Cyprus & Greece: Educational bridges. It contains History, Art, Customs and Traditional Recipes.

1. 1
ΤΜΗΜΑΤΑ Α2 & Α3

2. 2
Το περιοδικό που κρατάτε στα χέρια σας είναι προϊόν ομαδικής δουλειάς
των μαθητών των τμημάτων Α2 & Α3 του 1ου ΕΠΑΛ Αλμυρού για τη
συμμετοχή τους στο εκπαιδευτικό πρόγραμμα «Κύπρος-Ελλάδα-Ομογένεια:
εκπαιδευτικές γέφυρες…», που συνδιοργάνωσαν η Διεύθυνση Πρωτοβάθμιας
Εκπαίδευσης Σερρών, η Πρεσβεία της Κύπρου στην Ελλάδα – Μορφωτικό
Γραφείο – Σπίτι της Κύπρου, το Υπουργείο Εσωτερικών και Διοικητικής
Ανασυγκρότησης (Μακεδονίας-Θράκης) και το Τμήμα Εκπαιδευτικής
Ραδιοτηλεόρασης του Υπουργείου Παιδείας, Έρευνας και Θρησκευμάτων
της Ελλάδος. Ευαισθητοποιήθηκαν από το κυπριακό πρόβλημα, γνώρισαν
άγνωστες ως τώρα πτυχές της ιστορίας του κυπριακού ελληνισμού και
σκεπτόμενοι κριτικά υπεραμύνθηκαν της επανένωσης του νησιού με την
πατρίδα μας. Ελάτε μαζί μας να σας ταξιδέψουμε τόσο στην ιστορία όσο και
στο παρόν της μεγαλονήσου!

3. 3
Η Συντακτική Ομάδα
Α2
Καρακώστα Μαρία
Καρκαλιάς Αλέξανδρος
Κάσα Έρικα
Κάσα Τζέσικα
Κατσόλια Ενέα
Κιόσε Βαλέριο
Κλομολάρι Άινι
Κοκομέτσι Ντονάλντο
Κυπαρισσός Γιώργος
Κωστούλας Θωμάς
Μακανίκα Κατερίνα
Μαντζαβίνος Κωνσταντίνος
Μανώλης Μάριος
Μιχαήλ Χάρης
Μπατζάκι Αθηνά
Μπατζάκι Γρηγόρης
Μπατσαβάνος Γιάννης
Μπατσκίνη Μιχαέλα
Μπουκόρος Σπύρος
Μπουκόρου Βασιλική
Ντούρο Μελίνα
Α3
Ξηρομερήσιου Μερόπη
Παγώνη Κατερίνα

4. 4
Πάντζιος Άγγελος
Παπαδοπούλου Ελευθερία
Παπαθανασίου Δημήτρης
Παπανικολάου Στέλιος
Ράντζα Σοφία
Ρούμπος Απόστολος
Σαλή Φραντσέσκο
Σαμαράς Κώστας
Σκέμπι Άντζελα
Σουμπάσι Φλωριάν
Σούρλας Κωσταντίνος
Σπύρου Κωνσταντίνα
Σταντσούρης Στέλιος
Στέκκας Νίκος
Τίτου Κωνσταντίν
Τσαμπίρας Δημήτρης
Τσαντήλας Θανάσης
Τσέρι Αλέξανδρος
Τσιάτσιος Λάμπρος
Τσιλότι Ασίμ
Τσίτογλου Παντελής
Φώτου Ηλίας
Χουλιαράς Παναγιώτης
Υπεύθυνη καθηγήτρια: Κοτζαγιώτου Αποστολία, φιλόλογος

5. 5
Αφίσα-κολάζ με κυπριακά γραμματόσημα

6. 6
ΈΝΑ ΚΟΜΜΑΤΙ ΑΠΌ ΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ
ΝΗΣΙΟΥ…
ΦΥΛΑΚΙΣΜΕΝΑ ΜΝΗΜΑΤΑ (1955-
1959)
Τμήμα Α2

7. 7
Η ιστορία…
Κατά τη διάρκεια του απελευθερωτικού αγώνα του 1955-59 για την
απαλλαγή της Κύπρου από το βρετανικό ζυγό, οι αποικιοκράτες
κατασκεύασαν στις Κεντρικές Φυλακές της Λευκωσίας ένα μικρό
κοιμητήριο, που έμεινε στην ιστορία με την ονομασία «Φυλακισμένα
Μνήματα». Είναι ένας στενός χώρος δίπλα
από τα κελιά των μελλοθάνατων και την
αγχόνη, περιτριγυρισμένος από ψηλούς
τοίχους με τεμάχια γυαλιών στο πάνω μέρος
τους. Εδώ αποφασίστηκε επί Κυβερνήτη
Τζον Χάρντιγκ, να θάβουν τους
απαγχονισμένους, καθώς και ηγετικές
μορφές της Εθνικής Οργάνωσης Κυπρίων
Αγωνιστών (ΕΟΚΑ) που σκοτώνονταν σε
μάχες, για να μη μετατρέπονται οι κηδείες
τους σε μαζικά συλλαλητήρια και μαχητικές διαδηλώσεις.
Στα «Φυλακισμένα Μνήματα» είναι θαμμένοι δεκατρείς ηρωομάρτυρες, από
τους οποίους οι εννέα εκτελέστηκαν με απαγχονισμό στις Κεντρικές
Φυλακές της Λευκωσίας, τρεις έπεσαν στο πεδίο της μάχης και ένας πέθανε
σε στρατιωτικό νοσοκομείο μετά τον τραυματισμό του σε μάχη. Μοναδικό
τους έγκλημα η αγάπη τους για την ελευθερία. Οι ηρωομάρτυρες της
αγχόνης, παρά τα φρικτά και απάνθρωπα σωματικά και ψυχικά μαρτύρια
που υπέστησαν από την ώρα της σύλληψης ως την ώρα της εκτέλεσης, δεν
λύγισαν στιγμή. Με ακμαίο το ηθικό και ακλόνητη την πίστη
αντιμετώπιζαν καθημερινά τη σκληρή δοκιμασία. Κι όταν έφτασε η πιο
κρίσιμη στιγμή, βάδισαν προς την αγχόνη αγέρωχοι και ευθυτενείς
ψάλλοντας τον Εθνικό Ύμνο της πατρίδας και θρησκευτικά άσματα, ενώ
άλλοι κρατούμενοι αγωνιστές τους ενθάρρυναν με πατριωτικά συνθήματα
και τραγούδια.

8. 8
Η κηδεία τους γινόταν αμέσως μετά τον απαγχονισμό. Μοναδική παρουσία
εκείνη του ιερέα των φυλακών, που έψαλλε τη νεκρώσιμη ακολουθία έξω
από την κλειστή είσοδο του κοιμητηρίου. Ύστερα οι Άγγλοι τους Έθαβαν
χωρίς να παρευρίσκεται κανένας δικός τους, ούτε μάνα ούτε πατέρας. Οι
γονείς προσκύνησαν τους τάφους των παιδιών τους μετά το τέλος του αγώνα.
Οι εννιά απαγχονισθέντες, όλοι τους νέοι ηλικίας 19-24 ετών, είναι με τη
σειρά που εκτελέστηκαν:
Μιχαλάκης Καραολής, Ανδρέας Δημητρίου ( Απαγχονίστηκαν μαζί
στις 10.5.1956)
Ιάκωβος Πατάτσος, Ανδρέας Ζάκος, Χαρίλαος Μιχαήλ
(Απαγχονίσθηκαν μαζί στις 9.8.1956)
Μιχαήλ Κουτσόφτας, Στέλιος Μαυρομάτης, Ανδρέας Παναγίδης
(Απαγχονίστηκαν μαζί στις 21.9.1956)
Ευαγόρας Παλληκαρίδης (Απαγχονίσθηκε στις 14.3.1957)
Στα Φυλακισμένα Μνήματα αναπαύονται ακόμα τέσσερα παλικάρια της
ΕΟΚΑ, που με την ηρωική τους δράση εξέπληξαν και αυτούς τους
κατακτητές. Οι Άγγλοι αρνήθηκαν να δώσουν τις σορούς των ηρώων στις
οικογένειες τους, φοβούμενοι τις λαϊκές εκδηλώσεις κατά την κηδεία τους.
Τους έθαψαν στο κοιμητήριο των φυλακών όπως τους ήρωες της αγχόνης.
Οι τέσσερις ήρωες είναι οι ακόλουθοι:
Μάρκος Δράκος
Γρηγόρης Αυξεντίου
Στυλιανός Λένας
Κυριάκος Μάτσης

9. 9
Σε τέσσερις τάφους του κοιμητηρίου των Κεντρικών Φυλακών οι Άγγλοι
έθαψαν οκτώ νεκρούς, για εξοικονόμηση χώρου. Στον ίδιο τάφο βρίσκονται
ανά δύο οι:
Ανδρέας Δημητρίου και Στυλιανός Λένας
Ανδρέας Ζάκος και Κυριάκος Μάτσης
Ανδρέας Παναγίδης και Μιχαήλ Κουτσόφτας
Γρηγόρης Αυξεντίου και Ευαγόρας Παλληκαρίδης
Με το τέλος του αγώνα τα Φυλακισμένα Μνήματα έγιναν τόπος ιερού
προσκυνήματος, μνημείο ηρωισμού και αντίστασης κατά των δυνάμεων της
βίας και της τρομοκρατίας, ναός ιερός της ελευθερίας θεμελιωμένος στα
κόκαλα των αθανάτων παλικαριών της ΕΟΚΑ. Την αθανασία τους δηλώνει
επιγραφή στον τοίχο του βάθους του κοιμητηρίου:
«Τ’ αντρειωμένου ο θάνατος, θάνατος δε λογιέται».

10. 10
Οι ήρωες
Μιχαλάκης Καραολής
Ο Μιχαλάκης Καραολής τελείωσε το δημοτικό σχολείο Παλαιχωρίου και
αποφοίτησε από την Αγγλική Σχολή Λευκωσίας. Ήταν κυβερνητικός
υπάλληλος και εργαζόταν στο Τμήμα του Φόρου Εισοδήματος. Εντάχθηκε
στις τάξεις της ΕΟΚΑ πριν από την 1η Απριλίου 1955, στην ομάδα του
Πολύκαρπου Γιωρκάτζη και προσέφερε ποικίλες υπηρεσίες στον αγώνα.
Έλαβε μέρος στη διανομή της πρώτης προκήρυξης του Διγενή. Δούλεψε στο
τμήμα πληροφοριών της Οργάνωσης, στη μεταφορά και απόκρυψη οπλισμού
και ανέλαβε βομβιστικές επιθέσεις εναντίον του εχθρού σε καίρια σημεία
της Λευκωσίας. Στη συνέχεια κατατάγηκε στην πρώτη ομάδα εκτελεστικού
Λευκωσίας. Ως απόφοιτος της Αγγλικής Σχολής έκανε παρέα με

11. 11
αγγλόπαιδες, έπαιζε μαζί τους και δεν κινούσε σε κανένα την υποψία ότι
ήταν μέλος της ΕΟΚΑ.
Στις 28 Αυγούστου 1955 ανέλαβε με το συναγωνιστή του Ανδρέα
Παναγιώτου την εκτέλεση του αστυνομικού Ηρόδοτου Πουλλή, στενού
συνεργάτη των Άγγλων. Ο Παναγιώτου διέφυγε, ενώ ο Καραολής
καταζητήθηκε και συνελήφθη, καθώς μεταφερόταν στην περιοχή Κερύνειας,
για να ενωθεί με την ομάδα του Γρηγόρη Αυξεντίου. Προσήχθη στο
δικαστήριο και καταδικάστηκε σε θάνατο στις 28 Οκτωβρίου 1955, παρόλο
που η σφαίρα που σκότωσε τον Πουλλή προερχόταν από το όπλο του
Παναγιώτου. Και αυτό το γνώριζαν οι Άγγλοι. Προσπάθειες για οργάνωση
δραπέτευσής του, πριν την εκτέλεσή του, δεν τελεσφόρησαν και ο
Μιχαλάκης Καραολής οδηγήθηκε στην αγχόνη μαζί με τον Ανδρέα
Δημητρίου στις 10 Μαΐου 1956. Με τις εκτελέσεις αυτές ο νέος Άγγλος
κυβερνήτης της
Κύπρου
Χάρντιγκ ήθελε
να δείξει ότι η
Βρετανία ήταν
αποφασισμένη
να διατηρήσει
την κυριαρχία
της στην Κύπρο,
πατάσσοντας
κάθε αντίσταση
του Κυπριακού
λαού.
Το ψυχικό σθένος και η ελληνική παλληκαριά που επέδειξαν οι Μιχαλάκης
Καραολής και Ανδρέας Δημητρίου, ανεβαίνοντας απτόητοι στο ικρίωμα της
αγχόνης, ανύψωσε το γόητρο της ΕΟΚΑ και δημιούργησε ηρωικό
προηγούμενο για τους αγωνιστές.

12. 12
Ανδρέας Δημητρίου
Ο Ανδρέας Δημητρίου αποφοίτησε από το δημοτικό σχολείο Αγίου
Μάμαντος και φοίτησε για τρία χρόνια στο Νυκτερινό Γυμνάσιο
Αμμοχώστου. Εργάστηκε αρχικά σε κατάστημα εκρηκτικών υλών και
κυνηγετικών ειδών και αργότερα στον αγγλικό στρατό. Υπήρξε Γραμματέας
της Συντεχνίας των Αχθοφόρων της ΣΕΚ στην Αμμόχωστο. Διακρινόταν για
την εργατικότητα, την πρωτοβουλία και την ευσυνειδησία του. Εντάχθηκε
από τους πρώτους στη δύναμη της ΕΟΚΑ και έδρασε με τις ομάδες
Αμμοχώστου, επεκτείνοντας τη συμμετοχή του και στο εκτελεστικό.
Το μυαλό του συνεχώς μηχανευόταν τρόπους να αναπτύξει δραστηριότητα.
Επιστέγασμα της δράσης του ήταν η αρπαγή των όπλων μέσα από τις
στρατιωτικές αποθήκες του λιμανιού της Αμμοχώστου, στις αρχές
Δεκεμβρίου 1955, αμέσως μετά την εκφόρτωσή τους και προτού
μεταφερθούν και τακτοποιηθούν. Τα όπλα προωθήθηκαν σε διάφορες
ανταρτικές ομάδες, οι οποίες μέχρι τότε ήταν εφοδιασμένες σχεδόν μόνο με

13. 13
κυνηγετικά. Ο Διγενής εξέφρασε την πλήρη ικανοποίησή του για τη δράση
του αυτή.
Μετά από απόπειρά του να εκτελέσει τον Άγγλο πράκτορα Τέυλορ, τον
οποίο και τραυμάτισε, ο Ανδρέας βρέθηκε αντιμέτωπος με ένοπλους
στρατιώτες που φρουρούσαν τον Τέυλορ. Πρόταξε εναντίον τους το όπλο
του, το οποίο όμως έπαθε εμπλοκή και οι στρατιώτες τον συνέλαβαν, αφού
τον πλήγωσαν. Καταδικάστηκε σε θάνατο και μαζί με το Μιχαλάκη
Καραολή ήταν οι πρώτοι που απαγχονίστηκαν.
"Το μόνο που λυπούμαι είναι που δεν θα προλάβω να δω την Κύπρο μας
ελεύθερη", ήταν τα τελευταία του λόγια προς τη μάνα του, λίγες ώρες πριν
από τον απαγχονισμό του. "Στο καλό, γιε μου και να έχεις θάρρος ως το
τέλος", ήταν η απάντησή της.

