Download to read offline
บทที่ 4
- 1. บทที่ 4 พัฒนาการทางการเมือง (PoliticalDevelopment) คําวา พัฒนาการทางการเมือง เปนคําใหม ยังไมมีความหมายอันหนึ่งอันเดียวที่ยอมรับกันในหมู นักวิชาการ นักรัฐศาสตรไดพยายามใหความหมายไวตาง ๆ กันและความหมายที่ใหกับอยูไวเปนจํานวนมาก ลูเซียน พาย (Lucian W. Pye) ไดรวบรวมความหมายของการพัฒนาการทางการเมืองที่นักรัฐศาสตร ใหไว พอสรุปไดดังนี้0 (1) 1. พัฒนาการทางการเมือง เปนเรื่องของการเมืองอันจําเปนตอการปรับปรุงและพัฒนาทางเศรษฐกิจ 2. พัฒนาการทางการเมือง เปนเรื่องของการเมืองในสังคมอุตสาหกรรม 3. พัฒนาการทางการเมือง เปนเรื่องของการเปลี่ยนแปลงการเมืองใหเปนสมัยใหม 4. พัฒนาการทางการเมือง เปนเรื่องของการดําเนินงานของรัฐชาติ ซึ่งมีลักษณะที่รัฐบาลมีอํานาจ ครอบคลุมทั้งประเทศ ประชาชนมีความรูสึกอันเปนอันหนึ่งอันเดียวกัน โดยอิทธิพลของลัทธิ ชาตินิยม และมีความเปนพลเมืองของรัฐอยางแทจริง สถาบันของรัฐจะตองสามารถดําเนิน นโยบายที่สะทอนใหเห็นถึงลัทธิชาตินิยม และความเปนอันหนึ่งอันเดียวกันในชาติ 5. พัฒนาการทางการเมือง เปนเรื่องของการพัฒนาระบบบริหารและกฎหมาย 6. พัฒนาการทางการเมือง เปนเรื่องของการระดมประชาชนใหมีสวนรวมทางการเมือง 7. พัฒนาการทางการเมือง เปนเรื่องของการพัฒนาระบอบประชาธิปไตย 8. พัฒนาการทางการเมือง เปนเรื่องของความมีเสถียรภาพและการเปลี่ยนแปลงที่เปนระเบียบ 9. พัฒนาการทางการเมือง เปนเรื่องของการระดมกําลังและอํานาจ อันหมายถึงประสิทธิภาพของ ระบบการเมืองในการทํางาน 10. พัฒนาการทางการเมือง เปนลักษณะอันหนึ่งของกระบวนการเปลี่ยนแปลงทางสังคม แอลมอนด และเพาเวล1 (2) (A;mond and Powell) ในหนังสือของเขาชื่อ Comperative Politic : A Development Approach ไดวางลักษณะของการพัฒนาการทางการเมืองไวดังนี้ 1. การแบงแยกความแตกตางในโครงสรางทางการเมือง ลักษณะเชนเดียวกันกับที่ พายกลาวไว 2. วัฒนธรรมทางการเมืองที่เปนแบบโลก (Socularization of Political Culture) วัฒนธรรมทาง การเมืองในสังคม จารีตประเพณีมักเปนแบบที่ไมมีเหตุผล ยึดถือในเรื่องโชคลางหรือความเชื่อถือ ที่มีติดตอกันมาโดยไมคํานึงถึงเหตุผล 3. ความเปนอิสระของระบบยอย (Subsystem Autonomy) หมายถึง ความเปนอิสระของหนวยงาน ตางๆ ในระบบ เชน หนวยงานปกครองทองถิ่น ระบบพรรคการเมือง ตลอดจนกลุมผลประโยชนมี ลักษณะเปนตัวของตัวเอง มีการจัดองคกรที่ดี และสามารถดําเนินงานไดโดยมีอิสระพอสมควร ลิขิต ธีรเวคิน2 (3) ไดพยายามเสนอแนะแนวความคิดหรือทฤษฎีการพัฒนาการทางการเมือง โดยไดเนน ถึงลักษณะสองประการคือ ทฤษฎีควรมีลักษณะสากล และจะตองมีการวางแผนพัฒนาทางการเมือง ในสวนที่ ทฤษฎีเปนลักษณะสากลนั้น ลิขิตไดเนนเรื่องความสามารถของระบบการเมืองที่จะสามารถตอบสนองความ (1) Lucian W. Pye, Aspects of Political Development (Boston : Little Brown, 1966). pp. 33-45 (2) Gabriel Almond and Bingham Powell, Comparative Politics : A Development Approach (Boston : Little, Brown, 1966), pp. 299-300 (3)ลิขิต ธีรเวคิน, การพัฒนาทางการเมือง เอกสารทางวิชาการ ศูนย์วิจัย คณะรัฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์
- 2. 22 ตองการที่เปลี่ยนแปลงไปตามระยะเวลา และความเจริญของสังคมได ความสามารถของระบบนี้ขึ้นอยูกับผูนํา ทางการเมืองอุดมการณ และการพัฒนาสถาบันทางการเมือง สวนการวางแผนพัฒนาทางการเมืองนั้น ลิขิตได ใชประเทศไทยเปนกรณีศึกษา โดยเสนอแนะการสรางพรรคการเมืองเดนพรรคเดียว แนวความคิดเกี่ยวกับการพัฒนาทางการเมืองขางตน ยังไดสะทอนใหเห็นถึงปญหาสําคัญประหารหนึ่ง ของการพัฒนาทางการเมืองในประเทศกําลังพัฒนา คือ เรื่องเกี่ยวกับการมีสวนรวมทางการเมืองของประชาชน นักทฤษฎีทางดานการพัฒนาทางการเมืองจะไดมีความคิดแตกตางกันในดานวิธีการศึกษา การพัฒนาทาง การเมือง แตสิ่งที่เห็นพองตองกัน คือ เรื่องการมีสวนรวมทางการเมือง พาย พูดถึงความเทาเทียมกัน แอ ลมอนด พูดถึงวัฒนธรรมทางการเมืองที่เปนแบบทางโลก (Secular Political Culture) ทั้งหมดนี้เปนเรื่อง แสดงถึงการตื่นตัวทางการเมืองกับการมีสวนรวมทางการเมืองของประชาชนเปนปญหาสําคัญของประเทศที่ กําลังพัฒนา และเปนสิ่งที่นักทฤษฎีทางดานนี้ใหความสนใจรวมกัน การมีสวนรวมทางการเมืองกับการพัฒนาทางการเมือง : ทฤษฎีและแนวคิด ในจํานวนปญหาที่สําคัญของกระบวนการพัฒนาทางการเมือง คือ ปญหาที่เกี่ยวของกับการมีสวนรวม ทางการเมือง (Political Participation) เมื่อพิจารณาจากขอบเขตและความหมายของการพัฒนาทาง การเมืองที่กลาวมาแลวในตอนตน เห็นไดวาพัฒนาการทางการเมืองมีสวนเกี่ยวของกับความเทาเทียมกันของ ประชาชน ความสามารถของระบบการเมืองที่จะดูดซึมกลุมทางสังคมตาง ๆ ที่มีความตองการเขามีบทบาทใน กระบวนการตัดสินใจของรัฐบาล การพัฒนาประชาธิปไตยตอลดจนการเสริมสรางระบบการเมืองใหม ทั้งหมด นี้มีสวนเกี่ยวพันกับการมีสวนรวมทางการเมืองทั้งสิ้น ความหมายของการมีสวนรวมทางการเมือง3 (4) 1. เปนเรื่องของกิจกรรมไมใชทัศนคติ การมีสวนรวมทางการเมืองในที่นี้ไมใชเปนเรื่องของความคิด ความรูสึก หรือความเชื่อทางการเมือง 2. การมีสวนรวมทางการเมืองนี้ เราใชสําหรับบุคคลธรรมดาเทานั้น สวนนักการเมืองหรือผูนําทาง การเมืองนั้น การเกี่ยวของกับการเมืองเปนงานอาชีพของเรา เปนเรื่องของการมีบทบาททาง การเมือง (Political Role) 3. การมีสวนรวมทางการเมืองเปนเรื่องการแสดงออก เพื่อใหมีผลตอการตัดสินใจของรัฐบาลหรือ ผูนําประเทศ 4. การมีสวนรวมทางการเมืองอาจไมมีผลเปลี่ยนแปลงตอการตัดสินใจของผูนํา หรือรัฐบาลแตอยาง ใด การมีสวนรวมทางการเมือง อาจเปนไดทั้งจุดหมาย (Goals) และวิธีการของการพัฒนาที่เปน จุดมุงหมายนั้น เปนเพราะความเชื่อที่วา การมีสวนรวมทางการเมืองเปนลักษณะสําคัญของสังคมที่พัฒนาแลว ดังนั้น เมื่อมีการพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมก็ตองพัฒนามีสวนรวมทางการเมืองดวย สําหรับการมีสวนรวม ทางการเมืองที่ถือวาเปนวิธีการอยางหนึ่งนั้น หมายถึง วิธีการของผูนําเพื่อนําไปสูจุดประสงคอีกอยางหนึ่ง เชน เพื่อเสริมอํานาจของผูนําหรือเพื่อพัฒนาประเทศ เปนตน หรือในประการที่สาม การมีสวนรวมทางการเมือง เปนผลพลอยไดของการพัฒนา เชน เมื่อมีการพัฒนาเศรษฐกิจและสังคม มีผลใหประชาชนมีความตื่นตัวทาง การเมืองและนําไปสูการขยายตัวของการมีสวนรวมทางการเมือง (4) Huntington and Nelson, No Easy Choice : Political Participation in Development Countries (Cambridge : Haiversity Press, 1977), pp.4, 17-41
