May c Nguy n v i vài ch c b h thoát kh i
vòng vây r i xu ng thuy n nh qua phía Ti n Giang mà n núp.
Ông Nhiêu nghe tin y càng thêm bu n. Tháng tr c c Th Khoa Huân th t
i. Tháng n y c Nguy n Trung Tr c c ng b i n a. Bây gi ch có c Tr ng Công
nh v i c Thiên H D ng mà m t c cheo leo d i mé bi n, m t c cheo leo
trong ng hoang, không liên l c c, không ti p ng c, thì r i ây c ng ph i
ch t n a. D u c Th Khoa c th v , n u tri u ình không giúp binh l ng khí
gi i, thì mu n c i s t ng c ng không d gì.
Ghe i hai ngày ba êm m i t i Ch L n, Ông Nhiêu ch ng cho T Ð nh
chèo th ng ra Xóm D u. Ông lên b h i th m nhà c a ông Nhiêu L c là b n c . Nh
có ng i ta ch nên ông tìm c. Anh em ã cách bi t nhau vài ba m i n m, nay
p nhau l i thì m ng r vô cùng
Ông Nhiêu L c nh v con gi i ngh buôn bán nên gia t d dã, nhà c a ang
hoàng, b n sung s ng. Ông h i gia d ch n u n c sôi cho mau ng ông ch trà
ngon mà ãi khách. Lúc u ng trà àm o ông L c h i ông Giám lên Sài Gòn th m
nhau mà còn có vi c chi n a hay không.
Ông Giám thu t công vi c c a c Th Khoa cho ông L c nghe và nói ông lên
ng ki m th h i th m coi Tây x t i c Th Khoa cách nào mà ch c lên Sài Gòn.
Ông L c c ng là m t nhà nho, nên nghe c Th Khoa Huân c u quê h ng t n c
mà ông mang h a thì ông ng lòng m i ông Giám em hành lý lên nhà ông mà ,
i i ông i h i th m, trên nhà ng anh em àm o cho th a ghe u ó mà
ch ít b a.

50. i Ngh a Di t Thân 50 www.hobieuchanh.com
Ông Giám th y b n thi t tình, l i nhà c a r ng rãi nên xu ng ghe l y áo qu n,
n ông Th i v i T Ð nh ó ch . Ông ch 20 quan ti n mà bi u l y ó mua th t và
cá mà n, h t g o thì mua g o.
Ông L c d t ông Giám i h i th m c Th Khoa, i n 5 ngày m i g p c
ng i th o vi c nói c Th Khoa trong khám, nh ng hai ông không th nào i vô
th m c.
Ông Giám ngh ây hoài mà không g p c Th Khoa c thì không ích gì, b i
y ông c y ông L c trên n y th cho ông mà ch m nom c Th Khoa. N u có tin
gì l thì vi t th m n ng i b i xu ng xu ng T nh Giang mà cho ông hay, ti n t n
phí ông s ch u h t. Ông L c ch u giúp. Ông h a ch c ông s h t lòng lo cho c Th
Khoa c ng nh b n lo v y.
Ông Nhiêu Giám m i yên lòng t giã b n xu ng ghe mà v . B n v c ng i
t vòng quanh, t i nhi u ch c ng u ch n c xuôi, nên c ng m t 3 ngày m i t i
nh Giang.
con ông Nhiêu Giám hay ông v thì h t th y u ra b n mà m ng ông. Th
Trâm v i Thi Ð u lo em hành lý vô nhà, bà Nhiêu h i ông ki m có g p c Th
Khoa hay không. Ông bu n nên nói c t ng n:
- Tôi v i ông Nhiêu L c i h i th m n 5 ngày m i hay chúng nh t c
trong khám. Mình làm sao vô ó c mà g p c . Ngh tr n n a thì làm
khách cho ông Nhiêu L c ch không ích gì nên tôi v , ông L c h a ng s
ch m nom n u có vi c chi l ng s sai ng i em th xu ng cho tôi hay.
Ông Nhiêu không th y Ð t mà ch ng vô nhà c ng không th y nên ông h i bà:
- Th ng Ð t i u Tây r i ph i không?
- Nó i ra ngoài M .
- Thì i theo làm tôi m i cho gi c r i.
- Nó nhà nó s ng i ta b t, nên ph i i câu i l i mà n núp ch sao.
- Bà tin d ! Nó i h i dân, i bán n c ch câu l i gì. th ng th ng r i
bà coi mà. Nó mu n s ng v i cái danh ph n qu c, ch không ch u ch t v i
cái danh trung ngh a. Nó s b chúng phân thây nó cho mà coi. Nó không
ch u ch t mà c ng ph i ch t, l i ch t thúi hôi, ch t còn b ng i ta ch i r a.
Bà Nhiêu th y ông gi n, bà không dám bào ch a cho con n a. Bà i luôn
xu ng nhà d i. Ông Nhiêu lên võng mà n m. Ông dòm qua tình c nh, ông th y ch
lu m , ch en ch t i. Hai nhóm kháng chi n m nh m ã tiêu tan r i. Còn hai
nhóm cheo leo có th duy trì n i hay không? Không có súng n nh ng i ta, thì
ch c c ng b ng i ta tiêu di t n a. Ðã v y mà dân tình l i y u t không c nh t
tâm nh t trí. Trên Sài Gòn ng i ta ã xu h ng theo gi c nhi u r i. T p theo ng
làm quan, t p theo ng buôn bán, tính làm giàu, không k gì qu c gia. Th m chí
th ng con trong nhà nó c ng xu h ng i lòng. Th thì còn mong gì n a!
Ki m m tình hình ông Nhiêu a n c m t.

51. i Ngh a Di t Thân 51 www.hobieuchanh.com
Ch ng IX
Ông Nhiêu Giám i Sài Gòn v b a tr c thì b a sau ông d y h c l i li n,
không ngh ng i chi h t. Ông s t s ng nh v y là vì ông mang m t túi u s u n ng
tr u trong lòng, ông n m không nó tr o tr c ông ch u không n i nên ông ph i m n
d y h c mà làm cho khuây kh a n i lòng, quên h t tr i mù m t, t rung rinh,
ng i vô tình, con b t ngh a, ai c ng lo vinh thân phì gia, không c n lo n c m t dân
kh .
M i b a h n c m s m m i r i thì ông ra ngoài tr ng h c mi t ngoài ó
cho t i b a c m chi u ông m i vô, có ván l i có võng cho ông n m ngh tr a, có bình
trà nóng cho ông n m gi i khát.
H m nay ông l i c n d y cháu n i c a ông là Tâm h n lúc tr c, d y ch t p
vi t t i ngày không cho th ng nh ch i b i chút nào h t. Bà Nhiêu nóng ru t nên
có b a bà c n nh n ông, bà nói con nít m i có 6 tu i có d y thì d y c m ch ng v y
thôi, ch ép bu c h c t i ngày s nó sanh b nh.
Ông nói còn m ng thì ph i u n l n ch thành tre r i u n làm sao c.
Ông c d y, không k l i bà khuyên. trong nhà ông ít nói chuy n v i v con, mà
có nói chuy n không bao gi ông nh c t i tên Ð t. Ông có i ch i thì s m m i ho c
chi u mát ông m i i. Mà i ch i thì ông qua nhà chú T Ð nh mà thôi, ch không i
xa h n n a.
S p trai tráng trong xóm trong th y tình hình ã yên t nh nên l n l n tr v
nhà lo làm n, ch không tr n tránh n a, mà c ng không bàn n chuy n kháng
chi n.
M t bu i chi u Ð Chí Linh Khánh H u, là ng i ông Nhiêu h a g Th
Trâm, qua th m cha m v . Ông Nhiêu c m l i ch i. n c m chi u r i sân ã mát.
Ông Nhiêu bi u Linh nh c hai cái gh gi a sân, r i ông bi u Linh ng i v i ông
ng ông h i th m tình hình kháng chi n.
Linh có m t tin quan h t h i chi u n gi chàng mu n t v i ông Nhiêu,
Nh ng vì trong nhà có nhi u ng i qua l i l n x n chàng ch a nói c. Bây gi có
t mình chàng v i ông Nhiêu chàng mu n th a d p mà nói ph t cho ông nghe, b i
y v a ng i thì chàng h i:
- Ng i ta n cùng h t c Th Khoa b ày ra Côn Nôn r i. Cha có nghe
vi c y hay không?
- Có. Nh ng c Th Khoa còn trong khám Sài Gòn. Cách ch ng vài m i
ngày tr c, cha hay tàu xu ng M Tho ch c lên Sài Gòn ng ày c ra
Côn Nôn. Cha ng i ghe tu t lên tr n ng d tin t c. Cha m y b a , cha
nghe ch c c b giam trong khám Sài Gòn, ch không có b ày. May có c
giao c a cha là ông Nhiêu L c, ng Xóm D u, ng lãnh ch m nom c th
cho cha, có tin t c gì quan h , ng s sai ng i em th xu ng cho cha hay.
Cha m i v ch ng m i b a rày. Ng i mình nghe n c Th Khoa b
Tây ày, h có t c gi n hay không?
- Th a, h b ngh h t, coi b h s s t ch không bi t t c gi n, ch có m t ít
ng i nh con b c t c mà thôi.

52. i Ngh a Di t Thân 52 www.hobieuchanh.com
- Cha nhìn th y th tình cha bu n l m con à. Bên mình ây c Th Khoa th
i. Hôm i Sài Gòn, khi t i B n L c, cha nghe binh c a c Nguy n Trung
Tr c c ng v a b ánh v tan n a.
- Th a con c ng có hay c Tr c b th t b i nh ng may c thoát thân c
mà i xu ng mi t H u Giang.
- Còn ông Ð nh, ông D ng r i r c, l i không có súng ng s không kh i
nguy luôn n a.
- Con c ng s nh v y.
- y tháng nay cha suy ngh n u mu n kháng chi n i gi c, mà m i
ng i hùng c m t góc, r i làm l t , thì ph i ch t, ch không th gì thành
công c. Ph i t ch c m t cu c kháng chi n cho có quy t c, có k lu t.
Tr c h t ph i ch n m t ch l p c n c nh h i x a Lê Thái T ch n
Lam S n ó v y. C n c ph i hi m a ng l p h th ng phòng th ,
mà c ng ph i phong phú, dân ông ru ng t t, ng lo s n l ng h ng
nuôi binh. Ng i th lãnh ph i có v n h c uyên thâm, có ki n th c ho t
bác32, có m u l c, có tài trí. Trong c n c ph i t nhi u ban m i ban
lo m t ngành riêng. M y ban n y c n ph i có: Ban tài chánh, Ban tác chi n,
Ban hành chánh, Ban tin t c, Ban tuyên truy n. Vì tri u ình hô kháng
chi n mà không làm gì h t, b i v y mình ph i lo mà làm, ng thèm k
tri u ình. Cha dòm th y trong ám nhi t tâm v i n c nhà ch có c Th
Khoa Huân tài trí mà m ng vi c l n n y. Cha mong m i c
cv cha hi n k c a cha cho c t ch c cu c kháng chi n l i theo
nh ý cha tính ó. Ng t bây gi c b k t trong khám, m i làm sao? Cha i
Sài Gòn v h m nay cha bu n quá, bu n vì th y cu c kháng chí n c a ta
suy b i l n l n mà còn bu n vì th y n i nh n tâm càng ngày càng ngu i
nh. Lên Sài Gòn cha th y thiên h h hi p tác v i gi c h t ráo, ng i ra i
lính, k ra làm quan, h bán buôn h giao thi p v i gi c mà coi b h h ng
hái vui v l m. V t i nhà ây thì th ng Ð t c ng ã b nhà i mà u Tây
i n a.
- Anh hai u Tây r i hay sao? H i nào v y cha? nh u làm chi?
- Bi t âu cha nói cho con nghe. Sau cu c ng ch m Bình Cách, nó gi
ng ng i câu, ra ngoài ch M , tr c tránh s kh ng b sau lóng nghe
tin t c c Th Khoa. Ðêm n có lén v cho cha hay tàu ch c lên Sài Gòn
ng ày c ra Côn Ð o. Nó nói c Th Khoa b k t thì không nên ngh
n cu c kháng chi n n a, ph i tìm con ng khác mà i. Nó tính ra u
gi c hi p tác v i gi c, r i dùng cách ôn hoà mà giúp cho dân và làm
th nh v ng cho n c. Nó l y lý l mà chu t ngót cái thuy t gian hùng
a nó. Nó c t ngh a dài l m. Nó làm cho cha th y u óc nó b bi n
chuy n. Lòng trung thành v i non n c ã bi n thành lòng mãi qu c
u vinh. Cha r y nó. Cha nói n u nó u gi c thì nó là th ng ph n qu c,
cha không nhìn nh n nó là con n a. Nó mu n làm gì nó làm, song cha c m
bi t nó không b c ch n v nhà n y. B a sau cha i Sài Gòn. Nó nhà nói
32
uyên bác

53. i Ngh a Di t Thân 53 www.hobieuchanh.com
i m và v r ng nó là ng i b tình nghi, nó không dám lân la vùng n y
a, nó ph i ki m ch n núp m i yên thân, r i khuya l i nó xu ng ghe
chèo i m t. Ch c nó i M mà u Tây r i ch gì.
- Th a cha, không l anh Hai dám cãi l i cha âu. Ð th ng th ng coi. Con
ch c nh b tình nghi nên ph i b c trái trong m t lúc v y thôi.
- Cha ch c nó ph n r i. Con ngh coi ám ngh a binh h còn trung thành v i
Th Khoa hay không?
- Con không dám ch c, b i vì con coi b h s súng quá, nên h ngán. Duy
ch có ám h c trò c a con là còn h ng hái, không s ch t.
- c ch ng bao nhiêu?
- Th a, có vài ch c ng i. Mà ám ó là ám c m t . Con bi u ch t thì h
ng c ch u ch t li n.
- c v y thì quý quá. Ng t ít quá con rán ki m thêm cho ông ông, ng
khi h u s có ng i tr l c.
- i th i cu c yên n m t chút r i con s l a ng i có tâm chí mà luy n
p thêm n a.
- Còn Ð c Thành v i Ð c Thu n, con có nghe hai ng i y bây gi ng
âu hay không?
- Con nghe Ð c thành còn n trong vùng K Son, nh ng con chua dám i
âu nên con không g p, còn Ð c Thu n d ng nh qua bên R ch Lá.
Ngày nào có th i c thì con ki m hai ng i ó m i v ây cho cha nói
chuy n. Ph i nung chí h mà ch c Th Khoa, không nên h chán n n
i nh y b y.
- Con th y trong hai ng i ó có Ð c Thu n c l m. Ti c vì th t h c nên
không th i d ng.
- c Th Khoa th ng khen Ð c Thu n v i cha hoài: Con có g p thì nói
chuy n c Th Khoa cho hai ng i ó hay. Lúc n y r nh rang, thôi con
tính c i con Trâm cho r i.
- Th a cha, th i cu c ch a rõ r t, không bi t còn bi n chuy n cách nào. Con
quy t li u sanh m ng c a con mà ch ng gi t n c. Vì v y nên con trì
hoãn hoài, con s c i g p r i con ch t thì v con b v thêm kh . M t l i
cha ã h a thì tr m n m con không quên. V y con xin cha cho con lo
vi c n c tr c và vi c nhà l i sau. Ch ng nào non n c thanh bình r i
hai con s thành hôn, c v y m i vui.
- ý con. Cha ã h a l i thì t nhiên con Trâm th ti t v i con. Ch ng nào
con c i c ng c.
Tr i t i l n l n. Ông Nhiêu kêu Trâm bi u ch m t bình trà em ra cho ông
gi i khát. Cách m t lát Trâm nh c thêm m t cái gh tr c m t cha, r i b ng m t
bình trà và hai cái chén ra n a. Nàng rót chén trà r i b ng bình trà tr vô ch thêm
c sôi cho m.
Ông Nhiêu v i Chí Linh u ng trà mà nói chuy n ti p, cha v chàng r nói t i
canh hai r i m i vô nhà mà ngh .
Ð n khuya Linh th c d y ch h ng sáng bèn cáo t mà v .

54. i Ngh a Di t Thân 54 www.hobieuchanh.com
Ông Nhiêu c trút b t n i lòng, l i c th y chàng r c ng quy t kháng
chi n n cùng không k thân, không mòn chí thì ông an i c ít nhi u, nên không
còn b c b i h m h nh m y b a tr c n a nh ng trong nhà ông ch ng h nghe
nh c n Ð t.
Th Ð u v i Th Trâm bàn tính v i nhau mu n i ra ki m và th m Ð t coi Ð t
i ã 15 b a r i, không bi t Ð t ra ch c câu l i mà n hay là ã b i x xa mà
tr n. Tuy mu n nh v y, song không bi t dùng ch c nào mà xin i.
Th D n th th v i m mà t thi t ý hai ch em mu n i tìm Ð t. Bà Nhiêu
th ng thân Ð t xiêu l c, bà c ng mu n bi t tin con, nên nàng ch u cho hai nàng i.
n c m chi u bà nói v i ông r ng khuya nay bà sai dâu v i con ra ch M mua trà
mua d u và mua m . Bà h i ông có dùng th gì thì nói ng bà d n hai nàng mua
cho. Ông Nhiêu nói ông không c n th chi h t.
Khuya Th Ð u v i Th Trâm th c d y s m n u c m n d n b ng r i r ng
ông y xu ng ra b i mà i. D c ng ch em nói chuy n v i nhau thong th . Bây
gi Trâm m i t ý nghi Ð t có t tình v i Th D n là ch nhà Ð t u ó. Ð u
không tin nh v y. Nàng nói hôm Ð t v Ð t có than th , s Tây b t b tù, nên ý Ð t
mu n xin i lính cho Tây ng nh ông Ð i che ch m i kh i tai ho .
Trâm ng i suy ngh r i d n:
- Ch hai ng nói chuy n ó cho cha hay, cha nghe cha gi n l m.
- Ai dám nói.
- Mà nh i lính ch ch u hay không?
- Làm sao thì làm, tôi là àn bà tôi có bi t gì âu mà ch u hay không ch u.
Làm sao mi n kh i b h i thì thôi. N u tôi c n tôi bi u nhà r i h b t
c h ày r i làm sao cô?
- Tôi s nh i lính, nh ph i ngoài M Tho r i nh c i v bé ch .
- i ai thì c i. Tôi nhà v i cha m . Tôi có con thì m t ph n âu mà s .
- Ch D n ch nhà ó vui v t t . Tôi s nh ánh p v i ch quá!
- nh nói ch ó có ch ng mà.
- Chuy n n y mình i không có em d a chu i gì cho h t.
- Tôi nh ch . Vì không ch c anh Ð t còn ó hay không, nên tôi không
n d a chu i.
- Nh nh còn ó hoài thì chuy n sau mình cho c ng c.
Ð u nói chuy n lôi thôi mà bi u l tánh tình cho Trâm hi u h t, bi u ch dâu
thi t thà, trung h u chìu chu ng ch ng, tin t ng ch ng không bi t ghen, ch lo cho
ch ng c an thân thì thôi, còn ph n ch th nào ch c ng không phi n trách.
M t tr i m c, xu ng ra t i ch , Trâm bi u u ghe ng nàng lên mua theo
i m d n r i s b i ra xóm chài mà ki m Ð t. Nàng mua trà, d u, m , th t v i vài
cái bánh. Nàng i luôn xu ng hàng cá coi có g p D n bán tôm cá hay không. Nàng i
giáp h t mà không th y D n m i tr xu ng xu ng b i ra phía vàm.
B i t i bên Th D n, hai nàng không th y chi c ghe l n c a Ð t u ó nh
hai l n tr c. Tuy v y mà Ð u b i sau lái c ng rà mái d m cho xu ng ghé. Trâm
c lên mé sông ng ngó vô nhà thì th y nhà s p c a b b t, ch c không có ai
trong.
Trâm ng d d . Ð u c m cây gi m mà bu c chi c xu ng r i c ng b c lên.

55. i Ngh a Di t Thân 55 www.hobieuchanh.com
Trâm ngó ch dâu mà nói:
- Ch c anh Hai i âu, ch không có ra ây n a. Mà ch ch nhà c ng i
âu nên s p c a b ây.
- c l i nhà m t bên ây h i th m th coi.
Hai ch em i l i cái nhà phía tay trái. M t con gà mái ng d t àn gà con
i tr c sân ki m trùn mà n, nó th y hai nàng i vô thì ch y v t m t bên, túc túc
kêu con ch y theo.
M t bà già ng t i c a ngó hai nàng trân trân, i vô t i m i h i:
- Hai em có vi c chi? Mu n ki m nhà ai?
Trâm nh m l l i i tr c, nên nàng áp:
- Th a bà cháu có m t ng i anh, lóng tr c u trong nhà m t bên ây
ng i gi ng câu kéo l i không bi t nh còn ó hay không?
- Ph i c u có chi c ghe l n hay không?
- Th a ph i.
- u làm Cai nên qua bên thành h m nay.
- Làm Cai là làm cái gì v y bà? Xin bà làm n c t ngh a giùm cho cháu hi u.
- Cô không b t hay sao? Trong c binh làm Cai Ð i ng b t lính i ánh
gi c. C u ó có thân th lung l m nên m i vô lính mà làm ch c Cai li n.
- Té ra anh c a cháu ã i lính theo Tây r i hay sao bà?
- Ði h m nay lâu r i. Tôi không nh i b a nào. Ði h n n a tháng l n mà.
- y mà cháu không hay.
- Nghe nói nh có thân th v i ông Ð i T n l m nên m i vô c, l i vô thì
làm chú Cai li n ch có ph i ai mu n c ng d c h t âu em.
- Th a bà, bà bi t anh cháu làm Cai r i bây gi nh âu hay không?
- bên thành ch âu. Làm Cai ph i coi lính thì ph i b n coi lính ch .
- Còn chi c ghe nh âu?
- Cho m n, cho ông già nào ó m n ng chèo v u phía vàm K Hôn.
- Còn ch ch nhà m t bên ây ch i âu mà s p c a b b t, trong nhà v ng
hoe v y bà há?
- ng theo qua bên thành, v ch ng i h t, ch bên n y sao c.
- Té ra anh c a cháu làm v ch ng v i ch ó hay sao?
- a em không bi t hay sao? làm v ch ng nên lóng tr c m i v chung
i nhau ng ch ng i câu i l i ki m tôm cá cho v bán, nh con hai
n ó là em c a ông Ð i T n nó n n n nói giùm, nên ông n m i cho c u
làm Cai ch .
Trâm hi u c công vi c thì b i r i, không bi t nói sao n a, m i day l i ngó
ch dâu. Ð u b c t i h i bà già:
- Th a bà hai v ch ng qua bên thành mà ch nào? Ch em cháu qua ó
ki m th m c hay không?
- Làm chú Cai thì ph i bên tr i lính ng coi lính. Tôi ngh nh v y, ch
thi t tôi có qua mé b n thì tôi i phía trong ch . Phía thành có Tây nhi u
quá, tôi s tôi có léo phía ó âu mà bi t.
Trâm nói:
- Không bi t hai cháu qua b n ki m th m c hôn?

56. i Ngh a Di t Thân 56 www.hobieuchanh.com
Bà già c i mà nói:
- Hai em có d n thì qua ó h i th m h coi nh vô tr i lính c thì i, b ng
không c thì thôi.
Hai ch em mu n t mà i. Trâm còn h i thêm bà già:
- ch ng i h t qua bên thành, còn nhà bên n y b hay sao bà?
- Con hai D n c y tôi coi ch ng giùm, nh ai mua thì bán, ai mu n m n thì
cho m n. Mà ai c ng có nhà nên có th y ai h i mua hay m n gì âu.
- H m nay v ch ng có v th m hay không v y bà?
- Ðôi ba b a con hai D n có v m t lát r i i, nó v th m ch ng hoài.
- u ch có v n a xin bà làm n nói r ng có hai ng i em c a nh trong
nh Giang ra th m v ch ng nh. Bà nói giùm nh v y thì ch bi t.
- c b a nào ó nó có qua thì tôi nói l i.
Trâm v i Ð u t bi t bà già xu ng xu ng b i tr l i ch , c hai ng i u
bu n hiu. Trâm h i Ð u dám i l i thành h i th m tr i lính ng vô ki m Ð t hay
không. N u hai ch em i h t thì nàng i, ch i m t mình thì nàng không dám. Ði
t thì không có ai coi ch ng xu ng. Trâm bi u ch dâu coi ch ng xu ng nàng i
t mình h i th m th coi.
Trâm lên b i m t h i r i tr l i nói v i Ð u:
- Không c ch Hai à. Tôi i m t khúc không bi t t i c a thành hay ch a
không th y ng i mình mà h i th m. Còn ng i Tây thì ông quá, có
ng i vác súng ng bên ng tôi th y tôi ghê h t s c, nên tôi th i lui
mà tr l i ây. Thôi, ch Hai ki m không c âu. Ð mình v ít b a r i
p th i n a, vô h i bà già h i n y l i coi ph i làm sao cho g p c anh
Hai ho c ch D n.
Ð u suy ngh r i nói:
- i nãy bà già ó nói bã c ng nhát quá không dám léo lên phía thành ch
chi bà d n ho c có i quen r i thì mình c y bà d t i. Mà cô i nãy gi cô
có g p lính ng i mình hay không?
- Không có ch Hai à; ch n u có g p thì tôi h i th m anh Hai, r i nh h
bi t thì tôi c y h a giùm tôi l i nhà nh, ho c h i cho anh Hai hay,
còn tôi ng ó tôi ch .
Ð u l ng l n a mu n v n a mu n l i mà ki m ch ng, nên d d không
bi t l nào. Trâm hi u ý nên nói:
- Bây gi mình c bi t anh Hai cho m n chi c ghe, nh l y ch D n làm
bé, nh ch D n là em c a ông Ð i nên nh làm chú Cai c a binh trong
binh c a Tây. V y thôi thì mình v th a l i cho m hay coi m d y l
nào, r i mình s làm theo, ch mình i b y vô thành, r i Tây b t b t t r i
làm sao?
Ð u nh ng i i ng, t i ngã ba ng kh ng l i, không bi t ph i i ngã
nào nên nghe Trâm bàn nh v y c ng nh Trâm ch ng, nàng m i bi u Trâm
xu ng xu ng ng v cho s m.
Hai nàng ra kh i ch r i Trâm m i nói v i ch dâu:
- Hôm tr c anh Hai c khen ông Ð i t t nói ng th ng nh l m, ch c
ông Ð i d nh i lính ó ch gì. Ph i hôn ch Hai?