14. 14
Ιάκωβος Πατάτσος
Γεννήθηκε στη Λευκωσία την 1η Ιουλίου 1934. Απαγχονίστηκε από τους
Άγγλους στις Κεντρικές Φυλακές Λευκωσίας στις 9 Αυγούστου 1956.
Ο Ιάκωβος Πατάτσος τελείωσε το δημοτικό σχολείο "Ελένειο" στη Λευκωσία
και ήταν απόφοιτος της Σχολής Σαμουήλ. Εργαζόταν ως γραφέας στον Οίκο
Παρασκευαΐδη. Ήταν μέλος της ΟΧΕΝ και εντάχθηκε στον Αγώνα πριν από
το 1955. Με την έναρξη του αγώνα κατατάχθηκε σε ομάδες ρίψης βομβών
και αργότερα στο εκτελεστικό Λευκωσίας. Λόγω όμως των θρησκευτικών του
πεποιθήσεων προβληματιζόταν να λάβει μέρος σε εκτελέσεις.
Η δράση του στον αγώνα συνταυτιζόταν με τη θρησκεία και ό,τι έκαμνε το
έκαμνε, επειδή πίστευε ότι και η ελευθερία είναι δώρο του Θεού.
Τον Ιανουάριο του 1956 συνεργάστηκε με το Σταύρο Στυλιανίδη και άλλα
στελέχη της ΕΟΚΑ στην κατασκευή και τοποθέτηση βόμβας στις 20
Μαρτίου 1956 στο κρεβάτι του Κυβερνήτη Χάρντιγκ. Στις 23 Απριλίου 1956
ανέλαβε με το συναγωνιστή του Γεώργιο Παλαιολόγο την εκτέλεση ενός

15. 15
προδότη αστυνομικού, εναντίον του οποίου έγινε και προηγουμένως
ανεπιτυχής απόπειρα. Η επίθεση έγινε έξω από τον κεντρικό αστυνομικό
σταθμό Σεραγίου Λευκωσίας. Η προσπάθεια απέτυχε και ο Ιάκωβος, που
έπεσε από το ποδήλατό του βρέθηκε στο στόχαστρο Τούρκου ειδικού
χωροφύλακα. Δεύτερος Τούρκος αστυνομικός, ο Νιχάτ Βασίφ, άρπαξε τον
Ιάκωβο, οπότε ο Παλαιολόγος πυροβόλησε θανάσιμα τον Νιχάτ και τον
ελευθέρωσε. Στη συνέχεια όμως το πλήθος των Τουρκοκυπρίων που
προσέτρεξε τον ακινητοποίησε και συνελήφθη. Ο Παλαιολόγος κατέφυγε
στο αντάρτικο και ο Πατάτσος κατηγορήθηκε για την εκτέλεση του Νιχάτ
και οδηγήθηκε στην αγχόνη.
Κατά τη διάρκεια της ολιγόμηνης κράτησής του
στα κελιά των μελλοθανάτων τόνωνε με τη
θρησκευτική του πίστη τους άλλους κατάδικους,
δημιουργώντας ατμόσφαιρα κατάνυξης και
πνευματικής ανάτασης. Η βαθιά του
θρησκευτικότητα αντανακλάται και στην
τελευταία του επιστολή προς τη μητέρα του
στην οποία έγραφε : "Αγαπημένη μου μητέρα,
Χαίρε. Ευρίσκομαι μεταξύ αγγέλων. Το πνεύμα
μου φτερουγίζει γύρω από το θρόνο του Κυρίου.
Θέλω να χαίρεις όπως κι εγώ..."

16. 16
Ανδρέας Ζάκος
Ο Ανδρέας Ζάκος φοίτησε στο δημοτικό σχολείο Λεύκας και στο Παγκύπριο
Γυμνάσιο Λευκωσίας και αποφοίτησε από την Ελληνική Σχολή Σολέας. Από
παιδί του άρεσε να μελοποιεί στίχους, εκφράζοντας έτσι το πηγαίο μουσικό
αίσθημα που τον διέκρινε.
Ήταν αγνός και ενθουσιώδης ιδεολόγος. Φιλοσοφούσε τη ζωή, λέγοντας ότι,
αν είναι να προσφέρει ο άνθρωπος τη ζωή του για τα πιστεύω του, αξίζει να
το κάνει ενόσω είναι νέος.
Εργαζόταν ως σχεδιαστής στην Κυπριακή Μεταλλευτική Εταιρεία.
Αγωνίστηκε σκληρά για τα δίκαια των εργαζομένων και πέτυχε, με τις
προσπάθειές του, να συντονίσει τις δραστηριότητες των εθνικοφρόνων
σωματείων των γύρω χωριών για εθνική δράση. Η εθνική του προσφορά
ξεκίνησε αμέσως μετά το 1950 με ενέργειες που αποσκοπούσαν στην τόνωση
του εθνικού φρονήματος του λαού. Ο μεγαλύτερός του αδελφός Γεώργιος
υπήρξε ένας από τους πυρήνες της ΠΕΟΝ, μια από τις προεπαναστατικές
ενέργειες της οποίας ήταν και η δολιοφθορά στα ηλεκτροφόρα καλώδια της

17. 17
Αρχής Ηλεκτρισμού, με αποτέλεσμα τη συσκότιση της Λευκωσίας και τη
διάλυση των εορταστικών εκδηλώσεων για τη στέψη της βασίλισσας
Ελισάβετ στο Κυβερνείο το Μάιο 1953. Ο Γιώργος προσπαθούσε να κρατήσει
μακριά από τα μυστικά της Οργάνωσης το φλογερό αδελφό του Ανδρέα, ο
οποίος όμως εντάχθηκε στην ΕΟΚΑ με το ξεκίνημα του αγώνα και όργωσε
την περιοχή Λεύκας-Πύργου, ετοίμασε κρησφύγετα και στρατολόγησε
άνδρες ως μέλη της ΕΟΚΑ. Για να μπορεί απερίσπαστα να προσφέρει τις
υπηρεσίες του στον αγώνα, ο Ανδρέας κατέφυγε σε ανταρτική ομάδα στην
περιοχή της Γαληνής, όπου επιδόθηκε σε αναγνωρίσεις στόχων για
μελλοντικές επιθέσεις και δολιοφθορές, σύμφωνα με οδηγίες του Αρχηγού
Διγενή. Στην επίθεση της 15ης Δεκεμβρίου 1955 στην τοποθεσία
Μερσινάκι, κατά την οποία έπεσε ο Χαράλαμπος Μούσκος, ο Ανδρέας Ζάκος
συνελήφθη πληγωμένος μαζί με το Χαρίλαο Μιχαήλ, καταδικάστηκαν σε
θάνατο και απαγχονίστηκαν στις Κεντρικές Φυλακές Λευκωσίας μαζί με τον
Ιάκωβο Πατάτσο. Ως τελευταία χάρη, πριν από τον απαγχονισμό του, ζήτησε
και άκουσε μουσική Μπαχ και Μπετόβεν. Γράφει σχετικά στον αδελφό του
Γιώργο:
"Η ώρα του θανάτου πλησιάζει, μα στην ψυχή μας φωλιάζει ηρεμία. Τη
στιγμή αυτή ακούμε την Ηρωική Συμφωνία του Μπετόβεν. Στη θέση που
βρισκόμαστε τώρα ούτε με το μικροσκόπιο δεν μπορούμε να ανακαλύψουμε
πού υπάρχει τραγωδία στο θάνατο..."

18. 18
Χαρίλαος Μιχαήλ
Γεννήθηκε στο χωριό Γαληνή, της επαρχίας Λευκωσίας, στις 9 Φεβρουαρίου
1935. Απαγχονίστηκε στις Κεντρικές Φυλακές Λευκωσίας, στις 9
Αυγούστου 1956.
Ο Χαρίλαος Μιχαήλ τελείωσε το δημοτικό σχολείο Γαληνής και εργαζόταν
στην Κυπριακή Μεταλλευτική Εταιρεία. Εντάχθηκε στον αγώνα της ΕΟΚΑ
και υπηρέτησε μαζί με τα αδέλφια του και τον πατέρα του. Είχαν
διασυνδέσεις με την ανταρτική ομάδα του Μάρκου Δράκου. Ήταν αχώριστος
φίλος και στενός συνεργάτης του Ανδρέα Ζάκου με τον οποίο κατέφυγε στο
αντάρτικο στις 17 Νοεμβρίου 1955, επανδρώνοντας ανταρτική ομάδα στην
περιοχή Γαληνής, αφού είχαν στο μεταξύ κατασκευάσει κρησφύγετα και
λημέρια στην ορεινή αυτή περιοχή. Σε ένα μήνα, στις 15 Δεκεμβρίου 1955,
η ομάδα τους συνενώθηκε με την ομάδα του Μάρκου Δράκου για την ενέδρα
στο Μερσινάκι, στο 38ο μίλι του δρόμου Λευκωσίας-Κάτω Πύργου, κοντά
στους αρχαίους Σόλους. Στην επίθεση οι ήρωες της ΕΟΚΑ Χαρίλαος
Μιχαήλ, Ανδρέας Ζάκος, Χαράλαμπος Μούσκος και Μάρκος Δράκος, μαζί με
τέσσερις άλλους συναγωνιστές τους, βρέθηκαν αντιμέτωποι με τον

19. 19
εμπειροπόλεμο ταγματάρχη Κουμπ του αγγλικού στρατού και το δεκανέα
Μόρουμ, ο οποίος σκοτώθηκε. Σκοτώθηκε επίσης και ο Χαράλαμπος
Μούσκος. Ο Ανδρέας Ζάκος συνελήφθη βαριά τραυματισμένος. Μαζί του
συνελήφθη και ο Χαρίλαος Μιχαήλ, ο οποίος δεν θέλησε να εγκαταλείψει
τραυματισμένο το φίλο του. Και οι δυο τους καταδικάστηκαν σε θάνατο και
εκτελέστηκαν μαζί με τον Ιάκωβο Πατάτσο την Πέμπτη, 9 Αυγούστου 1956.
Το βράδυ της Τετάρτης, 8 Αυγούστου, λίγες μόνο ώρες πριν από την
εκτέλεσή του, καλοδέχτηκε τη μάνα και τον πατέρα του στις Κεντρικές
Φυλακές Λευκωσίας με το τραγούδι "Ξύπνα καημένε μου Ραγιά" και τους
αποχαιρέτησε με αυτά τα λόγια :
" Έχω το θάρρος να πατήσω την αγχόνη, πατέρα. Εσύ, μάνα, να το έχεις
ευχαρίστηση και να το κρατείς καύχημα που πεθαίνω για την πατρίδα."
Το ψυχικό σθένος με το οποίο αντιμετώπισε το θάνατο φαίνεται και στις δυο
του επιστολές που έγραψε λίγο πριν από την εκτέλεσή του στις 7 και 8
Αυγούστου 1956.

20. 20
Στέλιος Μαυρομμάτης
Ο Στέλιος Μαυρομμάτης γεννήθηκε στο χωριό Λάρνακας της Λαπήθου, της
επαρχίας Κερύνειας, στις 15 Νοεμβρίου 1932. Απαγχονίστηκε στις
Κεντρικές Φυλακές Λευκωσίας, στις 21 Σεπτεμβρίου 1956.
Ο Στέλιος Μαυρομμάτης τελείωσε το δημοτικό σχολείο στο χωριό του και
την Εμπορική Σχολή Σαμουήλ στη Λευκωσία. Εργάστηκε για δυο χρόνια
στον αγγλικό στρατό στο Σουέζ και στη συνέχεια εργαζόταν στο αγγλικό
αεροδρόμιο Λευκωσίας ως γραφέας μέχρι τη σύλληψή του. Ήταν μέλος της
επιτροπής των σωματείων ΣΕΚ και ΘΟΙ στο χωριό του, στην ίδρυση των
οποίων πρωτοστάτησε ο πατέρας του.
Με την έναρξη του αγώνα εντάχθηκε στην ΕΟΚΑ και πήρε μέρος σε
επιχείρηση δολιοφθοράς εναντίον αεροπλάνων των Άγγλων. Συνέβαλε
επίσης ουσιαστικά στη συλλογή των κυνηγετικών όπλων από ιδιώτες στην
περιοχή Λευκωσίας. Έδρασε ιδιαίτερα στην περιοχή των οδών Λήδρας και

21. 21
Ονασαγόρου, την οποία οι Άγγλοι είχαν ονομάσει "μίλι του θανάτου".
Μεταξύ των συνεργατών του ήταν και ο ξάδελφός του Ευαγόρας
Παλληκαρίδης. Στενοί συνεργάτες του στη μεταφορά και απόκρυψη
οπλισμού, καθώς και στη φιλοξενία και φυγάδευση καταζητουμένων
προσώπων ήταν και οι γονείς και τα αδέλφια του.
Σε μια ανεπιτυχή επίθεση του ιδίου και των δυο συναγωνιστών του εναντίον
του Βρετανού σμηνία Νόρμαλ Άλφρεντ και του αεροπόρου Λώρενς Ληθ της
βρετανικής βασιλικής αεροπορίας στην οδό Αγίου Παύλου στον Άγιο
Δομέτιο Λευκωσίας, ο Στέλιος Μαυρομμάτης ανακόπηκε κατά την
αποχώρηση από Άγγλο κάτοικο της περιοχής και συνελήφθη από τους δυο
Άγγλους αεροπόρους. Καταδικάστηκε σε θάνατο και απαγχονίστηκε μαζί με
τους Ανδρέα Παναγίδη και Μιχαήλ Κουτσόφτα. Αξιοζήλευτο είναι το
θάρρος με το οποίο αντιμετώπισε την εκτέλεσή του και το οποίο ο ίδιος
περιγράφει στις δυο τελευταίες του επιστολές.
Σε έρευνες που έκαμαν Άγγλοι στρατιώτες στο πατρικό του σπίτι, μετά την
εκτέλεσή του, εκπυρσοκρότησε το όπλο ενός στρατιώτη πληγώνοντας την
αδελφή του Μαρία στη σπονδυλική στήλη και καθηλώνοντάς την από τα 27
της χρόνια σε αναπηρική καρέκλα.

22. 22
Μιχαήλ Κουτσόφτας
Ο Μιχαήλ Κουτσόφτας γεννήθηκε στο Παλαιομέτοχο, της επαρχίας
Λευκωσίας, στις 12 Νοεμβρίου 1934. Απαγχονίστηκε από τους Άγγλους στις
Κεντρικές Φυλακές Λευκωσίας στις 21 Σεπτεμβρίου 1956.
Ο Μιχαήλ Κουτσόφτας αποφοίτησε από το δημοτικό σχολείο Παλαιομετόχου
και εργαζόταν σε νηματουργείο ως βαφέας. Με την έναρξη του αγώνα
προσφέρθηκε να υπηρετήσει στις τάξεις της ΕΟΚΑ. Λόγω όμως της
αριστερής ιδεολογίας του, αλλά και του ότι ήταν ορφανός από πατέρα και
είχε τη μικρή του αδελφή ανύπανδρη, υπήρχαν επιφυλάξεις. Τελικά η
σταθερή και αμετακίνητη επιμονή του έπεισε τον ιερέα Παλαιομετόχου
Παπά Λευτέρη να τον ορκίσει.