- 3. 23 ดังนั้น ในการพิจารณาเรื่องการมีสวนรวมทางการเมืองในประเทศกําลังพัฒนาจําตองพิจารณาถึงกลุม ผูนําตาง ๆที่ชวงชิงอํานาจหรือที่ตองการเขามามีสวนควบคุมรัฐบาล กลุมผูนําเหลานี้อาจแบงไดอยางกวาง ๆ เปน 2 กลุม คือ ทหารกับพลเรือน สําหรับกลุมทหารนั้นมักเปนกลุมที่ไมเห็นดวยกับการมีสวนรวมทางการเมืองของประชาชนและเมื่อ ขึ้นมามีอํานาจมักอางวา การใหมีการเลือกตั้งก็ดี การมีการเมืองในระบบพรรคก็ดี กอใหเกิดความแตกแยก ดังนั้น จึงมีระงับหรือลดการมีสวนรวมทางการเมืองของประชาชนลง ในกรณีของประเทศไทย จอมพลสฤษดิ์ ธนะรัชต เปนตัวองอันดีในเรื่องนี้ สําหรับผูนําทหารคนอื่น ๆ ก็เชนกัน เชน อายุบขาน และเซีย อูล ฮัค แหง ปากีสถาน หรือปก จุง ฮี แหงเกาหลีใต ในตอนแรกของการปกครองของตนไดใชวิธีการลดการมีสวนรวม ทางการเมืองของประชาชนลง อยางไรก็ตาม ผูนําทหารในหลายประเทศในระยะหลังไดใหความสนใจในเรื่องการมีสวนรวมทางการ เมืองของประชาชน และกลุมทางสังคมอื่น ๆ มากขึ้น เพียงแตการเปลี่ยนแปลงทาทีนั้นเปนเรื่องของความ พยายามที่จะดูดซึมการตื่นตัวทางการเมืองของประชาชน ในขณะเดียวกันเปนความพยายามที่จะสรางฐาน สนับสนุนในหมูประชาชน เพื่อรักษาอํานาจของตนไว รวมทั้งแยงชิงฐานสนับสนุนจากฝายพลเรือน สําหรับผูนําพลเรือน4 (5) สวนใหญตองใหมีการขยายการมีสวนรวมทางการเมืองของประชาชน เพราะ เปนลูทางที่สําคัญที่ตนสามารถใชเปนฐานสนับสนุนบทบาททางการเมืองของตนได นอกจากนั้นในการทาทาย อํานาจของผูนําทหารที่ครอบงําการเมืองอยูเดิม ผูนําพลเรือนมักใชประชาชนเปนฐานอํานาจ ผูนําพลเรือนจึง กระตุนใหมีการขยายตัวของการมีสวนรวมทางการเมืองของประชาชน การมีสวนรวมทางการเมืองของประชาชน จึงเปนตัวแปรสําคัญตอความมีเสถียรภาพทางการเมือง การตื่นตัวทางการเมืองของประชาชนมีผลใหระบบการเมืองสั่นสะเทือน ผูนําฝายตรงขามอาจใชประชาชนเปน เครื่องมือทาทายอํานาจของผูนําในอํานาจ ซึ่งอาจนํามาซึ่งความวุนวายทางการเมืองได นักทฤษฎีตะวันตก หลายคน ไดพยายามแสดงใหเห็นถึงความสัมพันธระหวางการมีสวนรวมทางการเมืองกับความไมมีเสถียรภาพ ทางการเมือง โดยไดแสดงใหเห็นวา เมื่อประชาชนมีความหวังขึ้น มีความตองการมากขึ้นในสิ่งตาง ๆ ในชีวิต เนื่องจากสังคมมีความเจริญขึ้น จะเปนผลใหประชาชนเรียกรองตอระบบการเมืองใหตอบสนองความตองการ ของคนที่เพิ่มมากขึ้น และมักปรากฏอยูระบบการมักตอบสนองไดไมเต็มที่ จุดนี้เองทําใหเกิดความไมพอใจหรือ ความคับของใจขึ้น ทําใหประชาชนเริ่มตื่นตัวทางการเมือง และผลักดันใหประชาชนตัดสินใจตามความตองการ ของตัว เมื่อระบบการเมืองยังไมสามารถสนองตอบใหเปนที่พอใจได ประชาชนจะเปลี่ยนการกดดันแบบสันติ มาเปนแบบการใชความรุนแรงและเมื่อถึงจุดนี้ ระบบการเมืองจะพบกับความระส่ําระสาย ไรเสถียรภาพได อยางไรก็ตาม ทฤษฎีตะวันตกไมไดคํานึงถึงขอเท็จจริงที่วาในประเทศกําลังพัฒนาหลายประเทศ รวมทั้งประเทศไทยเอง การมีสวนรวมทางการเมืองของประชาชนเปนเรื่องที่ถูกชักจูง หรือปลุกปนโดยผูนํา มากกวาเปนเรื่องของความตองการของประชาชนเอง การมีสวนรวมทางการเมืองของประชาชนจึงเปน เครื่องมือของผูนําทางการเมืองในการสรางฐานอํานาจใหกับตน และโคนลมผูนําฝายตรงขาม การมีสวนรวม ทางการเมืองของประชาชนเปนเรื่องที่ผูนําบางกลุมหยิบยื่นใหกับประชาชน เพื่อประโยชนทางการเมืองของ กลุมตน การที่ประชาชนมีสิทธิเลือกตั้งหลักจากเปลี่ยนแปลงการปกครอง เมื่อป พ.ศ. 2475 ไมไดเกิดจากการ เรียกรองของประชาชนเอง แตเปนเรื่องที่คณะราษฎรใชเพื่อสรางความชอบธรรมใหกับการปกครองของตน และหลังจากนั้นเปนตนมา การมีสวนรวมทางการเมืองของประชาชนไดกลายเปนเครื่องมือทางการเมืองของ (5) สุจิต บุญบงการ, การพัฒนาทางการเมืองของไทย (กรุงเทพฯ : สํานักพิมพ์จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2537) หน้า 43-43, 72-79
- 4. 24 ผูนํากลุมตาง ๆ การตอสูระหวางผูนําทหารและผูนําพลเรือนไดเปนเรื่องของการตอสูระหวางการเพิ่มกับการ ลดการมีสวนรวมทางการเมือง และแมวาในตอนหลังฝายทหารจะไดยอมรับการมีสวนรวมทางการเมืองแลวก็ ตาม การมีสวนรวมทางการเมืองกับสถาบันทางการเมืองตาง ๆ จึงนาสนใจที่จะศึกษาเพื่ออธิบายการพัฒนา ทางการเมืองของไทยใหกระจางชัดเจน ในการวิเคราะหการพัฒนาทางการเมืองของไทย ประเด็นแรกที่จะตองทําความกระจางเสียกอน คือ ความหมายและแนวคิดหรือทฤษฎีเกี่ยวกับการพัฒนาทางการเมืองที่จะนํามาใชวิเคราะหในเรื่องของ ปฏิสัมพันธของสถาบันทางการเมืองกับการมีสวนรวมทางการเมืองของประชาชนในระบบการเมืองของไทย นักรัฐศาสตรตะวันตก ในระยะ 20 ปที่ผานมาไดพัฒนากรอบแนวความคิดและทฤษฎีเกี่ยวกับการพัฒนาทาง การเมืองทั้งในสวนที่เกี่ยวของกับสถาบันทางการเมือง และการมีสวนรวมทางการเมืองของประชาชนไวเปน จํานวนมาก ทฤษฎีเหลานี้ไดพัฒนาจากประสบการณทั้งจากประเทศที่พัฒนาแลว และประเทศที่กําลังพัฒนา ดังนั้น ในบทนี้ จะไดกลาวถึงความหมาย วิธีการศึกษาและทฤษฎีของการพัฒนาทางการเมือง โดยเฉพาะ จะได เนนถึงความหมายและทฤษฎีที่เกี่ยวของกับความสัมพันธระหวางการมีสวนรวมทางการเมืองกับสถาบันทาง การเมืองที่จะไดนํามาใชเปนกรอบในการวิเคราะหการพัฒนาการเมืองไทยตอไป ผลกระทบของปญหาการมีสวนรวมทางการเมือง 1. ผลกระทบที่มีตอพรรคการเมืองและรัฐสภา พรรคการเมืองและรัฐสภาที่มาจากการเลือกตั้ง จําตองพึ่งพาอาศัยการมีสวนรวมของประชาชน ทั้งสิ้น พรรคการเมืองและรัฐสภาจําตองมีมวลชนเปนฐานอํานาจของตน ถาปราศจากการสนับสนุนจาก มวลชนแลวพรรคจะมีความเขมแข็งไดยาก ดังนั้น ผลกระทบที่สําคัญอันเกิดจากการมีสวนรวมทางการเมือง ของประชาชนยังมีระดับต่ําเชนนี้ คือ ทําใหพรรคการเมืองเจริญเติบโตชาและพัฒนาไดลําบาก อันที่จริงความออนแอของพรรคการเมือง ทําใหพรรคไมสามารถกระตุนใหประชาชนเกิดความ ตื่นตัวทางการเมืองได แตในขณะเดียวกันการที่คนมีความนิ่งเฉยทางการเมือง ก็เปนสาเหตุใหพรรคการเมือง ขาดฐานการสนับสนุนของประชาชน เปนผลใหพรรคการเมืองออนแอ ในกรณีประเทศไทยเราจะเห็นไดวา พรรคการเมืองมักเกิดขึ้นจากกลุมคนจํานวนไมมากนักที่มีความสนใจตื่นตัวทางการเมือง ประชาชนไมไดมีสวน รวมในการจัดตั้งพรรคการเมืองแตอยางใด เพราะประชาชนยังไมสนใจเขามีสวนรวมทางการเมืองดังนั้น ไมวา จะเปนพรรคที่ใหญโต จะมีอายุยืนนานมากเทาใดก็ตาม เชน พรรคประชาธิปตย พรรคกิจสังคมหรือ พรรคชาติไทย ก็หาไดมีสมาชิกเปนจํานวนมากกระจายอยูตามทั่วประเทศในเวลาลงคะแนนเสียงเลือกตั้ง ประชาชนทั่วไปยกเวนกรุงเทพฯ เลือกตั้งโดยบุคคลไมไดคํานึงถึงพรรค เปนการแสดงใหเห็นวา แมในกลุมของ ผูมีสวนรวมทางการเมือง หาไดมีความสนใจในการสนับสนุนการเมืองอยางที่ควรจะเปนไปไม ถาประชาชนมี ความตื่นตัวทางการเมืองแลว