Dokumen ini menerangkan tentang tamadun awal manusia di wilayah Mesopotamia dan sekitarnya, merangkumi ciri-ciri sosial, politik, serta ekonomi yang membentuk peradaban tersebut. Ia juga menyentuh tentang perkembangan sistem tulisan, kepercayaan agama serta pencapaian teknologi dalam bidang pertanian dan perniagaan. Struktur sosial diperincikan melalui peranan raja, ketua pendeta, serta sistem pemerintahan yang berasaskan teokrasi dan mandat dari tuhan.

1. Life is really simple, but civilization insists on making it
complicated – Confucius

2. Bahasa Arab :
 Berasal drpd perkataan mudun & madain
 Madana bermaksud tinggi budi bahasa &
pembukaan bandar
Bahasa Inggeris:
 Civilization, berasal drpd bahasa Greek iaitu civitas yg
bermaksud bandar
Bahasa Melayu :
 Peradaban

3.  Petempatan Kekal
 Kehidupan Berorganisasi
 Sistem Pemerintahan
 Pengkhususan Pekerjaan
 Agama & Kepercayaan
 Bahasa & Sistem Tulisan

5.  Terletak di antara Sg. Tigris & Sg. Euphrates
 Dikelilingi oleh Pergunungan Zagros di timur laut, dataran tinggi
Arab di barat daya & Teluk Parsi di selatan .

6.  Petempatan awal Zaman Neolitik : 7000 –
5000 SM
 3500 SM – berkembang menjadi pusat
tamadun awal
 Kerajaan terawal ialah Sumeria
 Selepas kejatuhan Chaldea, Meso dikuasai
oleh Parsi
 Kerangka masa 3500 SM - 539 SM

7.  Terbahagi kpd bahagian utara (Assyria) &
bahagian selatan Baghdad (Babylon)
 Pertumbuhan tamadun bermula di wilayah
selatan, Sumer
 Orang Sumeria membina petempatan &
menjalankan aktiviti pertanian melalui kerja
menebus guna tanah dgn membina sistem
pengairan
 Petempatan awal perkampungan
bandar negara kota

8.  Mempunyai pusat kota, tembok kota, luar kota
& pelabuhan.
 Mempunyai kubu pertahanan, pintu gerbang,
istana, rumah kediaman, rumah ibadat, rumah
kedai, pasar, dan jalan yg lurus & lebar.
 Pintu gerbang menjadi lambang kekayaan
sesebuah negara kota.
 Pusat sesebuah kota ialah rumah ibadat.
 Setiap negara kota mempunyai unit politik &
agama tersendiri.

10. ORGANISASI SOSIAL

11.  Berbentuk teokrasi – raja dianggap sebagai
tuhan/wakil tuhan & pemilik negara kota
 Naramsin (Akkad) menggelarkan dirinya “Raja Empat
Penjuru Alam”
 Peranan raja :
a) ketua pentadbir, ketua tentera & ketua pendeta
b) berkuasa melantik ahli keluarga di raja utk
memegang jawatan di zigurat
c) berkuasa dlm soal tanah, cukai, hasil pertanian &
perniagaan

12.  Berlaku apabila wujudnya lebihan hasil
pertanian
 Penduduk bekerja sebagai pedagang,
peniaga, artisan (pembuat tekstil,
tembikar, tukang rumah) & tentera
 Berdagang dgn kawasan di Lembah Indus
 Meso tidak menghasikan banyak bahan
mentah

13.  Politeisme – sembah lebih daripada
satu tuhan.

14.  Tulisan bergambar simbol
pepaku (cuneiform)
 Ditulis pada tanah liat dgn menggunakan
sejenis pen drpd rumput buluh

15. LATIHAN 1 :
Tamadun Mesopotamia (ms 10-16) :
a) Namakan 2 buah sungai yang mengalir di wilayah Mesopotamia.
i) ……………………………………………
ii) ……………………………………………
b) Nyatakan ciri-ciri utama setiap negara kota dalam tamadun
Mesopotamia.
…………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………
c) Apakah yang menjadi lambang kekayaan sesebuah negara kota
dalam tamadun Mesopotamia?
…………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………
.
d) Nyatakan 2 fungsi ziggurat :
…………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………

17.  Tulisan cuneiform (berbentuk pepaku)
 Sistem pendidikan bertujuan
melahirkan jurutulis
 Urusan pentadbiran & perniagaan
dapat direkodkan
 Kesusasteraan – epik Gilgamesh
(mengandungi falsafah & cara
hidup orang Meso