23. 23
Η πρώτη του δράση ήταν η ύψωση της ελληνικής σημαίας στην κορυφή των
ευκαλύπτων στο κέντρο του χωριού του, την οποία κατέβαζαν οι Άγγλοι.
Ένα βράδυ έκοψε, με το φίλο του Ανδρέα Παναγίδη, τα κλαδιά των
ευκαλύπτων, για να μη μπορούν οι στρατιώτες να κατεβάσουν τη σημαία.
Εκείνοι έκοψαν τα θεόρατα δέντρα από τη ρίζα.
Ο απαγχονισμός του Καραολή και του Δημητρίου αναστάτωσαν τον
Κουτσόφτα τόσο πολύ που εγκατέλειψε τη δουλειά του και για μερικές
μέρες κατόπτευε το αεροδρόμιο Λευκωσίας, όπου στάθμευαν Άγγλοι
στρατιώτες, αναζητώντας τόπο και τρόπο να ανταποδώσει το πλήγμα. Σε
συμβουλές της μάνας του να προσέχει,
απάντησε :
"Για την ελευθερία της Κύπρου μας όλοι
ανοίξαμε τα στήθη, μητέρα."
Στις 16 Μαΐου, έξι μέρες μετά την
εκτέλεση του Καραολή και του Δημητρίου,
αφού πέρασε από τον Παπά Λευτέρη και
του ζήτησε να σταθεί προστάτης της
αδελφής του, αν τυχόν συλληφθεί, έφυγε
με τους φίλους του Ανδρέα Παναγίδη και
Παρασκευά Χοιροπούλη, για το χώρο του
αεροδρομίου Λευκωσίας, όπου επιτέθηκαν
και σκότωσαν τον Άγγλο σμηναγό Πάτρικ
Τζων Χέιλ μέσα στο γραφείο του. Καταδιώχθηκαν και συνελήφθησαν από
αγγλικά στρατεύματα. Ο Μιχαήλ Κουτσόφτας και ο Ανδρέας Παναγίδης
εκτελέστηκαν μαζί με το Στέλιο Μαυρομμάτη στις 21 Σεπτεμβρίου 1956. Ο
Χοιροπούλης, επειδή ήταν ανήλικος, καταδικάστηκε σε ισόβια φυλάκιση.

24. 24
Ανδρέας Παναγίδης
Γεννήθηκε στο χωριό Παλαιομέτοχο, της επαρχίας Λευκωσίας, στις 14
Νοεμβρίου 1934. Απαγχονίστηκε στις Κεντρικές Φυλακές Λευκωσίας στις
21 Σεπτεμβρίου 1956.
Ο Ανδρέας Παναγίδης τελείωσε το δημοτικό σχολείο Παλαιομετόχου και
εργαζόταν στην κουζίνα του αγγλικού στρατού στο αεροδρόμιο Λευκωσίας.
Με την έναρξη του αγώνα προσφέρθηκε να υπηρετήσει στις τάξεις της
ΕΟΚΑ, μαζί με το φίλο του ήρωα Μιχαήλ Κουτσόφτα. Η σταθερή και
αμετακίνητη επιμονή τους έπεισε τον ιερέα Παλαιομετόχου Παπαλευτέρη
να τους ορκίσει.
Η πρώτη δράση του Παναγίδη ήταν η ύψωση της ελληνικής σημαίας. Σε
έρευνα που έκαμε Άγγλος στρατιώτης στην τσάντα του, στον τόπο της
εργασίας του, αμέσως μετά την εκτέλεση των Καραολή και Δημητρίου,
βρήκε μια ελληνική σημαία και ζήτησε από τον Ανδρέα να του σκουπίσει με
αυτή τα παπούτσια του. Τόση ήταν η προσβολή που ένιωσε ο Ανδρέας, ώστε
ήλθε στα χέρια μαζί του κτυπώντας τον άγρια. Όταν πήγε στο σπίτι, έστειλε

25. 25
τη γυναίκα του και του έφερε τα περίστροφά του που της είχε δώσει να του
κρύψει. Την επομένη, όταν πήγε στη δουλειά του στο αεροδρόμιο, μαζί με
το Μιχαήλ Κουτσόφτα και έναν άλλο αγωνιστή, επιτέθηκαν και σκότωσαν
τον Άγγλο σμηναγό Πάτρικ Τζων Χέιλ μέσα στο γραφείο του. Συνελήφθησαν
και καταδικάστηκαν σε θάνατο. Απαγχονίστηκαν και οι δυο με το Στέλιο
Μαυρομμάτη.
Συγκλονιστικός ήταν ο τρόπος με τον οποίο αντιμετώπισε το θάνατο τόσο ο
ίδιος όσο και οι δικοί του, που τον αποχαιρέτησαν με το τραγούδι στα χείλη
και με τα χέρια ψηλά σε μια θερμή εξ αποστάσεως χειραψία. "Τι τιμή στο
παλικάρι..." βροντοφώναξε ο πατέρας του. Τα πατριωτικά τραγούδια των
τριών μελλοθανάτων και των άλλων φυλακισμένων δόνησαν τις φυλακές.
Ανεκτίμητης αξίας κληρονομιά, άφησε στα παιδιά του "ένα τιμημένο
όνομα", όπως ο ίδιος τους έγραψε λίγα λεπτά μετά την ειδοποίηση, ότι
χαράματα της Παρασκευής, 21 Σεπτεμβρίου 1956, θα οδηγείτο στην αγχόνη.

26. 26
Ευαγόρας Παλληκαρίδης
Γεννήθηκε στο χωριό Τσάδα, της επαρχίας Πάφου, στις 27 Φεβρουαρίου
1938. Απαγχονίστηκε ξημερώματα της 14ης Μαρτίου 1957, στις Κεντρικές
Φυλακές Λευκωσίας.
Ο Ευαγόρας Παλληκαρίδης φοίτησε στο δημοτικό σχολείο Τσάδας και στη
Νεοφύτειο Αστική Σχολή Κτήματος. Συνέχισε τις σπουδές του στο Ελληνικό
Γυμνάσιο Πάφου. Παιδί πολύ προικισμένο, μας άφησε ένα πλούσιο
πνευματικό έργο. Η δράση του για απελευθέρωση της Κύπρου άρχισε τον
Ιούνιο του 1953 κατά τους εορτασμούς για τη στέψη της Βασίλισσας
Ελισάβετ. Κατέβασε από τα προπύλαια του σταδίου της πόλης την αγγλική
σημαία και πρωτοστάτησε στην οργάνωση μεγάλης διαδήλωσης, με
αποτέλεσμα τη ματαίωση των εορτασμών.
Όταν οι συλληφθέντες σχετικά με το πλοιάριο Άγιος Γεώργιος
μεταφέρονταν στο δικαστήριο, ο Ευαγόρας με είκοσι φίλους του όρμησαν
εναντίον των αστυνομικών, για να τους αποσπάσουν από τα χέρια τους. Στις
22 Ιουνίου 1955 ηγήθηκε της ομάδας επίθεσης εναντίον του δικαστηρίου
Πάφου και στη συνέχεια εναντίον του Άγγλου Διοικητή Κρην Μπέη.

27. 27
Τον Αύγουστο του 1955, σε εκδρομή του στην Ελλάδα, του δόθηκε η
ευκαιρία να ενημερωθεί για τη χρήση όπλου και κατόρθωσε να φέρει μαζί
του ένα περίστροφο. Το Νοέμβριο του 1955, σε μαθητική διαδήλωση,
κτύπησε Άγγλους στρατιώτες ελευθερώνοντας από τα χέρια τους συμμαθητή
του. Συνελήφθη και διατάχθηκε να παρουσιαστεί σε δίκη στις 6 Δεκεμβρίου.
Για να αποφύγει την καταδίκη κατέφυγε στη μονή Αγίου Νεοφύτου την
προηγούμενη της δίκης και ενώθηκε με την ανταρτική ομάδα της περιοχής
στην τοποθεσία Άππης, μεταξύ Κισσόνεργας - Τάλας. Μετά τα γεγονότα
αυτά επικηρύχθηκε με το ποσό των 5.000 λιρών. Το Μάρτη του 1956
προωθήθηκε σε κρησφύγετο στο δάσος κοντά στο χωριό Λυσός προς την
περιοχή Άγιος Γεώργιος. Πήρε μέρος σε πολλές επιθέσεις και δολιοφθορές
εναντίον των Άγγλων στην περιοχή αυτή.
Το βράδυ της 18ης Δεκεμβρίου 1956, σε μια μετακίνηση της ομάδας του από
την περιοχή του Σταυρού της Ψώκας προς την περιοχή της Λυσού, βρέθηκε
αντιμέτωπος με αγγλική περίπολο που εκινείτο με σβησμένες τις μηχανές
των οχημάτων, στο δρόμο μεταξύ Λυσού και Σταυρού της Ψώκας κοντά στη
Λυσό, στην περιοχή Κόπες, και
συνελήφθη κρατώντας όπλο τύπου
μπρεν, το οποίο βρισκόταν σε συντήρηση
μέσα σε γράσο. Καταδικάστηκε για τούτο
σε θάνατο.
Στο δικαστή που του ανακοίνωσε την
καταδίκη του, είπε : " Ξέρω ότι θα με
κρεμάσετε. Ό,τι έκαμα, το έκαμα ως
Έλλην Κύπριος που αγωνίζεται για την
Ελευθερία του ".
Είναι ο τελευταίος που ανέβηκε στο
ικρίωμα της αγχόνης.
Όσα διαδραματίστηκαν το τελευταίο

28. 28
βράδυ στη φυλακή τα περιγράφει ο ιερέας Παπαντώνης Ερωτοκρίτου στο
βιβλίο του με τίτλο «Πώς έζησα το δράμα των Απαγχονισθέντων», όπου
κατέγραψε κάποιες από τις αναμνήσεις του,, «.......Ήτο τόση ή βία του, ώστε
νά διάταξη τήν έκτέλεσίν του προ τού μεσονυκτίου, ένώ δλους τούς
προηγουμένους τούς έξετέλεσαν κατά τάς πρώτας πρωϊνάς ώρας, διότι ήθελε
νά προλάβη μή τυχόν και ήρχετο χάρις άπό τήν Βασίλισσαν, διότι δλοι αυτό
έπεριμένα μεν. Λέγεται δτι εδόθη ή χάρις, ήτο δμως άργά, αν πράγματι εδόθη.
Τό απόγευμα τής 13ης Μαρτίου ό διοργανωτής τών εκτελέσεων κ. Λκκερ μέ
ενημέρωσε περί τής εκτελέσεως τού Παλληκαρίδη και ότι έπρεπε ώς συνήθως
νά παραμείνω στάς Φύλακας. Έζήτησα νά μείνω στο σπίτι μου και νά
μεταφερθώ εις τάς Φύλακας ολίγον προ τής εκτελέσεως και έδέχθησαν μέ τήν
ύπόσχεσιν δτι πράγματι θά εύρισκόμην στο σπίτι, γιατί όπως αντελήφθην
ένόμιζαν πώς θά τούς γελούσα. Έκανονίσαμεν ή ώρα 10 μ.μ. νά ρθούν νά μέ
πάρουν, δπως και έγινε. Μόλις έφθασα στάς Φύλακας, ώδηγήθην πλησίον τού
Παλληκαρίδη διά νά τού μεταδώσω τήν Θείαν Κοινωνίαν. Τον βρήκα
απολύτως ήρεμον χωρίς την παραμικράν έκδήλωσιν ταραχής ή λιποψυχίας.
Τά λόγια του εις τήν συνομιλίαν μας ήσαν κοφτά και μετρημένα. Έκάθητο εις
τό κρεββάτι του, πού έψαυε σχεδόν τό δάπεδον τοϋ κελλιού, και έγώ λίγον
υψηλότερα σ” ένα σκαμνί. Τον είχαν στο κελλί τοϋ Ανδρέα Δημητρίου, και στο
άλλο τοϋ Καραολή είχαν τον Μάίμάρη, πού τον κατεδίκασαν γιά φόνο. Δύο
είναι τά κελλιά τών μελλοθανάτων πλησίον τής άγχύνης, και γι” αυτό τούς δύο
πρώτους τούς είχαν σ” αυτά τά κελλιά. πού είναι πολύ πληκτικά, όπως και
τώρα τούς δύο αυτούς, μέ τήν διαφοράν ότι τώρα μύνον ό ένας μέ ενδιέφερε
εθνικά. Όταν συνελήφθη μέσα στο δάσος μέ ένα όπλο, πού δέν μπορούσε νά
χρησιμοποιηθή. ήτο νύχτα, και οί σύντροφοι του έτρεξαν και έφυγαν, και δέν
συνελήφθησαν. Αυτός όμως δέν έτρεξε να φύγη. και περίεργος γι' αυτό τοϋ
υποβάλλω τήν έρώτησιν.
– Γιατί δέν έτρεξες νά φύγης και σύ όπως έκαμαν οί άλλοι;
Έσήκωσε τό πρόσωπον του και μέ είδε στά μάτια, γιατί ήτο σκυφτός, και μέ
έλαφρόν μειδίαμα μού λέγει.
-Τούς επήρα γιά δειλούς, όταν τους ειδα νά τρέχουν.

29. 29
Επικρατεί σιωπή. και πάλιν ερωτώ.
-Έχεις τίποτε νά μού πής, παιδί μου;
– Μετανοιώνω γιά κείνο πού έκαμα και άν ζούσα δέν θά το ξανάκαμνα.
Δέν εννοούσε τό ότι έλαβε μέρος στον αγώνα άλλά άλλο πράγμα, τής ψυχής.
Του υπέδειξα, άν ήθελε νά αφήσει τον σταυρόν του νά τον έχωμεν ώς
ένθύμιον, άλλά μοϋ λέγει:
Όχι. πάτερ, θέλω νά τον πάρω μαζί μου.....».

30. 30
Μάρκος Δράκος
Ο Μάρκος Δράκος υπήρξε ένας από τους κορυφαίους αγωνιστές της ΕΟΚΑ,
που έδωσαν τη ζωή τους για την ελευθερία της Κύπρου. Προσωπικότητα
εμπνευσμένη με υψηλά ιδεώδη, πίστευε με όλη του τη ψυχή στο Θεό και
στην Ελλάδα.
Γεννήθηκε στη Λεύκα το 1932, όπου και έζησε τα παιδικά του χρόνια.
Φοίτησε στη Σχολή Σαμουήλ στη Λευκωσία, όπου και εργαζόταν.
Από την πρώτη κιόλας μέρα του αγώνα ο Μάρκος Δράκος, ανέλαβε δράση
συμμετέχοντας στο σαμποτάζ του Ραδιοφωνικού Σταθμού και λίγο αργότερα
διεύθυνε την επίθεση εναντίων του Αστυνομικού Σταθμού Λευκωσίας.
Τον Ιούνιο του 1955, συνελήφθηκε από τους Άγγλους και φυλακίστηκε στο
φρούριο της Κερύνειας. Η φυλακή όμως δεν μπόρεσε να κρατήσει τον

31. 31
ηρωικό αγωνιστή, ο οποίος δραπέτευσε το Σεπτέμβριο του ίδιου έτους μαζί
με 15 άλλους αγωνιστές και βγήκε αντάρτης στο βουνό. Ανέλαβε τη
διοίκηση ορεινής ομάδας στην περιοχή του Τροόδους.
Μετά τη δραπέτευση του, οι Άγγλοι τον επικήρυξαν με το ποσό των 5.000
λιρών. Έλαβε μέρος στη μάχη στην περιοχή "Μερσινάκι", κοντά στους
αρχαίους Σόλους, μαζί με το Χαράλαμπο Μούσκο. Στη μάχη αυτή ο Μάρκος
τραυματίζεται όμως καταφέρνει να ξεφύγει, ενώ ο Μούσκος σκοτώνεται από
τον Άγγλο ταγματάρχη Κουμπ.
Στις 18 Ιανουαρίου του 1957, ο Μάρκος με πενταμελή ομάδα βρίσκονταν
κρυμμένοι κοντά στην Ευρύχου. Οι `Άγγλοι, έχουν εξαπολύσει
ανθρωποκυνηγητό προκειμένου να
εξοντώσουν τα ανταρτικά τμήματα της
ΕΟΚΑ. Ήταν 7.30 το βράδυ όταν ο
Μάρκος αφήνοντας πίσω ένα φρουρό για
να φυλάει το κρησφύγετο, ξεκίνησε
επικεφαλής της τετραμελούς ομάδας.
Είχαν ραντεβού με ένα τροφοδότη της
ΕΟΚΑ που θα τους προμήθευε διάφορα
υλικά και τρόφιμα. Δυστυχώς όμως έμελλε
να είναι το ραντεβού του Μάρκου Δράκου
με το πεπρωμένο του.
Μετά από 10λεπτη πορεία έπεσαν πάνω σε
αγγλική περίπολο την οποία δεν
αντιλήφθηκαν λόγο των κακών καιρικών συνθηκών. Ο Μάρκος Δράκος, στη
λάμψη ενός κεραυνού, είδε απέναντί του ένα Άγγλο στρατιώτη. Οι δύο
άντρες κοιτάχθηκαν για μια στιγμή, μετά ακούστηκε μια ριπή και ο
αγωνιστής έπεφτε νεκρός. Οι Άγγλοι μετέφεραν το πτώμα του και το
έθαψαν στο κοιμητήριο των φυλακών Λευκωσίας, αρνούμενοι να τον
παραδώσουν στους δικούς του για ταφή.