57. i Ngh a Di t Thân 57 www.hobieuchanh.com
- Ch c t i v y. Mà ch D n là em c a ông Ð i. Ch c nh l y ch D n nên m i
c thân v i ông Ð i ch .
- Ch nói ph i. Mà c ng ch c t i có v y nên ông Ð i che ch cho nh kh i b
i, em vô lính m i c ch c Cai li n. H i nãy bà già nói ph i có thân
th l n l m m i c v y. Ch nh không?
- Nh ch .
- Cha hay33 nh i lính ch c cha gi n l m. V y v nhà mình nói nh cho m
bi t mà thôi, ng nói v i cha nghe hôn.
- Nh cha h i mình có g p anh Ð t hay không, r i mình tr l i làm sao cho
xuôi cô?
- u cha h i thì khó tr l i thi t. Không l mình nói d i v i cha.
- Thôi thì mình nói nh v y, n a thi t mà n a d i: mình nói mua r i có
ra xóm chài ki m nh. Té ra nh chèo ghe i gi ng câu kéo l i âu
ngoài sông cái, mình không g p c. Mình gi u chuy n bà già nói v i
mình thì xong.
- Ch tính nh v y hay l m. Mình gi u ch không ph i nói láo. N y ch Hai,
tôi nghi nh ánh p v i ch D n ó trúng ph i hôn ch ? Ra l n u ch
n c m mình n c m ó tôi th y b t ch tôi nghi li n.
- i nh nói ch n có ch ng nên tôi cãi v i cô ch .
- nh s ch bu n nên nh nói g t ch ch .
- Bu n gi ng gì?
- nh có v bé thì ch không bu n hay sao?
- nh có v bé có ng i lo c m n c áo qu n cho nh, tôi kh i lo, b i v y
tôi c u ch sao l i bu n.
- Mà thi t nh ra v i ch D n không y m t tháng r i nh v có áo qu n
i, l i có 15 quan ti n n a. Ch c nh có ch D n lo cho nh nên m i c
nh v y ch . Mà hôm nh v còn em th t v i trà cho cha m và k o c m
cho th ng Tâm ch c là ch D n mua g i cho nh em v ch gì, ph i hôn
ch Hai?
- Tôi c ng ch c nh v y. Nãy gi tôi suy ngh lúc n y l n x n quá, nh
nhà không c, thì nh ki m ch mà n ng d a, cho có ng i che ch
ng nh yên thân, c v y tôi c ng m ng. Ch ng nào âu ó yên n r i
nh tr v , không mu n gì. Nhà mình có m t th t v n v i m t mi ng
ru ng, hai ch em mình làm mà nuôi cha m c ng c c n gì ph i có nh.
- Tôi s tôi giúp v i ch không c ch .
- Sao v y?
- a h m anh Linh qua m t êm, nh nói chuy n gì v i cha ó, tôi s nh
xin c i g p thì tôi âu còn nhà mà giúp ch .
- Không có âu. M nói v i tôi m có h i cha v vi c ó. Ý cha nói cha mu n
cho c i ph t cho r i. Nh ng d ng Linh nói gi c giã còn lung tung quá,
nên xin i yên m t m t chút r i d ng trình l c i.
33
bi t

58. i Ngh a Di t Thân 58 www.hobieuchanh.com
- u c v y thì t t l m, tôi còn có th giúp cha m , mà ch em mình c ng
còn g n nhau c nhi u ngày.
Ði ng v ng v Th Ð u và Th Trâm thong th nói chuy n v i nhau, bày t
tâm h n không s t sè gi u gi m chút nào h t. Hay Ð t có v bé mà Ð u không
phi n, không gi n l i m ng cho ch ng trong lúc lánh n n có n i n ng d a, có
ng i che ch , có ng i lo c m n c áo qu n. Bao nhiêu ó th y nàng lo cho
ph n ch ng h n là lo cho ph n nàng, mi n ch ng c an thân, còn nàng th nào
ng xong h t.
Mà hai nàng nghe Ð t ra u gi c ng giúp giáo cho gi c, hai nàng c ng
không b c t c, không khinh b Ð t bán n c h i dân. Bao nhiêu ó c ng th y tình
ch ng v c a Ð u c ng gi ng nh tình anh em c a Trâm u n ng nàn h n ngh a
ng bào, h n n non n c. Hai nàng ch mong cho Ð t yên thân mà s ng, coi i
a Ð t quý h n t t c m i vi c tr n gian, danh l i hay ngh a nhân c ng không bì
p.
Ð n tr a hai ch em v t i nhà b ng lên, r i ki m c m n, c hai u vui v
nh th ng. Ông Nhiêu ngoài tr ng h c ch m chú d y tr nh .
Lúc Ð u v i Trâm n c m, bà Nhiêu m i l i ng i m t bên r i h i nh có g p
t hay không. Trâm v i Ð u thu t rõ vi c i ki m Ð t cho m nghe, k th
chuy n bà già xóm chài nói v i hai nàng. Trâm nói thêm nàng m th tính vô
thành mà tìm, nh ng vì th y Tây ông quá nàng s nên nàng d i tr l i.
Bà Nhiêu nghe Ð t u Tây l nh ch c chú Cai, bà không gi n mà hay Ð t l y
em ông Ð i T n làm v bé, bà c ng không lo. V y tình m con c a bà c ng lôi cu n
thúc gi c bà mong cho có ng i che ch cho con bà c yên thân, kh i tù kh i ch t.
Ð n chi u trong lúc ng i n c m v i v con, Ông Nhiêu m i h i Trâm ra ch
có g p Ð t hay không. Vì vi c y ã có li u tr c r i nên Trâm m nh d n nói ra
ch mua r i hai ch em có b i ra xóm chài mà ki m th m Ð t. Ng i ta nói Ð t
i chèo ghe ra sông cái gi ng câu. Hai ch em không bi t Ð t i phía nào mà theo,
còn ch thì không bi t i ch ng nào Ð t m i v , b i v y hai ch em quay xu ng tr
không g p Ð t c.
Ông Nhiêu l ng thinh ngó l . Trâm ngó m , r i ngó ch dâu có s c th n thùa,
vì ã ph m t i gian d i láo x c v i cha là ng i mình ph i kính tr ng h n m i
ng i h t.

59. i Ngh a Di t Thân 59 www.hobieuchanh.com
Ch ng X
Hôm nay tr i m a d m d , c cây mát m . Dân tâm trong vùng B n Tranh tuy
t xao xi n song v n còn l l ng gi a hoàn c nh chi n b t chi n, b t hòa.
Nh ng chén c m là v t c n y u c a sanh m ng, b i v y ng i ta ph i xông
t hi m nguy mà ra ng cày c y ki m h t lúa mà nuôi s ng.
B a nay ng i ta c y t i ám ru ng c a bà Nhiêu, nên h i t ng sáng Th Ð u
i Th Trâm ã ra ru ng hi p v i m y ch em trong xóm t u l i c y tr công ng lo
y m t b a cho r i, k o dây d a úa m .
Ông Nhiêu v i bà Nhiêu nhà. Ông ng i ngó ra sân, th y ám m a êm làm
cho sân t át, b y l y không th i ra ngoài c. Bà Nhiêu b ng bình trà v i cái
chén tr c m t ông mà m i ông u ng cho m. Chú T Ð nh nhà chú i l i, hai
tay chú níu hai ng qu n lên cao cho kh i l m bùn, r i khi vô sân chú l a m y ch
khô ráo mà b c.
Bà Nhiêu th y chú b c vô c a thì bà l y thêm m t cái chén n a và m i chú
ng i u ng trà v i Ông Nhiêu.
Ð nh v a ng i thì nói:
- Tr a hôm qua tôi i ra ch M mua chai34 v trét ghe. Tôi m c m t ám
a l n quá sá, l i m a dai n a. Ph i i t i chi u t i, ph i d u b t tôi m i
rán chèo ghe mà v . G n h t canh m t tôi m i t i nhà. Tr i c m a lâm
râm, ph n tôi ch c bên n y ông bà ã ngh r i nên tôi tính tr i sáng m i
qua nói chuy n.
Ông Nhiêu châu mày h i:
- Chú ra ngoài M có nghe tin t c quan h l m hay sao?
- Tôi có g p chú Hai Ð t.
- A! Nó làm vi c gì ngoài M nó theo Tây r i ph i hôn?
- Chú g p tôi chú n ng quá. Chú m i tôi v nhà chú. K tr i p m a nên tôi
ck t ó. Chú không cho v c theo c m n c m v i chú n g n t i
tôi m i r t mà v c.
- Mà th ng Ð t, làm vi c gì ngoài ó ch ? Chú nói ph t cho tôi nghe. Ph i
nó làm vi c v i Tây hay không?
- Ph i, chú làm Cai.
- Cai gì?
- Cai mã tà… Cai i ó …
- A, a! Cai Mã tà! T t d ! Sang tr ng d !
- i nghi p chú nói chuy n c a chú cho tôi hay mà chú khóc. Chú nói chú
bi t ra u gi c ng lãnh l ng lãnh ch c cha m chú không b ng lòng.
Ng t n u chú t ch i không ch u làm thì chúng nói chú ngh ch r i b t mà
n ch t ho c ài ra Côn Nôn Ð i H i, ho c b tù r t x ng. y v y chú
ph i ch u ng n núp cho qua h i khó kh n. May nh có em gái c a ông
34
ch t nh a l y t cây d u. D u chai tr n v i s gai trét nh ng ch h c a ghe xu ng

60. i Ngh a Di t Thân 60 www.hobieuchanh.com
i T n th ng chú n n n v i ông Ð i l p th c u giùm m ng chú nên
kh i b h i, mà vô lính Mã tà l i c làm Cai li n.
- Nó ki m chuy n nói dóc v i chú. Hôm nó v cho tin c Th Khoa, nói
chuy n v i tôi thì tôi ã bi t nó sanh tâm ph n qu c r i. Lên Sài Gòn v tôi
hay nhà nó ã i m t thì tôi ch c nó ã i u gi c ch i âu. Tôi không
thèm nói n nó n a. Tôi có nói tr c cho nó bi t n u nó y m c u nghinh
tân, quên c gi ng nòi t n c mà ph tá v i gi c thì tình cha con s d t,
nó không c v nhà n y, không c x ng là con c a tôi n a. V y nó
cãi l i tôi ra lãnh ch c Cai Mã tà thì nó làm gì nó làm, tôi không k nó là
con n a.
- Có ph i m t mình chú Ð t vô làm lính Mã tà âu mà ông gi n. Tôi th y có
ng i mình b n b n ngo i.
Bà Nhiêu ch n h i:
- Trong vùng mình ây có ai i lính Mã tà nh nó v y không?
- Có ch . Trong làng mình có hai a. Hôm qua chú Hai Ð t có kêu l i ng
th m tôi.
- Con c a ai v y?
- Th ng B i con c a Sáu D ng v i th ng H n con B y Khá xóm d i.
- y mà hôm kêu nh m , hai a ó s Tây ru ng b t nên tr n i xa ch a
dám v .
- Hai ab n lính l i nói chuy n v i tôi t i nhà Hai Ð t. Hai a u nói
Tây b t, may nh chú Hai Ð t xin giùm và b o lãnh nên Tây m i ch u
tha và cho làm lính. Có n m sáu a trai trong Bình Cách c ng i lính ó
a, tôi bi t m t nh ng không nh tên, h t th y u có ch n trong oàn
ngh a binh.
- y thì còn gì n a mà kháng chi n. L p tr n i m t, l p ra u gi c h t
i. Th ng Ð t không ra mà u ch t m t mình hay sao. V y mà ng
còn làm gi n làm h n, ng m ng ch i là h i dân bán n c.
Ông Nhiêu tr n m t mà nói:
- Ai b i ph n thì m c h . Th ng Ð t là con c a tôi, nó không c phép
ph n b i mà làm nh nhu c danh giá c a tôi. Ng i anh hùng bi t r ng
u cho tr n ngh a, ch không bi t hàng u ng mang nh c. B a nào
chú T có i ch n a, chú g p th ng Ð t thì chú nói v i r ng tôi bi t m u
mô c a nó r i. Gi c d d nó ra hi p tác, cho nó làm Cai c y tay nó phá
ho i cu c kháng chi n trong vùng n y. Nó bi t ai có ch n trong oàn
ngh a binh h t. Nó ch ch c cho gi c b t, r i nó ng b o lãnh ng d i
lính. Chú nói cho nó bi t th ph n b i không bao gi c tr ng t n. Tôi
không nh n nó là con c a tôi n a. Nó không c tr v nhà tôi.
Bà Nhiêu a n c m t, b i vô trong. T Ð nh nói chuy n ch i m t h i n a
i v , nh ng th y ông Nhiêu ghét u gi c và i lính Mã tà, nên không dám nói vi c
a Ð t n a.
Ru ng c a Ông Nhiêu ch h n m t m u, m i n m làm c m t thiên lúa
ch không nhi u, b i v y c y m t b a thì giáp h t. B a sau Ð u v i Trâm nhà. Bà

61. i Ngh a Di t Thân 61 www.hobieuchanh.com
Nhiêu ra ru ng coi lúa có n i hay không. Ch ng v bà khen dâu con ch m nom nên
y k l ng, lúa ngay hàng ngay l i, không trôi n i không ngã nghiêng.
Ch ng Ông Nhiêu d t Tâm i ra tr ng h c bà Nhiêu m i to nh thu t l i
cho con v i dâu nghe các câu chuy n c a T Ð nh nói h i s m m i b a tr c v s
p Ð t và c Ð t m i v nhà. Bà nói vì có Ông Nhiêu ng i ó, l i ông ng gi n
t cãi l i mà theo gi c, nên bà không dám h i T Ð nh coi nhà Ð t ch nào và
làm sao mà vào ó c.
Bà bi u Trâm i l i nhà T Ð nh mà h i k ng i n c b c r i b a nào
ch em i ki m Ð t m t l n n a coi.
Trâm vâng l i m mà i li n.
Qua nhà T Ð nh. Trâm t thi t tháng tr c nàng cùng ch dâu có ra M Tho
mà ki m anh. L i xóm chài thì Ð t không còn ó n a. Ng i ta nói Ð t ã làm Cai
và coi lính Mã tà và cùng v i ng i v m i là Hai D n, qua bên thành. Trâm làm
gan lên thành mà ki m. Nh ng i c m t khúc r i nàng th y Tây nhi u quá, mà
không có ng i mình h i cho bi t nhà Ð t âu, nàng s Tây b t, nên th i lui xu ng
xu ng mà v . Nàng h i T Ðinh bây gi nhà Ð t ch nào, i ng nào mà l i ó,
mình không ph i lính, mình i có b tra h i b t b gì không, xin nói cho nàng bi t
ng b a nào r nh nàng i ki m n a.
T Ð nh m i b t u thu t chuy n tình c mà g p Ð t r i Ð t d t v nhà.
Trâm nói m ã thu t cho nàng nghe rõ r i, ch ng c n nói n a, xin ch ng l i nhà
t mà thôi.
T Ð nh nói:
- i ch M cháu i ra ng mé sông tr ra vàm, i m t chút t i b n ò.
- Ph i. Có b n ò tôi th y.
- , t i b n ò ó cháu qu o qua phía tay m t mà i th ng hoài, i m t khúc
xa cháu s th y bên tay trái có tr i lính Tây lúm khúm, ngoài c a có Tây
ng súng ng gác. Ngang ó, mà bên tay m t là tr i lính Mã tà c t b ng
cây lá. D a mé ng có m y cái nhà. Ðó là nhà c a i Cai , còn lính
tr i phía sau. Chú Hai Ð t làm Cai chú cái nhà th nhì k bên nhà ông
i.
- Mình i vô t i ó, có ai tra h i gì hay không?
- Không mà v ch ng chú Hai Ð t có d n n u ai có h i thì c nói "Tôi i
th m em gái ông Ð i T n là v chú Cai Ð t" thì h s cho i thong th .
- Chú có th y v bé c a nh hay sao?
- Th y, có ra trình di n và c m tôi n c m. Mà hôm qua tôi gi u, không
dám nói v i ông bà. Ng i dó tr ng tr o, vui v , ng l m.
- Tôi có g p, ch Hai tôi c ng bi t n a.
- Hèn chi thím ó c theo d n tôi v nói v i cháu và thím Hai h có i ch
thì làm sao c ng ph i ghé th m chú Hai, chú trông l m.
- Thím bi u c i, ng s chi h t. Tây d l m, không c m c n ai âu. Mà có
ai h i thì c nói i th m em gái ông Ð i T n, v chú Cai Ð t, thì không ai
dám làm khó.
- Ði d nh v y thì hai ch em tôi ki m c mà i. Hôm tr c tôi i kh i b n
ò, mà tôi i th ng ch không qu o qua tay m t. Ði m t khúc tôi th y Tây

62. i Ngh a Di t Thân 62 www.hobieuchanh.com
tôi s r i tôi i tr l i. Té ra hôm qua chú nói chuy n nên cha tôi hay anh
Hai tôi u Tây lãnh ch c Cai Mã tà r i ph i hôn?
- Cha ch ! ng hay gi n chú Hai quá. ng bi u tôi nói chuy n cho chú bi t
ông không nhìn chú là con n a, chú không c v nhà ông. Ph i tôi dè
nh v y thì tôi gi u, tôi có dám nói âu. B i tôi th y ông gi n nên tôi nín
luôn, không dám nói chú có v bé.
- Vi c nh có v nh và lãnh ch c Cai hôm ch em tôi i ki m nh, thì ng i
xóm chài có nói cho ch em tôi hay r i. Nh ng v tôi nói v i m tôi mà
thôi, ch không dám cho cha tôi bi t. Mà s m mu n r i thì cha tôi c ng
ph i hay. Thà là chú T c nói ph t cho r i.
- Thím Hai hay chú ra ngoài M chú có v nh thím không gi n sao?
- Không, ch nói ch ng mình ph i b nhà i lánh n n. Mình m c nuôi cha
, không th theo giúp ch ng c. May có ng i h o tâm l p th che
ch cho ch ng mình yên thân, lo c m cháo áo qu n cho ch ng mình n a.
y thì mình mang n ch sao l i gi n.
- Thím Hai hi n c quá! Ðàn bà nh v y ch ng n nào b c mà lo m t
ch ng. Ch ng gi c gi yên r i, chú s tr v v i thím ch gì.
- Bi t âu ch ng nào Tây v thì yên. Ch ng nào yên chú T ?
Th Trâm t mà v . Nàng nói chú T Ð nh ã ch ng cho nàng bi t mà i
tìm nhà anh r i. Bây gi h i ch c thì nàng i ngay l i ó, ch ng c n h i ai mà
ch ng s chi h t. Nàng l i nói cho m và ch dâu hay Th D n có nh n v i T Ð nh
bi u Ð u v i Trâm vô mau mau, vì Ð t trông l m.
Th Ð u than: „Bây gi l y c gì mà i ch ?". Bà Nhiêu nói: „Ru ng bây c y
xong r i lúc n y bây r nh. V y b a nào có chu i úng vóc c ch ng ch c bu ng
và d a n o c ít quày thì n ch ra ngoài ch mà bán ng l y th t cá m m mu i
mà n. Sao l i không có c ?"
Hai nàng hi u ý m mu n mình i th m Ð t nên bày bi u nh v y. Ð n x hai
ch em ra sau v n th m ch ng d a chu i coi ch ng nào có th n mà bán c.
Hai nàng l y làm m ng mà th y d a chu i ã có s n nhi u, trong n m ba ngày n a
có th n mà ch m t xu ng không h t. Hai nàng vô cho m hay.
T i l i bà Nhiêu nói cho ông hay d a chu i có nhi u mà không th y ghe l i
mua. Con v i dâu c y xong r i, lúc n y nó không. V y bà tính bi u nó n ch ra
ch mà bán.
Ông Nhiêu nghe nh v y mà không nói gì h t, b i v y hai b a sau bà Nhiêu
bi u con v i dâu n d a chu i ch i bán. Ð u v i Trâm n c 12 bu ng chu i,
2 quày d a xiêm v i m t nhánh cau y, ch em vui v ch c bán có ti n b n b n.
Khuya d y n u c m n r i em xu ng xu ng, nhi u l i n ng nên chi c xu ng
kh m li n. Bà Nhiêu khuyên nên l i ít bu ng cho nh xu ng. Hai nàng không
nghe l i nói c ki m gi m cho sâu mái mà b i, thì không n n i chìm mà s .
Thi Ð u than, ra t i ch b chi c xu ng ch ch y d a, chu i y không bi t
ph i g i cho ai coi ng i ki m Ð t v i nhau. Th Trâm m i tính, ra t i ch u
i ch coi ch ng . N u có b n hàng h i mà mua s thì bán h t cho h giá nào
ng c. Trong lúc y m t mình Trâm i ki m nhà Ð t, ki m c r i s quay
tr l i g i xu ng và r c Ð u i.

63. i Ngh a Di t Thân 63 www.hobieuchanh.com
Lúc nhà s a so n i thì ch em s t s n d l m. Mà i g n t i ch thì hai
nàng u lo. Trâm i ki m Ð t không bi t h có tra h i làm khó hay không còn Ð u
lo xu ng d a chu i không bi t b cho ai ng i ki m Ð t. Th y b c ng có ch
tr c tr , hai nàng lo ng i nên h t vui.
M t tr i m c m t lát thì hai ch em b i ra t i ch . Ð u l a m t ch tr ng tr c
t ch mà âm vô. Trâm c m cây gi m cho ch c r i b c lên mé bu c xu ng vào
ó. Ð u c ng gác cây gi m lên ng m t bên em.
Hai ch em ng ngáo ngó vô ch , ngó ng i i qua i l i trên ng, ngó t
phía trong lòng không yên.
Trâm quen tánh c ng quy t nên d d m t chút r i c ng c i nói: „Thôi ch
Hai ây nghe hôn. Ai có l i h i giá d a chu i mà mua, thì ch li u mà bán ph t cho
i. Ð em i ki m m t mình th coi. B a nay em quy t ki m cho c, d u ph i
i chi u em c ng ." Trâm nói d t l i r i xây l ng i li n, i theo h ng ra vàm y
nh l i c a T Ð nh d n. Ði t i b n ò nàng th y có con ng ngay âm xu ng ó.
Lúc y ng i ta i ch l ng x ng. Nh ng nàng nh l i T Ð nh nên bi t con ng
bên tay m t ó là ng lên tr i lính, b i v y nên nàng không thèm h i ai h t c
qu o qua ó mà i, quy t i m nh m , d u g p c p c ng không s .
Trâm th y phía trên có n m sáu ng i i xu ng phía b n ò, nh ng i rãi rác
ch không ph i i chung. Th y có ng i ta i thong th trong ng ó nàng càng
thêm v ng b ng.
Thình lình trong ám ng i i ng c chi u ã có m t thi u ph tay b ng r ,
mi ng la l n: "Cô Trâm ph i cô Trâm ó không?"
Trâm ng c nhiên nên ch m b c mà ngó. Ng i thi u ph ó x ng x m i
ri t t i. Trâm nhìn k té ra là Th D n. Trâm m ng quá nên c ng i x c l i v a i
a nói: „Ph i, ph i tôi i ki m nhà ch ây".
Th D n c ng m ng nên ôm Trâm mà h i:
- a h m anh Ð t i ch i, tình c g p chú T Ð nh, nh m i v nhà. Tôi
nh n v i chú bi u cô v i ch Hai ra ch i. Chú có nói l i hay không?
- Có, nh chú ch ng, nên tôi m i bi t, r i tôi li u m ng mà i ây. Hôm
tr c hai ch em tôi có qua ki m bên xóm chài.
- Tôi v b n, có nghe bà Sáu nói l i. Tôi có d n b n u cô có ra n a thì ch
ng cho cô bi t mà qua nhà tôi.
- a h m b nói, b bi t bên thành, nh ng không bi t ch nào. Tôi làm
gan nên i ki m th . M i i c m t khúc th y Tây tôi s quá, nên tr
i.
- Có sao âu mà s . B a nay cô i m t mình hay sao?
- Có ch Hai ch .
- a ch âu?
- Ch ng ch . Ch m c gi xu ng, t i d i xu ng có d a chu i nhi u
quá.
- y h ? Thôi cô tr l i ch v i tôi ng l y d a chu i và g i xu ng r i d t
ch Hai i luôn v i mình.
Hai nàng d t nhau tr l i ch , Trâm hân hoan nên nói ngay ra:

64. i Ngh a Di t Thân 64 www.hobieuchanh.com
- Chú T Ð nh v nói chuy n i ch g p anh Hai. Anh ã u gi c và lãnh
ch c Cai Mã tà, thì cha gi n cha r y quá, cha nh t nh không nhìn nh là
con n a. B a ó ch em tôi m c c y, không có nhà. B a sau tôi qua nhà
chú mà h i th m ng i n c b c, chú m i ch cho tôi bi t. Ch em tôi
mu n i ki m, mà s cha r y, không bi t l y c gì ng xin i ch . M
i nói d a chu i úng l a b n mà không có ghe n mua. Ch em tôi c y
xong r i. V y n d a chu i ch ra ch mà bán ng mua th t cá v n.
Nh v y nên i m i c ây. Bây gi ch kh m xu ng, t i 12 bu ng
chu i, 2 qu y d a và m t nhánh cau. Ch mu n dùng bao nhiêu thì ch l y,
còn d l i ch làm sao bán giùm, ch không l ch v ?
Th D n nói:
- Ch nhi u d v y sao? Nh ng cô ng lo. Tôi quen v i m y ch bán
a chu i. Ð tôi giao cho m y ch bán giùm cho cô.
- c v y thì kho l m. Mà còn chi c xu ng. N u hai ch em tôi i h t theo
ch ng g p anh Hai thì b xu ng m t còn gì?
- Không m t âu. Tôi s g i cho h coi ch ng giùm. Ai dám l y mà s . Chú
Ð nh v có nói tôi làm b n v i anh Hai hay không?
- Th y cha gi n r i chú th t, chú không dám nói cho cha hay. Nh ng chú có
nói v i tôi, r i tôi nói l i cho má v i ch Hai bi t. Mà chuy n ó hôm tr c
bà già xóm chài c ng ã nói cho ch em tôi hay r i.
- Ch Hai coi b ch bu n hay không? Ch c ch gi n tôi l m ph i hôn?
- Không có âu, ch không bu n không gi n ai h t. Ch không tin lát r i
ch coi.
- c nh v y thì tôi m ng l m. Vì th y anh Hai b ho n n n, tôi mu n
làm n che ch giùm. Tr i khi n anh em l i th ng nhau thành ra nh tôi
mu n gi t ch ng c a ch Hai. N u ch có phi n xin cô nói giùm: tôi không
có ý xúi nh b ch mà theo tôi âu. Tôi th ng nh, tôi làm b n ng giúp
nh v y thôi. N u tr i khi n xui tôi có duyên n v i nh, tôi ph i iv i
nh, thì b nào ch Hai c ng là l n, tôi là nh tôi âu có v t b c hay
th ng nh m t mình. V y ch em nên hoà thu n v i nhau ng chung lo
cho ch ng t t h n là k .
- Ch nói nh lánh n n, ch m c nuôi cha m không theo c mà lo cho nh.
Có ch ngoài n y ch lo c m cháo áo qu n cho nh thì ch mang n l m,
ch có gi n âu.
- Ch nói nh v y thì áng cho tôi kính ph c ch l m.
Ch em nói ch a h t chuy n thì ra t i b n ch D n th y Ð u ang ng t i mé
sông thì kêu: "Ch Hai! Ch Hai!" v a kêu v a i ri t l i. Hai ng i m ng nhau vui
vô cùng.
D n ngó d a chu i d i xu ng r i nói: „Bây gi ph i lo x cái ám d a chu i
y cho r nh tay ch n ng ch em mình lên nhà r i s nói chuy n. Ð nhà ch ra
thì ph i chút nh cho anh Hai n.V y xin cô Ba l a em lên b m t quày d a v i
hai bu ng chu i ng lát n a mình xách lên nhà. Còn l i bao nhiêu thì mình d i
xu ng. Ð tôi l i tôi giao cho ch Thi n bán giùm r i tr a chi u mình tr ra mà l y
ti n"

65. i Ngh a Di t Thân 65 www.hobieuchanh.com
D n nói r i b i lên ch .
Trâm xu ng xu ng xách b lên m t quày d a, v i 2 bu ng chu i, ít n i mà
trái no tròn. Ch ng bao lâu D n tr l i có m t ch theo sau, D n ch chi c xu ng mà
nói: „ Ð trong nhà g i ra cho tôi bán, d a chu i v i cau ó. Ch làm n g i bán dùm
cho tôi nghe hôn. Ch li u giá ph i thì thôi. Tôi không nói gì âu ch ng ng i".
Ch Thi n nói: „ Ð c mà, thím ó cho tôi, thím Cai. Ch em mà. Ð tôi bán
cho.
Th D n h i:
- Ch ng nào em tôi ra l y ti n c?
- Tr a x gì l y ti n c ng c.
- Tôi g i luôn chi c xu ng cho ch coi giùm c hôn?
- c mà. Ai dám l y mà s . Ð ó cho tôi.
Bây gi hai ch em m i tính chia nhau xách hai bu ng chu i v i quày d a mà
i. D n nói ch a i c, vì nàng còn ph i lên ch mua th t cá ng em v n u c m
n. V y thì l i ó ng i ch m t lát r i s tr l i mà xách. Ba ng i d t nhau
vô ch . D n mua th t cá rau c i r t nhi u b h t vô r r i m i tr l i b n.
Trâm m nh m giành xách quày d a. Hai ng i kia chia v i nhau m i ng i
xách m t bu ng chu i, Ð u th y D n ã b ng m t r n, l i còn xách chu i n a,
nàng m i tay nên Ð u bi u Ð u xách luôn 2 bu ng chu i. D n không ch u, nói
t tay b ng r , m t tay xách chu i c.
Ba ch em ùm xách i, m i t i ngang b n ò thì g p Ð t m c s c ph c
lính, hai tay áo có g n lon vàng t i, u i nón gõ, ng th r u i ch i.
Ð t th y v , th y em thì m ng quýnh, gi ng tay c n l i, c i nói om sòm gi a
ng. Ð u v i Trâm ã có D n, mà còn có thêm Ð t n a thì h t s Tây, h t lo ai tra
n, nên c ng m ng nói l ng x ng, thêm D n xen vô khoe mình i r c ch em. C 4
ng i u giành nhau mà nói, gây ra m t cu c gia ình h i hi p thân ái tràn tr , gi a
ám ng i i ch ông dày, d i bóng cây gáo che tàn mát m .
M ng nhau r i Ð t nói: „Thôi i v nhà r i s nói chuy n. Ð a b t qua
xách giùm cho." Ð t gi t quày d a xiêm c a Trâm mà xách Trâm không l i tay
không nên r c r n c a D n mà b ng, cho Ð t xách d a i gi a. Hai v
xách m i ng i m t bu ng chu i i k m hai bên làm cho ng i i ng c ng ngó
mà c i chúm chím.
Bây gi Trâm yên chí l i nh tay m i nhìn c nh v t d c ng cho nh ng
sau i n a.
Lính Tây i t p 3 ng i i t p 5 ng i, qua l i d p d u, không ai nói ng t i
mình h t v y mà h i vô trong xóm trong làng thiên h s tr n h t. L i T Ð nh nói
không sai, thi t i m t khúc xa xa thì t i tr i lính. Bên tay trái thì thành c a Tây có
lính b ng súng ng gác râu ria x m xàm. Còn bên tay m t là lính Mã tà. D a l có
y nhà lá nh cho i Cai , lính hai dãy tr i c t phía sau.
T i cái nhà u, D n ch mà nói: „Nhà n y ông Ð i là anh tôi . Anh Hai làm
Cai nên nhà k bên ây, t rày s p lên ch Hai v i cô ba ra th m thì c i th ng vào
ây, ng s chi h t".
Vô t i nhà, Ð u v i Trâm i t tr c ra sau mà coi. Nhà nh l p lá vách lán,
mà g n gh s ch s l m.

