Divers religieus erfgoed in Vlaanderen

1. Erfgoed dat kan verbinden
Divers religieus erfgoed in Vlaanderen:
bevindingen en toekomstperspectieven
Informatie aan Zee, 14 oktober 2021
Joris Colla en Karim Ettourki (KADOC-KU Leuven)

2. (1) Het project ‘Hemelsbreed’ (2019-2020)
• Initiatiefnemers:
• KADOC-KU Leuven
• Binnen KADOC: Evadoc als expert voor de protestants-evangelische en anglicaanse eredienst
• PARCUM
• Nauwe samenwerking met:
• Erkende erediensten: representatieve organen en lokale geloofsgemeenschappen
• Erfgoedorganisaties, bv.:
• Musea, met MAS als structurele partner voor de stad Antwerpen
• Regionale en lokale actoren, in het bijzonder de erfgoedcellen
• FARO
• Diversiteitsdiensten en middenveldorganisaties

3. (1) Het project ‘Hemelsbreed’ (2019-2020)
• Doelstellingen:
• Divers religieus erfgoed in Vlaanderen en daarmee verbonden erfgoednoden in kaart
brengen:
• → Erfgoeddiensten afgestemd op noden en behoeften doelgroepen
• Participatieve en integrale benadering (roerend, immaterieel, onroerend)
• Erfgoedbewustzijn bij de verschillende erediensten stimuleren
• Divers religieus erfgoed ruimere bekendheid geven → inclusie,
meerstemmigheid, wederzijds begrip
• Dynamische, open netwerken rond het thema uitbouwen
• Focus op vijf van de zes erkende erediensten: anglicaanse, islamitische, israëlitische,
orthodoxe en protestants-evangelische eredienst
• Rooms-katholieke eredienst: erfgoed eerder al diepgaand in kaart gebracht + uitgebreid
ondersteuningsaanbod ontwikkeld

4. (1) Het project ‘Hemelsbreed’ (2019-2020)
• Voorbereidende fase (januari-mei 2019):
• Overleg met representatieve organen → steun toegezegd
• Bevraging erfgoedcellen en intergemeentelijke onroerenderfgoeddiensten
• Opmaak bevraging lokale geloofsgemeenschappen:
• Generieke ontwerpvragenlijst, nadien verder aangepast per eredienst
• Overleg met expertisehouders
• Aparte sectie voor iedere soort erfgoed (peilen naar aanwezige erfgoed en erfgoednoden) +
sectie over bekendmaking erfgoed (valorisatie)

5. (1) Het project ‘Hemelsbreed’ (2019-2020)
• Fase 1: lokale geloofsgemeenschappen bevragen (juni 2019-januari 2020):
• Verspreiding bevragingen, meestal via representatieve organen
• Helpdesk KADOC en PARCUM, eventueel ook ondersteuning ter plaatse
• Actieve opvolging (o.a. reminders, telefonische contacten, plaatsbezoeken) →
maximaliseren responsgraad voor door de Vlaamse overheid erkende lokale
geloofsgemeenschappen

6. (1) Het project ‘Hemelsbreed’ (2019-2020)
Eredienst Aantal participerende
gemeenschappen
(totaal: 133)
Responsgraad erkende
gemeenschappen
Anglicaanse eredienst 7 (waarvan 7 erkend) 100%
Islamitische eredienst 34 (waarvan 14 erkend) 52%
Israëlitische eredienst 6 (waarvan 5 erkend) 83%
Orthodoxe eredienst 13 (waarvan 12 erkend) 75%
Protestants-evangelische eredienst
(vleugel Verenigde Protestantse Kerk in België)
24 (waarvan 24 erkend) 69%
Protestants-evangelische eredienst
(vleugel Federale Synode)
49 (waarvan 16 erkend) 100%

7. (1) Het project ‘Hemelsbreed’ (2019-2020)
• Fase 2: resultaten analyseren en terugkoppelen (februari-oktober 2020):
• Verwerking resultaten:
• Analyse betreffende aanwezige erfgoed en erfgoednoden
• Aangevuld op basis beschikbare informatie in databanken en publicaties
• Redactie eindrapport, met apart hoofdstuk per eredienst
• Veilige bewaring in ODIS
• Vertaalslag naar audiovisuele presentaties
• Terugkoppeling naar erediensten en erfgoedcellen
• Fase 3 (november-december 2020): voorstelling resultaten
• Vanaf 2021: indaling resultaten in reguliere werking KADOC en PARCUM,
vervolgtrajecten

8. (2) Bevindingen en krachtlijnen: objecten
• Aantal aanwezige objecten: grote verschillen tussen geloofsgemeenschappen
• Inventarisatiegraad: bij meeste erediensten < 50%
• Nood aan sensibilisering
• Acties (PARCUM):
• Ontwikkelen handleidingen en vormingsaanbod (per eredienst)
• Beschikbare handleiding voor protestants-evangelische eredienst beter bekend maken
• Via ‘Vraag & aanbod’-systeem inspelen op vragen over verwerving objecten