32. 32
Γρηγόρης Αυξεντίου
Ο Γρηγόρης Αυξεντίου τελείωσε το δημοτικό σχολείο Λύσης και το
Ελληνικό Γυμνάσιο Αμμοχώστου. Σπούδασε στη Σχολή Εφέδρων
Αξιωματικών της Ελλάδας και υπηρέτησε στον Ελληνικό Στρατό, με το
βαθμό του Έφεδρου Ανθυπολοχαγού
Μετά την επιστροφή του στην Κύπρο το 1953, ανέπτυξε πλούσια κοινωνική
και εθνική δράση. Αρχές Ιανουαρίου του 1955 ο Γρηγόρης Αυξεντίου
μυήθηκε στον αγώνα από τον ίδιο τον Αρχηγό Διγενή. Αντί του
καθιερωμένου όρκου, ο Διγενής δέχτηκε το λόγο της στρατιωτικής τιμής του
Αυξεντίου. Αμέσως μετά άρχισε τη στρατολόγηση ανδρών στις τάξεις της
ΕΟΚΑ σε συνεργασία με τις οργανωμένες ήδη ομάδες της περιοχής, που
δρούσαν στις τάξεις του ΕΜΑΚ (Εθνικό Μέτωπο Απελευθερώσεως Κύπρου).
Ο Αυξεντίου ήταν ο πρώτος τομεάρχης της ΕΟΚΑ στην περιοχή
Αμμοχώστου και την 1η Απριλίου του 1955 ηγήθηκε των επιθέσεων
εναντίον αγγλικών στόχων στον τομέα του. Επικηρύχθηκε από τους
Άγγλους από την ημέρα εκείνη για το ποσό των 250 λιρών, το οποίο
αργότερα αυξήθηκε σε 5.000 λίρες.

33. 33
Μετά την επικήρυξή του κατέφυγε στην οροσειρά του Πενταδακτύλου και
ηγήθηκε της πρώτης ορεινής ανταρτικής ομάδας στο Μαύρο Όρος, όπου
ανέπτυξε πλούσια δράση. Από εκεί, στις 29 Νοεμβρίου 1955, κλήθηκε από
το Διγενή στο αρχηγείο της ΕΟΚΑ στην περιοχή Σπηλιών. Στις 11
Δεκεμβρίου 1955 επέδειξε τις εξαίρετες στρατιωτικές του ικανότητες στην
ιστορική μάχη των Σπηλιών, παρασύροντας δυο φάλαγγες των Άγγλων
στρατιωτών, που ανηφόριζαν προς τα κρησφύγετα, να συγκρουστούν μεταξύ
τους. Ο Διγενής του ανέθεσε μαζί με τον τομέα Πιτσιλιάς και τα χωριά της
Ορεινής - Μαχαιρά. Τον Ιούλιο του 1956 προστέθηκαν στον τομέα του και
τα κρασοχώρια Λεμεσού. Έδρασε με τα
ψευδώνυμα Ζήδρος, Αίας, Άρης, Ρήγας,
Ζώτος, Ανταίος και έγινε το φόβητρο
των Άγγλων και ο θρύλος των
συμπατριωτών του. Στις 3 Μαρτίου
1957 Άγγλοι στρατιώτες περικύκλωσαν
το κρησφύγετό του κοντά στο Μαχαιρά,
ύστερα από προδοσία. Η μάχη κράτησε
για ώρες. Στην ομάδα του ήταν οι
Ανδρέας Στυλιανού, Αυγουστής
Ευσταθίου, Αντώνης Παπαδόπουλος
και Φειδίας Συμεωνίδης, τους οποίους,
όμως, διέταξε να βγουν από το κρησφύγετο. Σύμφωνα με μαρτυρία του
συμπολεμιστή του Αυγουστή Ευσταθίου, που μετά τη ρίψη χειροβομβίδας
στο κρησφύγετο επέστρεψε, με υπόδειξη των Άγγλων, για να διακριβώσει,
αν ο Αυξεντίου ήταν ζωντανός και παρέμεινε σ' αυτό, προσπάθειά τους ήταν
να κρατήσουν τη μάχη μέχρι να νυχτώσει και επωφελούμενοι από το
σκοτάδι να διαφύγουν. Οι Άγγλοι στρατιώτες, που αντιλήφθηκαν το σκοπό
τους, περιέλουσαν το κρησφύγετο με βενζίνη, το πυρπόλησαν και έκαψαν
ζωντανό τον Αυξεντίου, ενώ ο Αυγουστής διασώθηκε με βαριά εγκαύματα.
Από φόβο λαϊκών εκδηλώσεων οι Άγγλοι έθαψαν το καμένο σώμα του

34. 34
Αυξεντίου στις Κεντρικές Φυλακές Λευκωσίας, στο χώρο που είναι γνωστός
σήμερα ως Φυλακισμένα Μνήματα.
Στυλιανός Λένας
Ο Στυλιανός Λένας γεννήθηκε στις 20 Ιουλίου του 1931 στα
Χανδριά, της επαρχίας Λεμεσού. Γονείς τους, γνωστοί αγρότες του
χωριού, ο Χριστοφής και η Αθηνά Λένα, ενώ είχε ακόμα 4 αδέρφια.
Αφού τελείωσε το δημοτικό σχολείο του χωριού του, μετέβηκε στη
Λευκωσία και εργάστηκε ως σιδηρουργός παρά το νεαρό της ηλικίας
τους. Το 1947 εγγράφετε στην ΟΧΕΝ και ένα χρόνο αργότερα σε
ηλικία 17 χρονών μπαίνει στην Τεχνική Σχολή Λέρου με
υποτροφία από το Ελληνικό Κράτος και σπουδάζει. Επιστρέφοντας
στη Κύπρο ανοίγει μηχανουργείο στη Λευκωσία και ταυτόχρονα,

35. 35
σαν στέλεχος της ΟΧΕΝ καλλιεργεί τα Ελληνοχριστιανικά ιδεώδες
στα μέλη τις ΟΧΕΝ. Έδωσε τον όρκο της ΕΜΑΚ μεταξύ των πρώτων
πέντε αγωνιστών το 1954.
Την 1η Απριλίου 1955, ως ένας από τους πέντε πρώτους ομαδάρχες
Λευκωσίας, κτύπησε το στρατώνα Γούσλεϋ Μπάρακς στη Λευκωσία
επί κεφαλής της ομάδας του. Μετά τις 19 Ιουνίου 1955, οπότε ο
Διγενής έδωσε εντολή για επανάληψη της δράσης, συμμετείχε σε
απόπειρα εναντίον του Άγγλου κυβερνήτη Αρμιτέιτζ, στην οποία
πήρε μέρος και ο ήρωας Μάρκος Δράκος. Τον Αύγουστο του 1955
κατέφυγε στη Λύση, όπου ανέλαβε, κατόπιν εντολής του Διγενή,
την εκπαίδευση των εφεδρικών ομάδων δολιοφθορέων του τομέα
Αμμοχώστου. Στη συνέχεια κατέφυγε στην περιοχή του
Πενταδακτύλου, συνενώθηκε με το Γρηγόρη Αυξεντίου και έλαβε
μέρος σε πολλές επιχειρήσεις εναντίον των Άγγλων. Με την
ανάθεση του τομέα Πιτσιλιάς στον Αυξεντίου, το Νοέμβριο του
1955, τον ακολούθησε και ο Λένας, αναλαμβάνοντας, ως ένας από
τους υποτομεάρχες του, την περιοχή της νότιας Πιτσιλιάς.
Τον Αύγουστο του 1956, με βάση στρατηγικό σχέδιο του Διγενή, ο
τομέας Αυξεντίου χωρίστηκε σε τέσσερις υποτομείς. Ο Λένας
τέθηκε επί κεφαλής της ομάδας του τμήματος από τον Άγιο
Θεόδωρο μέχρι και τον Άγιο Μάμα, όπου ξεχώρισε για τις
θαρραλέες και επιτυχείς επιθέσεις του εναντίον του εχθρού. Στον
Αγρό, εγκαθιστάτε στα σπίτια του Παπάχριστόδουλου και
δημιουργεί εργαστήριο κατασκευής χειροβομβίδων και εκρηκτικών
συσκευών. Η κατασκευή και η τελειοποίηση των χειροβομβίδων
τύπου ΜΚ2 ήταν δικό του έργο. Το μεγαλύτερο μέρος των
εκρηκτικών υλών της ΕΟΚΑ είχαν δημιουργηθεί από το Λένα,
όπου θα πάρει και το ψευδώνυμο «Γίγαντας», ενώ οι Άγγλοι
αποικιοκράτες τον αποκαλούσαν «Κρούπ της ΕΟΚΑ». Τόσο συχνές

36. 36
ήταν οι ενέδρες κι οι επιθέσεις του, ώστε τα αγγλικά στρατεύματα
κινούνταν στην περιοχή του παίρνοντας πάντοτε Έλληνες ομήρους
ως ανθρώπινες ασπίδες. Ο Διγενής του σύστησε μάλιστα να
περιορίσει τη δράση του.
Τόσο αφοσιωμένος ήταν στη δημιουργία των χειροβομβίδων, που
όταν μια φορά, στη προσπάθεια του να θέσει το πυρακτωμένο υγρό
σε καλούπια, κάποια σταγόνα ξέφυγε και κάθισε στο κεφάλι του,
ωστόσο παρά τους φοβερούς πόνους και την προσφορά του
συναγωνιστή του να σταματήσει για να του περιποιηθεί το τραύμα,
ο ίδιος τελείωσε τη δουλεία τους και τελειώνοντας είπε ότι «Θα
ήταν κρίμα να χαθούν δύο χειροβομβίδες».
Τον Ιανουάριο του 1957 μετά τις προδοσίες που έπληξαν τη
Πιτσιλιά, το χέρι της προδοσίας δείχνει τα κρησφύγετα στα σπίτια
του Παπάχριστόδουλου στον Αγρό και ο Λένας, επικηρυγμένος με
το μεγάλο για την εποχή ποσό των πέντε χιλιάδων, αναγκάζεται να
εγκαταλείψει το εργαστήρι του. Μεταφέρετε μαζί με την εφταμελής
ομάδα του σε ασφαλή Κρησφύγετο στη Γεράσα. Κατατρεγμένος από
τους Άγγλους συγκρούεται διαδοχικά τρεις φορές με αγγλικές
περιπόλους. Στις 17 Φεβρουαρίου πέφτει με την ομάδα του σε
ενέδρα των Άγγλων, όπου σκοτώνονται δύο συναγωνιστές του, ενώ ο
ίδιος τραυματίζετε σοβαρά και συλλαμβάνετε από τους Άγγλους.
Μεταφέρετε στο στρατιωτικό νοσοκομείο Ακρωτηρίού.
Οι Άγγλοι πίστευαν, ότι ο Λένας βαριά τραυματισμένος θα
υπέκυπτε στα βασανιστήρια τους και θα τους αποκάλυπτε
σημαντικές πληροφορίες για την οργάνωση. Η απάντηση που
έπαιρναν όμως από τον ΓΙΓΑΝΤΑ της ΕΟΚΑ ήταν πάντα αρνητική.
Μέχρι και τις εφημερίδες που έγραφαν για τη θυσία του Αυξεντίου
του πρόβαλαν για να πλήξουν το ηθικό του και να μιλήσει, αλλά

37. 37
μάταια.. Έτσι τον άφησαν αβοήθητο να πεθάνει από τα βαριά του
τραύματα.
Τριάντα εννέα συνεχιζόμενες μέρες πάλευε ο Λένας βαριά
τραυματισμένος με τα βασανιστήρια των Άγγλων. Στις 28 Μαρτίου
του 1957 περνά στην Αθανασία, ξεψυχώντας μπροστά στα μάτια του
πατέρα του. Ο «Κρουπ» της ΕΟΚΑ είναι πλέον νεκρός και στο φόβο
λαϊκών εξεγέρσεων στη κηδεία του, θάβεται στα Φυλακισμένα
Μνήματα. Ο Στυλιανός Λένας έγινε τρανό παράδειγμα ανδρείας και
πατριωτισμού για τους συναγωνιστές του αλλά και για μας σήμερα.