66. i Ngh a Di t Thân 66 www.hobieuchanh.com
Ð t i theo mà nói: „Ð n u c m n hai em chi u mát s v ." Ð u nói: „Ðâu
mà c. lâu cha m trông". D n nói: „Cha m có h i t i sao v tr , thì ch nói ph i
ch bán cho h t d a chu i r i m i v c, mà thi t h i n y ch Thi n nói n x
i l y ti n, th thì làm sao l y ti n c mà v s m".
Trâm nói: „L y ti n tr r i thì làm sao mua th t cá c mà em v cho m ."
D n nói: "H i n y tôi có mua vài cân th t v i ít con cá lóc g i v cho m s n
i. Cô kh i lo, ch ng v tôi i theo ra ch mua khô m m g i thêm n a"
Ð t d n D n: „Chi u em chia b t d a chu i mà cho anh Ð i, ch mình anh n
gì h t. Chia cho nh m t bu ng chu i v i n a ch c d a nghe hôn. Thôi, m y ch em
áp n u c m n".
Ba nàng, ng i làm cá, ng i nhúm l a, ng i x t th t ph nhau ng d n
a c m s m m i. Ð t nh c m t cái gh em vô ó mà ng i ng nói chuy n v i v
và em.
Ð t h i Trâm:
- a h m chú T Ð nh v , ch c chú có nói Qua i lính làm Cai ph i hôn
em?
- a ó tôi v i ch Hai m c i c y không có nhà. Chú qua nói v i cha m .
Cha gi n quá. Cha d n chú có g p anh n a thì nói cha không nhìn anh là
con c a cha n a. Anh ã ph n b i mà u gi c, anh bán n c h i dân, anh
không c v nhà cha n a. T b a cha i Sài Gòn v , cha hay anh i thì
cha ã gi n l m r i, không nói t i tên anh n a. Ch ng hay anh i lính cho
Tây cha càng gi n thêm.
- có gi n anh hay không?
- không nói gì h t. Tôi coi ý m không gi n. Nh ng cha nói th nào cha
nói, m không dám cãi v i cha
- Hai em ngh coi, ng i ta bi t qua trong ngh a binh nên h m b t qua. Qua
ph i l p th ng yên thân ch . Qua th a v i cha thì cha không cho. Ông
bi u ph i ti p t c kháng chi n. Thà ch t cho th m danh, ch u gi c x u
l m. C Th Khoa b ày r i. Anh em trong oàn ngh a binh ra u thú
ng nhi u. Còn gì âu mà kháng chi n. Hu ng chi t m vông v i mác
thong mà c v i súng n, c làm sao n i. Cha bi u ph i ch t tr n
non n c. Ch t mà không l y n c l i c thì ch t có ích gì? Ch t ng
cho thiên h vinh thân phì gia, n trên ng i tr c. Cha không th ng qua
cha t qua thì qua ch u ch thi t ch t nh v y qua không ch u ch t. M có
phi n qua thì hai em c t ngh a cho m nghe. Qua ph i i lính ây là b t
c d , qua ph i n núp cho kh i tù, kh i b ày, ch qua không có bán
c h i dân gì h t.
Thi Ð u nói:
- Có m t mình cha gi n anh cha nói anh bán n c, ch m có nói âu. M
ng mu n cho anh s ng, ch âu có mu n cho anh ch t.
- Còn vi c n y xin em ng phi n qua. Ra ngoài n y có m t mình, không ai
lo c m n c cho qua, nên qua ph i gá ngh a v i cô Hai D n ây ng
tr c qua nh thân th ông Ð i che ch . Sau qua có ng i lo c m n c. Vì
th i cu c ép bu c nên m i sanh chuy n v l n v nh nh v y, xin em

67. i Ngh a Di t Thân 67 www.hobieuchanh.com
ng bu n. Cha m c m tr u cau c i em, l i v ch ng n v i nhau có
con. B nào em c ng làm l n, không m t ph n âu mà s .
- Em m c nuôi cha m , không theo mà giúp anh c. May có cô Hai
lãnh lo c m cháo áo qu n cho anh thì em cám n cô ch âu có bu n.
- Kêu nó b ng em ch ng có kêu b ng cô.
Th D n ti p: „Ch Hai nói m y câu ó cho em th y ch bi t th ng em. Em
ng và cám n ch l m. Em h a, em s kính ph c ch hoài hoài và em s thay m t
cho ch mà lo cho anh Hai, ch r nh mà lo cho cha m . Ch em mình ng tâm
hiêp l c chung nhau mà th ch ng và th cha m ch ng. Ph n em m côi l i không
có ch em ru t. Làm b n v i anh Hai em có c m t ng i ch v i m t ng i em
gái, em nh n th y ng i ch c ng nh ng i em ó, c hai u không ghen ghét em,
thi t em m ng l m v y. Em nguy n em s t n tâm mà áp th nh tình y".
Ð t nói: "Qua ã bi t ba ng i bi t b ng nhau r i, thì nên th ng yêu hoà
thu n l n nhau cho vui, ng có k gi n h n v i nhau chi h t. Má th ng Tâm có
ra th m qua n a thì cho th ng Tâm theo ng qua g p nó m t lát. V ng m t lâu qua
nh nó quá"
Th Ð u nói: "Cha không cho âu anh. Hôm tr c tôi mu n ch nó i. Cha nói
i n ng gió cha không cho. Mà t b a i Sài Gòn t i nay, cha b t nó h c t i ngày có
i nó âu".
Th Trâm h i anh:
- Bây gi anh không i câu i l i n a, anh chi c ghe l n ngoài n y làm
chi?
- Hôm d n v bên nây, Qua không bi t g i cho ai, nên Qua cho ng i
i K Hôn m n. H m n luôn câu và l i n a.
- Tôi mu n em v tr ng ng ch em tôi câu l i ki m cá n, ho c ch d a
chu i i bán, chi c xu ng lóc chóc quá, ch nhi u s chìm d .
- c Qua òi l i, r i sau hai ch em có ra n a r i chèo v tr ng mà
dùng.
C m chín r i d n ra mà n v i nhau, ch ng v anh em thu n hoà vui v h t
c. Cu c vui y kéo dài n x r i Th Ð u s nhà cha m trông nên nàng òi v .
Ð t v i D n thay áo r i a Ð u v i Trâm ra ch . D n b t hai con cá lóc b vô
v i xâu th t heo mua h i s m m i, giao cho Trâm em v . Ra t i ch d n l i ch
ch Thi n bán trái cây mà tính ti n d a chu i. Ch Thi n nói bán ch a h t nh ng
ch l y 7 quan ti n mà tr cho D n ng Trâm v i Ð u mua iv .
Ð u l y ti n y mua m t gói trà, m t cân m m, hai p khô hô35 và m t con
khô lóc em xu ng xu ng. D n mua k o c m g i v cho Tâm, r i Ð t xách trà v i
bánh in, thèo lèo g i v cho cha m n a. D n c n d n Ð u v i Trâm sau có ra thì i
ngay vô nhà, ng s chi h t.
Ð t kính g i l i v th m cha m , d n Trâm khuyên v i m th ng th ng
khuyên gi i cho cha b t b c t c gi n h n, Ð t nói mà n c m t r ng r ng làm cho
v i em c m ng c c m.
35
cá hô (m t lo i cá bi n to l n dài h n 1 mét) cx ôi ph i khô và c t l i thành t ng p

68. i Ngh a Di t Thân 68 www.hobieuchanh.com
K ng i v cùng nhau b n r n m t h i lâu, d n dò chuy n r i Th Ð u
i Th Trâm m i xu ng xu ng b i i v T nh Giang
Ð t ng ngó theo chàng a n c m t, lòng th t th o m t bu n so. Ch ng
xu ng khu t r i, D n m i kéo cánh tay Ð t bi u i v ki m chuy n mà nói cho ch ng
khuây lãng.

69. i Ngh a Di t Thân 69 www.hobieuchanh.com
Ch ng XI
a nay m y ng i yêu nhau th ng hi p h i m ng vui v i nhau, ho c cùng
nhau i chung trên m t con ng i, thì hay g i nhau là b n ng tâm ng chí.
Cách x ng hô nh v y ng i ta có th r ng dung mà cho là c, m c d u ng i ta
th ng th y a s b ng h u ho c ng tâm mà không ng chí, ho c ng chí mà
không ng tâm.
Chí m t c p thanh niên nam n se t k t tóc v i nhau, trong lúc ái tình ám
nh say mê r i khoe khoang v i v ch ng mình là b n ng chí ng tâm nên si t
tay m nh b c trên ng i, l i khoe khoan y khó cho ng i ta ch p thu n
c.
Ng i ta không ch u ch p thu n c là vì xem trong c ngàn c p v ch ng,
ng i ta ch a tìm c m t c p nào thi t ng chí ng tâm. Trái l i, v i con m t
sáng su t, ng i ta th ng th y n u không ph i ng i trâu tr ng k trâu en, thì
ng ch ng chèo xuôi v chèo ng c. N u trong gia ình nào mà v ch ng thu n
hoà êm m, y là t i ông ch ng xuôi x cho v c m lái n m lèo, ho c nh bà s r y
cho ch ng làm m a làm gió.
Nh trong gia ình c a ông Nhiêu Giám mà chúng ta ng l t m t xem
ây, m c d u ông bà n v i nhau 30 n m, trên thu n d i hoà, trong m ngoài êm,
sanh t i hai a con ã có dâu còn s p có r , th mà v ch ng có ng tâm ng chí
i nào và ch nào. S d thu nay trong nhà c bình an, vì ông Nhiêu có h c, ông
lo l ng minh mông ông toan tính phá núi l p sông t ý ông, bà Nhiêu không c n bi t
i, bà ch c m c i b i th th t v n và cày c y mi ng ru ng, có huê l i và có lúa
o mà cung c p cho gia ình c m no, kh i thi u h t mà ph i nh c lòng m t trí
y thôi.
n ây chúng ta m i nh n th y v ch ng ông Nhiêu b ngoài c ng v n
thu n hoà êm m, nh ng b trong thì s b t ng tâm, b t ng chí th hi n rõ ràng.
Ông Nhiêu ép con, là Ð t kh kh b n lòng v ng chí mà kháng chi n luôn
luôn, d u có ch t i n a, thì c ng c danh th m ti ng t t ã hi n thân c u dân
gi n c. Ð t không vâng l i cha ành qu ng cây mác ngh a binh, ch p tay qu g i
mà u gi c ng mang cái áo Cai Mã tà, vi n l r ng kháng c không có ng
chi n th ng chi b ng hàng u ng hi p tác mà gi n c c u dân.
Ông Nhiêu cho s hàng gi c là u nh c nhã, nh c cho ph n con mà nh c lây
cho c cha m ông bà, ông g i hi p tác v i gi c là h i dân bán n c, b i v y con trái
ý ông thì ông ghét gi n, quy t nh không nhìn con và c m con không v nhà n a
Bà Nhiêu không dám binh con mà cãi l v i ch ng, song hay con M Tho n
núp cho an thân, thì bà vui, ch ng nghe tin con làm Cai Mã tà ng có ng i che ch
cho kh i lao tù, kh i súng n thì bà càng vui lòng thêm n a, ch không ghét gi n
con nh ông Nhiêu. Bà không nh n s vui lòng c a bà ó là qu y b i vì nàng dâu
i con gái c a bà c ng yêu Ð t nh bà, ch nào ph i ghét b .
y v y trong nhà ba m con bà Nhiêu ng ý, duy có m t mình ông Nhiêu
khác ý mà thôi. Ða s thu c v phía bà, nên bà không lo gì l m.

70. i Ngh a Di t Thân 70 www.hobieuchanh.com
Làm cha làm m ai c ng th ng con. Không ph i t i Ông Nhiêu không
th ng Ð t, không ch u nhìn Ð t là con n a. Ông c ng th ng Ð t nh bà v y ch ,
nh ng ông th ng con theo trí àn ông, còn bà th ng con theo ý trí àn bà. Ông
th ng con nên ông mu n ép con gi ngh a nhân o c vuông tròn; còn bà
th ng con bà ch lo cho thân con c m no, yên n. Ông th ng ông bi u con vì
ngh a n c non, con ng s ch t. Bà th ng bà mu n con vì tình m u t , con rán
gi l y thân. T i v y, ch t i v y mà v ch ng Ông Nhiêu Giám b ngoài thì hòa
thu n êm m, song b trong không ng tâm ng chí.
a ó Th Ð u v i Th Trâm i ra M Tho bán d a chu i, v n nhà thì ã
i mò. Hai ch em ng i xách ti n ng i l i h i i vô nhà. Bà Nhiêu h i t i sao v
i d v y. Trâm giành nói ph i d i bán cho h t chu i t i x m i v c. Ông
Nhiêu n m trên võng ông không thèm h i gì h t.
Trâm giao ti n v i trà bánh k o c m cho m . Còn Ð u b ng th t cá m m khô
em xu ng nhà d i. Bà Nhiêu m gói thèo lèo a cho Trâm m t n m r i kêu Trâm
mà nói: „Trâm nhúm l a r i b t siêu nóng ng ch trà cho cha con u ng mà n
bánh ây. H i chi u m có n u c m nhi u mà dành cho ó, d n mà n v i nhau.“
Bà l y d a s p bánh v i k o c m, l y bình mà súc r i trà. Bà làm l ng x ng, i
c g n sôi r i m i b ng bình i xu ng b p. Th y con v i dâu ng ng i n c m,
bà ng ng mà h i nh : „Có g p c nó hay không?“ Trâm c ng áp nh nh :
„Ð c m à. B t n c m ng nói chuy n n x hai v ch ng m i ch u cho v , nên
m i t i. Anh có v bé m à. Ði l i nhà nh d quá. Con bi t r i. Con h t s n a“.
Bà Nhiêu khoát tay nói nh : „Thôi mai r i nói chuy n“. Bà ch bình trà b ng lên
nhà trên, m i ông l i n bánh u ng trà.
Nãy gi ông Nhiêu n m êm, không nói chi h t nh ng ng hi u dâu con l y c
i bán d a chu i. Ðó là i th m Ð t mà tr v h n h là ch c g p c Ð t r i. Tuy
y mà ông làm b nh không hay bi t gì h t nghe bà m i ông c ng v tình b c l i
n m t mi ng c m u ng m t mi ng trà cho bà vui lòng.
Bà ch m y quan ti n c a Trâm em v mà nói v i ông: “Ð ch u khó ch ra
mà bán m i có ti n. ây ch ghe t i mua h mua r quá“. Bà nói nh v y là có
ým ng cho dâu con ít b a i bán d a chu i m t l n. Không bi t ông hi u m u
c a bà hay không, mà ông l ng thinh, d ng nh ông ngh bán trong v n là
vi c c a bà, ông không c n ph i bàn tính.
a sau n c m s m m i r i, Ông Nhiêu d t Tâm i qua tr ng h c. Bây gi
trong nhà thong th , bà Nhiêu xu ng nhà d i ng i n tr u bà kêu dâu và con l i mà
bi u thu t rõ chuy n i ki m Ð t cho bà nghe.
Trâm lanh l i h n Ð u, Trâm m i t m k chuy n t u chí cu i, không b
sót m t kho ng nào.
Nghe nói t i chuy n Ð t có v bé, là em ông Ð i T n, thì bà lo ng i. Bà ngó
u, té ra Ð u l i vui v nh th ng mà l i còn khen Th D n là ng i bi t u. Ð t
gá ngh a v i D n thì Ð t có ph c l m. Nàng nói th t cá em v ó là c a D n lo
mua g i v cho cha m , còn m t gói trà c t chung v i bánh in thèo lèo là c aÐ t
i.
Bà Nhiêu nghe nói bi t u l i th y b Ð u không bu n thì bà yên b ng.

71. i Ngh a Di t Thân 71 www.hobieuchanh.com
u còn nói ti p r ng Ð t ã yên thân, l i có ng i lo c m n c áo qu n, thì
nàng kh i lo gì n a. Trâm nói bây gi ã bi t nhà bi t ng i r i, mu n i b a nào
ng c, không s Tây tra xét c n ng n.
Bà Nhiêu c i mà nói: „V y thì h có d a chu i nhi u bây ch i bán ng
th m th ng Ð t luôn th .“ Th Ð u nói: „Mình em ra thì dì th ng Tâm giao cho
n hàng quen h bán giùm, mình kh i lo gì h t. Ch ng nào v thì l y ti n mà v .
Ng t chu i n ng n u ch nhi u thì xu ng kh m s chìm quá. Cha th ng Tâm cho h
n l chi c ghe l n. nh nói nh òi l i, r i chuy n sau ch em con chèo v
mà dùng“. Bà Nhiêu nói n u Ð t không c n dùng thì l y v , cho m n làm chi.
ây bà Nhiêu v i dâu và con bà th m ch ng d a chu i hoài, trông cho có
nhi u ng ch ra ch M mà bán. Ð u v i Trâm i c vài l n n a, l n nào v
ch ng Ð t c ng c m l i n c m và c ng mua g i v . L n sau Ð t ã òi chi c
ghe l n l i r i nên b n v Trâm cho ch dâu b i xu ng r i nàng chèo ghe, xu ng
i th ng th ng ch ghe ng ch em nói chuy n.
Trót m y tháng r i ông Nhiêu không nh c t i Ð t, mà ông l i trông th c a
Nhiêu L c xóm D u, nóng n y không bi t Tây x ph t c Th Khoa cách nào. Ra
tr ng d y tr nh thì ông khuây khõa ít nhi u, mà h v nhà thì ông c n m võng
a tòn ten không mu n nói chuy n, không ý n vi c chi trong nhà h t.
t b a tr a Ð Chí Linh Khánh H u qua th m ông Nhiêu Giám, chàng i
th ng vô nhà, g p bà Nhiêu chàng h i s c kho c a cha m , r i luôn d p chàng h i
bà Ð t có v th m nhà hay không?
Nh n c h i ông Nhiêu ngoài tr ng h c, bà Nhiêu m i t thi t cho Linh
hay Ð t ã theo Tây m y tháng nay lãnh ch c Cai coi lính Mã tà ngoài M Tho. Bà
nói vì ng i ta bi t Ð t có ch n trong oàn ngh a binh nên ki m b t. B t c d mà
t ph i ki m th mà n núp cho kh i mang h a. Th mà ông Nhiêu nói Ð t là
bán n c h i dân, ông không nhìn là con ông n a và ông c m Ð t không cho v nhà.
Vi c ó làm cho bà m t vui, theo ý bà mình không có súng thì làm sao mà kháng
chi n cho n i. Còn Ð t ló v ây thì ng i ta vây b t. Ð t bít ng t n th i t nhiên
ph i u gi c cho kh i ch t, ch có làm qu y gì âu mà ông gi n ghét, nói Ð t bán
c h i dân.
Linh nghe bà m v nói nh v y thì bi t bà không hi p ý v i ông Nhiêu mà bà
i ló mòi binh Ð t n a. Chàng c ng i nghe không dám nói ph i qu y gì h t.
Bà Nhiêu than th r i bà bi u Linh i ra tr ng h c mà th m Ông Nhiêu.
a nay Chí Linh i th m cha m v mà không dám i ban ngày là vì chàng
i hay m t tin quan h chàng mu n cho Ông Nhiêu bi t g p. B i v y c nghe bà
Nhiêu bi u ra tr ng h c thì Ð t ng lên i li n.
Ông Nhiêu ang khao khát g p ng chí mà t bày tâm s b i v y th y Linh
ông m ng r , bi u Linh ng i b d y h c mà nói chuy n. Linh h i th m s c kho c a
ông r i h i ông có nghe tin t c v c Th Khoa hay không?
Ông Nhiêu th dài mà nói:
- Cha trông th c a ông Nhiêu L c mà ch a th y th nên có bi t gì âu.
m nay cha mu n i lên tr n n a ng h i th m. Ng t ng xa, ghe i
lâu quá b t ti n d .

72. i Ngh a Di t Thân 72 www.hobieuchanh.com
- Nh cha ch u thì con lãnh i th cho cha. Cha vi t th cho ông Nhiêu L c
i con c m th con i.
- Khoan i ít ngày n a coi. chú T Ð nh bi t nhà Ông Nhiêu L c. Cha
vi t th cho chú i c ng c.
- Bên n y cha hay ông Ð c binh Thành b Tây b t hay không?
- Tr i i! b t h i nào? âu? Cha không hay.
- a b t h i t i hôm qua. B t t i K Son.
- n l t b t h t, b t t i c p ch huy thì ai còn u khi n mà kháng chi n!
- Ng i ta m i cho con hay tin h i sáng n y. Con nghe b n r n, nên qua
báo tin v i cha. Ng i ta còn cho con bi t m t tin tr c tr o n a là t p lính
vây b t Ð c Thành ó phân n a là lính Tây phân n a là lính Vi t. Mà t p
lính Vi t ó do anh Hai Ð t c m u. nh ng ch n c a bao phía ngoài
cho Tây vô b t.
Ông Nhiêu v bàn cái m mà nói l n:
- ng th ng bán n c ó n a! Nó d t Tây i b t, ch Tây bi t Ð c Thành
ch nào mà b t c, th ng Ð t áng t i r i! M y tháng nay nó ch cho
gi c l n l n b t m y ng i trai tráng có ch n trong oàn ngh a binh c a ta.
Ðem h v thành, nó d d h u gi c mà vô làm lính Mã tà v i nó. nay
nó b t t i Ð c Thành n a. thì quá qu t r i. X a rày nó ch t tay ch t ch n
bây gi nó ch t t i u cu c kháng chi n!
- nói nh v y nh ng cha nên th ng th ng h i l i coi. Có l nào anh
Hai con l i n ph n b i quá nh v y l n. Con ch c nh b tình nghi nên
nh ph i i lính cho qua lúc nguy hi m n y mà thôi.
- Không có thì làm sao ng i ta nói c. Ph i có l a m i có khói ch . Nó
có nói l v i cha. Cha bi t rõ u óc nó r i. Nó là yêu qu sanh ra h i
dân bán n c ch không ph i ng i ta.
Ông Nhiêu nói chua d t l i thì chú T Ð nh b c vô chào h i Chí Linh r i i
i m t bên Ông Nhiêu mà nói nh nh :
- Cha ch , sao mà ng i ta n rùm, h nói chú hai Ð t d t Tây i b t Ð c
Thành r i ông à.
- Tôi hay r i Linh m i nói ây.
- u c u Linh c ng hay nh v y, thì l i n ch c trúng, ch không ph i
nghe th p th r i n b y.
- Trúng ch . Hôm tr c tôi ã nói v i chú, th ng Ð t là ph n36 bán n c.
Tôi không nh n nó là con c a tôi n a. Nó theo gi c nó lãnh quy n t c và
ng h ng c a gi c, ng giúp chi m t n c c a mình mà cai tr , b t
dân mình làm tôi m i thì tôi coi nó là gi c là k thù chung c a ng i mình,
ch không ph i là con c a tôi.
- Th Khoa b b t r i bây gi t i ông Ð c Thành n a, thì còn ai âu mà
m binh kháng chi n. Không bi t r i h x ông Ð c Thành th nào.
- i n y tôi có nói v i Linh, tôi tính vi t th r i c y chú c m lên xóm D u
i ông Nhiêu L c cho bi t tin t c c Th Khoa.
36
ph ng

73. i Ngh a Di t Thân 73 www.hobieuchanh.com
- c, ông vi t th i, ông mu n b a nào tôi i c ng c i m t mình tôi
y chi c xu ng b i i cho mau, không c n i ghe l n.
- Bây gi xãy ra v n y, thôi chú ình s i lên xóm D u, mu n c y chú i
giùm ra M Tho lóng nghe coi h b t Ð c Thành em v r i h x cách
nào.
- ng c. Khuya nay tôi l y xu ng tôi b i i.
- Chú rán h i th m cho ch c nghe hôn.
- Tôi bi t mánh l i. Tôi h i ch c c mà. V y ông ng lo.
- y thì Linh bên n y ch i con. ch i i chi u mai chú T i h i th m
chú v , ng nghe tin t c Ð c Thành, r i con s v .
Chí Linh d d .
Ð nh ti p nói: „C u Linh ch i. Bây gi bên n y êm r i. Không có ai ru ng
xét gì n a âu mà s . Chú Ð t chú i. Ông nhà ông bu n quá c u nói chuy n
ch i cho ông vui.“ Linh nói: „Lúc n y tôi t p luy n ít ng i. Nh ng tôi ch i vài
a c. nhà có em út h coi ch cho m y ng i m i.“
Ð nh nói:
- Lúc n y ã r nh sao c u không xin v i ông bà c i ph t cô Trâm r i v
bên n y mà , bên n y d y võ c ng c v y ch .
- Tình hình còn r i l m, nên tôi ch a dám tính n cu c hôn nh n.
- Bi t ch ng nào m i h t r i. C u không còn cha m , mà c ng không có anh
em. Nghe nói b n c u u nhà bà con. Thôi thì c i r i v bên n y
cho xong.
- i ít ngày n a coi.
Ông Nhiêu nói: „Thôi mai chú i d tin Ð c Thành coi th nào, r i tôi vi t th
cho chú c m lên Xóm D u mà h i th m c Th Khoa. N u hai ng i b k t h t, thì tôi
bi u Linh c i con Trâm cho r i, ch còn kháng chi n gì n a mà ch .
Ðinh ng d y i v . Ông Nhiêu d n ph i nghe tin Ð c Thành cho ch c.
Ông Nhiêu có khách nên chi u b a ó ông cho h c trò v s m. Ông d t Linh
vô nhà, bi u bà Nhiêu d y n u c m s m cho Linh n, r i cha con nh c gh ra sân
ng i bàn tính v i nhau coi ph i dùng ph ng pháp nào mà i phó v i th i cu c.
Trong cu c àm lu n n y cha v v i chàng r u l tâm trí rõ ràng. C hai
u kh kh c ng quu t ph i kháng chi n gìn gi t ai c a ông cha dày công
khai thác. V u ó thì cha con ng ý v i nhau. Nh ng cha là nho gia còn con là
võ s , b i v y m i ng i quan ni m t ng lai m t cách riêng, không th hi p hoà v i
nhau c.
Ông Nhiêu nói n u kháng chi n mà không thành công thì ông s b x mà i,
ông không th làm th n dân c a gi c cho c, còn Chí Linh nói vì chàng yêu t
c nên chàng không n lìa xa; n u t n c tiêu tan, không c u c thì chàng s
chôn th t vùi x ng trong t n c y cho tròn ph n nam nhi i v i núi sông cây
.
Ông Nhiêu nh hôm i lên Sài Gòn, Ch L n, ông th y có nhi u ng i Vi t
Nam ra u Tây lãnh ch c, lãnh quy n, r i qu n áo nh n nha ng a xe r n r , tác oai
tác ph c, vinh m t vinh mày, th y nh v y ông th y làm h th n. Ông than: „M y
ng i ó là h ng ng i vô giáo d c, vô l ng tâm, nên m i làm nh v y c. N u

74. i Ngh a Di t Thân 74 www.hobieuchanh.com
có h c thì h ph i nh l i c a Thánh nh n d y; s ng trong th i thái bình th nh
tr , mà mình cam ph n la l t trong c nh nghèo hèn, thì mình áng h th n l m v y,
vì mình không có tài ngh d y dân giúp n c, nên m i t nh v y. Còn s ng
gi a lúc lo n ly h n n mà mình an h ng a v giàu sang, thì mình c ng h l m
y, h vì mình gi i gian trá quên th ng ngay, mê l i danh b nhân ngh a, c xu th i
y th mà bóc l t m i c cao sang ó. R t ti c dân au kh n c khuynh nguy
mà ng i ta không thèm lo gi n c dân, l i lo c p gi t tranh ch p nh ng
mi ng m i c a gi c qu ng ra d d . V n n c suy vi nên m i khi n lòng ng i
i b i n th . Ngh thi t áng bu n!“
Chí Linh nói: „Ai làm sao thì làm. Ph n con c gi m t lòng v i n c non, v i
ch ng t c giàu nghèo không k , s ng ch t không màng!“
Ông Nhiêu nói: „V y m i ph i ch “.
Cha con lu n nh n tình, bàn th cu c n khuya r i m i ch u i ng .
Chú T Ðinh h a v i Ông Nhiêu khuya chú ra M Tho, theo l i h a nên sao
mai v a m c thì chú b i xu ng m t mình. Còn chú m nh m nói chú s có tin t c rõ
Ð c Thành, y là vì chú k ch c s có cai Ð t thông tin cho chú bi t.
Thi t qu ra t i b n ò g n ch . T Ð nh bu c xu ng mà g i cho ch ghe u
n ó, r i x m x m i vô phía tr i lính Ð t ã có d t chú v nhà m t l n r i, nên
chú i c ng c i, không s l c ng, c ng không lo tra h i.
Cai Ð t có nhà. Chàng th y T Ð nh thì m ng r , Ð t h i th m trong nhà
bình yên th nào r i m i Ð nh n c m r i s v . Chú i ch mua s n d p ghé
th m m t chút mà thôi, lâu không c.
Ð nh nói chuy n ch i m t h i r i nh tình c s c nh h i Ð t:
- À! trong mình ng i ta n hôm ó chú Hai d t lính Tây qua K Son
vây b t c Ð c Thành. Ph i có nh v y hay không?
- Có nh ng mà h có tình báo ch d n cho h bi t mà i b t. Tôi coi mã tà h
t tôi em m t ch c lính i theo, tôi ph i i. Nh ng t i tôi ngoài xa. tôi
có bi t Ð c Thành âu mà d t h b t.
- Mà h b t c hay không?
- c. H em v m y b a rày, h còn trong khám.
- Cha ch , không bi t r i ây h x làm sao. B ày hay không?
- Bi t âu. B làm t i Ð c binh, tôi s n ng nh ng không sao. Hôm m i b t
t iv d c ng, ông Ð c Thành có bi u tôi làm n c u giùm ng. Tôi
có c y ông Ð i T n r i. Trong vài b a n a ông Ð i òn nói giùm ch c h
th .
- , chú Hai nó rán nói giùm. Ch c Th Khoa b k t r i, bây gi ông Ð c
Thành b n a thì ai n y b ngh h t.
- c mà. Tôi ch c xin c. Chú d ng lo t i em út nh nh b b t tôi xin
c h t, không c n c y t i ông Ð i. Tôi ti c quá chú T . Ch chi tôi vô
lính tr c thì c Th Khoa b b t tôi xin h th c c ng c n a.
- Chú Hai nó c ng i ta yêu nh v y thì quá cho bà con anh em
trong mình.
- , chú nói v i bà con ng lo. Ai r i b b t thì tôi c u cho, không sao âu
mà s .