9. (2) Bevindingen en krachtlijnen: archief
• Iedere geloofsgemeenschap beschikt over een archief met papieren en meestal ook
digitale documenten
• Slechts een minderheid van de archieven is geordend en geïnventariseerd
• Linguïstische diversiteit
• Acties (KADOC):
• Sensibilisering en ad-hocondersteuning
• Opmaak handleidingen en tools, gekoppeld aan vormings- en ondersteuningsaanbod
(zowel voor papieren als digitale archief)

10. (2) Bevindingen en krachtlijnen: bibliotheek
• Veel geloofsgemeenschappen beschikken over een bibliotheek
• Beperkte nood aan advies en ondersteuning
• Uitgave eigen periodieken door veel gemeenschappen:
• Tijdschriften en/of nieuwsbrieven, op papier en/of digitaal
• Eersterangsbronnen, maar slechts op beperkte schaal verspreid
• Uitzondering: islamitische eredienst
• Acties (KADOC):
• Ad-hocondersteuning bij beheer bibliotheek
• Inzetten op goede bewaring eigen periodieken → verdere registratie (ODIS) +
mogelijkheden voor digitalisering kwetsbare collecties onderzoeken

11. (2) Bevindingen en krachtlijnen: immaterieel erfgoed
• Enquêteonderdeel relatief beperkt ingevuld
• Gemeenschappen weinig bekend met begrip ‘immaterieel erfgoed’ + religieuze en
socioculturele waarde van praktijken en tradities primeert
• Nood aan sensibilisering
• Acties (PARCUM en KADOC, in overleg met Werkplaats immaterieel erfgoed):
• Begrip ‘immaterieel erfgoed’ beter bekend maken
• Immaterieel erfgoed diepgaander in kaart brengen (ODIS)
• Zichtbaarheid vergroten via platformwebsite www.immaterieelerfgoed.be (aansluitend bij
themacampagnes WIE)

12. (2) Bevindingen en krachtlijnen: onroerend erfgoed
• Meeste cultusplaatsen niet beschermd als monument
• Gebruik van (voormalige) katholieke cultusplaatsen
• Vaak ook gebruikt voor socioculturele activiteiten
• Vragen over premies en subsidies, technische aspecten en
restauraties, verwerving gebouwen
• Acties (PARCUM):
• Overzichtelijke informatie rond subsidiemogelijkheden aanbieden
• Doorverwijzen naar aangewezen actoren, zoals Monumentenwacht
• Synergieën zoeken tussen vraag en aanbod van cultusplaatsen (medegebruik,
herbestemming)

13. (2) Bevindingen en krachtlijnen: bekendmaking van het
erfgoed
• Meerderheid van de gemeenschappen neemt initiatieven:
• Digitale kanalen
• Publicaties
• Activiteiten en evenementen
• Adviesvragen, o.a. over subsidiemogelijkheden
• Acties (PARCUM en KADOC):
• Bekendmaking ondersteuningsaanbod
• Samenwerken met relevante regionale en lokale actoren, bv. erfgoedcellen en
diversiteitsdiensten
• Regionale pilootprojecten

14. (3) Toekomstperspectieven 2021-
• Acties op vier domeinen:
(1) Sensibilisering
• Per eredienst of transversaal
• Versterken van het algemene erfgoedbewustzijn
• Specifieke prioriteiten op basis enquêteresultaten
(2) Erfgoedzorg
• Praktijkgerichte handleidingen en tools
• Vormingsprogramma + ondersteuningsaanbod via plaatsbezoeken
• Voorbeeldtrajecten

15. (3) Toekomstperspectieven 2021-
• Acties op vier domeinen:
(3) Valorisatie
• Divers religieus erfgoed een zichtbare plaats geven in de samenleving
• Geloofsgemeenschappen ondersteunen bij digitale ontsluiting erfgoed, publicaties en
tentoonstellingen, interreligieuze activiteiten, ...
(4) Publiekswerking
• Aandacht binnen publiekswerking PARCUM en KADOC
• Organisatie van activiteiten, bv. in kader Erfgoeddag, Open Monumentendag, …

16. (3) Toekomstperspectieven 2021-
• Pistes voor verbreding:
• Geloofsgemeenschappen van de bevraagde erediensten die niet deelnamen
• (Nog) niet erkende religies, levensbeschouwingen, zingevingssystemen (bv. bahaigeloof,
boeddhisme, hindoeïsme, jaïnisme, sikhisme)
• Geografisch: Brussels Hoofdstedelijk Gewest (roerend erfgoed)

17. (3) Toekomstperspectieven 2021-
• Samenwerking:
• Netwerkvorming en expertise-uitwisseling
• Erediensten (representatieve organen en lokale gemeenschappen), erfgoedorganisaties,
diversiteitsdiensten
• Structurele afstemming en informatiedoorstroming
• Internationalisering:
• Intensievere samenwerking met internationale partners
• Projectresultaten duurzaam verankeren in internationaal perspectief + buitenlandse
impulsen en voorbeeldtrajecten laten doorstromen naar Vlaanderen

19. Bedankt voor uw aandacht!
joris.colla@kuleuven.be
karim.ettourki@kuleuven.be