พรรคจะไมประสบกับความลําบากในการแสวงหาสมาชิกใหกวางขวางออกไปทั่ว ประเทศ และนอกจากจะไดจํานวนสมาชิกเพิ่มเติมแลว ยังจะไดสมาชิกที่มีความตื่นตัวและมีความจงรักภักดีตอ พรรคดวย อันจะทําใหพรรคมีความเขมแข็งมากขึ้น การที่ประชาชนสวนใหญไมมีสวนรวมทางการเมืองแสดง วาไมมีความสนใจทางการเมือง ซึ่งมีผลใหถูกชักจูงหรือระดมหรือจางวานใหเขามาสนับสนุนพรรคการเมืองได เชน ในการลงคะแนนเสียงเลือกตั้ง เปนตน แตการสนับสนุนเชนนั้นเปนเรื่องชั่วครั้งชั่วคราวเทานั้น และไมมี ความจงรักภักดีตอพรรคแตอยางใด เพราะเปนเรื่องใหการสนับสนุนที่ไมไดเกิดจากความศรัทธา แตเกิดจาก การจูงใจ หรือแลกเปลี่ยนผลประโยชนเปนครั้ง ๆ ไป ระบบพรรคจะมีความเขมแข็งไดก็ตอเมื่อมีพรรคการเมืองจํานวนนอย และมีฐานสนับสนุนที่กวาง ซึ่งในเรื่องนี้จะทําไดก็ตอเมื่อมีประชาชนสนับสนุนเปนจํานวนมาก การที่ประชาชนไมมีสวนรวมทางการเมือง หรือมีแตไมมากนัก ทําใหพรรคการเมืองเกิดขึ้นไดงายและลมเลิกไปไดงาย เพราะพรรคการเมืองเปนเรื่องของ
- 5. 25 คนกลุมเล็ก ๆ แคบๆ การรวมตัวกันตั้งพรรคการเมืองแบบนี้จึงไมใชเรื่องที่ยากเย็นนัก แตในขณะเดียวกันคน เหลานี้ที่จัดตั้งพรรคขึ้นมาแตกแยกกับพรรคนั้น อาจตองลมไปในที่สุด ประวัติศาสตรพรรคการเมืองไทยที่ผาน มาเปนไปในลักษณะนี้ทั้งสิ้น คือ พรรคการเมืองเปนเรื่องของคนกลุมนอย มีอายุสั้น การแตกแยกตัวเองออก จากพรรคหนึ่งไปรวมตัวกับอีกพรรคหนึ่ง หรือตั้งพรรคขึ้นมาใหมเปนเรื่องที่เกิดขึ้นเปนปกติ ปรากฏการณ เชนนี้เกิดขึ้นไดงายเพราะประชาชนยังมีความนิ่งเฉยทางการเมือง และไมไดยุงเกี่ยวกับการดําเนินงานของ พรรคการเมืองแตอยางใด เมื่อบรรดานักการเมืองตั้งพรรคการเมืองใหมขึ้นมา หรือแยกตัวออกจากพรรคหนึ่ง ไปสังกัดอีกพรรคหนึ่ง ไมจําเปนตองคิดถึงประชาชนมากนักวา จะใหการสนับสนุนหรือไม พวกนี้เห็นวา ธรรมดาประชาชนมีความนิ่งเฉยทางการเมืองอยูแลว หรือมีความสนใจตัวบุคคลมากกวาพรรค ดังนั้นจะยาย พรรคกันอยางไร ประชาชนไมเกี่ยวของดวย แตถาพรรคมีสมาชิกเปนจํานวนมาก ไดรับการสนับสนุนจาก ประชาชนอยางกวางขวางและแนนแฟนแลว ใครก็ตามที่คิดแยกตัวออกจากพรรคเดิมจะตองคิดหนัก เพราะไม แนใจวาจะสามารถไดรับเสียงสนับสนุนจากประชาชนอยางที่เคยไดรับเมื่อตนสังกัดอยูกับพรรคเกาหรือไม การ จัดตั้งพรรคการเมืองในปจจุบันของนักการเมืองหลายคนจึงมีลักษณะเปนเพียงแตงตั้งขึ้นมาเพื่อใชเปน เครื่องมือตอรองเพื่อตําแหนงทางการเมืองที่สําคัญ ๆ เทานั้น เชน ตําแหนงรัฐมนตรี เปนตน นักการเมือง จํานวนไมนอยที่ตองการตั้งพรรคการเมืองของตนขึ้นมา เพื่อใหตนไดดํารงตําแหนงสําคัญ ๆ ของพรรค เมื่อ พรรคของตนเขารวมรัฐบาลตนจะไดเปนรัฐมนตรี แตถาไปรวมอยูในพรรคใหญ ตนเองมักไมไดเปนผูนําพรรค โอกาสเปนรัฐมนตรียอมมีนอยเปนธรรมดา ผลกระทบตอมาที่สําคัญอีกประการหนึ่ง คือ การที่ประชาชนมีสวนรวมทางการเมืองนอย ยอมทํา ใหนักการเมืองทั้งที่เปนผูนําพรรค หรือสมาชิกสภาผูแทนราษฎร ไมไดอยูในความควบคุมดูแลของประชาชน อยางแทจริง ปจจุบันแมวาสมาชิกสภาผูแทนราษฎรแทบทุกคนไดพยายามชวยเหลือประชาชนในเขตเลือกตั้ง ของตน แตความรับผิดชอบสมาชิกสภาผูแทนฯ ก็ดี พรรคการเมืองก็ดี ไมจําเปนตองระวังมากนักในการทํางาน ยกเวนเรื่องการชวยเหลือประชาชนเทานั้น พฤติกรรมอื่น ๆ ที่บรรดาสมาชิกสภาแสดงออกในสภาก็ดี การเมืองก็ดี เปนเรื่องที่ประชาชนทั่วไปโดยเฉพาะในเขตชนบทไมไดใหความสนใจ การมีสวนรวมทางการเมืองของประชาชน ถามีมากแลวพรรคการเมืองก็ดี สมาชิกผูแทนราษฎรก็ ดี จะมีพลังเพื่อแสดงมติของพรรคการเมืองและรัฐสภาไดอยางดี ไมวาจะเปนเรื่องของการชุมนุมพลังเพื่อแสดง มติหรือแสดงพลังของพรรค สิ่งเหลานี้ยอมมีผลชวยใหใหสถาบันที่มาจากประชาชนมีความเขมแข็งขึ้น โดยเฉพาะในการแสดงพลังเพื่อตอตานกับผูนําเผด็จการ พรรคการเมืองและรัฐสภา ไมมีทางตอสูกับพลังของ ผูนําทหารได ถาสถาบันทั้งสองปราศจากการสนับสนุนอยางเขมแข็งของประชาชนเปนจํานวนมาก และการ สนับสนุนเชนนี้เกิดขึ้นไมได ถาประชาชนไมมีความสนใจเขามามีสวนรวมทางการเมือง นอกจากนั้น พรรคและ สมาชิกรัฐสภาก็ยังสามารถไดรับการสนับสนุนในรูปแบบอื่น ๆ ได ถาประชาชนมีความสนใจทางการเมืองมาก ขึ้น เชน ในเรื่องการเงิน หรือการหาเสียงเลือกตั้ง เปนตน ปจจุบันทุกพรรคยอมรับวาประสบปญหาทางดาน การเงิน ไมสามารถไดรับเงินสนับสนุนเพียงพอแกการดําเนินงานของพรรคทางแกไขของพรรคการเมืองในเรื่อง นี้จึงมักเปนไปในแบบของการดึงเอาตัวผูนําทางธุรกิจที่มีฐานะดีเขามารวมมือกับพรรคโดยแลกเปลี่ยนกับ ผลประโยชนที่สําคัญ เชน ตําแหนงผูนําพรรค หรือตําแหนงรัฐมนตรี เปนตน และบางทีผูที่เต็มใจสนับสนุนทาง การเงินเชนนี้มีไมมากนัก พรรคจําตองยอมตามความตองการของบรรดานักธุรกิจ หรือผูมีเงินเหลานี้อยูดี แต ถาประชาชนมีสวนรวมทางการเมืองเปนจํานวนมาก พรรคยอมมีโอกาสมากขึ้นที่จะแสวงหาการสนับสนุนทาง การเงินจากคนในวงกวาง หรืออาจไดอาสาสมัครมาชวยงาน โดยไมยอมรับเงิน ซึ่งจะชวยทุนคาใชจายในการ ดําเนินงาน
- 6. 26 โดยสรุปการมีสวนรวมทางการเมืองของประชาชนแบบสมัครใจ หรือแบบเสรีนั้นเปนเครื่องระบุ วาประชาชนตองการประชาธิปไตย การมีสวนรวมทางการเมืองแบบเสรีเปนสิ่งที่เขาไมไดกับการปกครองแบบ เผด็จการ ดังนั้น ถาการมีสวนรวมของประชาชนมีนอยแลว สถาบันการเมืองแบบประชาธิปไตยพัฒนาได ลําบาก แตถาการขยายตัวของการมีสวนรวมทางการเมืองของประชาชนมีกวางขวางขึ้น สถาบันอยางพรรค การเมืองและรัฐสภาพยอมไดรับการพัฒนาตามไปดวย เพราะเปนสถาบันหลักของระบอบประชาธิปไตยนั่นเอง 2. ผลกระทบที่มีตอการพัฒนาประชาธิปไตย จากลักษณะที่กลาวขางตน การมีสวนรวมทางการเมืองของประชาชนที่ไดกลาวมาแลวขางตน มี ผลกระทบตอการพัฒนาระบอบประชาธิปไตยที่มีเสถียรภาพเปนอยางมาก ผลกระทบที่เห็นไดชัด คือ 1) เปนการเปดโอกาสใหมีการยึดอํานาจบอยครั้งโดยฝายทหาร นับตั้งแตประชาชนไทยไดรับ สิทธิทางการเมือง และไดรับโอกาสใหมีสวนรวมทางการเมือง เมื่อป พ.ศ. 2475 เปนตนมา ประชาชนคนไทยไดแสดงความสนใจ ความตื่นตัว รวมทั้งไดเขามีสวนรวมทางการเมืองนอย มาก เมื่อความสนใจทางการเมืองของประชาชนอยูในระดับต่ําเชนนี้ จึงไมเปนอุปสรรคแก การเขายึดอํานาจฝายทหาร แทบมุกครั้งที่มีรัฐประหารเกิดขึ้นไมวาจะสําเร็จหรือไมก็ตาม ประชาชนไมมีสวนยุงเกี่ยวแตอยางใด ไมมีการแสดงอาการวาเห็นดวย หรือคัดคาน ในการทํา รัฐประหารเหลานั้น ผูทํารัฐประหารจึงมักไมตองพะวงมากนักวาจะมีประชาชนลุกฮือขึ้นมา ตอตานการทํารัฐประหารของตน แมวาในระยะหลัง ๆ มีประชาชนเขามายุงเกี่ยวมากขึ้น ทั้ง ในดานการสนับสนุนและการคัดคานในการทํารัฐประหาร โดยเฉพาะตั้งแตวันที่ 6 ตุลาคม พ.