75. i Ngh a Di t Thân 75 www.hobieuchanh.com
- y nãy gi tôi quên nói cho chú nó nghe. L n tr c tôi g p chú ó tôi v
tôi có nói cho ông Nhiêu bà Nhiêu nghe hay chú làm Cai Mã tà, ông Nhiêu
gi n ng r y quá ng nói chú theo gi c h i dân bán n c. ng bi u tôi
có g p chú n a thì nói cho chú ng không nhìn chú là con ng c m chú
không c v nhà, mà c ng ng cho ng th y m t n a.
- Con em tôi hôm tr c nó ra th m tôi nó có nói chuy n ó cho tôi hay r i.
Cha tôi gi n thì tôi ch u. Tôi dám nói gì âu. Chú T ngh coi tôi ngoài
thì tôi ph i ch t. C c ch ng ã tôi ph i v ây mà n núp. Cha tôi không
ch u, bi u tôi ph i ch t. Ch t vô ích thì ch t làm chi. Thà tôi i lính ng
u anh em bà con, không có ích h n hay sao, cha tôi nói tôi i theo lính
ng h i dân bán n c. Tôi có làm b y h i nào âu mà cha tôi nói nh
y. Chú T g n, chú làm n khuyên gi i giùm cha tôi ng ng gi n
tôi n a.
- Ông Nhiêu g t l m. Ai dám cãi v i ng. tuy v y thì h có d p thì tôi s
khuyên d n d n, vó l ng s b t gi n ch . Mà ph n chú c ng ph i rán n
cho có c, ng có hung h ng quá, n u th u t i tai ông Nhiêu r i thì
khuyên gi i gi ng gì c.
Ð nh cáo t mà v .
n tr a chú v t i nhà, n ba h t c m r i l t t i qua nói chuy n cho ông
Nhiêu nghe. Vô t i sân chú bi t ông Nhiêu ngoài tr ng h c. Chí Linh h i ý bi u
hi u chú bi u ra tr ng h c ng nghe nói chuy n.
Ông Nhiêu th y T Ð nh thì m ng, bi u ng i r i h i có nghe ch c Ð c Thành
b t hay không. T Ð nh kéo Linh l i ng i m t bên chú ng i tr c m t Ông Nhiêu
i chú m i nói: “Ra t i ch M tôi h i th m thì ai c ng hay Ð c binh Thành b lính
vây b t c bên K Son, nh ng không hi u lính nào. Tôi gi n m i i ki m chú Hai
t mà h i coi ph i chú d t lính qua b t Ð c Thành ó hay không. Tôi g p chú Ð t
tôi h i thì chú nói Tây h v n bi t Ð c Thành K Son nên em binh qua b t, ch
chú có bi t âu mà d t i. Thi t quan Tây có bi u chú i theo v i 10 tên lính Mã tà.
Nh ng t i chú bao ngoài xa, ch không có vô nhà mà b t. Ch ng b t cd t iv
c ng. Ð c Thành th y chú m i n n n xin chú l p th c u giùm. Chú h a
th ng th ng r i chú s li u. Hi n gi Ð c Thành còn b giam trong khám. Chú Ð t ã
có c y ông Ð i T n xin giùm r i. Có l Ð c Thành kh i tù.”
Ông Nhiêu c i g n mà nói:
- Th ng Ð t qu quy t l m, chú T nghe nó nói mà chú tin thì l m ch t. Nó
t ng i ta b t c Thành ó ch ai. Nó ki m chuy n mà nói ng che
y cái gian c a nó. Nó khôn h n tôi sao n i. Nó gi u u r i lòi uôi. Nó
nói Ð c Thành n n n c y nó c u giùm. Nó ch c c u c? Trong ôi b a
ây h s th . H ! Th ! Nó làm m làm nh t, t ng ng i ta không bi t.
Nó d t i b t em v nó h m do , r i d u gi c, h ch u u thì ng i ta
tha, l i cho làm lính, làm cai làm i. Nó dùng ch c ó quy n r ngh a
binh mình theo Tây b n r i. Bây gi nó d t i Ð c Thành n a, ch có gì
âu. Chú T r i coi. Nay mai ây Ð c Thành s làm Cai làm Ð i Mã tà
a.

76. i Ngh a Di t Thân 76 www.hobieuchanh.com
- Chú Hai Ð t nói ch chi chú vô làm lính tr c khi c Th Khoa b b t, thì
ch c chú c u c Th Khoa c ng c n a.
- Th Khoa ng thèm c u nó. M t nó mà d c ph n qu c c à?
Thi t m u c a th ng Ð t nham hi m c ác l m. Nó làm cách ó nó phá
cu c kháng chi n rã r i h t. Thà nó d t Tây b t nh n viên em v b n ch t,
làm nh v y ít c ác là d u hàng. Nó giúp cho gi c có th tr giáo c a
mình mà gi t ng i mình. Hai ng i ngh coi ph i t i nó l n không h ?
- Chú nói nghe t t quá. Chú d n tôi anh em trong n y ng s . N u ai r i
b t chú s xin giùm cho. N u chú có khác thì mình làm sao mà bi t
c.
- Thôi chú T ngh ít b a r i tôi vi t th tôi c y chú em lên ông Nhiêu L c
trên xóm D u mà h i th m c Th Khoa.
Ð nh t mà v . Chí Linh c ng xin phép tr v Khánh H u, h a ch ng n a
tháng s qua n a ng h i th m tin t c c a c Th Khoa.

77. i Ngh a Di t Thân 77 www.hobieuchanh.com
Ch ng XII
Chú T Ð nh lãnh th c a ông Nhiêu Giám b i xu ng i Ch L n, giao cho
ông Nhiêu L c. Cách ít b a chú tr v , có th c a ông Nhiêu L c tr l i, nói r ng ông
n ch m nom d d m c Th Khoa Huân.
M y tháng nay ông không vi t th g i cho b n là vì không có tin gì l , ng i
ta v n nh t c Th Khoa trong khám n m m i b a thì có cho m t viên quan Vi t
ã hi p tác v i Tây vào khám th m c và m i l n th m u có em bánh trái theo
mà cho c dùng. Theo ý ông Nhiêu L c thì Tây c ý mu n d c Th Khoa u hàng
ng cho c làm quan mà s p t cu c cai tr , nh ng t i c không ành ph n qu c
nh b n kên kên ánh h i ch nào có th t thì bu l i, b i v y h nh t hoài d c ,
ch không làm t i chi h t.
Trong th ông Nhiêu L c l i còn cho b n hay r ng trong vùng Gia Ð nh nh n
dân theo h ng xu Tây g n h t, duy có m y nhà nho h c gi i v i em cháu c a các
quan ta, thì bán nhà bán t d i ra Bình Thu n, Khánh Hoà mà tránh, không ch u
làm tôi cho gi c. Nh n dân mi t C u Kho, Ch Quán i nhi u nh t là t tháng
tr c h nghe tin c Tr ng Công Ð nh Gò công b th t b i n a thì h th t v ng
nên m i i l . Còn nh ng b m ra u gi c, thì ai bi t ch , lanh l i b t thi p, u
c làm quan, ai quê d t thì làm lính. Ng i nào không giúp vi c cho tân trào thì
thong th làm ru ng ho c mua bán. Làm các ngh y ngh nào c ng có l i nhi u, b i
y thiên h n ào chen nhau mà làm, không k ông cha, c ng không nh non n c
gì n a.
Ông Nhiêu Giám c th c a b n r i thì ông ng n ng , ông c i c l i n
hai ba l n, ông chán n n bu n r u, bu n vì n i nh n tâm y m c u nghinh tân mà
nh t là bu n vì nghe c Tr ng Công Ð nh th t b i Gò Công n a.
Cách ít ngày sau ông Nhiêu l i còn nghe Ð c Binh Thành ch u u gi c mà
lãnh ch c Ð i Mã tà r i. Ð t là con c a ông c ng c mang lon Ð i n a. Ông
Nhiêu bu n quá nên ông c y ông Th i i qua Khánh H u kêu giùm Chí Linh qua
cho ông nói chuy n.
Chí Linh qua t i. Ông l y th c a ông Nhiêu L c mà c mà c t ngh a cho
Linh nghe. Ông l i cho hay Ð c Thành ch u u nên c lãnh ch c Ð i. Ð t có công
t Thành em v khuy n d nên c ng c mang ch c Ð i r i n a.
Linh nghe tin t c r i thì bu n hiu, ngh vì nh n tâm ã mòn m i nên bi n
chuy n n th n y. S bi n chuy n ó là l d nhiên, con ng i thu c h ng bình dân
vì th y ai m nh m thì h ph c tùng, th y âu có l i thì h áp t i. Lòng ng i ch ng
khác nào dòng n c trên ngu n xu ng. N u không ai d p p mà ng n l i, r i
ào kênh mà d n n c vào m y ám ru ng t t ng cày c y, thì t nhiên n c ph i
ch y tu t ra sông mà ra bi n.
Cha con bàn lu n v nh n tâm v i th i cu c thì chán n n, h t trông mong ho t
ng ng c u n c c u dân, mà l i còn s e d u c Th Khoa Huân c th v ,
c ng khó mà m u i s c. Duy tri u ình m i có uy tín, m i l c
ng, m i mua c súng ch ng v i gi c xâm l ng. Tri u Ðình c x i l , thì
th ng dân làm sao n i.

78. i Ngh a Di t Thân 78 www.hobieuchanh.com
i l i ông Nhiêu khuyên Chí Linh làm l c i v i Th Trâm r i v T nh Giang
v i ông. Th y Chí linh d d ông m i nói: „Còn kháng chi n gì n a mà mong con.
Ngh a binh c a ông Ð nh rã r i. Nay mai ây ông D ng c ng s tiêu n a. mi t
mình ây ng i ta ã c t cai T ng ng T ng s p t bàn H ng ch c h i t
trong m i làng. Quan trên bi u làm ch c gì ai c ng ph i riu riu mà ch u, s t ch i
ng i ta nói ngh ch m ng ng i ta b tù. Cha ã không k th ng Ð t là con, m y
tháng nay cha nhà không có ai nói chuy n ng gi i khuây. B i v y cha bu n quá.
Bên Khánh H u con không có nhà. V y thì c i v r i bên nây cho vui“.
Chí Linh không còn c gì mà ình cãi cu c hôn nhân n a nên vâng ch u.
Ông Nhiêu cho làm l c i h t s c gi n d . Ð nh ngày r i Chí Linh i v i ít
ng i bà con qua T nh Giang. V ch ng ông Nhiêu n u ít mâm c m cúng, có m i l i
i ng i khách trong xóm.
àng trai t i r i thì dâu r làm l ra m t ông bà cha m cùng bà con thân
c. Hai h n chung v i nhau m t b a c m thì cu c hôn nh n ã thành.
Ông Nhiêu có r trong nhà thì ông b t bu n. Ban ngày ông d y h c thì Chí
Linh chèo ghe i gi ng câu ng ki m cá n, ho c b i b th t v n ng cây s n s ,
trái o n o i. Ban êm r nh rang thì hai cha con bàn lu n vi c i, d u không làm
c thì nói ng x h i u t cho kh .
có d a chu i nhi u thì Th Trâm v i Th Ð u b xu ng ghe, ch ra ch M
mà bán, tuy là l y c i bán v n nh ng k thi t là i th m Ð t nh có công d
c Ð c Thành nên ã lên ch c Ð i, còn Ð i T n thì th ng ch c Qu n r t vinh
vang.
Chí Linh ít ngày thì nh n th y duy ch có ông Nhiêu ghét Ð t ph n b i,
không ch u nhìn là con ông mà thôi, ch bà Nhiêu c ng nh Th Ð u v i Th Trâm,
ba ng i u yêu quí Ð t nh th ng; tuy không dám khen Ð t hi p tác v i k
xâm l ng là ph i, song không ch u chê cách n núp ng lánh tai n n ó là qu y.
Th Trâm l y ch ng c ông Nhiêu yêu, êm nào cha con c ng bàn lu n v
th i cu c, nàng mu n bi t ý ki n c a ch ng i v i thái c a Ð t coi ch ng có ghét
t nh cha hay không, nên m t b a nàng h i Chí Linh:
- Anh Hai làm Ð i cai qu n lính Mã tà ngoài M Tho, anh mu n i th m
nh hay không?
- Cha ã t nh, không nhìn nh là con. Qua i th m s cha r y.
- Em v i ch Hai bán d a chu i, hai a em i th m hoài, có sao âu. Anh
Hai có h i th m anh, em nói c i r i, bây gi anh bên n y, nh bi u v
nói v i anh b a nào i ch thì ghé cho nh th m m t chút, vì anh em lâu
p nhau nên nh nh anh. Nh anh mu n i thì b a nào i bán d a
chu i, anh theo ghe mà i.
- Ra ngoài ch M có Tây nó b t b t t .
- Có b t ai âu, c ng không tra h i gì h t. Mà anh Hai có nói nh b o lãnh
t không ai dám ng n bà con xóm mình âu mà s .
Chí Linh c i, ngh Ð t mu n d luôn t i chàng ra hi p tác v i gi c n a,
nh ng không l nói ngay cho v bi t, vì v thu c bên phe c a Ð t. N u nói ngay s
t lòng, b i v y chàng l a l i mà nói cho xuôi: „Qua c ng nh anh Hai. Qua c ng

79. i Ngh a Di t Thân 79 www.hobieuchanh.com
mu n g p nh ng h i coi t i sao nh làm trái ý cha cho cha gi n. Ð th ng th ng
coi khi nào ti n qua s i“.
i nói phân hai nh v y làm cho Th Trâm không ph i là ng i sâu s c, nên
nàng khó mà dò n thâm tâm c a ch ng c, ch t ng ch ng không gi n ghét
anh, gi c gi c không mu n i th m anh là s ra M Tho b Tây b t, ch không có ý gì
khác.
Chí Linh v bên v h n m t tháng thì có ng i c a ông Nhiêu L c sai em
th xu ng cho ông Giám. Ng i y quá giang ghe th ng h xu ng B n Tranh r i
i th m nhà n ki m mà a th .
Ông Nhiêu Giám ti p c th c a b n thì n a m ng n a lo, vì không bi t tin
lành d th nào ông bi u ng i em th ng i ch i m t chút r i n c m ông m th
ra mà c. V a m i coi m y hàng thì ông h n h kêu Chí Linh mà nói: „L i ây bi u
con. C Th Khoa c th r i con à! S ng quá!“
Chí Linh l i ng tr c m t ông, b chàng l v vui m ng c c m. Ông
Nhiêu coi h t th r i m i nói v i Linh „Ông nhiêu L c trên xóm D u cho cha hay
ng ng i ta ã th c Th Khoa. C i ch i thong th . Ông Nhiêu L c m i hay
ây. Ông i ki m thì g p c nhà m t ng i u Tây l p công l n nên tân trào cho
lãnh ch c Tri Ph . Ông m i c l i nhà ông ng nói chuy n ch i. Ông m i hay quan
ph ó b o lãnh nuôi c , không cho c làm lo n n a, nên h m i ch u th . Ông
Nhiêu L c thu t chuy n cha có lên ki m c . C m ng quá, c c y ông Nhiêu L c vi t
th m i cha lên n a, ng c h i th m tình hình d i n y. Thi t chuy n b t ng , cha
ã tuy t v ng, nào ng còn g p c Th Khoa n a. V y ph i s a so n i cho g p“
Ông Nhiêu bi u Linh nói d i nhà b p l i bi u sai ng i i kêu chú T Ð nh
i ông Th i l i cho ông d y vi c.
Ông m ng r , ông i l ng x ng, ng i không yên ch . Ông kêu bà mà chu n b
o thóc v i m m mu i ng chi u ông i lên Sài Gòn ít b a mà th m c Th Khoa.
Ông t ý mu n em Chí Linh theo ghe ng n u c Th Khoa v d i n y thì có Chí
Linh h v , ông th y h c trò l i h c thì i v mà bi u cho h t th y c tr ng hay vì
ông có vi c ph i i Sài Gòn nên ông cho ngh h c ít b a, ch ng nào ông v r i s d y
i.
Lúc trong nhà ang n c m, thì ông Th i v i ông T Ð nh l i. Ông Nhiêu vui
nói: „Tôi cho hai bà con hay c Th Khoa c th ra r i. C mu n g p tôi nên
bi u ông Nhiêu L c vi t th m i tôi lên g p. V y tôi c y hai ông ch u khó i lên xóm
u v i tôi m t l n n a. Vì bi u lên g p nên tôi tính chi u nay m i i. Chú T v
a so n chi c ghe c a chú cho s n, ng x mình em c m g o xu ng r i i v i
nhau.“
Ð nh nói: „C Th Khoa c th thì mình ph i lên m ng c ch . Chi u i
c, tôi d n ghe m t chút thì xong“.
Ông Nhiêu nói: „N u c mu n v thì mình r c c v , b i v y tôi bi u Chí
Linh i v i mình“
Ð nh v i ông Th i v s a so n ghe. Ông Nhiêu bi u Th Ð u v i Th Trâm
gi ít c i g o ng em theo ghe, r i chi u ch l ng th c v i vài ch c quan ti n mà
i có Chí Linh h t ng v i ng i em th c ng i theo mà v .

80. i Ngh a Di t Thân 80 www.hobieuchanh.com
Ông Nhiêu i r i, Thi Ð u v i Th Trâm ra sau v n ki m m d a chu i
ng ch ra ch M mà bán. Th y chu i có b n còn d a c ng c ít quày, nên
chi u b a sau hai nàng n em vô nhà s a so n ng khuya i.
Hai nàng xin phép m em th ng Tâm theo ng nó th m cha nó, l i nói
không có cha nhà nên tính ch i n chi u mát s v , xin m ng trông.
Hai ch em l y chi c ghe l n ch d a chu i cho v ng vàng và có ch cho
Tâm n m ng i thong th . Ðã giao cho ch Thi n bán giùm m y l n r i nên quen
i ch , b i v y ra t i ch thì giao h t ghe d a chu i cho ch , r i hai ch em d t Tâm
i lên tr i lính mà th m Ð t.
t v i D n th y hai ch em d t Tâm n a thì m ng quá. Ð t h i sao b a nay
cha cho Tâm i.
Th Trâm nói:
- Cha i Sài Gòn, không có nhà, nên tôi xin phép m em Tâm ra th m
anh.
- Cha i h i nào?
- m m i hôm kia ông Nhiêu L c trên Sài Gòn sai ng i em th xu ng
cho cha hay c Th Khoa c th ra r i, nên c mu n cha lên cho c nói
chuy n. Cha c th r i cha s a so n r i chi u cha i li n.
- Th Khoa c th ch c cha m ng l m h ?
- ng. Cha nói lên tr n coi nh c mu n v d i n y thì cha r c c v
i v y cha có bi u anh Linh i v i cha.
- Có Linh i n a? Cha r c c v làm chi?
- Bi t âu.
- v s sanh chuy n n a ch .
- Cha làm sao cha làm ai dám nói.
Th D n r Ð u v i Trâm i ch mua th t ng g i v cho m và mua
ng n b a c m s m m i n y. Ba nàng d t nhau i h t, Tâm nhà ch i v i cha.
Ra ch D n mua th mà g i cho ch Thi n ng Ð u và Tâm em v .
Nàng c ng mua th t cá em v mà ãi khách, l i còn mua hai ba th bánh cho Tâm
n.
u v i Trâm n c m r i ch i n chi u mát. D n m i a ra ch l y ti n
bán d a chu i và l y g i ng xu ng ghe mà v v i Trâm.
Còn Ông Nhiêu i Sài Gòn, lên t i Xóm D u ông cho ng i em th ít quan
ti n mà n n r i ông d t Linh i lên nhà ông Nhiêu L c v i ông. Ch khách g p
nhau vui m ng h t s c. Ông Nhiêu L c nói ã g n t i r i, v y sáng hôm sau hai
ông s l i nhà ông Ph mà th m c Th Khoa r i m i c ra nhà ông Nhiêu L c n
m ng àm o cho thong th .
Ông Nhiêu Giám gi i thi u Chí Linh v i ch nhà, nói r ng Linh là r , l i có võ
ngh dùng, nên l n n y em theo ng n u c Th Khoa ch u v thì có ng i h
. Chí Linh ngh ph n mình nh m n không nên làm khách nhà ng i, b i v y
chàng xin phép tr xu ng ghe mà ngh r i sáng s lên. Ông Nhiêu L c không cho,
bi u trên nhà ngh cho thong th .
Ðêm ó hai ông Nhiêu àm lu n v i nhau, c hai u than phi n v s kháng
chi n l n l t b tiêu tan h t, còn dân tâm thì d i i, âu ng i ta c ng ra u thú,

81. i Ngh a Di t Thân 81 www.hobieuchanh.com
làm quan ng i làm lính k mua bán, ng i làm làng, hi p tác v i gi c em l i
an ninh ng t ch c hàng chánh.
Sáng b a sau, n lót lòng r i ông Nhiêu L c m i d t ông Nhiêu Giám i th m
Th Khoa, Chí Linh c ng i theo. T i nhà ông Ph may nh c Th Khoa ng
ch i tr c c a ngõ. C Th Khoa th y ông Nhiêu Giám thì m ng quá. C c ng bi t
Chí Linh là b t ng c a c ngày tr c. Nh ng c không m i khách vô nhà c
khuyên d t nhau tr v nhà ông Nhiêu L c r i m t lát n a c s ra ó mà h i th m
công vi c.
Ông Nhiêu L c m i c ra ch i r i n c m tr a v i ông. C ch u và nói c
cho trong nhà hay ng tr a kh i ch c v n c m.
Hai ông Nhiêu tr v nhà m t chút thì c Th Khoa ra t i. C v a ng i thì h i
th m tình hình kháng chi n vùng Bình Cách B n Tranh.
Ông Nhiêu Giám m i t thi t t ngày c b th ng và b b t r i thì dân tâm ly
tán, tinh th n b ngh , ngh a binh rã r i. Thiên h ua nhau ra u gi c ng làm
quan làm làng mà giúp cho gi c t ch c cu c tr an. Th m chí con trai c a ông là Ð t
ng ra u thú lãnh ch c Cai Mã tà, r i d d em út trong oàn ngh a binh i lính,
nó l p công nên c th ng ch c Ð i; Ð c binh Thành b b t r i ch u u nên c ng
làm Ð i Mã tà. Hi n gi cu c kháng chi n vùng B n Tranh Bình Cách ch ng còn
ho t ng gì n a, ch có nhóm môn c a Chí Linh Khánh H u, k c vài ch c
ng i, còn h ng t p võ ngh mà ch th i, nh ng s ó ít quá, l i không có súng thì
không làm sao mà ch ng v i gi c cho n i. C Th Khoa ng i nghe, c bu n hiu.
Ông Nhiêu nói ti p: „Lúc ông b b t em v M Tho, tôi có sai Ð t gi d ng
ng i gi ng câu kéo l i ra ó mà nghe tin t c. Ð t nói v t th ng c a ông thì
không nguy hi m mà Tây l i trông nom ãi ông tr ng l m. Tôi ch c ông s c th
. Tôi suy ngh ngh a binh c a mình thi t là hùng dõng, ch không ph i d . Nh
tr n Bình Cách mình n ch không ph i thua. Ti c vì binh mình không có súng, nên
ph i th t th . N u mu n kháng chi n c thành công, thì c n ph i có súng n d i
dào m i c. Tôi l i ngh mình có 4 nhóm kháng chi n mà r i r c, nhóm nào lo
riêng cho ph n n y không liên l c, không ng tâm. Tôi tính i ông v tôi dâng cho
t k ho ch kháng chi n cho có qui t c, t các l c l ng ch huy d i quy n m t
ng i ch huy t i cao.
Mà bí quy t c a thành công là ph i có súng n. Té ra ít ngày nghe h ch ông
lên Sài Gòn ng ày ra Côn nôn. Tôi tu t lên theo m y ngày, ch ng nghe h b tù
ông tôi m i tr v . Tôi c y ông b n tôi trên n y ch m nom giùm, có nghe tin gì l
thì cho tôi hay r i tôi s lên. Té ra m y nhóm kháng chi n l n l t tiêu tan h t. Sau
mình ó có ông Nguy n Trung Tr c bên Nh t T o c ng th t b i n a, may ng thoát
thân c mà ch y xu ng phía H u Giang. K ó n a t i ông Tr ng Công Ð nh
Gò Công b b h ph n phúc u gi c r i d t gi c ru ng b t, làm cho ông Ð nh b bí
ng ph i t t cho tròn ti t ngh a. Hi n gi ch còn Thiên H D ng hùng c trên
Tháp M i. Mà trên ó yên v y thôi, ch không ra m t mà ánh v i gi c, thì làm
sao l y n c l i c. L i gi c d p yên m y nhóm kháng chi n mi t d i r i có l
nay mai ây gi c s em binh lên ánh Tháp M i n a, thì ông D ng c ng không
ch ng c n i.