38. 38
Κυριάκος Μάτσης
Τα πιο ασφαλή βιογραφικά στοιχεία μάς τα δίνει ο ίδιος ο Κυριάκος Μάτσης,
όταν υποχρεώθηκε, το Σεπτέμβριο του 1954, να τα υποβάλει ως υποψήφιος
στον προκηρυχθέντα υπό του Ιδρύματος Κρατικών Υποτροφιών (Ι.Κ.Υ.)
ειδικό διαγωνισμό, με σκοπό την μετεκπαίδευση Κυπρίου γεωπόνου στο
εξωτερικό. Γράφει επί λέξει ο Κ. Μάτσης:
ΑΥΤΟΒΙΟΓΡΑΦΙΑ ΜΑΤΣΗ ΚΥΡΙΑΚΟΥ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΦΗ ΓΡΑΦΕΙΣΑ
ΕΙΔΙΚΩΣ ΔΙΑ ΤΟΝ ΠΡΟΚΗΡΥΧΘΕΝΤΑ ΥΠΟ ΤΟΥ ΙΔΡΥΜΑΤΟΣ
ΚΡΑΤΙΚΩΝ ΥΠΟΤΡΟΦΙΩΝ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΝ ΠΡΟΣ
ΜΕΤΕΚΠΑΙΔΕΥΣΙΝ ΚΥΠΡΙΟΥ ΓΕΩΠΟΝΟΥ ΕΙΣ ΤΟ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΝ.
Εγεννήθην εις το Παλαιχώρι (Μόρφου) της Κύπρου, την 2αν Μαΐου 1926,
εκ γονέων ασχολουμένων και αποζώντων σχεδόν αποκλειστικώς εκ της
γεωργίας και δια της αμπελουργίας, λαχανοκομίας και δενδροκομίας. Έχω
ακόμη δύο μικρότερούς μου αδελφούς εκ των οποίων ο εις παρέμεινε εις το
χωρίον, ο δεύτερος περατώσας τας γυμνασιακάς του σπουδάς, παρακολουθεί

39. 39
μαθήματα εις την Αμερικανικήν Ακαδημίαν Λάρνακος Κύπρου,
βοηθούμενος προς τούτο υπό του εκ πατρός θείου του.
Έζησα, μέχρι του 13ου έτους της ηλικίας μου, πλησίον των γονέων μου
παρακολουθών τα μαθήματα του Δημoτικoύ Σχολείου και βοηθών
ταυτοχρόνως αυτούς εις διαφόρους γεωργικάς εργασίας της δυναμικότητός
μου, ως λ-χ. ποτίσματα, βόσκησιν αιγών, συλλογήν καρπών κ.λ.π. Τον
Σεπτέμβριον του 1939, ενεγράφην εις το Γυμνάσιον Αμμοχώστου και τη
αποκλειστική συνδρομή του εκ πατρός θείου μου κ. Ιωάννου Κ. Μάτση,
εμπόρου εν Αμμοχώστω, εις την οικίαν του οποίου παρέμενα, επεράτωσα τας
σπουδάς μου Μέσης Παιδείας, κατά τον Ιούνιον του 1945. Κατά την
καθιερωμένην επί τη λήξει του σχολικού έτους εορτήν επελέγη ν υπό των
συμμαθητών μου και απήντησα εις την προσφώνησιν του σεβαστού μας
Γυμνασιάρχου επί τη αποφοιτήσει μας.
Ακολούθως ηργάσθην επί εν έτος και τρεις μήνας (από lουλίου 1945 μέχρι
Οκτωβρίου 1946) ως υπάλληλος εις το τμήμα Ξυλείας και Υλικών
Οικοδομής των κ.κ. Π. Ιωάννου και Σία εις Αμμόχωστον. Κατά το διάστημα
τούτο ανεμίχθην ενεργώς εις την εθνικοκοινωνικήν ζωήν της πόλεως
ταύτης διατελέσας Γραμματεύς των Διοικητικών Συμβουλίων του Σ.Α.Ε.Γ.Β.
(Συλλόγου Αποφοίτων Ελληνικού Γυμνασίου Βαρωσίων) και της Ε.Χ.Α.Ν.
(Ελληνικής Χριστιανικής Αδελφότητος Νέων Αμμοχώστου), μέλος του
Εκλογικού Επιτελείου του Εθνικού Συνδυασμού διά τας Δημοτικάς εκλογάς
και εις των ομιλητών κατά τας προεκλογικάς συγκεντρώσεις του. Επίσης
έγραφα τακτικά εις την στήλην Νεολαίας της τότε εκδιδομένης τοπικής
εφημερίδος Ακρόπολις.
Το έτος 1946, τυχών υποτροφίας της Κυπριακής Αγροτικής Εταιρείας,
μετέβην εις Θεσσαλονίκην και εγγραφείς, την 31ην Δεκεμβρίου 1946, εις
την Γεωπονοδασολογικήν Σχολήν (Τμήμα Γεωπονίας) του εκείσε
Πανεπιστημίου, ηξιώθην της απονομής του Πτυχίου Γεωπονίας, την 21 ην
lουνίου 1952. Καθ' όλην την διάρκειαν της εις Ελλάδα παραμονής μου, ήτις

40. 40
συνέπεσε με τας ζοφεροτέρας ημέρας του συμμοριτοπολέμου δεν παρέμεινα
απαθής θεατής του διεξαγομένου κατά του κομμουνισμού αγώνος, αλλά
τουναντίον επολέμησα αυτόν με όλην την δύναμιν της ψυχής μου,
υπηρετήσας εις την πολιτοφυλακήν του Δ. Αστυνομικού Τμήματος
Θεσσαλονίκης, αρθρογραφήσας πολλάκις από των στηλών της
απογευματινής εφημερίδος Θεσσαλονίκης Νέα Αλήθεια επί θεμάτων
αφορώντων κυρίως την προδοτικήν στάσιν των Κυπρίων Κομμουνιστών εις
τα Εθνικά μας ζητήματα και λαβών μέρος εις υπερτριάκοντα ανά την
Μακεδονικήν ύπαιθρον και τα προκεχωρημένα στρατιωτικά φυλάκια
φοιτητικάς εξορμήσεις, οργανουμένας υπό του Α2 Γραφείου του Γ' Σώματος
Στρατού τη συμπράξει των καθηγητών του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης
και της Μ.Ε.Ε.Φ. (Μορφωτικής Ενώσεως Εθνικοφρόνων Φοιτητών).
Εξελέγην δις μέλος του Συμβουλίου της ως άνω Εθνικής Φοιτητικής
οργανώσεως και από της θέσεώς μου ταύτης έλαβα ενεργόν μέρος και εις
πάσαν άλλην φοιτητικήν εκδήλωσιν εν τω Πανεπιστημίω ων εις των κυρίων
ομιλητών εις τας εκάστοτε εορτάς επί τη επετείω Εθνικών γεγονότων,
αντικομμουνιστικών συλλαλητηρίων και συγκεντρώσεων διαμαρτυρίας διά
την κατοχή ν της ιδιαιτέρας μου πατρίδος - Κύπρου - υπό των Άγγλων. (Αν
και όσα σημειούνται ανωτέρω θεωρούνται και ως υπεύθυνοι δηλώσεις,
δεδομένου του σκοπού διά τον οποίον γράφονται, εν τούτοις και δι'
επιβεβαίωσιν αλλά και διά σχηματισμόν σαφεστέρας αντιλήψεως παραθέτω
αποσπάσματα Μακεδονικών εφημερίδων περιέχοντα στοιχεία από την
προαναφερθείσαν δράσιν μου).
Επανακάμψας εις Κύπρον, τον lούλιον του 1952, ανέλαβα την τεχνικήν
διεύθυνσιν του Αγροκτήματος της Κυπριακής Αγροτικής Εταιρείας
Κουκλιών Αμμοχώστου, την οποίαν διατηρώ μέχρι σήμερον. Το αγρόκτημα
τούτο καλύπτον έκτασιν δώδεκα περίπου χιλιάδων (12,000) δεκαδικών
στρεμμάτων ευρίσκεται επί του 140υ μιλιοδείκτου της οδού Αμμοχώστου-
Λευκωσίας. Εις αυτό καλλιεργούνται κυρίως εσπεριδοειδή, ελαίαι,
χαρουπιαί, επιτραπέζιοι σταφυλαί και δημητριακά, διατηρείται δε και
ποίμνιον εκ τριακοσίων περίπου (300) προβάτων εντοπίου φυλής. Η

41. 41
διοργάνωσις του Αγροκτήματος τούτου και η επί επιστημονικών βάσεων
διεξαγωγή των εργασιών του απερρόφησε ολόκληρον την προσοχήν και
ενεργητικότητά μου, κατά το υπερδιετές διάστημα της εις αυτό παραμονής
μου.
Ερχόμενος εις επαφήν με τους χωρικούς των πέριξ του Αγροκτήματος
κοινοτήτων, δεν παραλείπω από του να δίδω εις αυτούς πάσαν οδηγίαν διά
τα γεωργικά προβλήματα που τους απασχολούν. Επί πλέον, επειδή το
χωρίον μου είναι καθυστερημένη δενδροκομική περιοχή χρήζουσα μεγάλης
αναπτύξεως, καταβάλλω κάθε προσπάθειαν διά την πρόοδόν του προς την
κατεύθυνσιν ταύτην. Έγραψα μάλιστα και σχετικόν άρθρον εις την
εφημερίδα της Π.Ε.Κ. (Παναγροτικής Ενώσεως Κύπρου) Φωνή των Αγροτών
διά την επέκτασιν της καλλιεργείας της κερασιάς.
Η αυτοβιογραφία αύτη εγράφη ειδικώς διά τον προ κηρυχθέντα υπό του
Ιδρύματος Κρατικών Υποτροφιών διαγωνισμόν προς μετεκπαίδευσιν
Κυπρίου γεωπόνου εις το εξωτερικόν.
Ο γράψας Μάτσης Κυριάκος. Εν Κουκλίοις (Αμμοχώστου) τη 10η
Σεπτεμβρίου 1954. * Η πραγματική ημερομηνία γέννησης του Κ. Μάτση είναι
23.1.1926
Συμπληρωματικά προς όσα ο Κ. Μάτσης Γράφει για την πορεία του, μέχρι το
Σεπτέμβρη του 1954, θα μπορούσαν να λεχθούν τα εξής: Γονείς του
Κυριάκου ήταν ο Χριστοφής και η Κυριακού Μάτση. Τα δε δύο αδέλφια του
ήταν ο Γεώργιος και ο Ιωάννης Μάτσης. Ο πρώτος παρέμεινε στο χωριό. Ο
δεύτερος, μετά τις γυμνασιακές του σπουδές, το 1954, παρακολουθούσε
μαθήματα στην Αμερικανική Ακαδημία Λάρνακας. Πρόκειται για τον
αγωνιστή, βουλευτή και τέως πρόεδρο του Δημοκρατικού Συναγερμού
Γιαννάκη Μάτση. Το Σεπτέμβρη του 1954, ο Κ. Μάτσης επισκέπτεται τη
Διεθνή Έκθεση Θεσσαλονίκης. Ήδη είχε ενταχθεί στις τάξεις των Κυπρίων
αγωνιστών. Στη Θεσσαλονίκη, όπως γράφει ο ίδιος σε επιστολή του

42. 42
ημερομηνίας 5.1.1955, πήγε "για την εκπλήρωση άλλων σκοπών", ιδιαίτερα
για τη συλλογή οπλισμού.
Η έναρξη του εθνικοαπελευθερωτικού
αγώνα, την 1 η Απριλίου 1955, βρίσκει
τον Κ. Μάτση ήδη ενταγμένο στις τάξεις
της Ε.Ο.Κ.Α. Γράφει χαρακτηριστικά ο
στρατηγός Γεώργιος Γρίβας-Διγενής,
στρατιωτικός αρχηγός του Αγώνα, στα
Απομνημονεύματά του σ. 326: Εκ των
πρώτων κατετάγη εις την Οργάνωσιν.
Στρατιώτης του καθήκοντος, αγνό ς και
τίμιος, υπόδειγμα εις τους υφισταμένους
του, εμψυχωτής, εισήλθεν εις τον αγώνα
με την φλόγα της αυτοθυσίας και την
δίψαν να επιτελέση έργον μεγάλον.
Στα πρώτα βήματα του Αγώνα ο Διγενής
του ανέθεσε τη διοργάνωση ομάδων κρούσεως στην περιοχή Αμμοχώστου και
ακολούθως στην περιοχή Μιτσερού. Κατόπιν, ανέλαβε την πολύ σημαντική
και επικίνδυνη ευθύνη του παγκύπριου κεντρικού συνδέσμου μεταξύ
Αρχηγού και αγωνιστών και του ρυθμιστή μεταφοράς οπλισμού και εφοδίων
σ' ολόκληρη την Κύπρο.
Την 6η Ιανουαρίου 1956, συνελήφθη και οδηγήθη στα φρικτά ανακριτήρια
της Ομορφίτας, όπου και εβασανίσθη ανηλεώς. Εκεί τον επεσκέφθη ο
στυγνός στρατάρχης, τότε κυβερνήτης της νήσου, σερ Τζων Χάρτινγκ και
του πρόσφερε το κολοσσιαίο για την εποχή ποσό του μισού εκατομμυρίου
λιρών, προκειμένου να αποκαλύψει πού βρισκόταν ο Διγενής. Έμεινε
ιστορική η καθόλα ελληνική απάντηση του ήρωα: "Ου περί χρημάτων τον
αγώνα ποιούμεθα, αλλά περί αρετής". Στη συνέχεια, μεταφέρεται στα
κρατητήρια Κοκκινοτριμιθιάς, απ' όπου δραπέτευσε, στις 13 Σεπτεμβρίου

43. 43
του 1956. Αρχικά καταφεύγει στην Πιτσιλιά, στον τομέατου Γρηγόρη
Αυξεντίου και ακολούθως μετακινείται στην περιοχή Μόρφου-Ζώδιας. Το
Νοέμβριο του 1956, επωμίζεται την ευθύνη του τομεάρχη της περιοχής
Κυρηνείας, ο οποίος ήταν αποδιοργανωμένος, λόγω πολλών συλλήψεων. Δύο
χρόνια μετά, στις 19 Νοεμβρίου 1958, έπεσε ηρωικά στο χωριό Κάτω
Δίκωμο, ύστερα από προδοσία. Τάφηκε, στα κρυφά, στα Φυλακισμένα
Μνήματα, μακράν των οικείων του και του αγαπημένου χώματος του χωριού
του Παλαιχωρίου.

44. 44
Ο Κώστας Μόντης για τους απαγχονισθέντες
ήρωες της ΕΟΚΑ (ανθολογία)
ΤΕΛΕΥΤΑΙΟΣ ΑΣΠΑΣΜΟΣ
(“ΣΤΙΓΜΕΣ”, 1958)
Εκείνο τον τελευταίο ασπασμό
τον ένιωσαν τα παιδιά
ποιος τον έδινε,
πώς τους τον έδιναν;
Μας αντιπροσώπευσε ο τελευταίος σου ασπασμός;
ΜΙΧΑΛΑΚΗΣ ΚΑΡΑΟΛΗΣ
(“ΣΤΙΓΜΕΣ”, 1958)
Το Ευαγγέλιο τ’ άγιασε χτες ξανά ένα παιδί
δεκαοχτώ χρονών
που το κράτησε στα χέρια του,
που κρεμάστηκε απάνω του
την τελευταία στιγμή.
ΤΡΕΙΣ ΑΓΧΟΝΕΣ ΣΤΗ ΛΕΥΚΩΣΙΑ
(“ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑ ΤΩΝ ΣΤΙΓΜΩΝ”, 1960)
Πού τρέχουν όλοι αυτοί
γιατί τόση αναταραχή
για να σκοτώσουν τρία παιδικά χαμόγελα;
Γιατί φοβούνται πως είναι τόσο δύσκολο
να σκοτώσουν αυτά τα χαμόγελα;

45. 45
ΑΔΕΡΦΕ ΤΗΣ ΑΓΧΟΝΗΣ
(“ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑ ΤΩΝ ΣΤΙΓΜΩΝ”, 1960)
Αδερφέ της αγχόνης
τι μας έκανε αυτή η νύχτα
τι μας πήρε και τι μας έδωσε!
ΜΙΧΑΛΑΚΗΣ ΚΑΡΑΟΛΗΣ
(“ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑ ΤΩΝ ΣΤΙΓΜΩΝ”, 1960)
Μην πάρετε οποιαδήποτε φωτογραφία του.
Υπάρχει μια όταν ήταν δεκαέξι χρονών
— στα χείλη το χαμόγελο των δεκαέξι χρονών
στα μάτια μια πρωινή πόρτα χωριού που άνοιγε.
Υπάρχει στο δωμάτιό του
μια φωτογραφία με την πρώτη του χρωματιστή γραβάτα.
Γύρω-τριγύρω μεταξωτό πλαίσιο
κεντημένο από την αδερφή.
Αυτή ταιριάζει. Έτσι ήταν ξανά όταν πέθαινε,
αυτό το ίδιο τραγούδι τραγουδούσε,
χωρίς ίχνος ενδιάμεσης αλλαγής,
ούτε καν απ᾽ την αγχόνη.
ΕΥΑΓΟΡΑΣ ΠΑΛΛΗΚΑΡΙΔΗΣ
(“ΣΤΙΓΜΕΣ”, 1958)
Όταν διάβασα την ιστορία σου,
το βράδυ είχα πυρετό.