ศ. 2519 เปนตนมา อยางไรก็ตาม การขยายตัวของการมีสวนรวมของประชาชนในเรื่องนี้ ยังไมมากพอที่จะทําใหความเปนไปไดของการรัฐประหารหมดสิ้นไป การที่ประชาชนใหความ สนใจทางการเมืองมากขึ้นนั้นยังไมถึงระดับที่ขัดขวางการทํารัฐประหารได 2) ทําใหรัฐบาลพลเรือนสรางความชอบธรรมไดลําบาก ปจจัยที่ชวยสงเสริมเสถียรภาพของ ระบบการเมืองแบบประชาธิปไตย คือ รัฐบาลพลเรือนประชาธิปไตยตองมีความชอบธรรม ของรัฐบาลนั้นหมายความวา ประชาชนสวนใหญและกลุมหลัก ๆ ที่มีพลังทางการเมืองให การสนับสนุนและเห็นวา รัฐบาลนั้นมีความเหมาะสมถูกตอง รัฐบาลที่ไดรับการสนับสนุนจาก ประชาชนอยางกวางขวางเชนนี้ ยอมทําใหรัฐบาลมีความมั่นคง มีเสถียรภาพและถามีความ พยายามจากกลุมหนึ่งกลุมใดที่ตะโคนลมรัฐบาลนั้น โดยพลการหรือโดยอาศัยกําลังแลว ประชาชนจะพรอมเขาตอตาน ประชาชนที่มีประชาธิปไตยที่มั่นคงและมีเสถียรภาพ เชน อังกฤษ หรือสหรัฐอเมริกา ฯลฯ นั้นเปนประเทศที่มีทั้งระบบการเมืองและรัฐบาล ถามี ความชอบธรรมสูง และมีประชาชนสนับสนุนอยางกวางขวาง อันเปนผลใหการลมลางรัฐบาล หรือระบบการเมืองโดยกําลังหรือการทําการรัฐประหาร เปนเรื่องที่เปนไปไมได แมแตใน ความฝน แตสําหรับกรณีของประเทศไทยนั้น ระบบประชาธิปไตยและรัฐบาลพลเรือนไดรับ การสนับสนุนจากประชาชนไมกวางนัก หรือมาลงคะแนนเสียงโดยไมคํานึงถึงวาอยากใหใคร เปนรัฐบาลหรือไปลงคะแนนเพราะถูกเกณฑ หรือถูกจางวาน รัฐบาลที่มาจากการเลือกตั้ง เชนนี้ ยอมไมมีฐานมั่นคงในหมูประชาชนเปนรัฐบาลที่มีความเปราะบาง และมักอางลําบาก วาเปนรัฐบาลที่ประชาชนใหการสนับสนุน นอกจากนี้ยังมักถูกโจมตีอยูเสมอ ๆ จากกลุมที่ไม ชอบประชาธิปไตยวาเปนรัฐบาลที่ไมไดรับการรับรองและรับการสนับสนุนจากประชาชน อยางแทจริง
- 7. 27 3) ในกรณีที่ประชาชนมีความสนใจและมีสวนรวมทางการเมืองต่ํา ประชาชนสวนใหญที่มีความ นิ่งเฉยทางการเมืองอาจถูกชักจูงหรือถูกระดมใหหันมาสนับสนุนระบอบเผด็จการ หรือ ระบอบการปกครองโดยทหาร ซึ่งเปนผลเสียตอการพัฒนาประชาธิปไตยเปนอยางมาก โดยทั่วไปการชักจูงใหประชาชนมีบทบาท หรือมีสวนรวมทางการเมืองเปนลักษณะสําคัญ ของระบบการเมืองสมัยใหม ไมวาจะเปนระบบเผด็จการหรือประชาธิปไตยสมัยใหม จะมีการ มีสวนรวมทางการเมืองของประชาชนอยูเสมอ จะผิดกันก็แตเพียงวาการมีสวนรวมในระบบ เผด็จการนั้นเปนเรื่องของการถูกระดม สวนในระบอบประชาธิปไตยเปนเรื่องของความสมัคร ใจ ถาระบบการเมืองไทยมีการระดมใหประชาชนสนับสนุนการปกครองของทหารหรือเผด็จ การในรูปตาง ๆ แลวจะกลายเปนอุปสรรคอยางสําคัญตอการพัฒนาประชาธิปไตย รัฐสภากับการพัฒนาทางการเมืองไทย 1. รัฐสภากับการมีสวนรวมทางการเมืองของประชาชน ความสัมพันธระหวางรัฐสภากับการมีสวนรวมทางการเมืองของประชาชน เปนอีกประเด็นหนึ่งที่ จะชวยอธิบายถึงลักษณะการพัฒนาทางการเมืองของไทย โดยทั่วไปแลวรัฐสภาหรือสถาบันนิติบัญญัติมักมี ความเชื่อมโยงอยางใกลชิดกับการมีสวนรวมทางการเมือง เพราะเปนสถาบันที่มาจากการเลือกตั้งของ ประชาชน ยกเวนในบางชวงที่สภานิติบัญญัติมาจากการแตงตั้ง ความตอเนื่องของการปฏิบัติงานของรัฐสภา อํานาจและบทบาททางการเมืองของรัฐสภา ยอมสะทอนใหเห็นถึงความสําคัญของการมีสวนรวมทางการเมือง ของประชาชน ในกรณีที่สถาบันนิติบัญญัติไดรับการเลือกตั้งมีบทบาทอยางตอเนื่อง เปนระยะเวลาอันยาวนาน และมีอํานาจมีบทบาทในทางการเมืองอยางเขมแข็งและกวางขวางแลวยอมเปนเครื่องชี้ไดวา การมีสวนรวม ทางการเมืองของประชาชนมีความหมาย นับตั้งแตประเทศไทยมีรัฐสภาเปนตนมา ตั้งแตการเปลี่ยนแปลงการปกครองในป พงศ. 2475 นั้น ปรากฏวามีเพียงชวงระยะเวลาสั้น ๆ ที่สภาผูแทนราษฎรมาจากการเลือกตั้ง มีบทบาทและอํานาจทางการ เมืองทั้งในทางพฤตินัยและนิตินัย คือ สภาผูแทนฯ ในชวงป 2489-2490 และในชวงป พ.ศ. 2518-2519 สภา ผูแทนฯ ในชวงป พ.ศ. 2489 ถึงรัฐประหารในป พ.ศ. 2490 เปนสภาที่จัดตั้งขึ้นโดยรัฐธรรมนูญฉบับใหม ประกาศใชในป พ.ศ. 2489 ตามความตองการของนายปรีดี พนมยงค และคณะ ซึ่งเปนกลุมที่มีอํานาจทาง การเมืองมากที่สุดในขณะนั้นที่ตองการจะจัดรูปแบบรัฐบาลเสียใหม ใหกลุมของตนมีพื้นฐานทางการเมืองที่ มั่นคง และขจัดนักการเมืองที่สนับสนุนจอมพล ป. ที่ยังคงมีอยูบางในสภาผูแทนฯ ชุดเดิมรัฐธรรมนูญฉบับนี้ได ระบุใหมีสภา 2 สภา คือ สภาผูแทนราษฎรเลือกตั้งโดยตรงจากประชาชน และพฤฒิสภาเลือกตั้งโดยทางออม สวนรัฐสภาในชวงป พ.ศ. 2518-2519 ประกอบดวย 2 สภา เชนเดียวกัน คือ สภาผูแทนราษฎร เลือกตั้ง โดยตรงจากประชาชนและวุฒิสภา แตงตั้งโดยรัฐบาล แตทั้งวุฒิสภาและพฤฒิสภาขางตนมีอํานาจนอยมาก อํานาจสวนใหญอยูที่สภาผูแทนราษฎร นอกจากนี้ขอบัญญัติในรัฐธรรมนูญที่หามขาราชการประจําเปนสมาชิก สภาสูงทั้งสองชวงนี้ ทําใหอํานาจที่แทจริงของสภาสูงทั้งสองลดนอยลงไปอีก ถาสภาทั้งสองนี้มีขาราชการ ประจําทั้งทหารและพลเรือนเปนสมาชิก สมาชิกสภาโดยอาศัยความเปนขาราชการอาจแสดงอิทธิพลทาง การเมืองไดมากขึ้น สภาผูแทนราษฎรที่อยูในชวงนี้มีอํานาจในการควบคุมรัฐบาลอยางมาก รัฐบาลตองขอความ ไววางใจตอสภากอนจึงจะเขามาบริหารประเทศ สภาผูแทนมีอํานาจลงมติไมไววางใจคณะรัฐมนตรีทั้ง รายบุคคลและทั้งคณะ โดยเฉพาะรัฐธรรมนูญป พ.ศ. 2517 ไดกําหนดใหนายกรัฐมนตรี และรัฐมนตรีจํานวน หนึ่งตองเปนสมาชิกสภาผูแทนราษฎร อันที่จริงสภาผูแทนในชวงหลังรัฐประหารป พ.ศ. 2490-2493 ซึ่งใช
- 8. 28 รัฐธรรมนูญป 2492 ไดใหอํานาจสภาผูแทนราษฎรไวไมนอยไปกวาสองชวงที่ไดกลาวมากอนหนานี้ตาม รัฐธรรมนูญป 2490 คณะรัฐมนตรีตองขอความไวใจจากรัฐสภา ซึ่งประกอบดวยวุฒิสภาและสภาผูแทนฯ เสียกอนจึงจะเขาบริหารประเทศ สวนรัฐธรรมนูญป 2492 ใหอํานาจนี้แกสภาผูแทนฯ เชนเดียวกัน แต การเมืองในชวง พ.ศ. 2492-2495 ถูกคณะรัฐประหารครอบงํา ดังนั้นรัฐสภาทําอะไรที่ขัดแยงกับฝายทหารนัก ไมได การที่คณะรัฐประหารไดสงนายทหารมาบังคับใหนายควง อภัยวงศ ลาออกจากนายกรัฐมนตรี เมื่อวันที่ 8 เมษายน 2491 หรือจากการที่จอมพล ป. ไดยึดอํานาจเมื่อวันที่ 29 พฤศจิกายน พ.ศ. 2494 ก็ดวยเหตุผลที่ คลายคลึงกัน คือ สภาผูแทนฯ ไดแสดงบทบาทที่คอนขางเปนอิสระมากเกินไป การเปลี่ยนจากระบบรัฐสภาซึ่งใชมาตั้งแตป พ.ศ. 2475 มาเปนแบบกึ่งรัฐสภาหรือแบบแบงแยก อํานาจในชวงป พ.ศ. 2511-2514 นั้น เปนเรื่องของความพยายามของผูนําทหารและขาราชการพลเรือนที่จะ รักษาอํานาจทางกรเมืองไว ระบบการแบงแยกอํานาจเชนนี้ เปนการยืนยันความเชื่อของผูนําทางการเมืองที่มา จากระบบราชการที่เห็นวา สมาชิกสภาผูแทนยังไมมีความสามารถพอที่จะบริหารประเทศได ควรมีอํานาจแต เพียงการออกกฎหมายเทานั้น อยางไรก็ตาม วิธีการเชนนี้มีอายุอยูไมนานและถูกยกเลิกไป เมื่อ จอมพลถนอม ยึดอํานาจตัวเองเมื่อปลายป พ.