82. i Ngh a Di t Thân 82 www.hobieuchanh.com
Ông Nhiêu L c ti p nói tình hình trong t nh Gia Ð nh còn t h n d i t nh
nh T ng n a. Thiên h tr già u thu n ph c Tây h t. Ông Tr ng Công Ð nh
th t b i r i thì ng i có tâm chí v i t n c không còn mong i gi c mà l y n c
i c t nhiên ph i theo tân trào. Ng i nào b c t c không ch u theo thì ph i bán
t bán nhà em v con ra ngoài Bình Thu n ho c Khánh Hoà ng tránh cái ách
nô l c a ng i ngo i qu c, mà c ng ch a ch c s tránh kh i.
Th Khoa nghe rõ h t r i thì c t c gi n nên v bàn mà nói: „Thà ch t ch
tôi không th khum l ng cúi u mà làm tôi t quân gi c, mà c ng không th ng i
khoanh tay mà ngó quân gi c làm ch t n c c a ông cha. Nam nhi có nhi m v
báo thù giang san. Anh hùng hào ki t thì ch t trên l ng ng a ngoài sa tr ng, ch
không nên ch t trên gi ng lèo n m g m.“
Bây gi c m i thu t chuy n cho hai ông Nhiêu nghe t i sao c b b t em v
Tho Tây tr ng ãi c mà r i l i còng c mà gi i lên Sài Gòn. C nói Tây bi t c
có khoa m c, l i có uy tín l n v i dân gian, nên chúng d c u hàng, chúng h a s
phong cho c làm quan l n lo t ch c c quan cai tr cho úng n ng dân
c h ng an nhàn, x càng thêm th nh v ng. C quy t nh không ch u u,
chúng gi n m i còng mà gi i lên Sài Gòn, h m he s ài c ra Côn Nôn.
Lên Sài Gòn Tây sai quan Vi t thay phiên nhau vào khám mà th m c , ki m
chuy n l i h i mà nói ng d c u Tây, h a s cho c làm ch c Huy n Ph . C
ng t i quan bán n c ó, c nói ngay thà c ch t, ch không bao gi c làm nh
v y c. T i nó h t dám vô d d n a. Ng i ta b c trong khám m y tháng,
không ai vào th m. Ch ng m t tháng sau ây m i có m t ông Ph c a Tây vào nói
i c r ng ông nghe Tây mu n th c , nh ng bu c ph i có ng i b o lãnh h m i
th . Ông ngh c là m t nhà chí s , c không bao gi ch u qu t h ai. V y ông vào h i
nh mu n ra ngoài cho thong th thì ông s b o lãnh giùm và r c c v nhà
ông nuôi c , b ng không thì thôi, ông không dám ép. C bi u suy ngh ít b a r i
s tr l i. C ngh b n vô khám th m c u là b n n l ng c a gi c nên chúng
t chuy n mà nói t t cho gi c, c không th tin c. C ph i ra ngoài ng xem rõ
tình hình r i s n nh thái cho h p th i. Không u gi c ng hi p tác v i h ó
là m t vi c ã quy t nh chính ch n, không c n bàn cãi gì n a. Nh ng không u
gi c thì ph i làm vi c gì? Ðó là vi c c n ph i bi t tình hình r i m i li u c.
Trong vài b a sau, ông Ph ó tr vô khám. C Th Khoa ch u cho ông
o lãnh ng c ra ngoài cho thong th . Ông Ph r c c v nhà, d n m t cái
phòng cho c mà c sách. C t do mu n i ch i âu c ng c, không b ng n
m không ai coi ch ng. Nh v y c i ch i thong th , ông Nhiêu L c m i hay n
th m c và nói lóng tr c có ông Nhiêu Giám lên ki m c . C m i c y ông L c vi t
th m i ông Giám lên ng bàn v th i cu c.
Th Khoa thu t công chuy n c a c xong r i c h i hai ông Nhiêu theo
tình tr ng hai ông nói cho c nghe h i nãy, v y thì c ph i làm vi c gì bây gi .
Hai ông Nhiêu nhìn nhau không tr l i.
Th Khoa m i nói: „Hi n gi tr c m t tôi có m y ngã ng n y:
Th nh t: C n m nhà ông Ph cho ng nuôi. S ng mà làm t n c m t n áo
a ng i ta vô ích cho mình, mà c ng vô ích cho i, thì s ng làm gì. Hu ng chi
ng c kính t ng tôi là anh hùng chí s , d ng nh ng mu n tôi ho t ng l i. N u

83. i Ngh a Di t Thân 83 www.hobieuchanh.com
nh vì ý ó ng b o lãnh cho tôi ra kh i tù, mà tôi n m lì trong nhà thì ng s th t
ng cho tôi thu c v h ng anh hùng r m.
Th nhì: Ra hàng u Tây ng lãnh quy n t c mà giúp gi c thâu ph c t
c c a ông cha. Làm nh v y thì vinh thân phì gia nh ng ph i mang ti ng bán
c h i dân muôn i. Thánh nh n nói: i lo n ly h n n mà mình c giàu
sang thì h l m. Tôi c ng là nhà nho nh hai ông tôi s cài h ó nên không th nào
tôi ch u u gi c mà lãnh quy n t c.
Th ba: Tây ã l y 6 t nh n y r i, thôi thì mình d i ra Bình Thu n, Khánh Hoà
cho kh i làm tôi m i cho ngo i qu c. Tr c thái nhu nh c c a tri u ình ã th y
rõ r i, d u mình d i i t nh nào c ng không thoát kh i cái ách nô l c.
Th t : C o u vô chùa mà tu. Ðó là t cách c a h ng ng i ích k , h th t
ng thì chán i tìm n i thanh t nh mà n núp. Chúng ta có tâm trí v n qu c gia,
xã h i, chúng ta không th làm nh h c
Th n m: tìm n i h o lánh mà d y h c, ho c làm ru ng, ho c l p v n. Ðã
quen tánh ho t ng ng c u dân giú n c, tôi không th ng i ngó dân kh ,
c nguy vong.
y ngã ng tôi k ra ó, không ngã nào tôi i c h t. C Th Khoa suy
ngh m t chút r i c nói ti p: „Hi n gi Thiên H D ng v n còn ho t ng. Mà
ng Tháp M i là ch d ng võ c l i, vùng ó có th t ch c cu c tr ng k
kháng chi n, có th qui t nh ng ng i ái qu c làm ru ng l y lúa mà nuôi binh
lính, i súng n, l p m t tri u ình riêng bi t mà ch ng v i gi c Tây, th ng thì
mình thâu t L c T nh tr v , còn nh th t thì mình có s n h u ph ng mà gây
ng l c l ng l i. V y tôi xin ông Nhiêu l i ch i vài b a cho tôi s p t r i tôi
theo ghe ông xu ng Tân An ki m th lên Tháp M i quan sát l c l ng c a Thiên
D ng coi th nào mà bàn v i ng i ó mà làm vi c l n“
Ông Nhiêu Giám nói:
- Tôi nghe Thiên H D ng là m t võ phu không có h c th c, không thông
chi n l c, tôi s e ng i không nh ng quy n cho ông s p t vi c l n.
- Không h i gì. Ð tôi lên ó tôi nói chuy n v i ng i r i xem a th tôi s
li u.
- Ng i ta ã cho tôi thong th , mà ông Ph b o lãnh tôi ó ng c ng t ý
mu n tôi ho t ng l i, th thì có ai ng n c n gì âu. V y ông ch tôi
ch ng hai b a. Xu ng Tân An có l tôi ki m ghe tôi m n a tôi lên Tháp
i.
n c m tr a r i c Th Khoa tr v nhà ông Ph . Thi t cách 2 b a c xách
hành lý m t gói tr l i, c vui v nói ông Ph nghe c tính i Tháp M i ng khen
m, nên có t ng ti n b c v i vài b áo qu n.
Ông Nhiêu Giám bi u Chí Linh xu ng ghe s a so n ng v , ph i mua th t cá
em theo cho c Th Khoa dùng d c ng.
Ông Nhiêu L c th th v i c Th Khoa:
- ch c a ông Ph làm cho tôi nghi quá. ng là ng i tâm phúc c a Tây.
ng có công l n nên ng i ta cho làm t i ch c Tri Ph . Ông b o lãnh c
nên Tây m i th c . T i sao ng l i t ng b c ti n xúi c i kháng chi n?

84. i Ngh a Di t Thân 84 www.hobieuchanh.com
- ng nói ng b t c d nên ph i u gi c, ch ng kính m n nhà chí s
m. Không có sao âu mà ng i. Mà tôi c ra ngoài nh cá ã ra sông,
thì tôi l i l n thong th . M y ông kh i lo.
Ông Nhiêu l c ãi c Th Khoa m t b a c m tr a r i a c xu ng ghe i v i
ông Nhiêu Giám và Chí Linh.
Ghe nh sào lui ra kh i b n, c Th Khoa h n h nh chim c s lòng bay
non cao r ng th m.

85. i Ngh a Di t Thân 85 www.hobieuchanh.com
Ch ng XIII
Nh v v i em em con ra M Tho mà th m. Ð i Ð t m i hay c Th Khoa
Huân c th r i nh n ông Nhiêu Giám lên Sài Gòn cho c nói chuy n, ông Nhiêu
n ghe i r i, l i có em Chí Linh theo, phòng khi c Th Khoa có theo ghe mà v
thì s n có Linh h v .
Ð t hay tin y, chi u l i khi v v i em v r i, chàng bàn v i Qu n T n. Sáng
a sau hai ng i cho quan trên hay và xin cho Ð t cùng vài tên lính m c
th ng dân gi v T nh Giang th m nhà ng d nghe coi c Th Khoa có v thi t
hay không mà tính v ng làm vi c chi. Nhà c m quy n t nhiên cho phép li n l i
giao cho Ð t ph i i.
Chàng ki m m n s n m t chi c ghe l n bên xóm Chài, bi u Th D n s a
so n v i chàng vô T nh Giang th m m cho nàng dâu v i m ch ng bi t nhau.
Th D n m ng quá, lo mua làm l ra m t m ch ng, bánh trà th t cá không thi u
t chi h t.
p t xong r i, v ch ng cùng hai tên lính, m c th ng xu ng ghe i vô
nh Giang. Ghe vô t i thì tr i ã chi u. Ð t bi u hai ng i chèo ghe ghé t i góc
n mà u không cho u b n ông Nhiêu phòng khi ông Nhiêu v thì v ch ng
t lui ra sau v n mà i cho ông kh i g p.
t v i D n i tr c, bi u hai ng i lính xách i theo.
Bà Nhiêu n c m chi u m i r i, bà ng ng i nhà trên n tr u. Th y có 4
ng i vô sân bà không bi t ai i âu mà ông v y. Bà ngó k m i nhìn c Ð t.
Bà m ng nên kêu cháu n i mà nói: „Tâm, Ð t, có cha con v kia kìa“
Tâm nhà d i nghe kêu l t t ch y lên, th y cha vô t i gi a sân, thì tu t ra
m tay cha mà m ng. Ð t vô xá m mà nói: „Th a m , con nghe cha không có
nhà, nên con lén d t v con v th m m cho bi t. Nó mu n i lâu r i ng t cha gi n
con nên con không dám v .“
n b c t i ch p tay xá bà Nhiêu mà nói: „Con kính chào m , v ch ng con
gá ngh a v i nhau không có l nh cha m cho phép, thi t hai con l i l m. V y con v
ây cúi xin m tha th cho hai con.“
Bà Nhiêu ã nghe Trâm v i Ð u khen D n, l i có n c a D n nhi u r i nên
bà c i mà nói: „ , bây làm vi c ó thì qu y l m. Nh ng vi c ó l r i thì bi t làm
sao. Thôi xu ng nhà d i có con Ð u v i con Trâm d i xu ng bi u nó lo c m
c cho mà n“.
u v i Trâm ng d n r a chén bát nghe ch n r n nhà trên thì i lên coi.
Hai nàng th y Ð t v i D n thì m ng m i D n i xu ng nhà d i nói chuy n.
n ngo c hai ng i lính bi u em l i, Trâm bánh trên ván còn th t cá
thì xách xu ng nhà d i. Bà Nhiêu li c th y Ð u v i D n hòa thu n thì m ng. Bà
ng i theo ba nàng bi u b t m t con v t làm th t n u cháo. Ð t v i hai ng i lính i
ra sân ch i, Tâm eo theo cha, c nhà u vui v .
n c m t i hai ng i lính xu ng ghe mà ng cho mát.
t trên nhà ch i v i m , vì ã g n n a n m r i m con không g p nhau.
t nói chuy n v i m , nh ng ch ng h h i t i vi c cha i Sài Gòn, mà c ng

86. i Ngh a Di t Thân 86 www.hobieuchanh.com
không khoe vi c chàng làm ngoài M . Chàng ch d n Trâm n u nghe cha v kêu
a thình lình thì d t giùm D n ra c a sau r i b ng qua v n mà xu ng ghe v l p
c.
n sáng c ng không th y ông Nhiêu v , Ð t làm nh b n r n, c theo nói
chuy n v i m và v con, không tính v . Bà Nhiêu bi u Trâm coi n u c m s m mà
n cho r i.
Trâm th y n c sông y, bèn b ng cá ra b n sông mà ánh v y ng có s n
c r a ráy cho s ch. Nàng làm xong, v a b ng r cá ng d y thì th y chi c ghe
a T Ð nh v t i ng ghé vô b n c a chú. T ng có cha v i ch ng v Trâm i
ri t l i mà m ng. Té ra i t i nàng dòm vô mui tr ng tr n.
Ð nh nói:
- Ông v i c u Linh không có v . H i hôm v t i Tân An. C Th Khoa nói
hai anh em chèo xa m t r i l i nóng l nh nên m n ghe khác mà i, cho
hai anh em tôi v ngh .
Trâm h i:
- Còn i âu n a hay sao?
- Nghe c Th Khoa nói c lên B c Chiên.
- Tr i i! Cha tôi c ng lên tr n n a hay sao?
- Tôi nghe bàn so n thì tr c khi lên Tháp M i, c Th Khoa lên R ch
Chanh vô C Chi gom ngh a binh cho c nói chuy n m t b a r i m i i.
Ông Nhiêu v i c u Linh a c Th Khoa lên C Chi r i b ng ng b
mà v , m t mình c ng i ghe i Tháp M i.
- y thì ch ng nào cha tôi m i v ?
- Có l t i nay ho c sáng mai. Sao mu n nóng l nh quá. Ð c chi u s
ng l i cho nghe hôn cô Ba.
- Không g p gì. Chú c lên nhà n m ngh i, c ó lát n a ch em tôi
i l y.
Trâm l t t i v nói y l i c a T Ð nh m i nói ó cho m v i anh nghe.
t ng i ch m chú nghe. Ch ng Trâm nói d t l i. Ð t m i nói: „Thôi em xu ng ph
i ch Hai lo c m ri t i ng qua n r i qua v . lôi thôi ây cha v cha g p nguy
to“. Trâm nói: „Chú T Ð nh nói cha v i anh Linh a c Th Khoa lên C Chi cho
th m ngh a binh vùng ó, r i ch ng c i Tháp M i r i cha m i p ng b
mà v . V y thì cha có v t i c ng chi u t i kìa ch “. Ð t ng d y mà nói: “Bi t
ch ng âu. Qua i tr c t t h n“
m chín Ð t ra kêu hai ng i lính vô n r i t giã m , v , em và con i v i
n, b chàng b n r n d ng nh không vui mà lìa m già v i con th v y u.
u v i Trâm d t Tâm a Ð t v i D n ra ch ghe u. Bà Nhiêu ng d a
a ngó theo con, bà a n c m t. Xu ng ghe r i Ð t khoát tay bi u v v i em d t
Tâm v , r i thúc lính nh sào i li n, d n chèo m nh tay ng v t i cho s m.
t tr i ng bóng thì ghe Ð t v t i b n ò M Tho, Ð t d n D n ng cho
tr chi c ghe vì có l còn c n dùng i n a. Ð t i ri t v tr c.
Qu n T n ng ng tr c c a ngó th y Ð t ngo c vô mà nói: „Vô ây nói
chuy n, Sài Gòn cho tàu em th xu ng h i s m m i, r ng c Th Khoa Huân ng i
ghe tr n i lên Tháp M i ng nh p ng v i Thiên H D ng. Sài Gòn ã có sai 2

87. i Ngh a Di t Thân 87 www.hobieuchanh.com
chi c tàu nh i tu n theo sông V ng gù ón b t. H d y các quan d i n y ph i
dem binh tra xét m y làng d c theo mé sông V ng Gù ng ki m t h t Tân An s p
lên. Các quan ng s p t ng chi u nay c t binh t ng t p mà cho i v i ng i
ta“
t nói: „V vi c c Th Khoa thì tôi có ch c ch n và rõ ràng h n nên tôi l t
t tr v ng xin lính i theo tôi mà vây b t cho tr n gói. H i hôm c Th Khoa i
ghe v t i Tân An c b ghe ó m n ghe khác mà i Tháp M i. Ghe ã lui h i
khuya r i. Nh ng ch a i th ng lên Tháp M i li n. Ghe lên t i R ch Chanh s qu o
vô C Chi ng gom ngh a binh c cho c th m và nói chuy n. V y gi n y ch c c
i C Chi, ho c chung quanh ó. Gom ng i b h c ch c ph i m t m t ngày h
it i c.
nào êm nay c ng có c Th Khoa v i b h t i C Chi. Tôi mu n xin vài
ch c lính i li n v i tôi qua C Chi n núp ngoài ng mà d tin t c r i t i vây b t
t mà l p công“. Qu n T n nói: „ c, c. V y thì i v i tôi lên nói chuy n v i
quan Tây“, r i tr v tr i Qu n T n sai lính m i i Thành l i mà nói: „Ông Ð i s a
so n ng hi p v i Ð i Ð t m i ông em 10 tên lính qua C Chi bao xung quanh
xóm i tôi vô xét b t ngh a binh ng t t p t i ó. Ông quan ba s cho m t ti u
i lính Tây theo sau ti p ng. Không th cho lính i nhi u h n c n a là vì
ph i phân nhi u t p khác i ru ng t ch nhà Dai, lên Tam Nhiên, K Son vàm
ch Chanh và m y làng d c theo mé sông V ng Ga. Ð i Ð t có s n m t chi c ghe
i, ch vài ch c ng i i c. V y hai ông Ð i ch lính i tr c i, vô Tr n Ð nh
i lên i b qua C Chi. Ph i phân hai t p mà i cho kh i r n r . G n t i thì r i rác
núp ngoài ng, cho ng i m c th ng ph c vô xóm d coi h t t p ch nào, r i t i
hai t p nhào vô vây b t h t.
Tr c khi t n công ph i b n m t ti ng súng l nh ng i binh Tây ti p vi n
theo sau h bi t mà ti n vào tr chi n. Thôi, hai ông Ð i s a so n d t lính i li n.
tôi lên c t ng i i ng khác n a“
t v i Thành xu ng tr i kêu lính bi u nai n t và lãnh súng n cho ,r i
ki m m phân ra thành hai t p ng hai ông Ð i d t xu ng ghe mà i y nh lính
Tây.
lúc c Th Khoa Huân Xóm D u xu ng ghe mà i v i ông Nhiêu Giám
thì Tây Sài Gòn li n bi t c i âu và i làm vi c gì. Khi c xu ng t i Tân An thì
Tây bên M Tho c ng hay n a. T trên xu ng d i ng i ta ang b ví b t qu tang,
th mà c Th Khoa c ng nh ông Nhiêu, c hai u h không dè ng i ta l p
uk ng gài b t cho tr n gói.
i Tân An i ghe r i, c Th Khoa ó ngh n khuya m i i n a.
Chí Linh m i th th th a cho c hay r ng t ngày c b b t thì nh n viên
trong oàn ngh a binh u ngao ngán, tinh th n kháng chi n tiêu tan. C tính g p l i
ng s ng nâng cao tinh th n cho h là u nên làm l m. Nh ng bây gi ngh a
binh t n l c lo làm n. Có gom c qua C Chi gom hai gi ng Cánh Én v i Tr n
nh mà thôi, ch không có thì gi mà ph i m t m t ngày. B nào t i nay h m i t
p ông c. C Chi h o lánh h i t i ó thì êm. V y c rán ó m t êm ng
làm cho tinh th n chi n u c a t ng s h ng v ng l i r i khuya c s i Tháp
i.

88. i Ngh a Di t Thân 88 www.hobieuchanh.com
Th Khoa ch u.
Chí Linh nói ti p r ng n sáng chàng s p ng b v Khánh H u ng
phân anh em i ki m kêu ngh a binh. Nh ng chàng d n ghe vô R ch Chanh ng có
i th ng n C Chi, ph i u l i ngoài xa, i chàng qua ó chàng s p t cu c
phòng th cho chu áo r i chàng ra chàng r c, ch ng ó c Th Khoa v i ông
Nhiêu m i vô.
Hai ông u khen Chí Linh c n th n.
n khuya ghe lui thì Chí Linh i b v Khánh H u kêu môn m y ch c
ng i rã ra i gom ngh a binh gi ng Cánh Én và gi ng Tr n Ð nh d n chi u t i
ph i qua C chi mà ti p r c c Th Khoa m i ng i ph i em khí gi i phòng h
t tr c.
Vùng Khánh H u nh có Chí Linh d u th cu c bi n chuy n nh th nào c ng
không thay lòng i d b i dân c già tr u gi v ng tinh th n kháng chi n, ai
ng quy t gi v ng giang san. Hay tin c Th Khoa Huân tr v lo t ch c cu c
kháng chi n l i n a, ai c ng h ng hái vui m ng.
Có ng i trách Chí Linh sao không r c c Th Khoa v Khánh H u ng
nh n dân làm l nghinh ti p cho long tr ng. Chí Linh nói: “Khánh H u tuy n m trên
gi ng, song ng ru ng bao chung quanh nên a th không ph i ch d ng võ. Vì
y nên c Th Khoa m i ch n C Chi, là n i h o lánh mà làm ch h i hi p, phòng
khi h u s thì s n có Ð ng Tháp M i làm h u ph ng t n th i d dàng“.
Chí Linh chia công vi c cho m y ch c môn , i gom ngh a binh hai gi ng,
i chàng i tr c qua C Chi ng t ch c cu c nghinh ti p trang hoàng, có vài trai
tráng v i vài ph lão theo ti p s c.
Ng i C Chi hay s p có c Th Khoa v ó ai c ng vui m ng nghinh ti p,
nên t n tâm giúp Chí Linh t ch c cu c h i hi p n y. Có nhi u ng i h o tâm chung
nhau hi n hai con heo l n làm th t mà khao binh, nh v y nên cu c r c c Th
Khoa th y có mòi thu n ti n.
n x thì hai môn c a Chí Linh ã l n l t qua C Chi. Ngh a binh c ng
rãi rác b t u vô t i. L i n a bu i chi u ng i ta ng th c huy t heo làm th t.
Chí Linh m n s n m t chi c xu ng, tính b i ra phía vàm R ch Chanh ng r c c
Th Khoa v i ông Nhiêu theo l i h a h n. Chàng ch a k p i thì có vài ng i l
chòm nhom ch 5 ng i ch 3 ng i, ng i trên m y b ru ng. M t ngh a binh l i nói
có g p m t toán lính Tây có súng ng h n hoi, ng ng i ch i t i xóm nhà phía
trong.
Chí Linh bi n s c, bi t cu c h i hi p ã th u t i tay gi c, nên chúng s p t
ch t i bao vây mà b t. Chàng nhóm anh em l i, khuyên ng ng cu c làm th t heo mà
n ti c, d y môn phân nhau t ch c cu c phòng th và xin ông già, àn bà con
nít nên qua sông.
Ngh cu c h i hi p s p h h ng, chàng l s c b t bình. Chàng g i các môn
i nh ng ngh a binh ã t i r i, k h t c 50 ng i. Chàng h i: „Tr c s h m
do nh v y anh em tính làm sao? Ph i gi i tán tránh ho hay là ph i chi n u
cho toàn danh ngh a s ?“
C th y u hô l n: „Ph i chi n u dù th ng dù b i c ng kh i h v i các b n
bên Bình Cách, mà d u ch t c ng tr n c non sông t n c“

89. i Ngh a Di t Thân 89 www.hobieuchanh.com
Chí Linh m ng nên c i mà nói: „Tôi r t vui mà nh n th y hùng dõng và
chánh khí c a các anh em. Tôi s cùng v i các anh em quy t chi n cho gi c bi t
không ph i h t th y ng i Vi t u ham ti n l ng hay là ham quy n t c c a h .
h có t n công thì h ph i ch t i khu t mình r i h m i dám r c r ch. Bây gi
t tr i còn cao. V y anh em phân nhau canh phòng 3 m t, rình coi h b trí binh
lính cách nào. M t phía sông thì kh i lo. Ð tôi i báo tin cho c Th Khoa hay và
ki m ch cho c n núp r i tôi tr l i li n mà hi p l c v i các anh em“
Chí Linh xu ng xu ng c y m t ng i b i a tr ra phía vàm.
Ghe c a c Th Khoa v i ông Nhiêu u t i m t xóm d a mé r ch, xóm có 3
cái nhà ch không ông. L i cách C Chi không xa l m b i v y xu ng c a Chí Linh
i m t lát là g p li n.
Chí Linh b c qua ghe th a cho hai ông hay r ng chàng v Khánh H u sai
môn i gom ngh a binh còn chàng qua C Chi, hay c Th Khoa v ai c ng vui
ng.
Ng i ta d n nhà d n sân nhóm h i l i hi n hai con heo khao binh. H i
a chi u môn c a Linh tr v C Chi tr c, còn ngh a binh l n l t c ng t i
c m t m , chi n s ã c h n 50 ng i r i có l t i h s t i thêm ch ng 50
ng i n a, k hay tin có binh lính r i rác bao kh p C Chi c 3 m t bao ngoài xa, mà
ngoài sau n a c ng có Tây héo lánh có l h ch c ch ng ng ti p. Theo cách gi c
p t ó thì ch c h ã hay cu c t t p c a mình trong êm nay, nên b tr n ch
i h t n công vây b t. Linh h i ý chi n s có nên gi i tán hay là chi n u. C th y
u th tâm chi n u, không ch u gi i tán. Vì v y nên Linh ra ây xin c Th Khoa
i ông Nhiêu lui ghe ra sông l n ki m ch n núp cho kh i l n n cho anh em
ngh a binh t chi n v i gi c m t tr n cho h kinh h n h t dám khu y phá cu c c u
qu c c a ta.
Th Khoa v v nói: „G p d p nh v y tôi không th b mà i c. Tôi
ph i vô C Chi ch huy cho chi n s xung t“. Ông Nhiêu Giám c n: „Ông là h n
kháng chi n ch không ph i là ng i chi n s . Ng i chi n s ch t, có ng i chi n s
khác th c. Còn h n kháng chi n tan r i, thì không làm sao mà gom l i c. V y
ông ph i th n tr ng không nên ánh li u. Ph i gi cái thân h u d ng ng lo m u
u qu c. Còn vi c n y n a: mình tính h i hi p ngh a binh t i C Chi êm nay thì
ch có ba bà con mình bi t mà thôi. T i sao Tây hay nên s p t ph c binh ng ánh
t? Ðó là m t u áng nghi. Ph i có gián p xung quanh chúng ta ; nh t c
nh t ng c a chúng ta Tây hay h t, nên m i bi t h i hi p êm nay, l i h i hi p t i
Chi mà ng n ón. V y ông Th Khoa nên i li n lên Tháp M i, không nên trì
n trong vùng n y. Ông th y hôn? Ông b b t ng i ta n n chí m y tháng.
Hay tin ông v tinh th n ã v ng l i li n. Bao nhiêu ó bu c ông ph i s ng, s ng
ng duy trì h n non n c“.
Chí Linh ti p nói: „Cha tôi nói trúng l m. Xin c t m lìa vùng n y, cho tôi
ch huy cu c chi n u êm nay r i tôi nhen nhúm lò ái qu c trong lòng ch
ngày ng d ng“.
Th Khoa g c u nói: „Hai cha con u nói nh v y thôi tôi i. Mà tôi
i r i ông Nhiêu âu?“ Ông Nhiêu nói: „Ông kh i lo cho tôi. Thân già n y ai thèm
t chi mà s . Tôi b ng ng i qua gi ng Cánh Én r i tôi v ”

90. i Ngh a Di t Thân 90 www.hobieuchanh.com
Ông Nhiêu s a so n lên b cho ghe lui, thì Chí Linh h i ông: “Th a cha ví
nh trong ám binh lính c a tây áp chi n u v i mình trong êm nay, r i có anh
Hai con l n trong ó con ph i làm sao? Lúc xung t h n n ó khó mà phân bi t
quá”.
Ông Nghiêu nói: “Ô! Không bi t anh Hai anh ba nào h t. Ai trong hàng ng
a Tây u là gi c. Con không có h c nên con không hi u câu “ i ngh a di t thân”.
Làm vi c i ngh a không c n k tình anh em cha con gì n a h t.”
Ông Th Khoa g t u nói: “Ông Nhiêu nói úng. Câu ó là câu ch T
Truy n”. Ông Nhiêu t c Th Khoa mà lên b . Chí Linh nói: “Cha vô gi ng ki m
nhà ngh êm nay r i sáng cha s v ”. Chàng day l i t bi t c Th Khoa r i b c
qua xu ng i li n vô C Chi.
Ghe c Th Khoa nh xào i ra phía vàm R ch Chanh. Ông Nhiêu nh m
gi ng Cánh Én mà i. Xu ng Chí Linh tr l i C Chi. M t tr i g n chen l n v phía
ng Tháp M i, v ng v im lìm mênh mông bát ngát.
Chí Linh t i C Chi leo lên b ki m ch nào mà núp ng dòm ngó l c l ng
bên ch. Chàng nh n th y lính r i tác ngoài ng ch ng vài ch c ch không nhi u
m, n u có binh Tây trong xóm xa xa xông t i ti p vi n thì b t quá t ng s b ng
hai. N u mình huy ng l làng, mình h t ng t p m t, thì t nhiên ph i toàn th ng.
Chí Linh tr l i cái nhà d n d p h i hi p ó mà s p t cách mai ph c cho
c th . Tr c h t chàng khuyên ng i trong xóm em k già c v i àn bà con nít
qua sông ng tránh súng n. Còn chi n s thì chàng d n h tr i s p t i thì c th y
u c i áo bu c l ng ng nhìn nhau cho d kh i s l m l n. Binh chia làm hai t p
ra núp phía ngoài xem, còn m t t p thì núp chung quanh nhà h i. Trong nhà t èn
cho sáng ng gi c ngoài xa ngó th y t ng mình ng nhóm h i, chúng xông vô
mà b t.
Khi chúng vô, t p ph c vòng ngoài êm cho chúng vô t do. Ð i chúng vô
t r i thì t p ngoài ó lên bò theo ám canh. T p trong c ng xông ra n a, hai phía
ánh d n l i. Ph i nh bò mà ti n, ch ng i, bò ng ch có b n súng, mình có
th kh i b n. L i bò r i rác t ng ng i ch ng ánh c c r i b nm tl t n
ôi ba ng i. Mà súng c a ch n p b n ch m l m. N u mình l tay qu t chúng ngã
thì súng h t b n c. H mình ánh chúng r p h t thì ph i gi t h t súng n r i
t ng i ch qua sông t p b n, ng sau mình dùng mà ch ng l i v i gi c.
Chí Linh d n dò xong r i thì tr i c ng v a s p t i. Trong nhà t èn sáng
tr ng. Chi n s c i áo bu c l ng, m i ng i c m binh khí, ho c c m roi tr ng ho c
mác thong ho c ch a ba, phân làm hai t p mà mai ph c y nh l i d n.
i m t lát hai t p lính Mã tà bò vào hai u xóm m i t p ch ng m i ng i,
p u d i thì Ð i Thành lãnh o còn t p u trên thì do Ð i Ð t ch huy. Ngh a
binh êm cho h l t vô xóm r i m i ó lên, trong ánh ra, ngoài ánh vô, Mã tà kinh
n m t vía, b n súng không n mu n ch y không ng, b i v y b ng a binh âm
ánh ngã r p h t.
Chí Linh hô bi u thâu h t súng n, th y gi c u n m im lìm t ng chúng ã
ch t h t, m i d y hai môn ki m xu ng r i cùng các anh em chi n s ch súng n
qua sông ng i xa vô trong ng mà n núp, b gi c n m ó ch t s ng không
màng.