18. Digubal oleh Raja
Hammurabi (Babylon)
Ciri –ciri :
1) Berteraskan hak rakyat
terhadap keadilan
2) Hukuman & denda
mestilah setimpal dengan
kesalahan tetapi berbeza mengikut
susun lapis masyarakat
3) Mengandungi 282 undang2 yg
dipahat pada tembok & tiang besar

19. MATEMATIK/ ASTRONOMI PERUBATAN
 Pencerapan terhadap  Mendapat perhatian khusus
pergerakan bulan, bintang & semasa pemerintahan
matahari Kerajaan Assyria
perkembangan ilmu  Mementingkan kesihatan
matematik (sistem tenteranya
pengiraan)  500 jenis ubat telah
perkembangan ilmu dikatalogkan & disampelkan
geometri penggunaannya
 Mencipta kalendar  Cara mengubat penyakit
berasaskan sistem solar (12 dicatatkan sbg panduan
bulan dlm setahun)

21. Penciptaan Roda
 Digunakan dlm menghasikan kereta kuda, sama ada utk tujuan
peperangan /semasa aman
 Mencipta kincir air – pertanian/mengawal banjir
Penciptaan Alat Pengangkutan
 Kapal layar & pengangkutan beroda – mampu menguasai jln
darat & laut
 Penciptaan batu bata drpd tanah liat
 Penciptaan arca & tiang batu. Cth : Patung Raja Gudea &
zigurat

22. Pembentukan Empayar Pertama Dunia
 Raja Sargon berjaya menakluk &
menyatukan wilayah2 kerajaan Sumeria
 Pembinaan Perpustakaan diraja di Nineveh oleh
Ashurbanipal
 Pembinaan Taman Tergantung Babylon

23. Perpustakaan diraja
Nineveh
Zigurat
Pintu gerbang
Babylon

25. Dianggap anugerah drpd Sg. Nil
Sg. Nil berpunca drpd Sg. Nil Biru & Sg. Nil Putih
Limpahan air Sg. Nil berjaya membentuk sebuah tanah dataran yg subur

26.  Petempatan awal Zaman Neolitik : 10000 –
5000 SM
 3100 SM – berkembang menjadi pusat
tamadun awal
 Terbahagi kpd 4 zaman awal, pertengahan,
empayar & keruntuhan
 Mengalami zaman kejatuhan apabila dikuasai
oleh Libya, Kush, Assyria, Parsi, Yunani & Rom
 Kerangka masa : 3100 – 322 SM

27.  Penggunaan alat logam membolehkan
penduduk membina sistem perparitan &
pengairan
 Petempatan tetap perkampungan
bandar nome (daerah) kerajaan
 Firaun Menes telah menyatukan semua
nome ini untuk menjadikan sebuah kerajaan

28.  Bandar merupakan
 Heliopolis tempat yg penting kerana
di situlah tempat
 Fayoum Pelabuhan
kediaman firaun, pusat
 Abydos pentadbiran, pelabuhan
penting, pusat keagamaan
 Thinis & pusat tumpuan
 Memphis Pusat
penduduk.
Pentadbiran
 Thebes

29. ORGANISASI SOSIAL

30.  Diterajui oleh firaun. Peranan firaun :
a) ketua pendeta
b) pemilik tanah
c) ketua hakim
d) ketua pahlawan
 Berkuasa mutlak, dianggap suci, diwarisi turun-
temurun, dianggap jelmaan Tuhan Horus, dianggap
anak Tuhan Matahari (Amon-Re)

31.  Dibantu oleh bangsawan - iaitu pembesar yg terdiri drpd
pegawai, penasihat & gabenor wilayah
 Rahib - mentadbir hal keagamaan
 Juru tulis - menulis segala rekod kerajaan
 Firaun Hatshepsut – membuat byk pembaharuan. Cth :
a) pembinaan terusan
b) penukaran pdg pasir kpd tnh pertanian yg subur
 Kerajaan Mesir – berbentuk empayar, meliputi Nubia,
Palestin, Lubnan & Syria.