ศ. 2514 หลังจากพลเอกเกรียงศักดิ์ ชมะนันท ยึดอํานาจจากรัฐบาลนายธานินทร กรัยวิเชียร เมื่อปลายป พ.ศ. 2520 นั้น ปญหาเกาไดเขาสูผูนําทางทหารอีกครั้งหนึ่งคือ รูปแบบความสัมพันธระหวางฝายบริหารกับ ฝายนิติบัญญัติควรเปนอยางไร จึงจะใหมีภาพพจนประชาธิปไตย ในขณะเดียวกันสามารถรักษาเสถียรภาพ ทางการเมืองและผูนําทหารยังสามารถรักษาอํานาจอยูไดอยางชั่วระยะเวลาหนึ่ง รูปแบบที่ใชตามรัฐธรรมนูญป 2521 นี้ ยังไมปลอยอํานาจใหกับสภาผูแทนราษฎรและพรรค การเมืองอยางเต็มที่เหมือนในชวงป พ.ศ. 2518-2519 แตไดพยายามยึดแบบรัฐสภาเปนหลัก แตยืมหลัก แบงแยกอํานาจมาใชบาง เชน ในประเด็นที่นายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีไมตองมาจากรัฐสภาก็ได และสามารถ เขาบริหารประเทศไดโดยไมตองขอความไววางใจจากสภากอน สวนในเรื่องอื่น ๆ ยังคงรูปแบบของรัฐสภาไว เชน เรื่องของการใหอํานาจสภาผูแทนราษฎรในการเปดอภิปรายลงมติไมไววางใจคณะรัฐมนตรี ทั้งที่เปน รายบุคคลและเปนคณะ วุฒิสภาซึ่งเปนสภาแตงตั้งนั้นมีอํานาจหลัก ๆ เพียงใหความเห็นชอบแกรางกฎหมายที่ ผานสภาผูแทนราษฎรแลว อํานาจอีกประการหนึ่งที่มีเทาเทียมกับสภาผูแทนราษฎร คือ อํานาจในการแกไข รัฐธรรมนูญ และตีความการทํางานของรัฐสภา ซึ่งตองใชการประชุมกับสภาผูแทนราษฎร การที่สภา ผูแทนราษฎรถูกยุบได ก็เปนลักษณะของระบบรัฐสภาอีกเชนกัน แตในชวง 4 ป แรกที่มีการใชบทเฉพาะกาลที่ ใหวุฒิสภามีอํานาจเทากับสภาผูแทนฯ ในการควบคุมรัฐบาลและยินยอมใหขาราชการประจําดํารงตําแหนงใน คณะรัฐมนตรี และตําแหนงทางการเมืองอื่น ๆ นั้นเปนความพยายามของฝายผูนําทหารก็จะมีบทบาททาง การเมืองอยูชั่วระยะเวลาหนึ่ง สวนรูปแบบของรัฐสภา ตามรัฐธรรมนูญ พ.ศ. 2540 รัฐสภามีหนาที่สําคัญ คือ การบัญญัติ กฎหมายและควบคุมการปฏิบัติงานของฝายบริหาร ประกอบดวยสมาชิกสภาผูแทนราษฎรและวุฒิสภา มีการ ขยายสมัยประชุมเดิมจาก 90 วัน เปน 120 วัน ประกอบดวยสมาชิกที่มาจากการเลือกตั้งโดยตรงจาก ประชาชนทั้งสองสภา โดยสภาผูแทนราษฎรมีจํานวน 500 คน คงที่ มาจากการเลือกตั้ง 2 แบบ คือ สมาชิกสภาผูแทนราษฎรจํานวน 400 คน มาจากการเลือกตั้งโดยตรงแบบเขตเดียวเบอรเดียวและการเลือกตั้ง แบบบัญชีรายชื่อจํานวน 100 คน สวนวุฒิสภามาจากการเลือกตั้งโดยตรง โดยใชเขตจังหวัดเปนเขตเลือกตั้ง จํานวน 200 คน คงที่ ดํารงตําแหนงคราวละ 6 ป สวนสมาชิกสภาผูแทนราษฎรดํารงตําแหนงคราวละ 4 ป
- 9. 29 นับเปนรัฐธรรมนูญฉบับที่เปนประวัติศาสตรการเมืองไทยที่ไดมีการพัฒนาขึ้นมาเปนประชาธิปไตย และมีการ ถวงดุลอํานาจมากขึ้น5 (6) ดังนั้นเราจะเห็นไดวา ลักษณะของรัฐสภาจะเปนเชนไรนั้นขึ้นอยูกับผลการตอสูระหวางทหารกับ พรรคการเมืองในชวงที่ทหารเพลี่ยงพล้ํา สภาผูแทนฯ จะมีอํานาจมาก และถาในชวงที่ทหารมีอํานาจมากสภา ผูแทนฯ มักจะมีบทบาทจํากัด ดังนั้นลักษณะของรัฐสภาจึงสะทอนบทบาทหรือความสําคัญของการมีสวนรวม ทางการเมืองของประชาชนไดเปนอยางดี 2. บทบาทของรัฐสภา รัฐสภาในประเทศไทยที่กําลังพัฒนา มักมีอํานาจและบทบาทจํากัด เพราะการเมืองในประเทศ เหลานี้ถูกครอบงําดวยระบบราชการ หรือไมก็ดวยพรรคการเมืองพรรคเดียว อยางไรก็ตาม บทบาทของรัฐสภา ไทยมีทั้งที่มีอิทธิพลและไมมีอิทธิพล ทั้งนี้ยอมแลวแตสภาพการเมืองในชวงระยะเวลานั้น ๆ 2.1 บทบาทในดานความชอบธรรม หนาที่หรือบทบาทประการแรกคือ หนาที่ในการสรางความชอบธรรมใหกับระบบการเมือง โดยทั่วไปรัฐสภามักไมคอยมีความเขมแข็งทางการเมือง แตมีบทบาทที่สําคัญ คือ สรางความชอบธรรมใหกับ ระบบการเมืองที่เปนอยู และผูนําทางการเมืองในขณะนั้น การจัดตั้งสภารางรัฐธรรมนูญในป พ.ศ. 2502 ใน สมัยการปกครองของจอมพล สฤษดิ์ ธนะรัชต เปนตัวอยางอันดีในเรื่องนี้ เพื่อแสดงวาผูนําทหารยอมรับอยาง นอยหลักการบางแยกอํานาจ แมวาสภารางรัฐธรรมนูญไมมีอํานาจทางการเมืองแตอยางใด อาจกลาวไดวาเปน สภาตรายาง แตอยางนอยทําใหระบบการเมืองและกฎหมายตาง ๆ ที่ออกมาบังคับใช มีความชอบธรรม เพราะ อนุมัติโดยสภานิติบัญญัติ ไมใชฝายทหาร นอกจากนั้นการมีรัฐสภาก็เพื่อแสดงวามีลักษณะของ “ประชาธิปไตย” อยู การเลือกตั้งใหมีสภาผูแทนราษฎรในชวงป 2495-2500 ก็ดี หรือในชวงป พ.ศ. 2512- 2514 ก็ดี ก็เปนความพยายามของผูนําทหารที่แสดงวาตนยอมรับใหมีหลักการประชาธิปไตย เพื่อลดความตึง เครียดทางการเมือง โดยเฉพาะอยางยิ่งในป พ.ศ. 2512 ไดมีแรงกดดันเพิ่มมากขึ้น เพื่อใหมีการเลือกตั้ง จนกระทั่งรัฐบาลตองยินยอมตามรัฐสภาในชวงป พ.ศ. 2521 เปนตนมามีสวนชวยสรางความชอบธรรมใหกับ ประเทศเปนอยางมากเชนกัน เพราะเปนการลดความไมพึงพอใจในการปกครองแบบรวมอํานาจในสมัยรัฐบาล นายธานินทร กรัยวิเชียร 2.2 บทบาทในดานอิทธิพล หนาที่หรือบทบาทในประการตอมาเปนเรื่องที่เกี่ยวของกับอิทธิพบของรัฐสภา (Influence Function) รัฐสภาที่มาจากการแตงตั้งมักมีอิทธิพลทางการเมือง และในดานการตัดสินใจนอยกวาสภาที่มา จากการเลือกตั้ง ยกเวนสภานิติบัญญัติในชวงหลังเหตุการณ 14 ตุลาคม พ.ศ. 2516 ซึ่งถึงแมวาเปนสภาที่มา จากการแตงตั้ง แตมีบทบาทที่เขมแข็ง และมีอิทธิพลสูงเพราะวาระบบการเมืองมีเสรีภาพมากขึ้น เนื่องจาก จอมพลถนอมและจอมพลประภาส ถูกโคนลมไป แตสําหรับในชวงที่สภามาจากการเลือกตั้ง ปรากฏวารัฐสภามีบทบาทอยางสําคัญในการ แสดงออกซึ่งอิทธิพลของตน และเมื่อพรรคการเมืองไมมีเอกภาพเทาที่ควร สมาชิกสภาจึงมีอิสระในการแสดง บทบาทของตนเองไดดีพอสมควร ทําใหสถาบันรัฐสภามีอิทธิพลมากขึ้น อยางไรก็ตาม สภาผูแทนฯ ยังสามารถลมรางกฎหมายของรัฐบาลไดบาง แตความสามารถ เชนนี้ไมไดเปนเพราะสภาผูแทนมีความเขมแข็งมากขึ้นแตอยางใดไม แตเปนเพราะความออนแอของรัฐบาลเอง (6)เอกสารสรุปสาระข้อสังเกตของรัฐธรรมนูญฉบับใหม่, คณะกรรมการรณรงค์เพื่อการปฏิรูปการเมือง 2540, หน้า 7-11