91. i Ngh a Di t Thân 91 www.hobieuchanh.com
p lính Tây núp xóm trong có d n Ð i Ð t, Ð i Thành h t n công thì b n
ít phát súng cho h nghe ng h ng ti p
Không hi u hai chú Ð i quên l i d n, hay là t ng d nên làm m t mình ng
p công, b i v y khi vô súng không b n súng, n ch ng nguy kh n thì h n phi
phách tán b n không c. Ng i ch huy lính Tây trông hoài không ng t nh, m i
t binh l n l n vô C Chi mà d tình hình.
t lính Mã tà b ch a âm trúng vai té qu , nên không âm b i thêm. Nó n m
êm, gi nh ch t. Ch ng th y ngh a binh t súng n r i kêu nhau i h t, nó m i
rán ng d y l n mò ra kh i xóm ng tìm ngã mà v . Nó i d c m t khúc thì g p
p lính Tây ng vô. Nó ra d u mà c t ngh a cu c xung t m i di n ra h i nãy.
Tây hi u, bèn b n m t lo t súng th oai.
Ðêm v ng v , c nh không ng i. Ti ng súng n nghe vang mà không th y
ph n ng. Tây s ph c kích nên d d , không dám xông vô xóm.
nghe phía vàm R ch Chanh có súng ng b n liên ti p 3 phát, ti ng trái
phá n m m. Tây bi t có chi n thuy n phía ó m i v ng b ng. Nh ng ngh mình
ch có m t ti u i, s l t vào ph c kích thì không s c m ng, bèn dìu d t
tên Mã tà b th ng tr l i Tr n Ð nh r i xu ng ghe v M Tho báo tin và xin thêm
binh ng gi i c u hai t p Mã tà ti n o, còn m t không bi t c.
Lính Tây v t i M Tho thì tr i ã g n sáng. Viên quan ba hay tin C Chi
thi t có chuy n, song không bi t rõ lành d nh th nào nên sai kêu Qu n T n v i
th y thông ngôn, bi u Qu n T n d y tên Mã tà b th ng thu t rõ m i vi c l i.
Tên Mã tà Lành nói r ng l i n a chi u thì lính vô g n t i C Chi, t n mát
ngoài ng ng dòm ngó tình hình trong xóm. Th y dân ngoài gi ng r i rác vô ó
ch ng h n 10 ng i, ch không ông. Ð n t i lính m i vô sát xóm, r i phân hai t p
i ông Ð i d n hai t p mà vô hai phía m t l t.
Th y trong xóm im lìm, duy có m t nhà có èn t sáng tr ng, hai ông Ð i
ng ng i ta nhóm ch có èn ó mà n u ng ho c nói chuy n không có vi c chi
nguy hi m nên không c n b n súng th oai, vô bao cái nhà ó r i s b n. Ch ng dè
a l t vô xóm r i thì t phía ph c binh xông ra la vang v y và âm ánh túi b i,
không th b n k p mà c ng không ng ch y c. Lính b ánh ngã r p h t, ngh a
binh h l m súng n r i i m t không bi t âu.
Qu n T n nóng n y h i:
- Còn i Ð t v i i Thành i âu?
- Tôi không hi u. Tôi s c ng ch t nh m y ng i lính, vì không ch y ng
nào c.
Viên Quan Ba hay súng n m t h t, l i hai ng i Ð i u ch t, thì kêu m t
tên quan Hai bi u th i kèn l p binh r i em hai Trung i qua C Chi ru ng ki m
t ngh a binh và em th ng binh v h t, d u s ng d u ch t c ng ch v r i l i d y
Qu n T n d t m t t p lính Mã tà theo tên quan Hai d n ng mà tr l c.
Qu n T n v t i tr i, tr i ã sáng r i, thì kêu Th D n cho hay Ð t v i Thành
ph c kích t i C Chi h i hôm, có l hai ng i b gi t ch t h t. Th D n nghe tin
nh v y thì la khóc om sòm.
Hay Qu n t n ng s a so n d t lính qua C Chi, nàng xin cho i theo ng
tìm ch ng, r i thông tin cho gia ình c a Ð t bi t tai ho m i xãy ra ó.

92. i Ngh a Di t Thân 92 www.hobieuchanh.com
Tên Quan hai sai ki m hai chi c ghe l n ng ch hai trung i lính Tây i
li n.
Qu n T n ch 12 lính Mã tà i m t chi c ghe nh . D n i theo chi c ghe n y
nàng ng i thút thít khóc ch ng, trong lòng au kh c c m.

93. i Ngh a Di t Thân 93 www.hobieuchanh.com
Ch ng XIV
Ông Nhiêu Giám t bi t c Th Khoa t i R ch Chanh lên i b mà v . Ông ra
i gi ng Cánh Én thì tr i ã s p t i. Ông ngh nhà không có vi c chi g p n ph i
ch u c c i ban êm mò v T nh Giang. Hu ng chi theo l i Chí Linh nói h i chi u,
thì êm nay C Chi có cu c ng ch m m máu. Chi b ng nán l i ây cho g n
ng l ng nghe coi êm nay C Chi có xãy ra vi c gì hay không.
Ông th y mé sông có m t nhà r ng rãi, s ch s , ông ghé vô xin v i ch nhà
cho ông ngh m t êm r i sáng ông s i.
Ông ch nhà ch ng 50 tu i, h i ông là ai, i âu l ng mà xin ng . Ông
Nhiêu bày t tên h và nói r ng ông qua R ch Chanh th m bà con b n v l tr i t i
T nh Giang không k p.
vùng n y ai c ng nghe ông Nhiêu Giám, b i v y ch nhà ch ng nghe xong
tên thì ni m n tr i chi u l y g i m i ông n m ngh l ng. Ch nhà h i ông nh ch a
n c m chi u thì s bi u ng i nhà n u c m, d n cho ông n. Ông cám n, nói r ng
ông n c m r i ông m i i v ây.
Ch nhà n u trà ãi ông u ng, ch khách ng i nói chuy n ch i v i nhau.
t canh m t b ng nghe có ti ng súng n xa xa. Hai ng i u b c ra sân
ng nghe coi súng n h ng nào. Nghe ít ti ng súng n a, ông ch nhà ch mà nói
phía C Chi. K nghe 3 ti ng súng l n ó n phía vàm R ch Chanh.
ng ch m t h i lâu, không nghe súng n a, ch khách m i tr vô nhà mà
ngh . Ông Nhiêu n m m t mình suy ngh ch c C Chi có chuy n r i mà bên nào
th ng, bên nào b i? Súng l n âu mà b n phía vàm R ch Chanh? H i chi u c Th
Khoa i c hay không? Hay là có Tây ón ngoài vàm ch ghe c ra h b t?
y câu h i ó c tr o tr c trong trí ông hoài, làm cho ông n m th n th c
ng không an gi c.
Tr i v a m i h ng sáng ông Nhiêu d y s a so n i v . Ch nhà c m ông
ng m t chén trà nóng cho m b ng r i ông m i cáo t mà i.
Tuy ông nói i v , mà ra kh i nhà r i ông l i i qua làng Khánh H u ch
không i T nh Giang, vì ông ngh Khánh H u có bà con và môn c a Chí Linh
ó, nên ông qua Khánh H u ng ki m ng i thân v i Chí Linh mà c y i d tin t c
Chi và vàm R ch Chanh.
Ông h i th m nhà Sáu T i là ng i bà con nuôi Chí Linh thu nay. Ông n
ó. Sáu T i có i ám c i c a Linh nên bi t ông Nhiêu. Chú m ng r ti p ông vô
nhà.
Ông mu n d ý Sáu T i nên h i:
- Chí Linh có v bên n y hay không?
- Th a có v h i sáng hôm qua, v nói nó i Sài Gòn v i ông r c c Th
Khoa v r i. Nó sai em út i m y gi ng gom ngh a binh qua C Chi ng
p c Th Khoa. R i nó c ng i n a, i qua C Chi ng s p t r c c
Th Khoa nó ch a v .
Ông Nhiêu nh n th y Sáu T i hi u công vi c h t. Ông m i nói thi t: „Chi u
hôm qua tôi v i c Th Khoa u ghe trong R ch Chanh. Linh b i xu ng ra cho hay

94. i Ngh a Di t Thân 94 www.hobieuchanh.com
có Mã tà v i lính Tây bao chung quanh C Chi. Nó khuyên c Th Khoa nên tr ra
sông cái mà i Tháp M i, ch ng vô C Chi mà m c b y. Ghe c Th Khoa nh
sào tr ra vàm. Tôi lên b r i lên gi ng Cánh Én ng nh m t êm nay. Còn Linh tr
i C Chi ch huy cho anh em ngh a binh chi n u v i gi c.
i h t canh m t tôi nghe có ti ng súng nh n phía C Chi r i nghe súng l n
n ba phát phía vàm R ch Chanh n a. B i v y sáng tôi không v , tôi quanh ây coi
Linh có v ây hay không?
Sáu T i nói:
- Th a ch a th y nó v . H i thôm tôi có nghe ba ti ng l n. Mà m c n m
trong nhà nên không hi u b n phía nào. Còn súng nh vì xa nên tôi
không nghe.
- Chí Linh ch huy ngh a binh C Chi. H i hôm nghe súng phía ó tôi lo
quá. Ph i có ai rãnh c y h l p th i nghe th coi bên mình th ng hay b i.
- c, c. Ông n m ngh tôi bi u n u c m n r i tôi c y ng i i. Mà
u có n súng mà àn ông s khó i. Ð tôi ki m àn bà i d h n.
- Ph i a. Chú c ng ki m thêm m t ng i qua vàm R ch Chanh h i m y nhà
d a mé sông coi h i chi u hôm qua ghe c a c Th Khoa i êm hay
không, Ghe hai chèo, mui lá.
- Th a c. Phía ó tôi ki m m t ông già i c.
Sáu T i vô nhà b p d n v con n u c m ãi ông Nhiêu, còn anh ta i ra xóm
ki m ng i ng c y i nghe tin t c. M t lát anh ta tr v có d t v m t bà già ch ng
60 tu i b lanh l , b t thi p v i m t ông già c ng c ó, nh ng ông còn m nh m
ng c i.
Anh ta gi i thi u hai ng i y v i ông Nhiêu: „Có bà Ba v i ông B y ch u lãnh
i d tin t c giùm. V y tôi bi u hai ng i l i cho ông d n ng n c m r i có i cho
m. Bà Ba có a con, còn ông B y có a cháu, hai a u là h c trò c a chú Linh
t. Hai ng i c ng mu n bi t tin t c coi lành d l nào“
Ông Nhiêu m ng nói c v y thì t t l m. V y hai ng i rán nghe tin cho
ch c r i v thu t l i cho tôi nghe. Tôi n m ây tôi ch .
Ông Nhiêu ngo c bà Ba l i g n mà nói: „ n c m r i bà ki m khoai c hay rau
gì ó b vô thúng gi ng gánh37 i làm b nh i bán theo xóm. Bà lên ng vô C
Chi mà ng i ngay vô ó, ph i ghé xóm ó h i th m tr c coi có vi c chi nguy
hi m hay không. Nh li u th i c thì s i. Rán h i cho bi t coi h i hôm lính Tây
p ngh a binh ch nào, ánh v i nhau cách nào, bên ngh a binh ch t bao nhiêu r t
cu c bên nào n bên nào thua. Bên mình có ai b Tây b t hay không?“
Bà Ba nói: „Tôi bi t cách gi d ng mà d thám. Xin ông yên lòng n m nhà mà
ngh , tôi nghe rõ tin t c r i tôi v tôi nói l i cho ông bi t.“
Ông Nhiêu kêu ông B y l i mà nói: „Còn ph n ông B y, vì s C Chi có
chuy n, b a nay Tây em binh vô ó mà b , nên tôi không dám c y ông i C Chi,
tôi mu n c y ông qua phía vàm R ch Chanh. S là hôm qua c Th Khoa u ghe
trong lòng R ch Chanh, i Linh s p t xong r i nó ra r c c r i thì s vô C Chi
ng g p m t t ng s trong oàn ngh a binh, có tôi d i ghe v i c . Chi u lúc
37
gi ng là d ng c làm b ng mây gánh nh ng v t có dáy hình c u nh thúng, n i l n ...

95. i Ngh a Di t Thân 95 www.hobieuchanh.com
t tr i còn ch ng m t sào, thì Linh b i xu ng ra cho hay chuy n h i hi p ã b .
Tây hay nên t lính bao vây C Chi r i Linh khuyên c Th Khoa lui ghe ra sông
Cái mà i th ng lên Tháp M i, ng vô C Chi mà m c b y. Tôi lên b b ng ng
ra Cánh Én. C Th Khoa bi u ghe nh sào lui ra vàm ng i B c Chiên. H i hôm
Cánh Én tôi nghe có 3 ti ng súng l n n phía vàm R ch Chanh. Tôi lo s quá, s Tây
em tàu ng ó mà b t ghe c Th Khoa. V y ông B y ch u khó i ra vàm h i
th m m y nhà d a mé sông coi h i chi u hôm qua, lúc m t tr i g n l ng, có th y
chi c ghe mui lá, hai chèo, trong R ch Chanh ra vàm r i qu o i lên phía B c
Chiên, i bình yên hay là có b ai ng n c n. Ghe y nh , s c ch ch ng m t thiên lúa
là nhi u. Ông rán h i cho k r i v cho tôi hay.“
Ông B y c ng s n lòng ch u i.
Sáu T i bi u hai ng i ng i ch i, ch c m chín n cho no r i s i. Ð ông
Nhiêu Giám n m yên t i nhà Sáu T i mà ch tin t c.
Bây gi mình dòm qua phía bên kia coi Th D n i theo t p lính c a Qu n T n
mà làm chi ây. Ghe vô t i Tr n Ð nh u l i cho lính lên i b vô C Chi. Qu n T n
t lính Mã tà i tr c. Th D n lóc cóc i theo v a ch y v a khóc. Viên quan Hai ch
huy hai trung i lính tây theo sau. T p tr c bi t sau l ng có l c l ng m nh m h
, nên h i h ng hái, không lo s chi h t.
Ra kh i gi ng Tr n Ð nh r i thì th y xóm C Chi, n m tr c m t xa xa. Ch
phía tr c có m t ng i àn bà gánh ng qu o vô xóm nh , có m y cái nhà lai
rai, bên phía tay trái.
Lính vô t i C Chi, mà trong xóm v n im lìm, không th y d ng m t ng i nào
ra vô h t. Qu n T n ng ó. B ng nghe g n cái nhà phía tay trái có ti ng Th D n la
khóc và kêu tr i: „Tr i t i! nh n m ây nè! nh ch t r i còn gì âu mà k !“
Qu n T n ch y l i coi thi t qu thây i Ð t. Ông ng i xu ng r coi thì ch n
trái gãy, trên m t b m en, r ng gãy m y cái l ng ng c c ng b m. Th D n ôm thây
ch ng mà khóc.
Viên quan Hai vô t i, ngó th y t thi c a lính n m la li t thì châu mày, li n ra
nh cho phân t t p i ki m thây gom l i m t ch , g p súng n c ng ph i góp l i,
i cùng v i Qu n T n i xem h t các nhà trong xóm.
Thi t là m t quang c nh bu n th m tiu hiu im lìm l ng l . Trong xóm k n
ba b n ch c cái nhà, mà nhà nào c ng b tr ng, c ch có ch không, nh ng
bóng ng i thì t nh vô, c ng không có v t gà heo chó, ch có m y cây sua ax r
ng ngó xu ng r ch v i nh ng b i chu i r m r p núp bóng bên hè.
Viên quan Hai ch ng n nh ng ngó qua phía r ch bên kia thí th y m t cánh
ng hoang nhà, minh mông t ch m ch, s y 38 l x , bao gi ng nh ng c m r ng
tràm, cánh ng y i n âu, ngó t n ch n tr i mà ch a th y d t.
Qu n T n d t viên quan Hai i giáp xóm r i tr l i cái nhà có sân r ng, ch
hôm qua Chí Linh d n d p ng nhóm ngh a binh. Lính tây v i Mã tà ã khiêng h t
thi c a lính gom l i cái sân ó r i 17 tên lính ch t s p thành m t hàng, còn Ð i
38
s y là lo i c có thân cao kh i u ng i, thân r ng, có m t nh cây trúc, lá dài không có r ng c a. Ð gi ng
nh s y,nh ng thân ít r ng vì v y ch c ch n h n.

96. i Ngh a Di t Thân 96 www.hobieuchanh.com
t v i Ð i Thành thì n m riêng. Th D n ng i m t bên Ð t c ôm thây khóc k
nghe th m thi t.
Còn hai ng i lính b th ng ch ch a ch t thì n m trong nhà, c hai ng i
u b âm, v t th ng không sâu, nh ng b máu ra nhi u, l i b n m c êm,
không ai s n sóc, nên b nh nhân i s c, không nói c n a.
Viên quan Hai bi u lính i ki m cái võng r i 4 ng i khiên 2 b nh nh n i
tr c mà em v ghe. Viên quan Hai nghe nói súng n m t h t thì rùn vai mà h i:
„Lính ch t h t còn ai gi súng n mà kh i m t?“
Qu n T n ki m thêm c hai cái võng n a m i d y hai lính Mã tà võng hai
thi Ð i Ð t v i Ð i Thành em v ng chôn cho t t . Còn 17 t thi n a thì d y
lính Tây khiêng vác em i. Th D n c theo m t bên thây ch ng mà khóc.
thi em ra kh i xóm r i, viên quan Hai d y T n hi p v i lính châm l a t
t xóm C Chi, ng n l a cháy b ng lên c a nhà trong xóm r i h t.
Ra t i Tr n Ð nh, Th D n xin Qu n T n v M Tho coi t n li m giùm Ð t cho
t , ch ta ghé T nh Giang báo tin cho gia quy n c a Ð t hay.
h i tr a T Ð nh ã có qua cho bà Nhiêu hay tin n êm h i hôm có
ng bên C Chi. Chú t ý lo ng i, vì theo l i bàn so n thì khuya hôm qua thì c
Th Khoa lên C Chi nói chuy n v i ngh a binh m t chút r i c m i i Tháp M i.
Ông Nhiêu v i Chí Linh a c t i C Chi r i p ng b mà v , l thì ông Nhiêu
ph i v t i h i hôm, có tr l m thì bu i s m m i n y, sao tr a r i không th y ông v
i Chí Linh l i nghe h i hôm bên C Chi có chuy n.
Bà Nhiêu v i Trâm và Ð u nghe tin nh v y thì có lòng lo, c y T Ð nh i
ki m ng i mà h i th m cho rành giùm coi ông Nhiêu v i Chí Linh có tránh kh i tai
ho hay không.
y m con bà Nhiêu ng ngóng trông tin t c, ng ng i không yên thình
lình Th D n áo qu n tèm lem x x i39 ch y a vô sân v khóc v kêu mà nói: „M i!
Ch Hai i! Anh Ð t ch t r i“.
y m con Bà Nhiêu ch y túa ra c a mà h i: „Ch t h i nào? Ch t âu?“
Th D n vô t i nhà, ôm Th Ð u mà khóc và nói: „Ch t h i hôm bên C Chi!“
Ba ti ng la „Tr i t i!“ nghe vang trong nhà bà Nhiêu, r i ti ng khóc ti p
theo chen l n v i ti ng than phi n thê th m.
Than khóc m t h i chú T Ð nh hay, chú l t ât qua h i: „Có vi c gì mà khóc
y?“. Bà Nhiêu n c m t n c m i chàm ngoàm, bà a tay áo mà qu t ngang và
nói:
- Th ng Ð t ch t r i chú t à!
- a sao mà ch t? Ch t h i nào âu?
- Ch t bên C Chi h i hôm.
- Té ra chuy n ng i ta n có thi t mà! Có chú Hai Ð t trong ám ó hay
sao? Ai nói v i bà v y?
- Con v nh m i ch y vô cho hay ây.
39
xác, t i b i, rách nát

97. i Ngh a Di t Thân 97 www.hobieuchanh.com
Ð nh ngó Th D n ch ng h ng. Chú nói: „Té ra có thím Hai nh vô ây.
Sao thím ngoài M mà thím hay nên vô báo tin v y thím Hai? Thím thu t chuy n
nghe coi“.
Th D n l y kh n lau n c m t mà nói: „X hôm qua anh Ð t v i Ð i Thành
c l nh m i ng i em 10 tên lính vô C Chi vây b t ngh a binh ang t t p l i
dó. Ông quan Ba có cho t p lính Tây theo sau mà ng ti p. Vô ó ánh v i nhau th
nào không hi u mà h i khuya n y t p lính Tây tr v ch ch có m t tên lính Mã tà b
th ng. Theo l i tên lính ó thì sót có m t mình nó, còn bao nhiêu ch t h t.
Ông Quan Ba nghe tin thì th t kinh. Ông kêu anh tôi là Qu n T n m lính
Mã tà i d n ng cho ông quan Hai vô C Chi v i hai trung i lính Tây. Tôi xin
i theo ng ki m anh Ð t, tôi tính cho nh b th ng ch không n n i ch t.
Xu ng ghe i h i t ng sáng, i n n a bu i vô m i t i ch . Thi t qu thây ch t n m
la li t trong xóm. Tôi tìm c anh Ð t tr c h t. Anh b ánh gãy ch n, m t mày
mình m y b m h t. nh ch t âu h i hôm. Ð i Thành c ng ch t. Còn lính ch t 17
ng i. Có hai ng i còn th hoi hóp, nh ng h t nói c, s ch v ây c ng s ch t
a.“
Bà Nhiêu nóng n y h i:
- Bây gi thây th ng Ð t còn trong C Chi hay sao?
- Th a không! Lính võng h t ra Tr n Ð nh em xu ng ghe ch v M Tho.
Con có d n anh Qu n v tr i coi t n li m giùm anh Ð t cho t t , con
ghé l i ây báo tin cho m v i ch Hai hay r i con v sau.
D nh h i D n:
- Còn c Th Khoa v i ông Nhiêu và c u Linh i âu? Thím Hai có g p
tr ng hay không?
- Không có ai h t. Xóm v ng hoe, không có m t con ki n. Ch t thi i r i,
ông quan Hai ra l nh t cháy tiêu h t c xóm.
- d hôn! H i hôm có chuy n xung t d t n nh v y thì ông Nhiêu v
ch còn tr ng làm chi? H i s m m i Tây vô có ru ng b t ai hay không?
- Có ai âu mà b t.
- Còn bên ngh a binh có ai ch t hay không?
- Tôi không bi t. H gom thây l i mà em v thì th y lính Mã tà thôi ch
không có ng i ngoài.
Th Ð u h i bà Nhiêu:
- Chuy n nh v y, bây gi m tính làm sao m ?
- Tao có bi t sao âu mà tính.
- Ph i có cha nhà cha ra xin xác anh Ð t em v v n mình mà chôn.
- ng thù nó l m. ng không nh n nó là con. Không cho em xác v ây
âu mà mong. Tao bi t mà, ng m u s ng ng gi t ch t th ng Ð t ó
ch ai.
Th D n nói: “Th a m , nhà binh ch h t t thi v M ng lo chôn c t. V y
vi c ó m kh i lo. L i chôn anh Ð t ngoài M có con ch m nom m m c ng c.
Bây gi m có mu n ra M ng th y m t anh Ð t l n chót, thì xin m i s m s m
ng ra t i tr c khi ng i ta li m”

98. i Ngh a Di t Thân 98 www.hobieuchanh.com
Bà Nhiêu th dài mà nói: “Th y m t nó càng thêm bu n ch ích gì. Tao nh l i
hôm qua nó ra v , b nó b n r n d ng nh không mu n i. Có l linh tánh mách nó
p ch t, nên khi ra i nó bu n hiu. Thôi a nào mu n i thì tao nhà coi nhà”.
Th Ð u nói: “V y thì m con i ng a anh Ð t n ph n m cho bi t
chôn ch nào. M c ng cho con em Tâm theo ng nó tang cho cha nó”.
Th Trâm ti p nói: “Xin m c ng cho con i v i ch Hai l y ghe i cho ch
n v luôn. a! Mà ch i t h i khuya t i gi ch c ch ch a n c m. C m còn b n.
d n cho ch n ba h t r i s i”
Bà Nhiêu ch u Ð u v i Trâm i. T Ð nh nói chú c ng i n a. Chú bi u d n
m cho D n n i, chú v thay áo r i chú l i.
Trâm lo d n c m. Ð u d t Tâm vô bu ng thay . Bà Nhiêu ng i khóc con. Bà
trách ông Nhiêu bày chuy n theo c Th Khoa mà kháng chi n, nên Ð t m i b tình
nghi, túng th ph i i lính, r i sanh h a ó. N u cho Ð t làm ru ng làm v n yên
thân, thì làm sao mà ra nông n i nh v y. Bà nói bà khóc làm cho dâu con ng lòng
khóc h t c nhà n a.
Th D n rán n m t chén c m cho ói r i b ng d p ng v cho s m.
Chú T Ð nh l i ng i ch n y gi . Ð u v i Trâm s a so n xong m i trình v i
ng xu ng ghe mà i. Chú T Ð nh vác hai cây chèo ra b n. Chú gay chèo lái
chú chèo. Bà Nhiêu a dâu, con và cháu ra mé sông. N c m t tuông ra ngoài lau
không ráo.