46. 46
ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΙΚΟΣΑΧΡΟΝΟ ΠΟΙΗΤΗ ΕΥΑΓΟΡΑ ΠΑΛΛΗΚΑΡΙΔΗ ΠΟΥ
ΑΠΑΓΧΟΝΙΣΑΝ ΟΙ ΕΓΓΛΕΖΟΙ
(ΣΤΙΓΜΕΣ, 1958)
Όταν εμείς εξακολουθούσαμε να γράφουμε στίχους
εκείνος διέκοπτε κι’ ανέβαινε στην αγχόνη.
ΙΑΚΩΒΟΣ ΠΑΤΑΤΣΟΣ
(“ΣΤΙΓΜΕΣ”, 1958)
Εμείς; Τι είμαστε εμείς;
Μπορεί να το διαβάσουμε με θλίψη (πολλή; Καλά, πολλή),
μπορεί να το συζητήσουμε με πόνο (αν και πόσο καιρό κι αυτό;)
μπορεί — οι πιο ευαίσθητοι — να τ᾽ αγρυπνήσουμε (αν και πόσες νύχτες;)
μα τίποτ᾽ άλλο.
Όλα τ᾽ άλλα είν᾽ της μητέρας του παιδιού.

47. 47
Ο ποιητής Ευαγόρας Παλληκαρίδης
Από το σχολείο άρχισε να φαίνεται το συγγραφικό ταλέντο του Ευαγόρα
Παλληκαρίδη, ενώ το Φθινόπωρο του 1950 που εγγράφεται στο Γυμνάσιο
στο Κτήμα, καθώς μετακόμισαν εκεί οι γονείς του το 1949, ξεκινά να γράφει
στίχους. Πέρασε τις 6 τάξεις του Δημοτικού σχολείου με άριστα. Πάντα ο
ίδιος, ντροπαλός, φιλότιμος, σοβαρός και ήρεμος. Η φυσική του Εξυπνάδα
τον κάνει να ξεχωρίζει γρήγορα. Το ύφος του ευγενικό, λεπτό, τονίζεται από
τη ζωηρότητα της εφηβική ηλικίας και αφήνει στις μνήμες των συμμαθητών
του και των άλλων που τον γνώρισαν, ανεξίτηλες εντυπώσεις. Η μανία του
για τους στίχους ήταν μεγάλη. Δεν άφηνε τετράδιο ή περιθώριο βιβλίου που

48. 48
να μη το γεμίσει με στίχους. Συνολικά μας άφησε γύρω στα 500 ποιήματα
και πολλές δεκάδες σελίδες πεζών και επιστολών.
Τα ποιήματα του μπορούμε να τα ξεχωρίσουμε σε πατριωτικά, θρησκευτικά,
εύθυμα–σατιρικά και ερωτικά. Σε αυτά τα τελευταία, που αποτελούν και το
μεγαλύτερο μέρος της ποιητικής του παραγωγής ξεχωρίζει…:
Την Ελλάδα αγαπώ, αλλά και σένα
μ’ έναν έρωτα μεγάλο, αληθινό,
τα γαλάζια σου τα μάτια τα θλιμμένα
τον καθάριο της θυμίζουν ουρανό.
Σαν μαθητής του Γυμνασίου από το 1950, έζησε έντονα τους δύσκολους
καιρούς που περνούσε η Κύπρος στην προσπάθεια της να κρατήσει το
ελληνικό λάβαρο της ελευθερίας ψηλά, ζώντας κάτω από τον ζυγό του
Άγγλου κατακτητή που δήλωνε απερίφραστα ότι «ουδέποτε» θα έδιδε την
ελευθερία στους Κυπρίους. Πίστευε ακράδαντα στο δίκαιο του αγώνα της
Κύπρου και η όλη πορεία του σημαδεύτηκε ανεξίτηλα, στα δεκατρία του
χρόνια, από το ιστορικό Δημοψήφισμα του 1951 με την αξίωση των
Ελληνοκυπρίων για Ένωση με την μητέρα πατρίδα, την Ελλάδα.
Την 1η Απριλίου 1953 ο Ευαγόρας πρωταγωνιστεί σε διάφορες διαδηλώσεις
κατά των Άγγλων. Συγκεκριμένα στις 2 Ιουνίου θα γινόταν η στέψη της
βασίλισσας Ελισάβετ. Στην Αγγλία και σε όλες τις αποικίες γίνονταν
προετοιμασίες για το μεγάλο γεγονός. Στην Πάφο στο «Ιακώβιο
Γυμναστήριο» κατεβαίνει η ελληνική σημαία και αναρτάται η αγγλική,
γεγονός που εξοργίζει τους μαθητές. Παραμονή της στέψης οι μαθητές της
Πάφου και οι φοιτητές του Λιασιδίου Κολεγίου οργάνωσαν διαδήλωση με
αίτημα να υποσταλεί η αγγλική σημαία και να εκκενωθεί το γήπεδό τους
από στρατιώτες και αστυνομικούς. Ο 15χρονος τότε Βαγορής αναρριχάται

49. 49
στον ιστό, κατεβάζει και ξεσκίζει την αγγλική σημαία, την οποία οι άλλοι
μαθητές ξεσκίζουν κι αυτοί με την σειρά τους και της βάζουν φωτιά. Ήταν η
υπογραφή της πρώτης επαναστατικής του πράξης. Το γεγονός αυτό έδωσε το
έναυσμα για επέκταση των διαδηλώσεων. Οι μαθητές και το πλήθος
συγκρούονται με την αστυνομία η οποία ενισχύεται από Τούρκους. Ο
διοικητής στέλνει διαταγή να αποσυρθούν οι αστυνομικοί γιατί δεν έπρεπε
η στέψη της βασίλισσα να αμαυρωθεί με αίμα.
Έτσι οι μαθητές ελεύθεροι τώρα ορμούν σαν χείμαρρος και παρασύρουν ο,τι
είχε σχέση με τους εορτασμούς για την στέψη. Η Πάφος έγινε το μόνο μέρος
όπου δεν γιορτάστηκε η στέψη. Ο Ευαγόρας συνελήφθηκε, αλλά αφέθηκε
ελεύθερος λόγω της μικρής του ηλικίας. Τον Ιανουάριο 1955 προσάγεται σε
δίκη και του επιβάλλεται πρόστιμο 10 Λιρών γιατί συμμετείχε σε μαθητική
διαδήλωση για την απελευθέρωση των συλληφθέντων μελών πληρώματος
του πλοιαρίου Άγιος Γεώργιος που κουβαλούσε στην Κύπρο όπλα για τον
αγώνα που θα άρχιζε.
Το καλοκαίρι του 1955, ο Ευαγόρα πραγματοποίησε το μεγάλο του όνειρο:
να επισκεφθεί την ελεύθερη πατρίδα (την Ελλάδα) με την καθιερωμένη
εκδρομή των μαθητών της προτελευταίας τάξης του σχολείου του.
Και γράφει:
Αύριο ξεκινούμε για την πατρίδα, γιαλούς θε να περάσουμε και στεριά.
Μαζί μας θε να πάρουμε την ελπίδα ταχιά πως θα μας έρθη κι η
Λευτεριά.
Κι όταν γύρισε –πολλοί συμμαθητές του είχαν μείνει στην Ελλάδα για να
τελειώσουν το Γυμνάσιο– κι η μητέρα του τον ρώτησε γιατί δεν προτίμησε
να μείνει κι αυτός αποφεύγοντας τόσους κινδύνους της επαναστατημένης
Κύπρου, η απάντηση του ήταν:

50. 50
«Εγώ δεν πήγα για να μείνω. Χρειάζομαι εδώ!!!».
17 Νοεμβρίου 1955. Ο Ευαγόρας πήρε το δρόμο για το σχολείο. Στον
περίβολο του γυμνασίου, όλοι οι μαθητές συγκεντρωμένοι και κραυγάζοντας
συνθήματα επέμεναν να βγουν στους δρόμους και να διαδηλώσουν… είχε
κιόλας διαδοθεί από μέρες πως οι στρατιώτες είχαν διαταγή να πυροβολούν
αδιάκριτα τους διαδηλωτές. Ο πατέρας του Ευαγόρα έφτασε βιαστικός στο
γυμνάσιο… βρήκε τον Ευαγόρα και του ζήτησε να πάει σπίτι. Ο Ευαγόρας
υποσχέθηκε να υπακούσει… ο πατέρας προχώρησε προς το σπίτι αλλά στον
δρόμο τον πλησίασε ένας μαθητής και του είπε φοβισμένα:
«Τον Ευαγόρα τον συλλάβανε, σαν πήγαινε σπίτι!»
Από την έναρξη του αγώνα τον Απρίλιο του 1955, σε ηλικία δεκαεπτά
χρόνων, ο Ευαγόρας Παλληκαρίδης εγκατέλειψε το σχολείο και εντάχθηκε
στις αντάρτικες ομάδες της ΕΟΚΑ, όπου συμμετέχει σε επιχειρήσεις
δολιοφθορών κατά κυβερνητικών κτηρίων. Στις 17 Νοεμβρίου 1955 οι
μαθητές του Γυμνασίου συγκεντρώθηκαν και προετοίμαζαν μια διαδήλωση
από τις γνωστές που οργάνωνε η ΑΝΕ (Άλκιμος Νεολαία ΕΟΚΑ) ως
αντιπερισπασμό. Οι στρατιώτες είχαν διαταγή να πυροβολήσουν αδιάκριτα
τους διαδηλωτές. Ο Ευαγόρας είχε επιτεθεί και τραυματίσει δυο στρατιώτες
αγγλικής περιπόλου που είχαν συλλάβει και κακοποιούσαν έναν μαθητή
γυμνασίου. Ο Βαγορής οδηγείται στο δικαστήριο με την κατηγορία ότι
συμμετείχε παράνομα σε οχλαγωγές. Στις 19 Νοεμβρίου 1955 δικάζεται και
του επιβάλλεται πρόστιμο 30 λιρών ως εγγύηση. Ο Ευαγόρας δεν
παραδέχτηκε την κατηγορία και η δίκη αναβλήθηκε για τις 6 Δεκεμβρίου 6
Δεκεμβρίου 1955. Ήταν η αρχή του τέλους. Την παραμονή της μέρας που ο
Ευαγόρας Παλληκαρίδης θα εμφανιζόταν μπροστά στον Άγγλο δικαστή…
πλησίασε τον πατέρα του:
«Πατέρα, αύριο είναι η δίκη μου. Ξέρω ότι από το δικαστήριο θα
γλιτώσω, μα η αστυνομία θα με συλλάβει και θα με στείλει στο

51. 51
Κάστρο. Εγώ στη φυλακή δε μπορώ να μείνω. Αν δε μπορέσω να
δραπετεύσω, θα σκοτώσω κανέναν από τους φρουρούς και θα με
σκοτώσουν. Προτιμώ να φύγω, να βγω στο βουνό».
Τι μπορούσε να πει και ποια θα ΄ταν η απόφαση του πατέρα μπροστά σε
τούτη την αποφασιστική δήλωση του παιδιού του; Είδε πως ο κύβος
ερρίφθη…
«Παιδί μου, εκεί που θα πας πρόσεξε προ πάντων να σαι τίμιος και
ηθικός… πήγαινε στην ευχή μου!»…
Μα είχε κάτι άλλο να κάνει πριν πάρει τις ανηφοριές. Εκτός από τον
πατέρα του, είναι το σχολείο του, την τάξη του, τους συμμαθητές του να
αποχαιρετήσει. Μα είναι απόγευμα και κανένας τούτη την ώρα δε βρίσκεται
εκεί. Κι αύριο θα ναι πολύ αργά.
Έτσι ο αποχαιρετισμός πρέπει να γίνει γραπτός… μπαίνει στην αδειανή
αίθουσα της τάξης του… αφήνει πάνω στην έδρα ένα χαρτί, με
τίτλο «Εγερτήριο σάλπισμα» και τρέχει… ν΄ ανέβει τα σκαλοπάτια της
λευτεριάς…
Το πρωί οι συμμαθητές του διαβάζουν:
Παλιοί συμμαθηταί. Αυτή την ώρα κάποιος λείπει ανάμεσά σας,
κάποιος που φεύγει αναζητώντας λίγο ελεύθερο αέρα, κάποιος
που μπορεί να μη τον ξαναδείτε παρά μόνο νεκρό. Μην κλάψετε
στον τάφο του. Δεν κάνει να τον κλαίτε. Λίγα λουλούδια του
Μαγιού σκορπάτε του στον τάφο. Του φτάνει αυτό ΜΟΝΑΧΑ.
Θα πάρω μιαν ανηφοριά, θα πάρω μονοπάτια, να βρω τα
σκαλοπάτια που παν στη Λευτεριά.
Θ’ αφήσω αδέλφια συγγενείς, τη μάνα, τον πατέρα μέσ’ τα
λαγκάδια πέρα και στις βουνοπλαγιές.

52. 52
Ψάχνοντας για τη Λευτεριά θα ‘χω παρέα μόνη κατάλευκο το
χιόνι, βουνά και ρεματιές.
Τώρα κι αν είναι χειμωνιά, θα ‘ρθει το καλοκαίρι Τη Λευτεριά να
φέρει σε πόλεις και χωριά.
Θα πάρω μιαν ανηφοριά θα πάρω μονοπάτια να βρω τα
σκαλοπάτια που παν στη Λευτεριά.
Τα σκαλοπάτια θ’ ανεβώ, θα μπω σ’ ένα παλάτι, το ξέρω θαν απάτη,
δεν θαν αληθινό.
Μέσ’ το παλάτι θα γυρνώ ώσπου να βρω τον θρόνο, βασίλισσα μια
μόνο να κάθεται σ’ αυτό.
Κόρη πανώρια θα της πω, άνοιξε τα φτερά σου και πάρε με κοντά
σου, μονάχα αυτό ζητώ.
Γεια σας παλιοί συμμαθηταί. Τα τελευταία λόγια τα γράφω σήμερα
για σας. Κι όποιος θελήσει για να βρει ένα χαμένο αδελφό, ένα
παλιό του φίλο,
ας πάρει μιαν ανηφοριά,
ας πάρει μονοπάτια,
να βρει τα σκαλοπάτια που παν στη Λευτεριά.
Με την ελευθερία μαζί, μπορεί να βρει και μένα.
Αν ζω, θα με ΄βρει εκεί.
Ευαγόρας Παλλικαρίδης 5.12.1953

53. 53
Στο βουνό περνά κάθε μέρα ώρες ατέλειωτες κλεισμένος σε κρησφύγετα
μέχρι να πέσει το σκοτάδι. Τις νύχτες ατέλειωτες πορείες, συναντήσεις με
άλλες αντάρτικες ομάδες, διανυχτερεύσεις σε σπίτια φιλόξενων πατριωτών,
αποστολές. Την 28η Μαΐου 1956, η ομάδα του Ευαγόρα στήνει ενέδρα στο
χωριό Κινούσα σε αγγλικά καμιόνια κι αφήνει στον τόπο τρεις νεκρούς και
έξι τραυματίες. Συμμετέχει στις επιθέσεις κατά των αστυνομικών σταθμών
Στρουμπιού και Παναγιάς. Στις 26 Ιουνίου 1956 η ομάδα του στήνει ενέδρα
στο χωριό του, την Τσάδα όπου σκοτώνονται τρεις Άγγλοι στρατιώτες. Το
καλοκαίρι εκείνο ο Ευαγόρας βρίσκεται επικηρυγμένος για 5.000 Λίρες.
Στις 21 Σεπτεμβρίου 1956 απαγχονίζονται οι αγωνιστές Μαυρομάτης,
Κουτσόφτας, Παναγίδης. Στις 25 Σεπτεμβρίου 1956 η ομάδα του Ευαγόρα
ειδοποιεί τους Άγγλους παραπλανητικά στη Λυσσό για δήθεν
εγκαταλελειμμένη βόμβα κι ενώ οι Άγγλοι πλησιάζουν στο χωριό
πλήττονται από βόμβα που είχε τοποθετηθεί από την ομάδα σε δέντρο δίπλα
στο δρόμο κι αφήνουν τέσσερις νεκρούς και είκοσι τραυματίες.
Στις 18 Δεκεμβρίου 1956 μαζί με άλλους δύο συναγωνιστές του μετέφεραν
με ζώα, όπλα και τρόφιμα από την Λυσό. Ξαφνικά βρέθηκαν αντιμέτωποι με
αγγλική περίπολο. Οι δύο συναγωνιστές του Ευαγόρα κατάφεραν να
διαφύγουν αλλά ο ίδιος συνελήφθη. Στην κατοχή του είχε ένα πυροβόλο
Μπρεν χωρίς σφαιροθήκη, το οποίο σύμφωνα με την μαρτυρία Άγγλου
ειδικού εμπειρογνώμονα, στη διάρκεια της δίκης του, δεν μπορούσε να
χρησιμοποιηθεί. Επίσης κουβαλούσε τρεις γεμιστήρες γεμάτες.
Την ώρα της σύλληψής του, δήλωσε στους Άγγλους:
«Είμαι ο Ευαγόρας Παλληκαρίδης και πολεμώ για την πατρίδα μου».
Τον μεταφέρουν στο Κτήμα, στο στρατόπεδο «Δασούδι» όπου τον βασανίζουν.
Ο Ευαγόρας δεν λυγίζει. Στις αρχές Ιανουαρίου 1957 τον μεταφέρουν στον