- 10. 30 เมื่อวันที่ 1 พฤษภาคมพ.ศ. 2529 สภาผูแทนฯ ไดลงมติไมรับพระราชกําหนดขึ้นภาษีทะเบียนรถยนตดีเซล เปนผลใหสภาผูแทนราษฎรถูกยุบลงในที่สุด 2.3 บทบาทในการควบคุมดูแลการบริหารงานของรัฐบาล วิธีการที่สมาชิกสภาผูแทนราษฎรใชเพื่อควบคุมการทํางานของรัฐบาลคือการเปดอภิปรายไม ไววางใจรัฐบาลเปนรายบุคคลและเปนคณะ การตั้งกระทูถาม ในเรื่องการเปดอภิปรายไมไววางใจนั้น ฝายคาน มีโอกาสชนะนอยมาก เนื่องจากมีเสียงในสภาผูแทนนอยกวาพรรครวมรัฐบาล แตการอภิปรายซักถามยอยทํา ใหฝายรัฐบาลตองระมัดระวังตัวในการบริหารงานมากขึ้น ฝายคานมักใชการอภิปรายในสภากระตุนความรูสึก ของประชาชน และเพื่อสรางประชามติกดดันรัฐบาล ถาไมสามารถตอบขอซักถามไดอยางกระจางแลว วิธีการ เชนนี้ทําใหรัฐบาลขาดแคลนการสนับสนุนจากประชาชนทั่วไปได 2.4 บทบาทในดานอื่น ๆ นอกจากนี้รัฐสภายังมีบทบาทในดานอื่น ๆ อีก เชน บทบาทในดานการปกปองรักษา ผลประโยชนของประชาชน หรือบทบาทในเรื่องการแสดงความเดือดรอนของประชาชนใหเปนที่ประจักษ (Interest Articulation Function) การอภิปรายและกระทูถามในชวงป พ.ศ. 2511-2514, 2518-2519 และ 2522 เปนตนมา ไดสะทอนถึงความทุกขของประชาชนอยูไมนอย การพบปะกับราษฎรในทองถิ่นของตนเปน สิ่งสําคัญอยางมาก เพื่อทราบขอเดือดรอนของเขา สมาชิกสภาจําเปนตองสละเวลาไมนอยเพื่อการนี้ 3. รัฐสภากับสถาบันทหาร เนื่องจากทหารเปนกลุมพลังที่สําคัญ ความสัมพันธระหวางรัฐสภากับทหารจึงเปนสิ่งสะทอนให เห็นวา รัฐสภามีอํานาจและบทบาททางการเมืองมากนอยเพียงใด ความสัมพันธระหวางทหารกับรัฐสภาที่นา ศึกษา คือ การพิจารณางบประมาณทาการทหารของรัฐสภา6 (8) สมาชิกรัฐสภาพยายามหาทางตัดทอน งบประมาณของทหารลงใหได แตจากเหตุการณที่ผานมาเกือบทุกสมัยไมมีรัฐสภาใดสามารถตัดงบราชการของ กองทัพบกได แสดงวาทหารยังมีบารมีหรือิทธิพลทางการเมืองอยูไมนอย บรรดาสมาชิกสภาผูแทนฯเหลานี้ ยอมรับวา ทหารยังมีบทบาทในการกําหนดเกมการเมือง จึงยังตองการมีความสัมพันธที่ดีกับผูนําทหารได นอกจากนั้นจากการที่นักธุรกิจและนายทุนไดเขามามีบทบาทมากขึ้นในพรรคการเมือง และไดรับ การเลือกตั้งเปนสมาชิกสภาผูแทนราษฎร ไดเปนเปาหมายของการวิพากษวิจารณของฝายทหารวา สภา ผูแทนราษฎรกําลังเปนแหลงแสวงหาผลประโยชนของบรรดานักธุรกิจบางคน ทําใหสภาผูแทนราษฎรไมไดเปน ผูทําหนาที่เปนตัวแทนของประชาชนอยางแทจริง ขอโจมตีอันนี้เองที่แสดงวา ความสัมพันธระหวางสภา ผูแทนราษฎรยังไมราบรื่นเทาที่ควร แตในขณะเดียวกันก็แสดงใหเห็นวานักธุรกิจกําลังกาวเขาสูวงการเมือง และอาจเปนพลังที่สําคัญในทางการเมืองในอนาคตที่ทาทายอํานาจของฝายทหาร กลุมผลประโยชนกับการมีสวนรวมทางการเมือง ในประเทศประชาธิปไตยตะวันตก รัฐสภา พรรคการเมือง และกลุมผลประโยชน มีความสัมพันธกัน อยางใกลชิดในประเทศเหลานี้กลุมผลประโยชนเปนตัวเชื่อมที่สําคัญระหวางพรรคการเมืองและประชาชนเปน องคกรที่ทําหนาที่จัดการมีสวนรวมทางการเมืองของประชาชน ชวยกระตุนและดึงประชาชนเขามามีสวนใน การตัดสินใจของรัฐบาล เปนสื่อหรือตัวกลางของประชาชนในการเรียกรองความตองการของคนตอหนวยงาน ของรัฐ แตสําหรับประเทศไทยแลว กลุมผลประโยชนมีไมมากนัก และไมไดมีการรวมกลุมกันอยางเขมแข็งแต ประการใด ยกเวนในระยะหลังที่มีกลุมกดดัน และกลุมผลประโยชนบางกลุมที่มีอิทธิพลทางการเมืองมากขึ้น (8)รายละเอียดดูสุจิต บุญบงการ, อ้างแล้ว, หน้า 80-95
- 11. 31 กลุมที่มีบทบาททางการเมืองที่มีสวนเกี่ยวของกับการมีสวนรวมทางการเมืองของประชาชน และมี สวนกําหนดความสัมพันธระหวางพรรคการเมืองกับทหาร คือกลุมนักศึกษาและกลุมนักธุรกิจ 1. กลุมนิสิตนักศึกษากับการตอสูเพื่อการมีสวนรวมทางการเมืองของประชาชน กลุมนักศึกษาถือไดวาเปนหัวหอกสําคัญในการตอสู เพื่อการขยายการมีสวนรวมทางการเมืองของ ประชาชนซึ่งมีผลใหพรรคการเมืองและกลุมนักธุรกิจไดใชการมีสวนรวมทางการเมืองนี้เปนฐานสรางอํานาจ ใหกับตัวเอง กลาวอีกนับหนึ่ง กลุมนักศึกษาไดเปนกลุมที่ตอสูเพื่อประชาธิปไตย สวนกลุมนักธุรกิจเปนกลุมที่ ไดประโยชนจากผลการตอสูของกลุมนิสิตนักศึกษา โดยทั่วไปบทบาททางการเมืองของนิสิตนักศึกษาของไทยนั้นมีลักษณะที่ตอตานการปกครองแบบ เผด็จการ และสนับสนุนการปกครองในระบอบประชาธิปไตย บทบาททางดานนี้เห็นไดชัดเจน คือ บทบาทของ ศูนยกลางนิสิตนักศึกษาแหงประเทศไทย ในการตอสูทางการเมืองมานับตั้งแตป พ.ศ. 2514 จนกระทั่งไดเปน แกนนําในการเรียกรองความเปนธรรมใหชนชั้นผูยากไร อันไดแก ชาวไร ชาวนา กรรมกร ซึ่งถูกบีบคั้นมาเปน เวลานาน นอกจากนั้นขบวนการนิสิตนักศึกษายังไดประทวงการปราบปรามผูกอการรายอยางรุนแรง โดยไม เลือกวาเปนผูกอการรายจริงหรือเปลา และไดรณรงคตอตานนโยบายของสหรัฐอเมริกา การตั้งฐานทัพของ สหรัฐอเมริกาในประเทศไทย7 (9) ฯลฯ ปรากฏวาในชวงเดือนพฤศจิกายน 2516 ถึงกันยายน 2517 ปรากฏวาได มีการเดินขบวนและชุมนุมประทวงของบรรดานิสิตนักศึกษา เฉพาะนอกเขตกรุงเทพมหานครถึง 365 ครั้ง8 (10) ซึ่งกวาครึ่งหนึ่งเปนการประทวงการบริหารงานของจังหวัด นอกจากนั้นยังมีการประทวงการกลับมาของจอม พลประภาส จนเปนผลทําใหจอมพลประภาสตองเดินทางออกนอกประเทศอีกครั้งหนึ่ง และสุดทายการกลับมา ของจอมพลถนอม จนเกิดเหตุการณ 6 ตุลาคม 2519 ขึ้น ความสําเร็จของนักศึกษาในการโคนลมรัฐบาลทหารของจอมพลถนอมและจอมพลประภาสเมื่อ 14 ตุลาคม 2516 และการเคลื่อนไหวเรียกรองในเรื่องตาง ๆ นั้น ทําใหเกิดประเด็นที่นาสนใจวาอะไรเปน ปจจัยที่สําคัญอันทําใหนักศึกษามีพลังทางการเมืองจนสามารถเคลื่อนไหวทางการเมืองไดถึงระดับนั้น ปจจัย ดังกลาวอาจแยกใหเห็นไดดังนี้ 1) การยอมรับจากสังคม นิสิตนักศึกษาเปนกลุมที่ไดรับการยกยองและยอมรับจากสังคมสูง โดยเฉพาะในเรื่องที่เกี่ยวกับการเมืองแลว สังคมยอมรับวานิสิตนักศึกษาไมไดผูกพันหรือไม ไดรับใชกลุมการเมืองกลุมใดกลุมหนึ่ง การเคลื่อนไหวทางการเมืองครั้งใดก็ตาม ถาประชาชน มีความเชื่อวาเปนไปเพื่อรับใชผูนําทางการเมืองใดแลว จะไมสามารถระดมการสนับสนุนจาก ประชาชนไดอยางกวางขวาง 2) การรวมกลุมในสังคมที่กําลังพัฒนา การรวมกลุมมีอยูไมมากนัก กลุมอาชีพหรือกลุมทาง สังคมใดที่รวมตัวกันไดอยางเขมแข็ง ยอมทําใหมีพลังทางการเมือง สามารถเคลื่อนไหวทาง การเมืองไดดี ในกรณีของไทยนั้น เห็นไดวาระบบราชการและทหารเปนกลุมที่มีการรวมตัว กันอยางดี ในขณะที่พรรคการเมืองและกลุมผลประโยชนอื่น ๆ มีการรวมตัวกันอยางหลวม ๆ จึงไมสามารถตานทางอํานาจของทหารและระบบราชการได ยิ่งบรรดานักธุรกิจ นัก อุตสาหกรรมแลวแทบจะไมมีการรวมเปนกลุมผลประโยชนเลย สวนนิสิตนักศึกษาเปนกลุมที่ มีจํานวนไมนอย และไดมีการรวมกลุมกันอยางจริงจังในระยะนับตั้งแต พ.ศ. 2511 เปนตน มา (9)ศูนย์กลางนิสิตนักศึกษาแห่งประเทศไทย, วีรชนหาญกล้า (ไม่ปรากฏโรงพิมพ์2518). หน้า 125-134 (10) David Morell and Chai-anan Samudavanija, Political Conflicts in Thailand (Cambridge, Mass : Oelgeschlarger, Gunn Hain, 19841). p. 157