32. Aktiviti2 ekonomi :
 Pertanian
 Penenunan
 Pembuatan barangan tembikar
 Perlombongan emas (di Nubia)
 Perdagangan

33.  Orang Mesir Purba percaya pada
konsep politeisme (banyak tuhan)
– Re, Ra-Atum & Amun
 Mereka juga percaya kepada
kehidupan selepas mati
 Mayat dikebumikan bersama
peralatan & keperluan kehidupan
selepas mati
 Solekan mayat, alat kebesaran &
jumlah barang yg dikebumikan
menunjukkan status mayat

34. Mumia & bekas
kanopik

35. Haiwan seperti kucing & kumbang dianggap suci
& disembah

36.  Berasaskan kombinasi gambar & simbol yg
berdasarkan bunyi
 Digunakan utk :
a) mencatat rekod pertanian
b) pengutipan cukai
c) keagamaan & amalan ritual

38. Hieratik
Hieroglif

39. Demotik

40.  Bermula drpd ilham
Imhotep
 Memperkenalkan teknik
pembinaan bangunan
dgn menggunakan batu
bata
 Imhotep juga pengamal
ilmu perubatan &
pengarang buku sains &
sastera Piramid Sakkara – piramid
tertua di dunia, utk firaun Djoser

41.  Drpd pokok papyrus
 Memudahkan penyimpanan rekod

42. Sistem Pendidikan :
Utk kanak2 keluarga atasan
Utk melahirkan pegawai kerajaan terutama juru tulis
Ilmu Perubatan :
Proses memumiakan mayat
Bidang fizik, kimia, perubatan & pembedahan
Ilmu Matematik :
Algebra, geometri & astronomi - untuk mengawal banjir
Sungai Nil

43. Sistem Pengairan :
Cth : Firaun Senuusret bina tembok pengairan
sepanjang 123 km bagi menebus guna padang pasir &
membina terusan utk mengairi tanah seluas 10,000
hektar
Sistem Kalender :
Mencipta kalendar 365 hari berdasarkan 12 bulan dlm
setahun

45.  Terletak di Lembah Indus yg
disaliri oleh Sg.Indus
 Juga dikenali sbg tamadun
Harappa
 Dikelilingi Banjaran Makran,
Pergunungan Baluchistan,
Punjab di bahagian timur
serta Kathiawar & Gujerat di
bahagian tenggara

46.  Muncul sekitar 2500 SM - 1800 SM
 Faktor kejatuhan masih belum jelas
 Antara pendapat yg dikemukakan : –
a) serangan orang Aryan
b) bencana alam - banjir, kemarau & gempa
bumi

47.  Penduduk hidup secara nomad membentuk
petempatan kekal di sepanjang Sg. Indus
 Kepandaian penduduk menyesuaikan diri dgn
alam sekitar telah meningkatkan hasil
pertanian yg membawa kpd pertambahan
penduduk perkembangan bandar. Cth :
Mohenjo-Daro & Harappa

48.  Bandar utama : Mohenjo-Daro & Harappa
 Bandar pelabuhan : Lothal & Sutkagen Dor
 Harappa merupakan yang pertama ditemui

49.  Bandar terancang – susun atur yang sistematik
 Terbahagi kpd 2 bahagian & dikelilingi tembok:
a) Bahagian utama – pusat pentadbiran & keagamaan
(bangunan pentadbiran, tempat mandi awam & tempat
simpan hasil pertanian)
b) Bahagian kedua – kawasan perumahan
 Disusun berasaskan blok2 berbentuk segi empat

51.  Setiap blok dipisahkan
oleh rangkaian jln raya yg
lurus
 Bandar juga dihubungkan
dgn sungai
 Mempunyai sistem
kumbahan yg terancang
 Rumah2 mempunyai bilik
mandi & tandas

53.  Tiada bukti tentang
kewujudan raja
 Pemerintahan dipegang
oleh pendeta
Patung raja pendeta di Mohenjo-
Daro

54.  Aktiviti ekonomi :
a) Pertanian – barli & kacang
b) Perdagangan – emas, gading gajah, manik
& hasil pertanian - dgn Meso
c) Pertukangan – logam & tembikar
d) Perburuhan - menjaga kebersihan bandar,
membina tembok & membina terusan

55.  Mempunyai satu amalan
agama
 Bukti :
a) Patung proto-Siva (asas
kewujudan agama Hindu)
b) Tuhan Ibu (diwarisi drpd
kebudayaan yg lebih awal)

57.  Tulisan Piktograf
 Masih belum dapat
ditafsirkan

58. Perancangan Bandar
 Kemajuan dalam bidang geometri, pembinaan,
matematik & kesenian
 Mutu bahan binaan (teknologi pembakaran batu
bata dgn suhu yg tinggi)
Sifat Keterbukaan
 Hubungan dengan Mesopotamia & Mesir Purba
 Pengaruh luar disesuaikan dengan suasana
tempatan