99. i Ngh a Di t Thân 99 www.hobieuchanh.com
Ch ng XV
Trong lúc T nh Giang bà Nhiêu v i v con và em Ð t ng khóc than th m
thi t v s Ð t s v n m ng chung, thì bên Khánh H u ông Nhiêu n m ng i không
yên, ông lo l ng không bi t h i hôm có n súng phía C Chi, mà Chí Linh ch huy
ngh a binh, chàng th ng b i l nào, mà ông còn lo l ng không bi t chi u hôm qua c
Th Khoa ra sông cái c có c i thông th hay là b gi c ng n c n.
Ông Nhiêu nhà Sáu T i mà ông c ra vô ngó ch ng bà Ba v i ông B y, là hai
ng i ông c y i d dùm tin t c cho ông. Ông trông n n a chi u m i th y d ng bà
Ba gánh gánh l n t n tr v .
Bà Ba v a b c t i c a thì ông Nhiêu ch n h i li n: „Sao Bà Ba? Bà có nghe tin
gì hay không?“
Bà qu ng gánh ngoài c a v a b c vô v a nói:
- Cha ch ! H i hôm ch c l n chuy n l m ông à!
- n chuy n là sao?
- Khát n c quá, tôi ki m m t mi ng n c tôi u ng r i tôi s nói cho ông
i chú Sáu nghe.
Sáu T i bi u bà ng i ó mà ngh , chú i múc n c cho. Bà u ng h t tô n c r i
bà m i nói:
- i s m m i tôi lên t i ng vô C Chi, tôi th y ng v ng teo, không
có m t bóng ng i ra vô, ch không ph i nh h i tr c.Tôi làm gan gánh
gánh i l i. Ði cn a ng, tôi quay l i phía sau l ng tôi th y binh
lính i theo tôi ông quá, có Tây mà c ng có Nam n a. Tôi s quýnh,
không bi t tr n âu cho c. May quá, tôi th y phía tay trái có m t c m
vài ba cái nhà, tôi qu o qua ó mà tránh lính. M y nhà ó không có àn
ông, ch có bà già v i con nít thôi. H h i tôi i âu.Tôi nói i bán khoai
i c i. H bi u tôi núp cho mau, có lính Tây i ngoài ng kia kìa, l p ló
chúng b n ch t. Tôi b gánh mà theo h núp sau m y b i chu i. May quá,
lính i luôn vô C Chi, ch không ghé mà c ng không b n. Tôi theo m t
bà già mà vô nhà. Tôi xin cho tôi n núp , i Tây v r i tôi m i dám i.
Tôi h i bà v y ch lính Tây i âu mà ông d v y. Bà m i nói hôm qua
có ngh a binh t u h i trong xóm C Chi. Ð n chi u th y có lính mang
súng rình mò ngoài ru ng chung quanh xóm. T i m t lát nghe súng b n
p b p phía ó. Bà s n nên không dám ra coi. R i ó thì êm luôn t i
sáng, không có chuy n gì. H i s m m i có m t th ng nh m t bên bà nó
vô C Chi ch i. Nó hào h n ch y v nói xóm C Chi ng i ta i âu m t
t, không còn m t ng i, mà có thây ma n m uynh tay uynh ch n coi ghê
quá. Nghe nói nh v y nên không ai dám léo vô ó n a, nên không bi t có
chuy n gì.
Ông nhiêu nói:
- Ch c h i hôm ng , bên lính tây b n, nên m i có thây ch t ch gì. Còn
ng i trong xóm thì h s tây tr vô xét nên h b nhà tr n h t.
Bà ba nói:

100. i Ngh a Di t Thân 100 www.hobieuchanh.com
- Còn v y n a ông à. M t lát có bà mé bên ó l i nói h i khuya con bà v
nói lúc u hôm mình ánh h ngã r p h t, r i t súng rút qua sông
ng t n mát trong ng. Nó v cho bà hay ng nó i theo ng i ta. M y
ti ng súng mình nghe ó là súng c a t p lính tây ngoài gi ng vô b n b y
i rút v , còn ai ó âu mà b n.
Ông Nhiêu c i mà nói:
- u v y thì bên mình th ng r i. Linh làm c vi c quá.
Bà Ba nói ti p:
- Ba bà con tôi ng nói chuy n k th y lính trong C Chi i ra. Ai n y u
núp sau m y b i chu i mà dòm. Tôi th y rõ ràng có 4 ng i lính l y võng
khiêng 2 ng i i ra. Cách m t chút thì lính Tây v i lính nam ra ông.
ng có hai cái võng i tr c, m i võng có m t ng i n m, nh ng có hai
ng i khiêng mà thôi, m i ng i 2 òn lên 2 vai. K ó thì lính Tây
khiêng tay, 2 ng i khiêng m t ng i. Tôi m h t th y khiêng t i 17
ng i nh v y. H ra ch a kh i xóm C Chi, thì trong xóm l a phát lên
cháy d quá, cháy m t lát thì nhà c a cây c i u tr i h t. Tôi ih i
t d ng thi t lâu r i tôi m i gánh gánh mà v ây.
Ông Nhiêu vui v nói:
- Bà i d tin t c c nh v y thì gi i l m. Tôi cám n bà. Tôi ch c bên
mình th ng r i. H võng h khiêng ó là võng khiêng ng i c a h . Theo
bà m thì võng 4 ng i khiêng 17 ng i, c ng là 21 ng i. Ch c 4
ng i võng ó b th ng ch ch a ch t; còn 17 ng i khiêng tay ó ch t
i. Mình không có súng mà h c t i 17 m ng thì không ph i d . Thôi
bà v ngh i bà ba. Tôi cám n l m nghe hôn.
Bà Ba gánh gánh i v . Sáu T i nói:
- Còn ông B y i d h n, mà sao ng i t i ch ng n y ng ch a v v y kìa.
có chuy n gì hay sao ch .
Ông Nhiêu nói:
- Chuy n Linh mình nh lo r i. Bây gi còn lo cho c Th khoa. Vái cho c
i êm. C là h n c a cu c kháng chi n, m y tháng nay c b giam. Dân
tâm ng n ng b xui h t. V a nghe c v thì ai c ng ph n kh i, nên m i
th ng c nh v y ó. Ph i có c làm u cu c kháng chi n thì m i
mong h ng ph c n c nhà.
Ng i nhà d n b a c m chi u. Sáu T i ch a k p m i ông Nhiêu, thì th y ông
y ch ng g y v t i.
Ông Nhiêu v i Sáu T i ng h i m t l t:
- Sao v tr v y?
Ông B y d ng cây g y d a vách, r i v a i l i ván mà ng i v a nói:
- Ra ó n tr a c u Linh g p tôi nói chuy n r i, c u c y tôi i xu ng Tân
An. T i v y nên v tr ch sao. Cha ch , thi t c Th Khoa b hai chi c tàu
Tây ón b t h i chi u hôm qua. Sáng n y h nh neo ch c i m t r i!
Ông Nhiêu la l n:
- Tr i t i! N u v y thì còn gì âu mà k ! Ông hay tin sao âu ông nói l i
tôi nghe coi, ông B y.

101. i Ngh a Di t Thân 101 www.hobieuchanh.com
Ông B y m i ch m rãi nói:
- Tôi ra t i vàm R ch Chanh thì tr i ã tr a r i. T i vàm có nhà b n mà nhà
mé bên kia, ch mé bên mình không có. Tôi th y phía d i xa có vài cái
nhà; tôi men xu ng d i h i th m coi chi u hôm qua h có th y ghe c
Th Khoa ra vàm r i i êm hay không. H nói h xa vàm nên h không
th y gì h t. Tôi tr l i vàm coi có ghe qua l i, tôi c y a dùm tôi qua sông
ng h i m y nhà mé bên kia. Ð n tr a c u Linh mé bên c u th y tôi.
u kêu h i tôi i âu. Tôi nói hai ông sai tôi lên ây có vi c. C u bi u tôi
ng ch c u ki m xu ng c u r c. Thi t c u vô m y nhà phía trong c u
n c chi c ghe l n c u chèo ra cho giáp m t tôi. C u u ghe r i
lên b h i tôi v y ch ông Nhiêu âu mà sai tôi i ây và i làm vi c chi.
Tôi nói h i sáng ông Nhiêu l i nhà chú Sáu ông nói êm r i ông nghe súng
nh b n C Chi, r i l i nghe ti ng súng l n vàm R ch Chanh n a. Ông
lo ng i nên c y bà Ba vô C Chi nghe tin t c còn tôi thì ông c y i ra ây
i th m coi chi u hôm qua ghe c Th Khoa ra vàm r i c i êm hay
không. C u Linh nói h i hôm c u c ng nghe súng phía n y nên i sáng
u ra ây h i th m. M y nhà g n vàm h ã nói v i c u r ng, x hôm
qua có hai chi c tàu l i u m t chi c g n vàm R ch Chanh, m t chi c g n
vàm Th Th a, ón xét ghe xu ng qua l i. Ð n chi u có chi c ghe mui lá, 2
chèo, trong R ch Chanh i ra. Tàu tri t chi c ó l i mà xét h i r i th dây
bu c c p theo tàu không cho i. H i hôm nghe phía C Chi có súng n .
i tàu b n 3 phát súng l n làm cho trên b lo s , nh ng l i êm ru,
không có gì h t. Ð n sáng ng i ta th y hai chi c tàu kéo neo r i ch y
xu ng phía Tân An. Ng i ta th chi c ghe b t hôm qua, r i 2 ng i chèo
chi c ghe ó c ng chèo i xu ng Tân An n a. C u Linh thu t chuy n
ng i ta nói l i v i c u nh v y, c u nghi c Th khoa b b t r i, còn chi c
ghe thì h th nên hai ng i b n chèo tr v tr cho ch ghe. N u c
không b b t thì ghe i lên B c Chiên ch tr l i Tân An làm chi. C u mu n
bi t ch c vi c ó nên c u m i nói hình dáng chi c ghe cho tôi nghe, r i c u
ch nhà ch ghe d i Tân An cho tôi bi t. C u c y tôi ch u khó xu ng
Tân An h i th m ch ghe v i 2 ng i chèo coi ph i c Th Khoa b tàu b t
ch i hay không. T i tôi ph i i m t vòng nh v y nên m i v tr .
Ông Nhiêu nóng nghe nên h i:
- Mà ông i h i r i h nói làm sao?
Ông B y nói:
- Tôi tìm n nhà ông ch ghe. Ông kêu hai ng i chèo cho tôi h i thì qu
thi t nh v y. Tàu b t ông m n ghe i ó, còn ghe thì sáng h th nên
hai ng i chèo v .
Ông Nhiêu th t v ng c c m nên ng d y nói:
- Qu thi t r i! Tr i khi n cho ta m t n c mà! Ðêm h i hôm tôi th n th c
ng không c, tôi nghi có m không lành, b i v y tôi nóng n y trông
cho mau sáng ng qua ây c y i h i th m.
Sáu T i nói:

102. i Ngh a Di t Thân 102 www.hobieuchanh.com
- Thôi, m i ông n c m k o ngu i l nh h t. n cho ông B y n luôn th ; ng
i tr n ngày nay ch c ng ói b ng.
Ông Nhiêu l i mâm c m ng i n v i Sáu T i và ông B y. Ông nói ông nghe c
Th khoa b b t ông b n r n h t mu n n. Ông h i ông B y:
- Ông tr lên vàm R ch Chanh nói cho Linh hay r i ch a?
- Th a không. C u linh d n tôi i h i r i v th ng ây. T i nay c u s v
ây c u l y tin. C u còn d n tôi th a v i ông ây ch . C u có vi c riêng
mu n t v i ông. C u l i bi u tôi nói tr c cho ông hay vi c C Chi h i
hôm bên mình th ng toàn di n.
- Vi c ó bà Ba v h i nãy, bà có nói cho tôi nghe r i. Có vi c n y sao k
quái quá. H binh mình th ng thì c Th khoa b nguy. H i tr c tr n
Bình Cách mình th ng th c Th khoa b b t. Bây gi t i C Chi, c không
có ó, mà c c ng b n a. T i sao v y không bi t.
n c m r i ông B y v nhà mà ngh , i Linh v ông s tr l i mà nói chuy n.
Ông Nhiêu bu n b c quá, h t mu n lo vi c gì n a. Ông n m xóp ve mà ch Linh.
Ngoài sân tr c tr i t i l n l n. gió th i hàng cây d ng cao tr ng tr c ình
th n g n ó, lá d ng kêu vo vo làm cho ông càng thêm áo não. Ông ngh con ng i
i lo tính qu y ph i d i khôn l ng x ng, r t cu c nên h u do thiên m ng
không ph i mu n mà c hay tránh mà kh i. Ông càng thêm chán n n, h t mu n
gì n a, thì ông tính vào r ng th m ho c lên non cao mà n m t mình, làm b n v i
cây c , v i gió mây, cho an thân kho trí, kh i nghe nh ng cu c thi t h , kh i th y
nh ng thói gian n nh.
Qua canh m t Chí Linh m i v t i. B c vô chào ông Nhiêu và m ng anh Sáu
i h i n c m chi u r i hay ch a. Linh nói n r i. Chàng h i ông B y ã v nói vi c
Th khoa th nào. Ông Nhiêu nói ông B y v h i chi u, ông cho hay thi t qu c
Th Khoa b tàu Tây b t ch i h i s m m i r i. Ông có giáp m t v i hai ng i chèo
ghe h nói rõ nh v y, không còn nghi ng gì n a c.
Chí Linh ng i bu n hiu.
Ông Nhiêu nói.
- Cha nghe nh v y t h i chi u t i gi cha n n chí, h t mu n lo tính gì n a.
Chuy n n y nó th p c c , mà có thêm vi c C Chi n a, thì nó có th c
a âu mà mong.
- Còn con d i quá. Ch chi chi u hôm qua con r c c v i cha vô C Chi coi
ngh a binh ta chi n u cho mát ru t, r i con a qua phía bên kia r ch mà
vô ng m t êm, i êm r i i thì xong quá.
- Tr n C Chi con i th ng ph i không?
- Con cho mai ph c trong ngoài hai l p, i gi c vô gi a r i hai u ánh
ép l i, ánh ngã r p h t. Chúng nó không có thì gi mà b n c m t phát
súng. Con l y c c thãy 22 cây súng, l i có n nhi u l m.
- Cha c y bà Ba i d thám. H i chi u bà v nói bà g p Tây vô ông l m,
ki m em thây v . Bà núp bà coi thì th y h võng 4 ng i, còn khiêng tay
17, c ng l i 21 ng i. V y có m t ng i qu ng súng ch y kh i nên m i
m c t i 22 cây. Cha t ng 4 ng i võng ó b th ng ch ch a
ch t.

103. i Ngh a Di t Thân 103 www.hobieuchanh.com
- Ch t h t cha à, không th nào s ng n i. Tàn r i con có c m èn con r i con
coi. R p h t, không có m t m ng nào c a qu y. Có m t u làm con h t
vui.
- Ði u gì?
- c Thành mang lon i, b ngh a binh âm ru t máu ch y lai láng.
- ph n b i, ch t áng ki p. Ham ch i dao ph i t tay ch sao.
- c Thành ch t không nói gì, ng t quá, không dè anh hai Ð t c ng ch t
a.
- Có th ng Ð t i trong ó hay sao?
- Th a, có. Con có dè âu. Chi u hôm qua con h i cha nh g p anh Ð t con
làm sao. Con h i ó là h i phòng h , con không ch c có nh. Ch ng r i coi
con m i ngó th y. Con bu n quá. Con có l t con coi k . nh b roi ch
không ph i b mác hay ch a. Lúc h n n ai g p âu ánh ó, có bi t ai
ánh nh âu mà nói.
- Oái! Ai ánh c ng c, bi t ng i ánh làm chi. Phàm áng gi c h g p
thì dâm, thì ánh, n u mình v tình gi c gi c, thì chúng gi t mình còn gì.
Nh t là nó có súng n u con ch m tr thì nó b n ch t.
- Thi t con ch huy ch con không có ánh. N u con g p anh Hai con, thì có
con b t s ng c u m ng nh. R i quá, con không th y nh, nên m i b
ng i ta h .
- Hôm qua con h i, cha có nói: “Ð i ngh a di t thân”. Làm vi c i ngh a
không nên k tình thân thích. C Th khoa, là b c i nho, c c ng cho l i
cha nói ó là ph i. Con không c n h i h n. Th ng Ð t theo gi c t c th nó
là gi c. Con không n gi t nó, ch c gì nó dung con. Hu ng chi nó là th ng
bán n c h i dân. Nó ch t s m ch ng nào càng kh cho dân cho n c
ch ng n y. Mu n c u dân thì ph i gi t nó ch sao.
- Cha gi n nh không nghe l i cha, nh b mà i ng khác, nên cha nói
nh v y. Nh ng b nào nh c ng là máu th t c a cha. Tuy không ph i con
gi t nh ch t, song con ch huy tr n ánh t c th con gi t, b i v y con
th ng mà con không vui.
- Cha ã t th ng Ð t r i. Cha không nhìn nh n nó là con n a.
- Cha vì i ngh a nên d t tình cha con c. Cha không trách con. Nh ng
bên T nh Giang x a rày, con nh n th y anh hai Ð t u gi c, m
không trách nh, không trách mà l i yêu nh l m. Ch hai v i v con v n
yêu nh nh th ng. Chuy n n y b , m cùng v con phi n trách con,
ch c là con không th v b n n a c.
- Con ng lo. Th ng Ð t ch t, cha lãnh trách nhi m. Ai có trách thì trách
cha ây.
- Còn m t vi c n y n a, t h i khuya n gi con suy ngh hoài, mà tìm
không ra manh m i. Hôm trên Xóm D u, c Th Khoa nh i B c Chiên
thì có ông Nhiêu L c v i cha con mình bi t mà thôi. T i sao Tây hay nên
cho 2 chi c tàu xu ng ng n ón ng b t l i. Không l ông Nhiêu L c i t
cáo.

104. i Ngh a Di t Thân 104 www.hobieuchanh.com
- Không có âu. Ông Nhiêu L c là ng i có h c th c, có l nào ng làm thói
ti u nh n nh v y. Cha nghi c Th Khoa tin b ng ông Ph vì bão lãnh c
ó, c nói thi t v i ng, t i ng m ch cho Tây hay.
- Còn ghé C Chi thì i r i cha m i tính v i c . Vi c ó có c v i cha con
mình bi t thôi. T i sao Tây bên M Tho hay, nên m i x chi u thì h ã
cho lính Nam lính Tây vô b trí chung quanh C Chi toan b t? Ai cho hay
làng nh v y? Ai ch rõ ch mình h i hi p cho h bi t ó? Vì chú T
nh nóng l nh nên t i Tân An mình i ghe cho chú y v ngh . Ð n
khuya ghe c Th khoa i r i chú T nh m i v . N u chú chèo ghe mà
chú lóng nghe mình bàn so n vô C Chi và n u chú mu n qua M mà t
cáo thì chú ph i i luôn mà thông tin lính m i vô k p. V y ch ng v bên
nhà cha nên ch t v n chú T Ð nh v kho n ó, h i coi v T nh Giang chú
có nói cho ai bi t cha v i c Th khoa i âu hay không, ho c chú hay là ai
ra M Tho h i tr a hôm qua hay không.
- v b n r i cha s h i vi c ó l i. N u có gián p trong xóm trong
nhà thì nguy hi m quá. N u chi u qua con không hay chúng bao vây con
c cha v i c vô ó thì t i chúng ráp l i b n tr c, b n cho ngh a binh
p h t, r i xung phong lên b t cha v i c Th Khoa. Th thì ph i a tay
cho chúng trói, ch ch y âu cho kh i.
- Coi v y ch không d gì mà trói c. N u chúng mu n làm d thì con có
th khác mà tr ch .
- Còn súng con l y c ó bây gi con âu?
- Môn c a con em vô trong ng xa mà gi . Con tính l p c n c trong
ng r i l n mò con ki m thêm súng n. Ch ng con có c m t tr m
cây súng r i con s ra m t cho h bi t. Cha bên n y ch i ít b a, khoan v
n.
- làm chi? Cha mu n v ng i Sài Gòn nghe tin t c c Th khoa.
- Ch c bên nhà ng làm ám ma cho anh Ð t. Cha v g p cha ngó th y
cha bu n, ch không ích gì.
- Bà Ba nói Tây khiêng i h t. Ch c h em h t v ngoài M mà chôn, âu
cho mình lãnh xác v nhà. L i nhà àn bà có bi t làm sao mà xin xác.
Mà thi t v nhà ch c bu n l m. Thôi cha ây ch i m t ngày n a, r i
sáng m t cha v ng s a so n i Sài Gòn.
Không bi t ch ng chuy n n y cha i luôn. chung m t nhà mà m i ng i
t ý, k tr ng ng i en, gi n h n thù oán nhau, thì làm sao c.
- Cha ch i r i t i mai con s a cha v .
i êm ó c ng nh sáng b a sau ông Nhiêu c àm o v i Linh và T i,
mà nh ng l i ông nói ra không còn m nh m kháng chi n ng c u dân giúp n c
a, trái l i l i nào c ng th l ý b c t c, chán th s , ghét nh n tình, nhàm mùi i,
mong n d t.
X b a sau, Chí Linh ng ng ngoài sân mà nói chuy n v i ông B y, h i
thêm vi c i Tân An tìm ch ghe tình c Linh th y chú T Ð nh x ng x m i ngoài
rào. Linh kêu h i “Chú T , i âu ó?”
T Ð nh h i l i:

105. i Ngh a Di t Thân 105 www.hobieuchanh.com
- Có ông Nhiêu bên n y hay không?
- Có, chú h i chi v y?
- Ki m ng ng nói chuy n bên nhà. Mà ki m luôn c u n a.
- Vô ây chú t .
Ông Nhiêu trong nhà nghe ch n r n ông b c ra. th y T Ð nh b c vô g n
i c a ông v i vã h i:
- Chú ki m tôi có vi c chi không v y chú T ?
- Cha ch ! Chú Hai Ð t ch t r i ông à.Tôi i ki m ông ng cho ông hay.
- Tôi hay r i. Ch t thì thôi. Cho tôi hay làm chi. Tôi ã nói tr c v i nó khi
nó toan u gi c ng gi t dân bán n c. Tôi nói nó ph n b i nó s b
chúng phân thây. Nó c i l i tôi nên nó ph i ch t. Ch i dao thì ph i t tay,
có l gì âu. Có em nó v nhà làm ám ma hay sao?
- Không có. H em luôn v ngoài M h chôn. Tôi có i ra ó v i thím Hai
và con Ba Trâm. Chôn c t xong r i h i s m m i. M y bà con tôi tr v . Tôi
tu t i ki m ông v i c u Linh ây. Có m t mình th ng Lành b th ng
nh , nó v c, nên nó khai c u Linh ch huy cu c xung t C Chi. Bà
Nhiêu hay v y bà thù c u Linh lung l m, thù luôn t i ông n a. Bà nói ông
xúi c u Linh gi t Hai Ð t. Còn con Ba Trâm Nó c ng gi n c u Linh. Nó nói
nó s d t Tây ki m b t Linh ng nó báo thù cho anh nó.
- Vô ây, vô thu t rõ câu chuy n cho tôi nghe coi.
T Ð nh theo ông Nhiêu vô nhà.
Chí Linh m i chú ng i r i h i:
- i nãy chú nói có m t mình th ng Lành s ng sót v c nên nó cáo tôi
ch huy. Th ng Lành nào âu?
- Con Hai Vàng t i ch B n Tranh, h i tr c nó theo oàn ngh a binh. Chú
Hai Ð t kêu nó ra i lính Mã tà v i chú ó.
- Tôi nh r i! Th ng Lành ó tôi bi t. Nó cáo tôi úng s thi t ch ph i cáo
gian hay sao mà tôi gi n nó. Tôi c mong g p nó n a, ng tôi khen lòng
thành thi t c a nó.
Ông Nhiêu ch n h i T Ð nh:
- i sao nhà tôi hay Ð t ch t nên ra ngoài M mà lo làm ám ma?
- Bu i s m m i hôm qua T nh Giang ng i ta n êm r i có cu c xung
t trong C Chi. Tôi nh h i d i ghe ông v i c u Linh bàn tính ac
Th Khoa vô C Chi r i s p ng b mà v . B i v y nghe bên C Chi
n x n mà ông v i c u ch a v , nên tôi có lòng lo. Tôi qua nhà cho bà
Nhiêu hay. Bà c ng lo. Nào dè n tr a, Th D n, là v bé c a chú Ð t…
- t có v bé hay sao?
- Có. V bé là em c a Qu n T n ngoài M . Ông không hay sao?
- Không. Có ai nói âu mà hay.
- Có v bé nên m i làm Cai r i làm Ð i ó ch .
- À! T i v y! Thôi, chú nói ti p nghe coi. V bé nó nói gì?
- Th D n hào h n qua T nh Giang khóc kêu nói Hai Ð t ch t r i, ch t h i
hôm bên C Chi v i lính Mã tà. Tây vô ch h t thây em v M , nàng i
theo nên ghé báo tin cho bà Nhiêu hay. C nhà khóc rùm. Tôi hay tôi ch y

106. i Ngh a Di t Thân 106 www.hobieuchanh.com
qua. R i ó tôi l y ghe i ra M Tho v i m con thím Hai Ð t, có Trâm v i
Th D n. Bà Nhiêu nhà coi nhà. Tr i i! Ra t i ó th y h t nói chi n i! Tôi
m h t th y là 21 t thi. Ð i Ð t v i Ð i Thành n m riêng phía tr c,
còn phía sau 19 ng i, h nói hai ng i ch v d c ng m i t t h i.
- Hai m i m t! ph i r i, bà ba m h t. Còn tên Lành kh i ch t, c ng vô
a là s 22.
- i tôi ra t i thì h ch a li m vì ông quá nên thi u hòm, h còn ch i
ki m mua thêm. Nhà binh giao cho Qu n T n mua v i s c ng t m
li m và cúng qu y. H làm thi t là t t , có r c nh c v i th y chùa. Viên
quan Ba th y v con Ð t khóc quá, ông có cho 300 b c c a Tây. Vài ng i
lính có v thì ng cho m t tr m. Ð i Thành v i m y ng i khác không có
bà con thôi. Ông Qu n T n lo làm cho quan tài c a Ð t v i Thành úng
m. Hai v v i con Ð t tang và cúng qu y l .H is mm in yh t
th y lính Tây Nam u giàn ra ng khiêng i chôn m t l t. H th i kèn
và i a ông l m. Vì h i hôm tôi nghe Qu n Ð n nói v i th ng Lành
khai c u Linh ch huy ngh a binh, nên chôn c t xong r i tôi thôi thúc thím
Hai và cô Trâm v li n ng nhà bà kh i trông. Th D n c ng i theo tr
vô T nh Giang n a.V t i cô Trâm nói c u Linh c m u cho ng i ta gi t
t ó. Bà Nhiêu hay nh v y bà kêu tr i gi m t nói ông xúi Linh gi t
con bà. Trâm c ng gi n l m, cô nói cô không nhìn c u Linh là ch ng n a
c. Không th y ông v , tôi m i qua ây cho ông và c u Linh hay ng
u n m t ít ngày vì s h qua ru ng phía bên n y ng ki m c u.
Chí Linh nói:
- Tôi cám n chú ã có lòng lo cho tôi. V y mà tôi không dè nên tôi tính t i
nay tôi a cha tôi v b n ch .
- Ð nh li n c n:
- Ý! Không c âu c u. C u nên tránh i cho xa t t h n.
- Chú T , khuya hôm qua mình phân r nhau t i Tân An. Chú v i ông Sáu
chèo ghe v T nh Giang. Bu i s m m i ó chú có i ra M Tho hay không?
- Ra làm chi? Tôi nóng l nh, v t i nhà tôi n m li n. Ông Sáu c ng v ngh ,
hai bà con tôi không có i âu h t.
Ông Nhiêu m i ti p h i T Ð nh:
- t i chú có qua bên nhà tôi hay ch ?
- Không có. Ghe ghé b n tôi. Cô Trâm ang ng i mé sông r a cá. Cô t ng
ông v cô ch y l i. Cô không th y ông v i c u Linh cô h i. Tôi nói ông v i
um c a c Th Khoa qua C Chi h i hi p gì ó r i ông v i c u m i i
mà v .
- i chú nói v i con Trâm có ai ó hay không?
- Không có. Tôi nói r i cô v . Tôi vô nhà tôi ngh .
- Chú nh coi b a ó con Trâm hay là con Ð u có i M Tho không?
- Không có âu. Ði làm chi? Tôi nghe bày tr tôi nói có Ð t d t v bé v
th m bà Nhiêu, v t i h i chi u b a tr c, ch i t i ghe tôi v t i m t lát
i v ch ng m i xu ng ghe mà v .