54. 54
αστυνομικό σταθμό Κτήματος όπου του ζητούν να αποκαλύψει άτομα και
οπλισμό. Δεν υποκύπτει και πάλι στις πιέσεις και μεταφέρεται στις
Κεντρικές φυλακές Λευκωσίας, κατηγορούμενος για κατοχή και διακίνηση
οπλισμού και η δίκη ορίζεται για τις 14 Φεβρουαρίου και η υπόθεση του
παραπέμφθηκε στο «Ειδικό Δικαστήριο» για τις 25 Φεβρουαρίου. Η δίκη
υπήρξε συνοπτική. Στη δίκη του ο Παλληκαρίδης δεν άφησε περιθώρια
στους δικηγόρους του να τον υπερασπιστούν, αφού παρά τις αντιρρήσεις του
παραδέχθηκε την ενοχή του με τον εξής αξιοθαύμαστο τρόπο:
«Γνωρίζω ότι θα με κρεμάσετε. Εκείνο όμως το οποίον έχω να είπω,
είναι τούτο. Ό,τι έκαμα το έκαμα ως Έλλην Κύπριος όστις ζητεί την
Ελευθερίαν του. Τίποτα άλλο».
Ο δικαστής Σω ανακοινώνοντας την απόφαση, του είπε: «Ο νόμος προνοεί
μόνο μια ποινή. Την ποινή του θανάτου. Σε καταδικάζω εις θάνατον».
Την επόμενη μέρα της καταδίκης του Παλληκαρίδη οι μαθητές του
Γυμνασίου Πάφου απείχαν από τα μαθήματά του σε ένδειξη διαμαρτυρίας
και έστειλαν τηλεγράφημα στον Χάρντινγκ με το οποίο του ζητούσαν να
απονεμηθεί χάρη στον Ευαγόρα. Όλος ο κόσμος αρχίζει μια γιγαντιαία
προσπάθεια να σώσει τον νεαρό μαθητή. Η Ελληνική κυβέρνηση προσπαθεί
να αποτρέψει την εκτέλεσή του. Η Κυπριακή αδελφότητα Αθηνών ζητά
προσωπική παρέμβαση του βασιλιά Παύλου. Η Βουλή των Ελλήνων στέλνει
τηλεγραφήματα προς την Βουλή των Κοινοτήτων και τα Ηνωμένα Έθνη. Ο
Αρχιεπίσκοπος Αθηνών Δωρόθεος, ο Χωρεπίσκοπος Σαλαμίνος Γεννάδιος, ο
δήμαρχος Λευκωσίας κ. Δέρδης, σαράντα Εργατικοί Άγγλοι βουλευτές,
συντεχνίες, ο Αρχιεπίσκοπος Νοτίου Αφρικής Νικόδημος, ο Αμερικανός
Γερουσιαστής Fulton, απλοί πολίτες προσπαθούν αν ματαιώσουν αυτή την
εκτέλεση. Ο Χάρντινγκ όμως και η Αγγλική διπλωματία απορρίπτει την
απονομή χάριτος. Ο Ευαγόρας δεν πτοείται. Στις δεκαέξι μέρες που
μεσολάβησαν μέχρι τον απαγχονισμό του, εντυπωσίασε τους πάντες για την
εγκαρτέρησή του, την αταλάντευτη πίστη του, στο σκοπό για τον οποίο θα

55. 55
έδινε την ζωή του και για την ηθική ενίσχυση που πρόσφερε στους δικούς
του και στους συγκρατούμενους του. Στο τελευταίο γράμμα του δηλώνει:
Θ’ ακολουθήσω με θάρρος τη μοίρα μου. Ίσως αυτό να ‘ναι το
τελευταίο μου γράμμα. Μα πάλι δεν πειράζει. Δεν λυπάμαι για τίποτα.
Ας χάσω το κάθε τι. Μια φορά κανείς πεθαίνει. Θα βαδίσω χαρούμενος
στην τελευταία μου κατοικία. Τι σήμερα τι αύριο; Όλοι πεθαίνουν μια
μέρα. Είναι καλό πράγμα να πεθαίνει κανείς για την Ελλάδα. Ώρα
7:30. Η πιο όμορφη μέρα της ζωής μου. Η πιο όμορφη ώρα. Μη ρωτάτε
γιατί.
Η εντολή του δικαστηρίου εκτελέσθηκε τα μεσάνυχτα της 13ης προς 14ης
Μαρτίου 1957, στις 12:02 ακριβώς… O 18χρονος έφηβος στάθηκε περήφανα
κάτω από τη μακάβρια θηλιά, αντάλλαξε χειραψία με τους εκτελεστές του
και η βροντερή φωνή του έσπασε τη σιωπή της νύχτας και των φυλακών και
σε πείσμα των κατακτητών ψέλνει τον Εθνικό Ύμνο… Σε λίγο ακούγεται να
βροντοφωνάζει:
Γεια σας αδέλφια… Γεια σας λεβέντες… Ελπίζω να ‘μαι ο τελευταίος
που εκτελούν… Αδέλφια συνεχίστε τον αγώνα. Εγώ βαδίζω στην
αγχόνη γελαστός, αποφασιστικός και υπερήφανος.
Οι συγκρατούμενοι του φωνάζουν: «Θάρρος Παλληκαρίδη, θάρρος
Παλληκαρίδη».
Ο ίδιος ανταπαντά:
Θάρρος έχω πολύ. Αυτή τη στιγμή περνώ την είσοδο του ικριώματος…
Απόλυτη ησυχία… Αυτή τη σιγή σπάζει το τρίξιμο από το άνοιγμα
της καταπακτής της αγχόνης. 12:02. Ο 18χρονος Βαγορής πέρασε
στην αθανασία. Βρήκε την «γη των ηρώων», ενώ ευχή του έγινε

56. 56
πραγματικότητα… Ήταν ο νεαρότερος από τους εννέα
απαγχονισθέντες, αλλά και ο τελευταίος αγωνιστής που
απαγχονίστηκε από τους Άγγλους.
Η εκτέλεση του Ευαγόρα, προκάλεσε παγκόσμια κινητοποίηση και
κατακραυγή κατά των Άγγλων. Η κατακραυγή αυτή, απέτρεψε τον
απαγχονισμό 26 άλλων αγωνιστών, που είχαν καταδικαστεί σε θάνατο.
«Θυμάμαι, σα να ήταν χθες», αναπολεί συγκινημένη η αδελφή του Ευαγόρα,
κυρία Μαρούλα Βρυωνίδη – Παλληκαρίδη, «εκείνο το κρύο και μουντό
απόγευμα της 13ης Μαρτίου του 1957. Ήταν η τελευταία επίσκεψή μας
στον Ευαγόρα. Τον βρήκαμε όρθιο στο κελί του, πίσω από την κλειστή
πόρτα. Μας χώριζε πυκνό σύρμα. Στεκόταν ευθυτενής και σίγουρος, έτοιμος
να αντιμετωπίσει αυτό που θα συνέβαινε σε λίγες ώρες… το θάνατο. «Δεν
θέλω να κλάψετε, ούτε να στεναχωριέστε», μας είπε.
«Εγώ θα πάω στο Θεό και θα τον παρακαλέσω να είμαι ο τελευταίος
που απαγχονίζεται».
Ζητήσαμε από τους φρουρούς να μας ανοίξουν, για ένα τελευταίο
αγκάλιασμα, ένα τελευταίο φιλί. Όμως η απάντηση ήρθε σκληρή: «Δεν
επιτρέπεται».
Οι Άγγλοι αποικιοκράτες δεν τόλμησαν να παραδώσουν τη σορό του στους
γονείς του για να την κηδέψουν. Φοβούνταν γενικό ξεσηκωμό του
Κυπριακού Λαού στο ξόδι του. Την έθαψαν στο νεκροταφείο,
στα «Φυλακισμένα Μνήματα» στην Λευκωσία, που έφτιαξαν μέσα σας
φυλακές και στον ίδιο τάφο που έντεκα μέρες πριν είχαν θάψει το
σταυραετό του Μαχαιρά, το θρυλικό Γρηγόρη Αυξεντίου.
Εψές πουρνό μεσάνυχτα στης φυλακής τη μάντρα,

57. 57
Μες της κρεμάλας τη θηλιά σπαρτάραγε ο Βαγόρας.
Σπαρτάρησε, ξεψύχησε, δεν τ’ άκουσε κανένας .
Η μάνα του ήταν μακριά, κι ο κύρης του δεμένος,
Οι νιοί συμμαθητάδες του μαύρο όνειρο δεν είδαν,
Κι η νια που τον ορμήνευε δεν είδε νυχτοπούλι.
Εψές πουρνό μεσάνυχτα θάψαν τον Ευαγόρα.
Σήμερα Σάββατο ταχιά όλη η ζωή σαν πρώτα.
Ετούτος πάει στο μαγαζί, εκείνος πάει στον κάμπο,
ψηλώνει ο χτίστης εκκλησιά, πανί απλώνει ο ναύτης,
και στο σχολείο ο μαθητής συλλογισμένος πάει.
Χτυπά κουδούνι μπαίνουμε στην τάξη του ο καθένας.
Μπαίνει κι η πρώτη η άτακτη κι η Τρίτη που διαβάζει
μπαίνει κι η Πέμπτη αμίλητη, η τάξη του Ευαγόρα.
-Παρόντες όλοι;
-Κύριε ο Ευαγόρας λείπει.
-Παρόντες λέει ο δάσκαλος και με φωνή που τρέμει:
-Σήκω Ευαγόρα να μας πεις Ελληνική Ιστορία.

58. 58
Ο δίπλα, ο πίσω, ο μπροστά, βουβοί και δακρυσμένοι
Αναρωτιούνται στην αρχή, ώσπου η σιωπή τους κάνει,
Να πέσουν μ’ αναφιλητά αυτοί κι όλη η τάξη.
-Παλληκαρίδη Άριστα, Ευαγόρα πάντα πρώτος
στους πρώτους πρώτος, άγγελε, πατρίδας δοξασμένης,
συ μέχρι χθες, της μάνας σου ελπίδα κι αποκούμπι,
και του σχολειού σου σήμερα Δευτέρα Παρουσία.
Τα’ πε κι απλώθηκε σιωπή πα στα κλαμένα νιάτα,
Που μπρούμυτα γεμίζανε της τάξης τα θρανία,
Έξω απ’ εκείνο τ’ αδειανό παντοτινά γεμάτο….
Για σένα, Κύπρο αθάνατη, Πατρίδα σκλαβωμένη, Θα δώσω απ’ το
αίμα μου Κάθε σταλαματιά…
Για να σε δω ελεύθερη, Και χιλιοδοξασμένη, Δε θα διστάσω, Κύπρο
μου, Nα πέσω στη φωτιά» –

59. 59
ΘΑ ΠΑΡΩ ΜΙΑΝ ΑΝΗΦΟΡΙΑ (ΛΕΥΤΕΡΙΑ)
Θα πάρω μιαν ανηφοριά
θα πάρω μονοπάτια
να βρω τα σκαλοπάτια
που παν στη λευτεριά.
~
Θ' αφήσω αδέλφια, συγγενείς
τη μάνα, τον πατέρα,
μες τα λαγκάδια πέρα
και στις βουνοπλαγιές.
~
Ψάχνοντας για τη Λευτεριά
Θα 'χω παρέα μόνη
κατάλευκο το χιόνι
βουνά και ρεματιές.
~
Τώρα κι αν είναι χειμωνιά,
θα 'ρθει το καλοκαίρι
τη Λευτεριά να φέρει
σε κάμπους και χωριά.
~
Θα πάρω μιαν ανηφοριά,
θα πάρω μονοπάτια
να βρω τα σκαλοπάτια

60. 60
που παν στη λευτεριά.
~
Τα σκαλοπάτια θ' ανεβώ,
θα μπω σ' ένα παλάτι.
Το ξέρω, θα ν' απάτη
δε θα 'ναι αληθινό.
~
Μες το παλάτι θα γυρνώ,
ώσπου να βρω το θρόνο.
Βασίλισσα μια μόνο
να κάθεται σ' αυτό.
~
Κόρη πανώρια, θα της πω,
άνοιξε τα φτερά σου
και πάρε με κοντά σου,
μονάχ' αυτό ζητώ.
~
Γεια σας παλιοί συμμαθητές. Τα τελευταία λόγια τα γράφω σήμερα για σας.
Κι όποιος θελήσει για να βρει ένα χαμένο αδελφό, έναν παλιό του φίλο,
~
Ας πάρει μιαν ανηφοριά,
ας πάρει μονοπάτια,
να βρει τα σκαλοπάτια
που παν στη Λευτεριά

61. 61
~
Με την ελευθεριά μαζί,
μπορεί να βρει και μένα.
Αν ζω θα μ' εύρει εκεί.
Ευαγόρας Παλληκαρίδης 5. 12. 1955
Ζωγραφιά της Μπατσκίνη Μιχαέλας-Γεωργίας_ Α2

62. 62

63. 63
ΣΤΗΝ ΚΥΠΡΟ
Για σένα, Κύπρο, αθάνατη,
Πατρίδα σκλαβωμένη,
Θα δώσω το αίμα μου
Κάθε σταλαματιά….
Για να σε δω ελεύθερη
Και χιλιοδοξασμένη
Δε θα διστάσω,
Κύπρο μου,
Να πέσω στη φωτιά.
ΤΩΝ ΑΘΑΝΑΤΩΝ
Των Αθανάτων το κρασί
το ΄βρετε εσείς και πίνετε.
Ζωή για σας κι ο θάνατος
κι αθάνατοι θα μείνετε.

64. 64
Η ΠΑΤΡΙΔΑ ΜΟΥ
Είναι μια χώρα
μόνη ελπίδα μου
είν΄η πατρίδα μου.
Κι αν εσκλαβώθηκε
δε μένει σκλάβα,
γιατί σαν λάβα
ανακατώθηκε.

65. 65
ΣΑΝ ΕΛΛΗΝΑΣ
Του Έλληνος ο τράχηλος ζυγόν δεν υποφέρει.
Για να τον σπάσει πολεμά,
σε πόλεις, κάμπους και βουνά,
χειμώνα, καλοκαίρι.
Έτσι κι εγώ σαν Έλληνας ζυγόν δεν υποφέρω
γι΄ αυτό με τ΄ άλλα τα παιδιά ξεκίνησα,
τη λευτεριά στην Κύπρο μας να φέρω.