- 12. 32 3) ผูนําในชวงนับตั้งแตป 2511จนถึงเหตุการณ “14 ตุลาคม” ไดมีผูนํานักศึกษาที่มีบทบาท เดน เชน นายธีรยุทธ บุญมี นายเสกสรรค ประเสริฐกุล นายสมบัติ ธํารงธัญวงศ เปนตน ผูนํา นิสิตนักศึกษาเหลานี้เปนผูนําที่มีความสามารถในการจูงใจมวลชน เปนผูที่มีความสามารถ และทุมเทเวลาใหกับขบวนนิสิตนักศึกษาในยุคกอนในชวงเวลาที่นักศึกษาสวนใหญสนใจใน กิจกรรมกีฬาและบันเทิง แตทํางานทุมเทดวยใจรักและเชื่อมั่นใน อุดมคติ ไมใชทําเพื่ออามิสสินจาง หรือผลประโยชนตอบแทนอื่นใด 4) สภาพแวดลอมทางการเมืองนอกเหนือจากความเขมแข็งอันเกิดจากบรรดานิสิตนักศึกษาเอง แลว สภาพแวดลอมทางการเมืองยังมีสวนเอื้ออํานวยตอการเคลื่อนไหวทางการเมืองของนิสิต นักศึกษาเปนอยางมาก สภาพแวดลอมที่สําคัญ คือ ความไมพอใจตอการผูกขาดอํานาจการ ปกครองของผูนําทหาร นับตั้งแตจอมพลสฤษดิ์ ไดยึดอํานาจในป พ.ศ. 2500 เปนตนมา ผูนํา ทหารไดปกครองประเทศดวยอํานาจเด็ดขาด เมื่อจอมพลสฤษดิ์ เสียชีวิตลงไปในป พ.ศ. 2506 จอมพลถนอม ไดเปนหัวหนารัฐบาลตอมา และไดมีการเปดโปงการทุจริตของจอม พลสฤษดิ์ ไดกอใหเกิดความไมพึงพอใจในการปกครองของทหารมากขึ้น ประชาชนเริ่ม เรียกรองการประกาศใชรัฐธรรมนูญและการเลือกตั้ง จนในที่สุดฝายรัฐบาลจําตองยอมใหมี รัฐธรรมนูญในป พ.ศ. 2511 เมื่อจอมพลถนอม เขายึดอํานาจเมื่อเดือนพฤศจิกายน 2514 ได กอใหเกิดความไมพอใจอยางกวางขวาง จนกระทั่งเกิดเปนเหตุการณ 14 ตุลาคม 2516 หลัง จาดฝายทหารยึดอํานาจเมื่อ 6 ตุลาคม 2519 และไดจัดตั้งรัฐบาลขึ้นโดยทําการปราบปราม นักศึกษาอยางรุนแรง และปดกั้นเสรีภาพและการแสดงออกทางการเมืองของประชาชน ขบวนการนักศึกษาจึงเปลี่ยนแนวทางในการตอสูใหมโดยมีนักศึกษาจํานวนไมนอย หลบหนีเขา ปาไปรวมมือกับพรรคคอมมิวนิสตแหงประเทศไทย อยางไรก็ตาม หลังจากที่พลเอกเกรียงศักดิ์ ชมะนันท และ พล.ร.อ. สงัด ชลออยู และคณะไดเขายึดอํานาจจากรัฐบาลนายธานินทร กรัยวิเชียร ไดมีนโยบายอะลุมอลวย กับขบวนการนักศึกษามากขึ้น มีการอภัยโทษ หลังจากนั้นมาตั้งแตป พ.ศ. 2521 เปนตนมา นักศึกษาได พยายามลดบทบาท เนนกิจกรรมในมหาวิทยาลัย การเขาไปยุงเกี่ยวกับการเมืองก็มีเชนกัน แตนิสิตนักศึกษา จะเลือกเลนในเรื่อที่สําคัญ ๆ เทานั้น บทบาทสวนใหญจะเปนเรื่องของการคานหรือติงการดําเนินงานของ รัฐบาลหรือผูนําทางการเมืองมากกวาเปนเรื่องของการสรางขบวนการเพื่อโคนลมรัฐบาล บทบาททางการเมืองของกลุมนักธุรกิจ ในบรรดากลุมผลประโยชนดวยกัน กลุมนักธุรกิจเปนกลุมที่มีพลังทางการเมืองสูง และเริ่มเขามามี บทบาททางการเมืองมากขึ้น และการเขารวมทางการเมืองนี้ มิไดเขาไปในรูปของกลุมหรือองคการอยางใน ประเทศประชาธิปไตยตะวันตก แตเขามาในรูปของสวนบุคคล เหตุผลที่กลุมธุรกิจมีบทบาททางการเมืองมากขึ้นก็คือการขยายตัวทางเศรษฐกิจมีสูงขึ้นมีผูประกอบ อาชีพทางธุรกิจมากขึ้น ทั้งในกรุงเทพฯ และในจังหวัดตาง ๆ กลุมธุรกิจเหลานี้จึงจําตองเขาไปมีบทบาททาง การเมือง เพื่อปกปองผลประโยชนของตน การที่ประเทศไทยไดใชระบบเศรษฐกิจแบบทุนนิยมในแบบที่เปด กวาง โดยเนนบทบาทของภาคเอกชน การคาขายกับตางประเทศและการลงทุนจากตางประเทศ สภาพเชนนี้มี ผลใหกลุมธุรกิจตาง ๆ เจริญเติบโตอยางรวดเร็ว แมวาในชวงการปกครองของจอมพล ป. พิบูลสงคราม ในชวง กอนสงครามโลกครั้งที่สอง ไดมีนโยบายตอตานชาวจีน ซึ่งสวนใหญครอบงําธุรกิจของประเทศ ในชวงหลัง สงคราม นโยบายนี้ไดถูกยกเลิกและในชวงการปกครองของจอมพลสฤษดิ์ ธนะรัชต ไดเนนการพัฒนาเศรษฐกิจ ในระบบทุนนิยมและการลงทุนจากตางประเทศ ซึ่งมีผลใหธุรกิจเอกชนขยายตัวอยางกวางขวางในระยะเวลา ตอมา การขยายตัวทางดานการคา การพัฒนาระบบการเงิน มีผลโดยตรงตอการขยายตัวทางธุรกิจเอกชน
- 13. 33 สําหรับบทบาททางการเมืองและความสัมพันธกับสถาบันการเมืองนั้น ๆ ของกลุมธุรกิจนี้ได เปลี่ยนแปลงไปจากที่เคยเปนในชวงการปกครองของผูนําทหารดังกลาว พรรคการเมืองไมมีบทบาทที่สําคัญแต อยางใด การดําเนินงานเพื่อปกปองผลประโยชนของบรรดานักธุรกิจ จึงเปนเรื่องการสรางความสัมพันธกับผูนํา ทหาร และบรรดาขาราชการเปนสําคัญ ริกกส (Riggs) ไดวิเคราะหไวอยางชัดเจนถึงความสัมพันธระหวางนักธุรกิจกับผูนําในวงการทั้งทหาร และพลเรือน ในสมัยของจอมพล ป. และ จอมพลสฤษดิ์ ชวงหลังสงครามโลกครั้งที่สอง ความสัมพันธดงกลาว เปนไปในรูปของการเชิญขาราชการและผูนําทางการเมืองมาเปนกรรมการของบริษัท และใหเปนหุนสวน ผูที่ ถูกเชิญมักไดแกผูที่มีอิทธิพลทางการเมือง ซึ่งมักไดแกผูนําทหาร รัฐมนตรี ขาราชการชั้นผูใหญ หรือไมก็เปน ขาราชการที่เกี่ยวกับการควบคุมกฎระเบียบ เชน ขาราชการตํารวจ และขาราชการในกระทรวงการคลัง เปน ตน ริกกส พบวาในจํานวน 237 คนของผูที่เปนรัฐมนตรีในชวงป พ.ศ. 2475-2505 มีถึง 61 คน ที่เปน กรรมการของบริษัทตาง ๆ ในชวงระยะเวลาป พ.ศ. 2495-2500 และในจํานวนผูที่มีอํานาจทางการเมืองอยาง แทจริง เชน ในคณะรัฐประหารมักเปนกรรมการบริษัท9 (11) นอกจากนี้ ยังมีความสัมพันธในรูปแบบอื่นอีก เชน การใหผลประโยชนในรูปของเงิน สิ่งของ ที่ดินแก บรรดาขาราชการเหลานี้ เพื่อแลกเปลี่ยนกับการปกปองผลประโยชนของตน ความสัมพันธเชนนี้เทากับ ตอบสนองความตองการทั้งสองฝาย ฝายผูนําทหารและพลเรือน มีความจําเปนตองใชเงินในการสรางฐาน สนับสนุนทางการเมืองของตน สภาพทางการเมืองในระยะนั้นเปนเรื่องของการตอสูกันเองของผูนําทหาร ผูนํา แตละคนจะตองมีลูกนองรวมตัวกันเปนกลุม ลูกนองนี้จะมีทั้งในวงราชการและนอกระบบราชการ ดังนั้นผูนํา จําตองมีเงินและทรัพยากรอื่น ๆ แจกจายใหลูกนองของตน เงิน และผลประโยชนตาง ๆ ผูนําไดรับมาจาก บรรดานักธุรกิจในสายตาของตนนั่นเองและเพื่อเปนการตอบแทนนักธุรกิจในสายตาของตนนั่นเอง และเพื่อ เปนการตอบแทน นักธุรกิจจะไดรับการปกปองคุมครองในการทําธุรกิจของตนใหไดรับความสะดวกในการทํา ธุรกิจ ไดรับสัมปทานและอาจหมายถึงการหลีกเลี่ยงภาษี การไมตองปฏิบัติตามกฎเกณฑตาง ๆ อันเปนผลให ไดเปรียบธุรกิจคนอื่น10 (12) อยางไรก็ตาม มีเพียงนักธุรกิจไมกี่คนเทานั้นที่สรางความสัมพันธเชนนี้กับบรรดานักการเมืองและผูนํา ทหารได นักธุรกิจในระดับรองลงมา พวกเจาของรานคายอย ไมมีโอกาสสรางความสัมพันธเชนนี้ไดเลย วิธีการ ที่พวกนี้ปกปองผลประโยชนมีการใชวิธีการติดสินบนเจาหนาที่ของทางราชการที่เกี่ยวของธุรกิจหลายอยางที่ หมื่นเหมตอการผิดกฎหมาย เชน ธุรกิจบริการบางประเภท ซึ่งมักจะไดรับความคุมครองจากเจาหนาที่โดยมี การแบงผลประโยชนบางประการตอบแทนให ความสัมพันธระหวางกลุมธุรกิจกับพรรคการเมือง หลังเหตุการณ “14 ตุลาคม 2516” ความสัมพันธของกลุมธุรกิจกับสถาบันอื่น ๆ ไดเปลี่ยนแปลงไป เหตุการณนี้ไดกระตุนใหมีการขยายตัวของการมีสวนรวมทางการเมืองของประชาชน มีการรวมตัวของกลุม ผลประโยชนตาง ๆ มากขึ้น เชน กลุมชาวนา กรรมกร และนักศึกษา กลุมตาง ๆ เหลานี้ รวมทั้งกลุมธุรกิจได ฉวยโอกาสนี้เขามามีสวนเกี่ยวของกับการเมืองมากขึ้น เพื่อเรียกรองในเรื่องที่เกี่ยวกับผลประโยชนของตน เชน ในป พ.ศ. 2517 สมาคมประมงไดเรียกรองใหมีการแจกจายน้ํามันในชวงที่น้ํามันขึ้นราคา หรือสมาคมสิ่งทอ สามารถเรียกรองใหรัฐบาลลดภาษีสินคาเขาวัตถุดิบ ลดคากระแสไฟฟา และลดอัตราดอกเบี้ย เปนตน (11) Fred Riggs, Thailand : The Modernization a Bureaucratic Polity (Honolulu, East-West Perss, 1966), pp. 254-255 (12) Prudhisan Jumbala, Interest and Pressure Groups in Somsakdi Xuto, ed., Government and Politics of Thailand (Singapore : Oxford University Press, 1987), p. 121