107. i Ngh a Di t Thân 107 www.hobieuchanh.com
Té ra có Ð t v ó, ghe chú T v t i r i nó m i v ! Ch c Trâm nói tôi v i
-
Linh a c Th Khoa lên C Chi. Ð t nghe nên l t t v M mách v i
Tây r i em binh lính vô C Chi vây b t h t chúng tôi ch gì! Bây gi hi u
i.
Ông Nhiêu ngó Chí Linh mà nói:
- Nó mu n làm d t nhiên ph i g p d .V y thì nó ch t áng s , có oan c
gì âu. N u nó không ch t thì tôi v i c Th khoa ph i ch t. Thôi, s n có
chú T qua ây, tôi theo chú tôi v ng phân x vi c nhà. Còn Linh,
con nên n m t m t th i gian, i sóng l ng gió êm r i con s ho t ng.
Ông Nhiêu s a so n v . Linh c ng s a so n i. Lúc cha con s p phân r , ông
Nhiêu nói: “Cha v cha c t ngh a cho m con nghe r i cha i Sài Gòn. N u không có
hy v ng c Th khoa c th , thì cha i luôn, không v n a. Con còn nh , con rán
n chí mà c u dân c u n c. Nh ng làm vi c gì con c ng ph i th n tr ng; v i i
ph n phúc n y mình tin l y mình, ch không nên tin ai h t”.
Chí Linh a n c m t mà nói:
- Con quy t t ây con s d n thân vào n c l a, n ông hi n tây, làm
a n i gió cho thiên h coi. Con có môn c m t , l i có binh khí
dùng, con không s ai h t. Con s tr b n gian hùng c u ng i l ng
thi n. Vì cha già y u nên con không dám xin cha i theo con. V y con kính
chúc cho cha d u âu c ng c kho trí an thân, giao cho h ng trai
tráng lo cho dân cho n c. Con h a ch c v i cha n u con làm t ng hay
làm h , bao gi con c ng không quên non n c không ph gi ng nòi, con
hi n t t c x ng th t và tâm h n c a con cho cu c ph c qu c.
Cha con b n r n v i nhau m t h i, r i ông Nhiêu theo T Ð nh mà v T nh
Giang còn Chí Linh b ng ng i vô h ng Tháp M i.
M t tr i chi u nghiêng bóng. Ng n gió chi u lai rai. Nhành d ng tr c ình
kêu vo vo. C b p40 trên gi ng ph t l x .
Lòng ông Nhiêu hiu h t nh c nh chi u n y.
40
bông b p

108. i Ngh a Di t Thân 108 www.hobieuchanh.com
Ch ng XVI
Ông Nhiêu Giám v i chú T Ð nh v t i T nh Giang thì m t tr i v a m i l n.
Hai ng i b c vô c a. Th Trâm nhà d i ngó th y, l t t ch y lên v a khóc v a
nói:
- Cha ôi! Anh Hai con ch t r i. Anh Linh t binh mai ph c gi t ch t anh
Hai con. Anh Lành c ng b âm, may nh ch y kh i, nh v nh nói nh
ngó th y anh Linh ch huy rõ ràng, không th gì ch i cãi c.
Ông Nhiêu bình t nh v a i th ng l i ván mà ng i v a nói:
- Thì th ng Linh ch huy ch sao. Nó có t i gì âu mà s nên ph i ch i.
Xu ng n u c m cho cha v i chú T n. Ng i ây chú T , ng i ch nó n u
m r i n v i tôi.
Trâm tr xu ng nhà d i v a i v a khóc, trong b ng phi n cha nói h i binh
mà b con.
Bây gi t i phiên bà Nhiêu lên. Thu nay bà kính nh ng chi u chu ng ông
m, không bao gi bà trái ý ông. Hôm nay bà ng au n v s ng i ta gi t
ch t a con trai duy nh t c a bà ch ng khác nào ng i ta c t t chùm ru t c a bà
y, mà hay tin y ông không t m t l i th ng ti c, ông l i nói m y câu vô tình,
ng nh ông cho ng i gi t là ph i, còn con ông ch t thì áng, b i v y bà t c
gi n, bà h t kính ông n a, bà quy t lên m t ng n thua v i ông. Bà b c lên nhà
trên, bà không thèm khóc, mà c ng không thèm m ng ông.
Bà ng têm tr u, m t gi n m m. Thình lình bà day qua ngó ngay ông mà
nói:
- Th ng Ð t là con c a ông, mà nó c ng là con c a tôi . Ông ghét nó, ông
không nhìn nó là con, ông không cho nó v nhà n y. Ðó là ý riêng c a ông.
Ông mu n sao c ng c. Còn ph n tôi thì tôi không có c gì mà ghét con.
Tôi mang n ng, au, tôi m b ng cho bú, tôi th ng yêu nó. Ðó là tình
con, tình riêng c a tôi. Sao ông n d t tình c a tôi? Sao ông ành xúi
ng i gi t ch t con tôi i? Ông th ng khoe là ng i n h c gi i. Gi i gì
âu tôi không th y, tôi ch th y ông gi t con tôi, làm cho c nhà ph i s u
th m, m khóc con, v khóc ch ng, con khóc cha, em khóc anh ó mà thôi.
hôm qua n nay tôi có ý trông ông, i ông v ng tôi giao h t nhà
a ru ng v n cho ông, tôi gi t v con th ng Ð t i n ch khác làm n.
Ông thù th ng Ð t nên ông gi t nó. T i n y là ru t th t c a th ng Ð t, ông
th ng yêu gì mà chung v i ông n a. Con c a ông mà ông gi t c.
Còn t i n y ông k gì, ây ông s gi t h t n a.
Bà nhiêu nói m t h i r i bà ng i ngoáy tr u mà n. Th Ð u nãy gi ng i l p
ló ch c a lên nhà trên v t ré lên mà khóc. Th Trâm v i Th D n lo n u c m trong
p, hai nàng oà khóc theo v a khóc v a k nghe r t th m thi t.
Ông Nhiêu l y làm khó ch u, ông th y dâu v i con c ng ngh ch v i ông, ch
không ph i mình bà Nhiêu mà thôi. Ông châu mày, c y T nh b c xu ng nhà
i kêu h t dâu con lên cho ông nói chuy n. Ð u, D n, Trâm u lên ng d a bên
bà Nhiêu. Tâm m c ch c ng theo lên ng m t bên bà n i.

109. i Ngh a Di t Thân 109 www.hobieuchanh.com
Trâm th y tr i s p t i m i t m t cái en tr c m t cha.
Ông Nhiêu m i nói:
- Th ng Ð t là con c a tôi. Theo thiên tánh thì tôi th ng nó ch sao l i
ghét. Gi a lúc v n n c suy vi, ngo i bang em binh n xâm chi m t
ai c a ông cha ta. Ðàn ông con trai ai c ng ph i hi n thân gi a gìn t
c và c u v t gi ng nòi cho kh i ách nô l . Th ng Ð t làm trai nó ra
nh p v i oàn ngh a binh cho tròn ngh a v nam nhi, thì ph i l m r i. Ví
u ch ng v i gi c mà nó có ch t i n a nó c ng c danh th m ti ng
t. T i sao ng i trên ng chánh o v i ng i ta, nó l i sanh tâm
ph n b i, mu n b ngh a v mà theo u gi c ng h i ng chí, ng
bào? Nó nói chuy n v i tôi. Tôi ng n c n. Tôi c t ngh a ph i qu y cho nó
nghe. Tôi nói kháng chi n d u ch t c ng c danh th m, ch u gi c
làm quan l n c ng mang ti ng bán n c, ã nh c cho mình, mà nh c cho
tông môn n a. Nó ki m l mà cãi v i tôi. Nó nói nó nh n th y cu c
kháng chi n không th thành công c vì hai l : „Tri u ình có nhi m v
gìn gi c ng th , giúp lê dân, mà gi c ánh thì tri u ình xuôi l , b
t cho gi c hoành hoành, b dân cho gi c sát h i. Còn l th nhì n a là
gi c có súng n, ta có dao mác mà thôi. Chúng xa mà b n, ta làm sao
mà xáp l i g n c mà âm chém. Tri u ình có quy n chiêu m t ng
, có ti n mua s m binh khí. H không bi t làm ph n s . H ch dùng
quy n y mà i dân ra súng n cho h an thân. H dùng ti n y lo
cho v con h m no sung s ng“. Nó l i nói không ph i nó s ch t, n u
i ng i u hy sinh c u dân gi n c thì d u ph i ch t c ng không
gì, ng t ch t vô ích, ch t cho h vinh thân phì gia, nên nó không ch u
ch t. Thà là nó ra hi p tác v i gi c ng giúp cho dân kh i au kh , b i
p cho n c c m nh giàu. Theo ý nó thì sáng su t mà s ng có ích cho
dân n c h n là mù quáng mà ch t cho thiên h sung s ng.
Bà Nhiêu ch p nói:
- Th ng Ð t nói nh v y không ph i hay sao mà ông thù nên ông gi t nó?
Ông Nhiêu n i gi n nên ông c i:
- Ph i n i gì? Nó dùng lý lu n gian hùng g t dân ng bán n c mà bà
cho là ph i à? Ð ng lúc qu c gia nguy bi n, m i ng i u ph i nh t
tâm nh t trí u c t k vai mà ch ng v i gi c xâm l ng. Nó bày cái
thuy t k , nó dùng cái m u chia r làm cho lòng dân phân vân
ngu i l nh, v y mà bà cho là ph i hay sao? Tôi gi n tôi r y nó. Tôi h m he
nó n u nó ra u gi c ng giúp cho gi c chi m tr t n c c a mình, nó
làm cho tôi ph i nh c nhã v i hàng tri th c, thì tôi không nhìn nh n nó là
con n a, và tôi c m nó không c léo v nhà n y. Tôi l i có nói tr c cho
nó bi t n u kháng chi n mà nó s ch t, thì bán n c nó s b ng i ta phân
thây nó mau h n n a. Tôi i Sài gòn nó nhà nó ra u Tây ng lãnh Cai
Mã tà. Nó cãi l i tôi, t c thì nó không k tôi là cha nó n a. Ngày nay nó
ph i ch t, y theo l i tôi oán tr c, sao bà l i trách tôi?
Bà Nhiêu nói:

110. i Ngh a Di t Thân 110 www.hobieuchanh.com
- i ông bày kháng chi n nên nó b tình nghi, ng i ta ki m b t nó, b i v y
nó ph i ki m th mà c u l y thân. N u nó bình b ng thì nó b ng i ta b t
mà b n ch t, ho c b tù r c x ng, l i càng thêm kh .
Trâm b ng mâm c m lên. Ông Nhiêu m i T nh l i n v i ông, nr i
ông s nói ti p.
Bà Nhiêu quy t i ông v ng bà gây v i ông m t tr n cho ã n gi n.
Nh ng th y m t ông r i kiêng n n i lên m nh h n s gi n h n, nh t là tr c thái
nghiêm ngh v i gi ng nói ôn hoà c a ông, lòng bà sanh b i r i, bà không ki m
l i mà tranh bi n v i ông c. Bà ngh tr i ánh c ng ph i tránh b a n, b i v y
bà ch a ch u thua, xong bà ng i n tr u, ch ông n c m r i bà s tái chi n.
Ð u, Trâm và D n c ng rút xu ng nhà d i, ng i d m l i mà x m xì nhau.
Bà Nhiêu th y ông n r i, bà ti p câu chuy n mà nói:
- h m do , b ki m b t, th ng Ð t cùng ng, nên c c c ng ã nó ph i
nh y u Tây. Nó u ng có ng i che ch cho nó kh i mang ho v y
thôi ch nó có h i ai, có làm gì âu, mà ông c gia t i ác cho nó, ông c nói
nó h i dân h i n c. Bây gi ng i ta u Tây tràn ng, k làm làng
ng i làm quan, h bóc l t u n y, h b t b u n , sao ông không dám
ng t i h . Ông c oán th ng Ð t. Nó có làm gì âu mà ông xúi th ng
Linh gi t ch t nó i. Ng i ta nói hùm tuy d nh ng không n n th t con.
Ông gi t con c thi t ông d h n hùm n a.
- Bà nói th ng Ð t không có h i ai, có làm u chi qu y. V y tôi k t i nó
cho bà nghe. Nó trong nhóm kháng chi n c a c Th Khoa. Nó bi t tên
và gia tr c a nhân viên, nó hi u c m u l c l ng h t th y. Nó nh y
qua u gi c, nó em ch bí y u mà ch cho gi c. Ai kháng c không ch u
ph n b i nh nó, thì nó em lính Tây vây b t em v h m b tù, h m b n
ch t, t nhiên ph i s mà u thú. Nó dùng ch c ó mà lôi cu n ngh a
binh theo nó n n m b y ch c th m chí t i Ð c binh Thành là m t cánh
tay c a c Th Khoa, c ng ph i ph n mà theo gi c n a. Nó ch t tay ch n
Th Khoa, nó phá h hàng ng kháng chi n h t, nó làm nh v y sao
mà bà g i là ph i.
- theo Tây là t i h th y kháng chi n vô ích, ch nào ph i h b th ng
t rúng ép.
- Nó rúng ép, nó phá tan kháng chi n mà l p công m i lên c ch c Ð i
ó ch . Nó làm ác c nh v y mà bà ch a ch u cho nó có t i. Ð tôi k t i
y n a cho bà nghe. Con Trâm âu? Lên ây cho cha h i vi c n y l i cho
rành.
Th Trâm nghe cha kêu l t t i lên. Ð u v i D n i theo. Ba nàng lên ng
sau l ng bà Nhiêu. Ông Nhiêu m i nói:
- Hay c Th Khoa c th , tôi v i th ng Linh lên Sài gòn ki m th m c .
tính theo ghe tôi i vô Tháp M i ng lo công chuy n. V d c ng
chú T Ð nh nóng l nh, mà ông Th i c ng không c m nh. C Th
khoa th y v y nên t i Tân An c m n ghe khác mà i B c Chiên, cho
chú T Ð nh chèo ghe v ngh . Nh ng tr c khi sang qua ghe khác mà i,
t ý mu n giáp m t t ng s trong oàn ngh a binh ng c nói chuy n

111. i Ngh a Di t Thân 111 www.hobieuchanh.com
mà nâng cao chí khí cho h . Tôi v i th ng Linh m i nh h i hi p t i C
Chi là ch h o lánh, nhóm t i ó không ai hay. Tôi v i Linh theo c ng
nhóm r i c i B c Chiên, còn tôi v i Linh p ng b mà v , khuya
hôm kia m i i ghe. Chú T v i ông Th i chèo ghe chú mà v T nh
Giang, Linh i b v Khánh H u ng c y ng i i gom ngh a binh, chi u
a ó i vô C Chi ng g p c Th Khoa. Tôi v i c ng i ghe lên r ch
Chanh, nh ng có h n ghe u g n ngoài vàm, ch ng nào gom ngh a binh
c ông Linh ra r c thì ghe s vô C Chi ng h i hi p v i ngh a binh,
i i b v sau. Con Trâm nh coi ph i nh v y hay không?
Trâm áp li n:
- Th a, ph i. Con ng r a cá d i me sông, th y ghe v con ch y l i h i
th m thì chú T nói nh v y.
- Trong lúc ó có th ng Ð t trong nhà ph i hôn? Nói thi t i.
- Th a…Có.
- , v nhà con c ng l y thi t tình mà nói chuy n ó cho t t c nhà nghe,
t hay c Th Khoa cùng tôi v i Linh chi u b a ó s h i ngh a binh t i
Chi. Nó tu t v M Tho thông tin cho Tây hay r i li n d t Mã tà v i
lính Tây vô s p t bao vây C Chi ng b t h t cho tr n gói. Ðó bà ngh
coi th ng Ð t u gi c làm nh ng chuy n nh v y ó, nó ch t không
áng t i hay sao? Nó d bi t tôi i kh i, nó v ây mà nghe tin t c. Hay
c r i nó quy t b t quan th y nó, b t luôn t i cha và em r nó n a.
Nh ng may tr i không ph ng i ngay, nên chúng tôi kh i ch t, lu t tr i
công bình. Nó ch t oan c gì âu.
Bà Nhiêu mu n bào ch a cho con nên nói:
- Th ng Ð t i lâu nên nó nh tôi. Tình c nó lén v th m tôi. Hay ông i
kh i nó ch i m t êm. Khuya nó tính v . Tôi bi u i n u c m n r i v .
Nên sáng ngày con Trâm v i Ð u d n c m n r i v . Nó tính b t ai âu.
- Không tính b t ai, thì sao l i ch t trong C Chi?
- Nó làm Ð i, Tây d y b t lính i, nó không i sao c.
- u nó không v M mà m ch v i Tây, thì làm sao bi t nhóm ngh a binh
i C Chi, nên d y nó em binh vô b t. Vi c nhóm c Chi là vi c bí m t.
Chúng tôi bàn v i nhau d i ghe. Chú T Ð nh nghe. Chú T vô ý nói
thi t v i con Trâm c ng vô ý nói om sòm trong nhà cho Ð t hay, m i b
chuy n. May n chi u th ng Linh hay gi c bao vây C Chi. Ngh a binh
quy t chi n u, ch không ch u t n mác mà tránh, Linh b i xu ng ra ghe
thông tin cho tôi v i c Th Khoa lui ra vàm mà i B c Chiên, ng vô C
Chi còn tôi thì nó khuyên i b vô gi ng mà tránh súng n r i v luôn,
nó l i ch huy ngh a binh chi n u. Thi t tr c khi phân tay nhau, Linh
có h i tôi ví nh có Ð t i theo v i gi c, thì lúc h n chi n Linh ph i làm
sao. Tôi l y câu sách „ i ngh a di t thân“ mà d y Linh. Tôi nói làm vi c
ngh a l n, ch bi t ngh a n c nhà mà thôi, ch không bi t tình cha con
hay em. N u mình vì tình thân thích không xu ng tay thì mình ch t. C
Th Khoa cho l i tôi nói ó h p v i o lý.
- Ðó, rõ ràng ông bi u Linh gi t Ð t ó!

112. i Ngh a Di t Thân 112 www.hobieuchanh.com
-Tôi không có l i nên không c n ph i s a mình. Mà Linh c ng không có l i
gì nên tôi ph i binh nó. Tôi nói thi t h t cho m i ng i trong nhà nghe.
Linh h i tôi là h i phòng h v y thôi, ch không ch c có Ð t. L i trong lúc
n chi n Linh nói thi t v i tôi, nó c ng không g p Ð t. Ch ng mãn cu c
i, Linh r i èn mà coi, m i th y thi hài Ð t mà thôi. Chuy n thi t nh
y ó. Ch không ph i chánh tay Linh ánh Ð t ch t.
- Không ph i nó ánh thì t i nó ánh c ng v y. Tôi ch bi t ông v i Linh
gi t con tôi, ông ành lòng gi t con, thi t ông là ng i không bi t tình
ngh a chi h t.
Ông Nhiêu không t ng th y bà v dám vô l v i ông, nên nghe l i trách n ng
nh v y thì ông nhíu ch n mày, ngó ngay bà r i c i g n mà nói:
- Bà d t nát bà có bi t tình v i ngh a bên nào tr ng, bên nào khinh mà bà nói
tôi thu t chuy n x a cho bà nghe:
„H i i Xuân Thu Th ch T là m t ông hi n c a n c V làm quan t i ch c th ng
i Phu ch ng già y u ông cáo lão v nhà n m d ng nhàn, ông có ng i con trai
tên Th ch H u, võ ngh xu t chúng. Th ch H u k t b n thân v i công t Châu Hu là
em c a V Hoàn Công. Th ch H u bày m u cho Châu Hu r i ph c võ s giúp Châu
Hu âm ch t anh là Hoàn Công mà t ngôi ch h u c a n c V . Ðình Th n khi p
oai võ c a Châu Hu v i Th ch H u, không ai dám ph n kháng, ng tôn Châu Hu
lên làm vua. Châu Hu phong Th ch H u làm th ng i phu. Quan dân trong n c
dám b t bình mà không dám ch ng c . Nh ng m y ch h u chung quanh r c r ch
mu n hi p binh ph t t i soán ngh ch c a V . Châu Hu lo ng i, không bi t làm sao
c hòa v i lòng dân trong, mà c ng thu n v i b n ch h u ngoài, bèn sai Th ch
u v nhà h i cha là Th ch T , coi có k gì nh an c trong ngoài cho c. Th ch
d y ph i tri u bái Thiên T nhà Châu mà c u phong, thì trong ngoài m i qui
ph c, Th ch H u nói không có c gì thì làm sao mà bái y t Châu Hoàng Ð cho c.
Th ch T nói n c V v i n c Tr n ng hoà m c, mà Tr n Hoàn Công m i c
châu Thiên T yêu. V y n u qua C u Tr n Hoàn Công ti n d n giùm thì ch c ch u
Thiên T c.
Th ch H u v tâu l i v i Châu Hu r i tôi chúa s m l v t và bày xa giá qua
c Tr n mà c y. Th ch T vi t m t b c th kín r i sai ng i tâm phúc em i ri t
qua n c Tr n dâng cho Hoàn Công, th nói n c V nh m n mà m i b m t tai ho
thi t l n, vì vua b lo n th n ngh ch t thí quân soán t. Vi c ó tuy công t Châu
Hu làm, song thi t có con c a ng là Th ch H u âm m u tr l c nên m i mang h a.
Vì ông tu i cao s c y u nên không th tr ng ph t t i i ác ó c. Nay hai tên ph n
ngh ch y l m k c a ông bày m i hi p nhau qua kh n c u Tr n H u ti n d n v i
Châu Thiên T mà xin phong h u. V y th n dân n c V yêu c u Tr n Chúa b t hai
tên ph n ngh ch ó mà tr t i giùm cho n c V , r n b n th n t vô o. N u c
y ch ng ph i may m n cho n c V mà thôi, mà c ng may m n luôn c thiên h
a.
Tr n hoàn Công xem th r i bàn tính v i qu n th n. Ch ng Châu Hu v i
Th ch H u qua t i, Tr n hoàn Công truy n l nh b t h t c hai, em Châu Hu giam t i
t B c, còn Th ch H u giam t i n c Tr n, r i sai ng i em th qua n c V xin

113. i Ngh a Di t Thân 113 www.hobieuchanh.com
tri u ình phái ng i qua x t i. V tri u r c Th ch T n ngh s . Châu Hu
gi t anh mà soán ngôi, ph m t i thí quân, nên b x t hình. Quan H u t Xú ph ng
ng chém Châu Hu. Còn Th ch H u tri u ình ngh t i nh h n. Thach T không
ch u ông nói con ông ng t i v i Châu Hu, nó tham v tr ki t, nên nó c ng ph i
ch t. N u tri u ình không x t nó thì ông xách g m qua Tr n ng b n thân ông
chém nó mà r n chúng. N u D ng Kiên là gia th n c a ông, xin lãnh m ng thay th
cho ông qua n c Tr n mà chém u Th ch H u.
Ðình th n phái ng i qua n c Hinh r c công t T n, lánh n n t i ó mà
em v tôn lên ngôi V Công. T K Minh biên truy n n y trong sách: „T truy n“
ng i khen ng i Th ch T vì Ð i ngh a mà gi t con, nên g i Th ch T là „Thu n
Th n“. y là vì Th ch T già y u không d p lo n c, ph i c y tay vua n c Tr n
giúp mà tr k lo n th n t c t làm r ng r i ngh a trong thiên h .“
Hôm nay tôi là m t nho h c, tôi d bi t trót m y n m ông cha mình ti p n i
nhau mà khai thác, t n công c c trí không bi t bao nhiêu, m i thành l p sáu t nh
trong vùng t Ð ng Nai n y. Ng i âu ào t i chi m t công lao c a t tiên
mình. Ph n tôi già y u, không còn s c mà ch ng v i gi c n i, thì con tôi nó ph i thay
th cho tôi mà hi p v i nh ng ng i ái qu c khác em thân ra ng n gi c gìn gi
c nhà, b o h dân chúng. Con tôi nó không ch u làm nh v y. Nó ành ra u
gi c mãi qu c c u vinh. N u tôi không tr ng tr nó nh Th ch T h i i Xuân
Thu, thì ng i ta c ng s p tôi theo ph ng ph n b i, s m u t i ánh, ai cho n thì
ch y theo, tôi không áng là con ng i, ch có tài c gì mà d y con cháu h c. Tôi
n bi t tình m con thì n ng thi t. Th ng Ð t ch t, bà nó bu n r u, y là l t nhiên.
Nh ng bà nó c ng ph i ngh l i ngh a qu c gia còn n ng h n nhi u, ph i è ép tình
kia làm r ng r ngh a m i ph i ch .
Bà Nhiêu ng i nghe, bà không tìm hi u xa xôi làm chi bà ch nh con bà ch t,
bà c khóc thút thít. Ch ng ông Nhiêu nói d t r i bà m i nói:
- Ông nói gi ng gì ông nói, tôi không th quên s ông bi u th ng Linh gi t
ch t th ng Ð t là con tôi.
Th Trâm ng sau l ng m , nàng ti p mà nói:
- Con c ng v y, con không th quên s anh Linh gi t ch t anh Hai con, b i
y con quy t nh không cho anh Linh th y m t con n a.
Ông Nhiêu ng d y nói v i T Ð nh:
- Thôi chú T v ngh , chú T , nói mà không ai ch u hi u, thì nói nhi u n a
vô ích.
Ð nh v .
Ông Nhiêu l i võng mà n m. Bà Nhiêu kêu Tâm vô bu ng mà ng . Th Trâm,
Th Ð u và Th D n i xu ng nhà d i chùm nhum v i nhau mà khóc Ð t.
i khuya c ng v y, mà t i b a sau c ng v y, ti ng khóc than c r m r trong
nhà hoài. Ông Nhiêu b c mình, không d y h c c n a. Cách vài b a ông qua nhà
Ð nh, bi u kêu ông Th i l i. Ông c y hai ng i d n ghe a dùm ông lên Sài Gòn
ng ông lóng nghe tin t c c Th Khoa. Ông g i sách v , áo qu n, ông l y m y nén
c c a ông dành d m thu nay mà b vô gói r i xu ng ghe i Sài Gòn.

114. i Ngh a Di t Thân 114 www.hobieuchanh.com
Th D n tính v d n nhà tr qua xóm Chài mà l i. Bà Nhiêu bi u Ð u v i
Trâm n d a chu i mà a D n v . Khi t bi t bà Nhiêu. D n khóc mà nói: „Anh
t có l vì yêu con nên nh m i trái ý cha, ra u gi c ng g n g i v i con. H m
nay con suy ngh cái ch t c a anh Ð t l i t i n i con nhi u ít. V y con h a v i m t
nay con s là ng tâm hi p l c v i ch Hai con mà nuôi m th cho anh Ð t. V y con
xin m b t bu n, k con c ng nh m t a con gái c a m v y. Con không th quên
cái ch t c a anh Ð t c. Con quy t báo thù cho nh c con m i h t bu n“.
Còn ông Nhiêu Giám lên t i Xóm D u. Ông vô nhà ông Nhiêu L c thu t các
vi c x y ra t i C Chi và vàm R ch Chanh cho ông L c nghe. Ông Nhiêu L c ch c
i l c u mà nói: „C Th Khoa b b t l i, trên n y tôi hay r i. Tôi l i hay ông
Quan b o lãnh cho c Th Khoa c th hôm tháng tr c ó, không ph i ông ph c
tâm trí c a c âu. Ông mu n l p công ng lên ch c cho mau, n u trong x Thái
Bình thì làm sao mà ông l p công c. ng m i lãnh c Th Khoa ra r i c theo
khiêu khích cho c i làm n a ng ng m ch cho Tây i b t mà k công. C Th
khoa không dè, nên tính i Tháp M i ng hi p v i Thiên H D ng, ông ta báo
cho quan Tây hay. H cho tàu theo ón xét b t l i ó. Ng i ta m i nói v i tôi hôm
qua. C Th Khoa b vô khám l i, còn ông quan gi d i ó c th ng ch c r i, vinh
quang m t c a.
Ông Nhiêu Giám nghe nh v y thì ng ng n ng r i ông than: „Ð i hôi thúi
qua! S ng gi a c nh i nh v y, ai c ng ham h ng hách, ai c ng mê b c ti n không
ngh a nhân, không yêu t n c, thì vui gì mà s ng. Th thì nên tìm ch n non cao
ng r m mà n c , r i làm b n v i chim, v i cò, v i v n, v i kh , có l vui h n, vì
nh ng gi ng ó không bi t x o trá gian d i hay ph n b i“.
Ông Nhiêu Giám tr xu ng ghe cho T Ð nh v i ông Th i ti n mà bi u chèo
ghe v ông l i ch i ít b a, r i ông xách hành lý lên nhà ông L c mà .
Cách ch ng n a tháng có ghe b u Phan Thi t ch dây d a41 v i n c m m
vô bán r i mua g o tr ng mà ch v . Hay ghe s p kéo neo mà lui. Ông Nhiêu Giám
cáo t ông Nhiêu L c ng quá giang ghe mà i Phan Thi t. Ông L c h i Giám ra
Phan Thi t ông tính làm vi c chi. Ông Giám nói ông chán i quá. Không th l n
th n gi a tr n gian n a c, nên ông s lên núi Ma Lam hay Gia Bát n d t mà
ng tánh tu tâm, lánh xa h ng tr n cho kh i t c lu .
Ông L c có c m ti n, ông m i t ng cho ông Giám 100 quan v i 1 cây l a làm
phí, r i ông Giám xu ng ghe mà i.
B a sau ghe ra bi n ông Giám ng i nhìn tr i cao bi n r ng, ông ngh cu c i
nh gi c m ng, không có chi thi t, mà c ng không có chi b n. Núi non cao v i mà
nhi u khi ph i s p . Sông r ch n c y mà có khi c ng c n khô. Qu c gia ng
ng th nh r i c ng ph i suy vong. Ch ng v , cha con ng hi p hoà r i ph i ly
tán.
Tr trêu thay!
12-8-55
41
dây lu c, dây ánh xo n c làm b ng s d a