59. Keamanan & Kedamaian :
 Tunjang kpd kekuatan sesebuah bangsa utk
mencapai kemajuan & kecemerlangan
Kreativiti Masyarakat :
 Menggunakan kelebihan geografi (sungai) sbg
pemacu kejayaan tamadun

61.  Berdekatan dengan Sg.Hwang Ho/Sg. Kuning
 Bersifat setempat kerana ciri2 fizikalnya yg bergunung-ganang & berpadang
pasir

62.  Zaman Paleolitik : 400,000 SM (jumpaan
Peking Man)
 Zaman Neolitik : 5000 SM
 Dinasti beraja pertama : Dinasti Hsia Shang
Chou
 Kerangka masa 1800 – 256 SM

63.  Penduduk nomad tinggal menetap & membina
petempatan awal di tapak Banpo
 Penduduk menjalankan aktiviti pertanian,
penternakan, mengumpul hasil hutan &
memburu kemunculan bandar. Cth :
Anyang (pusat kerajaan Shang) & Loyang

64. Periuk gangsa Dinasti Chou Tapak Banpo

65. Tulisan yg terdapat
pada kulit kura-
kura di Anyang
Pintu masuk ke bandar purba Loyang

66. NEGARA KOTA (ANYANG)
 Terdapat istana, kuil, pusat pentadbiran
 Raja, pembesar & golongan agama tinggal di
bandar
 Dilengkapi dgn tembok – menghalang
pencerobohan musuh
 Dikelilingi oleh perkampungan

68. Dinasti Shang :
 Pemerintahan beraja
 Raja mempunyai kewibawaan politik, ekonomi, sosial
& agama
 Berkuasa langsung di pusat pentadbiran
 Kuasa raja adalah mandat drpd tuhan
 Raja tidak perlu mendapatkan pengesahan politik
 Dibantu oleh bangsawan & pegawai kerajaan
 Bangsawan mentadbir wilayah – berhak mewujudkan
sistem pentadbiran sendiri

69. Dinasti Chou :
 Membahagikan pemilikan tanah kpd wilayah2 &
melantik pembesar tempatan di setiap wilayah
 Raja mengikat pembesar melalui ikrar taat setia &
memberikan hadiah
 Pembesar diminta melindungi raja & memberi
bantuan tentera
 Pembesar bertindak sbg ketua agama utk
menjalankan upacara pengorbanan

70.  Pembesar memiliki tentera
 Terdapat 2 kumpulan tentera :
a) berkereta kuda
b) berjalan kaki
 Petani – tonggak ekonomi & berperanan memenuhi
keperluan golongan atasan
 Artisan – mencipta barangan tembaga, senjata &
tembikar
 Hamba – tentera paksaan, buruh & tujuan korban

71.  Animisme & politeisme
 Penyembahan roh nenek moyang
 Menyembah tuhan syurga (Shang-ti) & tuhan bumi
(tu)
 Menyembah tien yin yang
 Menyembah sungai, bukit & gunung
 Upacara penyembahan melibatkan muzik, tarian &
upacara korban diketuai oleh bomoh
 Jumpaan tulang binatang (tulang oracle) & kulit
kura2 di Anyang

72.  Penggunaan tulang
oracle & kulit kura-kura
utk meramal sesuatu
keadaan
 Rekahan pada tulang
oracle membawa kpd
kemunculan sistem
tulisan awal iaitu
ideogram
Tulang oracle/nujum

73.  Kemunculan sistem pemerintahan monarki
 Konsep anak syurga & mandat dari syurga
 Amalan putaran dinasti
 Pembinaan sistem perairan untuk pertanian
 Teknologi pembajakan, penciptaan
cangkul & sabit
 Penggunaan batas utk tanaman
 Menggantikan peralatan pertanian
drpd kayu kpd besi

74.  Sistem tulisan ideogram
 Pemujaan roh nenek
moyang
 Konsep Yin & Yang
 Konsep Feng Hsui
 Penciptaan kalender 30
hari sebulan & 360 hari
setahun
 Karya perang Sun Tzu -
The Art of War

75. I don’t know how World War 3 will be fought, but
I am sure World War 4 will be fought with sticks
and stones.- Albert Einstein