- 14. 34 นอกเหนือจากบทบาทเหลานี้แลว บรรดานักธุรกิจยังไดหันมาจัดตั้งพรรคการเมืองลงสมัครรับเลือกตั้งและใช เปนบันไดไตเตาไปสูตําแหนงรัฐมนตรี การเมืองระบบเปดในชวงป พ.ศ. 2516-2519 มีผลใหนักธุรกิจไดสราง ความสัมพันธทางการเมืองแบบใหมขึ้น พรรคการเมืองที่ตั้งขึ้นใหมในชวงนี้จึงเปนพรรคของบรรดานักธุรกิจ หลายพรรค ที่สําคัญคือ พรรคกิจสังคมและพรรคชาติไทย พรรคกิจสังคมมีนักธุรกิจที่สําคัญที่เปนผูจัดตั้งพรรค คือ นายบุญชู โรจนเสถียร นายธนาคาร นายพงศ สารสิน เจาของบริษัทไทยน้ําทิพย เปนตน สวน พรรคชาติไทย เปนของกลุมอุตสาหกรรม โดยมี พล.ต.ประมาณ อดิเรกสาร เปนผูนํา11 (13) ซึ่งเปนเจาของธุรกิจ ทอผา ฯลฯ ไมเพียงแตพรรคการเมืองอยางกิจสังคมและชาติไทยเทานั้น ที่มีนักธุรกิจเปนตัวหลักสําคัญใน พรรค พรรคเกา ๆ อยางประชาธิปไตยไดมีนักธุรกิจเขารวมดวย เชน พรรคประชาธิปตย มีนายเฉลิมพันธุ ศรีวิ กรม นายบุญยิ่ง นันทาภิวัฒน นายสุรัตน โอสถานุเคราะห เปนตน สวนพรรคพลังสังคม ซึ่งรวบรวม นักการเมืองที่เปนนักธุรกิจเขาไวคือ นายทวิช กลิ่นประทุม นายสุรินทร เทพกาญจนา เปนตน ไมเพียงแตนักธุรกิจในกรุงเทพฯ เทานั้นที่สนใจเขามามีบทบาททางการเมืองขึ้น นักธุรกิจทองถิ่นได เขามามีบทบาทมากขึ้นเชนกัน ทั้งในสวนของการเขามามีสวนรวมในการจัดตั้งพรรคการเมือง สมัครเขารับการ เลือกตั้ง หรือเขาชวยผูสมัครในรูปแบบตาง ๆ นอกเหนือจากสภาพการเมืองที่เปดกวางขึ้นแลว การขยายตัวของธุรกิจเปนปจจัยที่สําคัญในการเขา มามีบทบาททางการเมืองมากขึ้น การขยายตัวทางดานการคาและอุตสาหกรรม ทําใหผูนําทางธุรกิจตอง แสวงหาหนทางเขามาปกปองผลประโยชนของตนมากขึ้น นอกจากนั้นนักธุรกิจจํานวนไมนอยที่แมวาบิดา มารดาเปนชาวจีน แตตนเองไดรับการเลี้ยงดูแบบไทย เปนคนไทย ทําใหมีความมั่นใจในตัวเองมากขึ้นในการ เขาไปยุงเกี่ยวกับทางการเมืองโดยไมตองพะวงวาจะถูกมองวาเปนคนตางดาว ในระยะหลังคนไทยไดเขาไปทํา ธุรกิจมากขึ้น เทากับเปนการสงเสริมกลุมธุรกิจใหเขมแข็งขึ้นอยางนอยในแงที่ไมใชกลุมของชาวตางดาวอีก ตอไป อยางไรก็ตาม ความสัมพันธระหวางสมาคมทางธุรกิจกับทางพรรคการเมืองยังไมมีการพัฒนาแตอยาง ใด นักธุรกิจยังตองการเขามีบทบาททางการเมืองในรูปแบบแตละบุคคล โดยไมผูกพันกับสมาคมของตน เชน ในกรณีของพรรคชาติไทย กลุมผูนําพรรคลวนแตเปนบุคคลสําคัญในสมาคมอุตสาหกรรมไทยทั้งสิ้น แตความ ผูกพันอยางชัดเจนระหวางสมาคมกับพรรคยังไมมี การไตเตาของนักธุรกิจเหลานี้เขาสูรัฐสภาและคณะรัฐมนตรีนั้นเปนสิ่งที่นาแปลกใจ แบบแผนแรกเปน เรื่องของการเขาสูวงการการเมืองโดยการสรางฐานในทองถิ่นของตนกอน เชน เปนกํานัน นายกเทศมนตรี หรือสมาชิกสภาจังหวัด หลังจากนั้นจึงเขาสมัครรับเลือกตั้งเปนสมาชิกสภาผูแทนราษฎร ความสําเร็จเปน นักการเมืองทองถิ่นไมวาในตําแหนงกํานันหรือสมาชิกสภาจังหวัด เทากับเปนการพิสูจนความสนับสนุนใน ทองถิ่น อาจกลาวไดวาเปนการคัดเลือกสมาชิกสภาผูแทนราษฎรขั้นตนก็ได และความสนับสนุนเชนนี้จะเปน จุดที่ดึงดูดพรรคการเมืองใหมาทาบทามตนใหสมัครรับเลือกตั้ง สวนอีกแบบหนึ่งนั้นเปนการเขามาในระดับบน ของพรรค คืออาศัยอํานาจทางเศรษฐกิจที่ตนมีอยู ทําใหพรรคตองยอมรับใหตนมีตําแหนงสูงในพรรค แลวทาง พรรคจะมองหาที่ลงสมัครเปนสมาชิกสภาผูแทนราษฎร โดยที่ผูสมัครไมจําเปนตองเปนที่รูจักในจังหวัดนั้นมา กอน บทบาททางการเมืองของบรรดานักธุรกิจเหลานี้ แสดงใหเห็นถึงความพยายามที่พวกเขาตองการเขา มามีอํานาจทางการเมือง เพื่อปกปองผลประโยชน และเพื่อเพิ่มพูนอํานาจทาเศรษฐกิจและการเมืองใหกับตน (13) วิวัฒน์ เอี่ยมไพรวัลย์, กลุ่มธุรกิจกับพัฒนาการทางการเมืองไทย, มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช สาขาวิชารัฐศาสตร์, เอกสารการสอนชุดวิชา ปัญหาการพัฒนาการเมืองไทย (กรุงเทพฯ : บริษัทประชาชน, 2529). หน้า 711.
- 15. 35 พวกนี้มองเห็นทางกาวหนาอยางรวดเร็วในเสนทางการเมืองโดยอาศัยการเลือกตั้งและพรรคการเมืองบางคน สามารถเปนรัฐมนตรีไดโดยไมตองใชชีวิตในฐานะสมาชิกสภาผูแทนฯ นานนัก ในขณะเดียวกันพรรคก็ตองการ บุคคลเหลานี้ดวยแตละพรรคตองการที่นั่งในสภาใหมากที่สุดเทาที่จะมากได จึงตองดึงเอาบุคคลที่มีฐาน สนับสนุนอยูแลวในทองถิ่นนั้น ซึ่งมักไดแกบรรดานักธุรกิจทองถิ่นนั่นเอง นอกจากนั้นในการดําเนินงานของ พรรคจําตองใชเงินการบริจาคจากบรรดานักธุรกิจจึงเปนสิ่งจําเปน ความสัมพันธระหวางนักธุรกิจกับพรรค การเมืองเชนนี้จึงทําใหพรรคเปนของนักธุรกิจมากขึ้น แทนที่จะเปนพรรคของมวลชนธรรมดา การเลือกตั้งจึง กลายเปนเรื่องธุรกิจมากขึ้น คือ มีการใชเงินมากขึ้น รวมทั้งการซื้อคะแนนเสียงโดยตรง บรรดานักธุรกิจเหลานี้ มีแนวโนมที่จะใชวิธีทางธุรกิจในการเขาสูตําแหนงทางการเมืองไมวาจะเปนการซื้อตําแหนงภายในพรรคหรือใช เงินทุมในการหาเสียง การเมืองจึงเปนเรื่องธุรกิจมากขึ้น บทบาทของสมาคมทางธุรกิจที่มีตอการตัดสินใจของรัฐบาลไดมีมากขึ้นเชนกันในชวงนี้ เนื่องจากการ ขยายตัวทาดานธุรกิจ และการที่เศรษฐกิจของประเทศมีความเชื่อมโยงกับเศรษฐกิจโลกมากขึ้น นอกจากนั้น ธุรกิจบางประเภทไดมีการรวมตัวกันดีในรูปของสมาคม เชน สมาคมธนาคาร ฯลฯ เปนผลใหสมาคมเหลานั้นมี บทบาทที่เขมแข็งขึ้น รัฐบาลชวงนี้ไดยอมรับบทบาทของสมาคมตาง ๆ มากขึ้นในการวางแผนเศรษฐกิจ และ การกําหนดนโยบายทางดานเศรษฐกิจและการคาระหวางประเทศ อํานาจตอรองของภาคธุรกิจเอกชนจึงเพิ่ม มากขึ้นดวย รัฐบาลพลเอกเปรม ติณสูลานนท ไดวางระบบการรวมมือระหวางภาคเอกชนและภาครัฐบาลใน รูปของคณะกรรมการรวมภาคเอกชนกับภาครัฐบาลที่เรียกยอวา “กรอ.” ซึ่งไดมีการประชุมกันเปนระยะ และ คณะกรรมการดังกลาวไดขยายไปสูภูมิภาคดวย ความสัมพันธเชนนี้ไดขยายตัวกวางขวางขึ้น ดังจะเห็นไดจาก เมื่อใดก็ตามที่มีการเยือนตางประเทศของผูนําประเทศจะตองมรผูแทนภาคเอกชนรวมเดินทางไปดวยเสมอ อยางไรก็ตาม ความสัมพันธสวนบุคคลระหวางนักธุรกิจกับผูนําในวงราชการยังคงมีอยู รวมทั้งพวก ตัวกลางนายหนาที่วิ่งเตนกับผูนําดังกลาวในเรื่องการซื้อ การสงของใหกับทางราชการ เชน อาวุธ เรือรบ เครื่องบินรบ ฯลฯ ยังมีนักธุรกิจจํานวนไมนอยที่ยังคงวิ่งเขาหาผูนําทางทหารดวยความเชื่อมั่นวายังเปนผูที่มี อํานาจ และอาจเปนผูนําทางการเมืองตอไป