66. 66
ΔΕΝ ΕΙΜΑΙ ΣΚΛΑΒΟΣ ΠΙΑ
«-Τη σκλαβιά τη βαρέθηκα,
Μάνα, κλέφτης θα γίνω.
Της σκλαβιάς το δηλητήριο,
Μάνα, ως πότε θα πίνω;
~
Κι αφού πρώτα εφίλησα
τη γλυκειά μου μανούλα,
τον ανήφορο τράβηξα
στου βουνού την κορφούλα.
~
Κι εκεί πάνω σαν βρέθηκα,
με χαρά στην καρδιά,
με λαχτάρα εφώναξα:
«-Σκλάβος δεν είμαι πια!»

67. 67
ΤΟ ΟΡΑΜΑ ΤΗΣ ΛΕΥΤΕΡΙΑΣ
Σκλαβωμένη μου Κύπρος, λατρευτή μου πατρίδα
που δεμένη στενάζεις με βαριάν αλυσίδα.
Τα δεσμά τα βαριά σου σε λιγάκι θα σπάσεις
και στης μάνας Ελλάδας την αγκάλη θα φτάσεις.
Της σκλαβιάς η φουρτούνα ολοένα σε δέρνει
και τη νίκη ζητάει και γιαλός και στεριά.
Όμως νάτην, η νίκη με χαμόγελο φτάνει
σαν σε όνειρο μέσα τη γλυκιά Λευτεριά
στο κεφάλι σου, Κύπρος, με χαρά στο φορεί.

68. 68
ΣΤΗΝ ΚΥΠΡΟ
Μόνο λίγο ακόμα
και στο μαύρο σου χώμα
που η σκλαβιά και ο πόνος τώρα τρυπά,
η γλυκειά Λευτεριά
καρτερούν τα παιδιά σου ξανά,
πως με φλόγα και πάλι κοντά σου θαρθεί.
Κύπρος, Κύπρος, γλυκειά μας Πατρίδα,
κάνε τώρα να λάμψει του σπαθιού σ’ η λεπίδα.
Από σε καρτερούμε τη σκλαβιά για να διώξεις από σένα,
ω Κύπρος γλυκειά, με τη μάνα Ελλάδα να βρεθείς αγκαλιά.
Μόνο λίγο ακόμα ένας ήλιος θα λάμψει
πιο λαμπρός και για μας.
Η ΚΥΠΡΟΣ ΔΕΝ ΠΕΘΑΙΝΕΙ
Την Κύπρο μας κι αν δέσανε
οι Άγγλοι μ’ αλυσίδα,
έχει για πάντα την καρδιά
πίστη σε μια πατρίδα.
~
Η Κύπρος κι αν ελύγισε
δεν είναι σκλαβωμένη
Ελληνοπούλ’ αδούλωτη
πάντα η ψυχή της μένει

69. 69
~
Το λέει ο γιαλός,
το λέει η στεριά,
κάθε βουνού κορφούλα.
Το λέει κάθε ανηφοριά
και κάθε της βρυσούλα.
~
Η Κύπρος δεν απέθανε
κι ούτε ποτέ πεθαίνει
κι απ’ της σκλαβιάς τα σίδερα
τη βλέπω γω να βγαίνει
~
Την Κύπρο δεν τρομάζουνε
φοβέρες και κανόνια
έχει βαριά κληρονομιά
απ’ τα παλιά τα χρόνια.
~
Στην Κύπρο την αθάνατη,
την Κύπρο τη γενναία
είναι καιρός να στήσουμε
Ελληνική σημαία.

70. 70
ΗΜΕΡΑ ΤΗΣ ΝΙΚΗΣ
Μέρα λαμπρή κι αθάνατη
κι αδούλωτ΄ είναι σήμερα
που κι η σκλαβιά νικήθηκε
από την τόση ορμή…
~
Και λύγισαν, και σπάσανε
και λυώσανε τα σίδερα
που σου μάτωναν, Κύπρο μου,
το ασθενικό κορμί.
~

71. 71
Μέρα χαράς ξημέρωσε
και μέρα ευλογημένη
κι απ΄ τη σκλαβιά που πέρασε
τίποτε πια δε μένει.
~
Χαρείτε όσοι πονέσατε
κι όσοι νεκρούς εκλάψετε
το κλάμα παύει σήμερα
στης Κύπρου τα χωριά.
~
Κι όσοι πατέρα, κι αδελφό
για φίλο σας εθάψατε
όλοι χαρήτε σήμερα
γιατ΄ ήρθε η λευτεριά
η πρώτη μέρα ελεύθερη
-στιγμή που δεν ξεχνιέται-
στη σκλαβωμένη Κύπρο μας
η λευτεριά γεννιέται.

72. 72
ΗΡΩΩΝ ΓΗ
Όλη η φύση κοιμάται
Τη ναρκώνει το κρύο
Και ΄γω φεύγω λαλώντας
Το στερνό μου αντίο
Και τη μάνα φιλώντας
Τη κοιτάζω να κλαίει
Μάνα μην κλαις της λέω
Μάνα μην κλαις και κλαίω
Κι όλο πάω και τρέχω
και το δάκρυ της σβήνει
για μια μόνο στιγμούλα
και μιαν άλλη μανούλα
την Ελλάδα μας έχω

73. 73
που όλο κλαίει κι εκείνη
Στου βουνού τη ραχούλα
στ΄ ανθοστόλιστα πλάγια
τη γλυκειά μου μανούλα
ψάχνω να βρω την άγια
και ανεβαίνω ραχούλες
χιονισμένες κορφές
ώσπου να βρω ΗΡΩΩΝ ΓΗ
κι ηρώων μορφές.
Κι εσείς τραγούδια ηρωικά, που όλη μέρα γράφω, θα ξεχαστείτε στα στερνά
στην φυλακής τον τάφο. Λυπούμαι που θα χωριστώ την τόση σας παρέα, μ΄
αφού η μοίρα η σκληρή με πάει αλλού μοιραία. Μα γρήγορα θα βγω ξανά για
να σας ανταμώσω και άλλους στίχους συντροφικά και πάλι θα σας δώσω. Κι
εσείς λουλούδια κόκκινα, που απ΄ τους κήπους κλέβω σας αποχαιρετώ γιατί
στη φυλακή μισεύω. Γαρύφαλλα ευωδιαστά γεμίσατε τη γλάστρα, και
στέλλετέ μου ευωδιά τη νύχτα με τα άστρα.

74. 74

75. 75

76. 76
Στo έργο “Φυλακισμένα Μνήματα” παρουσιάζονται συμβολικά πίσω από
συρματοπλέγματα δέκα μνήματα ηρώων του κυπριακού Απελευθερωτικού
Αγώνα ―εννέα απαγχονισθέντων (Μιχαήλ Κουτσόφτα, Στέλιου Μαυρομάτη,
Ανδρέα Παναγίδη, Ευαγόρα Παλληκαρίδη, Ιάκωβου Πατάτσου, Ανδρέα
Ζάκου, Χαρίλαου Μιχαήλ, Μιχαήλ Καραολή, Ανδρέα Δημητρίου) και του
πεσόντος Γρηγόρη Αυξεντίου, τους οποίους οι Άγγλοι είχα θάψει στις
Κεντρικές Φυλακές της Λευκωσίας.
Σε πληροφοριακό σημείωμα για το έργο, που δημοσιεύθηκε τότε στο
περιοδικό Τάιμς οφ Σάιπρους, ο ζωγράφος Γ. Πολ. Γεωργίου εξηγούσε :
“Το απανθρακωμένο λείψανο του Γρηγόρη Αυξεντίου θάφτηκε στις εφτά του
Μάρτη του 1957, πίσω από τα σιδερένια κάγκελα των κεντρικών φυλακών
κοντά στους τάφους του Καραολή, του Δημητρίου, του Μιχαήλ, του
Μαυρομάτη, του Κουτσόφτα, του Παναγίδη, του Ζάκου, του Πατάτσου και του
Παλληκαρίδη.
Σαράντα μέρες μετά τον θάνατό του, σ’ ένα μνημόσυνο για την ανάπαυση της
ψυχής του, ενώ η μητέρα του μοιρολογούσε, ένα λευκό περιστέρι πέταξε και
κάθησε στην εκκλησιά”.
Στο κάτω μέρος του πίνακα ο Γεωργίου παρουσιάζει τρεις πενθοφορούσες
κυπρίες μητέρες και το περιστέρι επάνω στην εκκλησία.
Μέσω του περιοδικού Τάιμς οφ Σάιπρους ο Γ. Πολ. Γεωργίου απηύθυνε και
την ακόλουθη έκκληση προς τον Κυβερνήτη :
“Ευσεβάστως απευθύνομαι προς την Εξοχότητά σας για να σας ζητήσω να
λευτερώσετε τους νεαρούς νεκρούς που είναι θαμμένοι πίσω από τα κάγκελα
των Κεντρικών φυλακών για να ταφούν χριστιανικά και ν’ αναπαυθούν σε
ειρήνη. Και πάλι σας ευχαριστώ. Γ. Πολ. Γεωργίου, Αμμόχωστος».
Η έκκληση του ζωγράφου έπεσε στο κενό: ακόμη τρεις πεσόντες (Μάρκος
Δράκος, Στυλιανός Λένας, Κυριάκος Μάτσης) προστέθηκαν στο φυλακισμένο
κοιμητήριο. Κι ως αυτό να μην ήταν αρκετό, όταν κάποτε έγινε δυνατή η

77. 77
πρόσβαση στο χώρο του κοιμητηρίου αποκαλύφθηκε ότι οι Άγγλοι μερικές
φορές έθαβαν δύο αγωνιστές στον ίδιο τάφο (Α. Δημητρίου και Στυλ. Λένας,
Α. Ζάκος και Κ. Μάτσης, Α. Παναγίδης και Μ. Κουτσόφτας, Γρηγ. Αυξενίου
και Ευαγ. Παλληκαρίδης).

78. 78
Πώς τα «φυλακισμένα μνήματα» των κύπριων αγωνιστών, έμειναν στην
ελεύθερη Κύπρο. Οι Ελληνοκύπριοι μαχητές αποκρούουν τις επιθέσεις του
«Αττίλα», αμυνόμενοι πάνω στους τάφους του Αυξεντίου, του Παλλικαρίδη, του
Καραολή και του Δημητρίου.
Ο ιστορικός Νίκος Γιαννόπουλος γράφει στις 2/2/2015
Στις 16 Αυγούστου 1974 οι τουρκικές δυνάμεις εισβολής στην Κύπρο
εξαπέλυσαν σφοδρή επίθεση εναντίον του κέντρου της Λευκωσίας. Το
τουρκικό σχέδιο προέβλεπε κατάληψη της περιοχής, εντός των μεσαιωνικών
τειχών, της παλαιάς πόλης της Λευκωσίας και του Αγίου Δομετίου και του
Αγίου Παύλου. Ελληνοκύπριοι στρατιώτες παρακολουθούν την προώθηση
τουρκικών αρμάτων μάχης. Για τον σκοπό αυτό διέθεσαν άρματα μάχης,
όλμους, πυροβολικό και αεροσκάφη, τα οποία προσέβαλλαν διαρκώς τις
θέσεις των αμυνόμενων Ελληνοκυπρίων. Στο κέντρο και μέσα από τους
στενούς δρόμους της παλαιάς πόλης, επεχείρησαν προώθηση με πεζικό. Δύο
ελληνοκυπριακά τάγματα, το 336 και το 211, υποστηριζόμενα από πυροβόλα
της Εθνικής Φρουράς, αμύνθηκαν σθεναρά και με αυτοθυσία.
Οι έφεδροι ανθυπολοχαγοί Νίκος Κουτσού και Γιώργος Μαυρής, διοικητές
των πλέον προωθημένων φυλακίων, αν και σοβαρά τραυματισμένοι,
αρνήθηκαν να διακομισθούν στο νοσοκομείο. Στο κέντρο του μετώπου
αμύνθηκε ο 2ος λόχος του 336 Τάγματος, με επικεφαλής τον Κύπριο έφεδρο
ανθυπολοχαγό Χρήστο Σολομή. Ήταν ένας τόπος ιερός, αφού εκεί, εντός των
Κεντρικών Φυλακών Λευκωσίας, βρίσκεται ο χώρος που οι Κύπριοι
αποκαλούν «Φυλακισμένα Μνήματα». Εκεί είναι ενταφιασμένοι οι άνδρες
της ΕΟΚΑ που έπεσαν μαχόμενοι ή απαγχονίστηκαν από τους Βρετανούς: ο
Γρηγόρης Αυξεντίου, ο Ευαγόρας Παλληκαρίδης, ο Μιχαήλ Καραολής κ.ά.
Ο Σολομής και οι 250 άνδρες του αμύνθηκαν σθεναρά. Παρά τον καταιγισμό
πυρός και τις τουρκικές επιθέσεις κατά κύματα, κράτησαν τις θέσεις
τους. Ένας Κύπριος αξιωματικός άλλου τάγματος, βλέποντας τις διαδοχικές
τουρκικές επιθέσεις, διέταξε τον Σολομή να υποχωρήσει λέγοντάς του

79. 79
χαρακτηριστικά ότι εάν παρέμενε εκεί, θα οδηγούσε τον εαυτό του και τους
άνδρες του στον θάνατο. Ο Σολομής αρνήθηκε, ενώ ένας λοχίας του
αποκρίθηκε: «Ούτε θέλουμε, ούτε έχουμε δικαίωμα να φύγουμε. Ακόμα κι
αν αποχωρήσουν όλοι οι άλλοι, εμείς θα μείνουμε εδώ και θα γίνουμε
λιώμα». Οι Ελληνοκύπριοι μαχητές δεν εννοούσαν να αφήσουν τους τάφους
των ηρώων τους να καταληφθούν και να συληθούν από τους Τούρκους.
Εκείνη τη στιγμή υπεράσπιζαν την ιστορία της Κύπρου. Το ξενοδοχείο
Λήδρα Παλλάς. Δεξιά του λόχου Σολομή αμύνθηκε λόχος του 211 Τάγματος,
δύναμης 190 ανδρών. Ο λόχος κάλυψε την περιοχή του ξενοδοχείου «Λήδρα
Παλλάς», με επικεφαλής τον Ελλαδίτη υπολοχαγό Νίκο Λιγουδιστιανό. Οι
Τούρκοι επιτίθεντο συνεχώς, ενώ οι όλμοι τους είχαν μετατρέψει τη γύρω
περιοχή σε ερείπια. Δύο αξιωματικοί των κυανόκρανων του ΟΗΕ
προέτρεψαν τον Λιγουδιστιανό να υποχωρήσει τονίζοντάς του την
αριθμητική υπεροχή των Τούρκων. Αυτός όμως αρνήθηκε.
Αν υποχωρούσε ο λόχος των υπερασπιστών των «Φυλακισμένων Μνημάτων»
θα βρισκόταν εκτεθειμένος. Τελικά, με τη λήξη των εχθροπραξιών
συμφωνήθηκε να εκκενωθεί το «Λήδρα Παλλάς» από τις ελληνοκυπριακές
δυνάμεις. Έτσι, σήμερα, το ιστορικό ξενοδοχείο βρίσκεται εντός της νεκρής
ζώνης. Ωστόσο, τα «Φυλακισμένα Μνήματα» παρέμειναν στον ελεύθερο
τομέα της πόλης. Οι Ελληνοκύπριοι μαχητές έπραξαν το χρέος τους
απέναντι στους ήρωες της ΕΟΚΑ, που αγωνίσθηκαν για την ένωση της
Κύπρου με την Ελλάδα

80. 80
Η ΕΛΛΗΝΙΚΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ…
Τμήμα Α2

81. 81
ΓΑΜΟΣ
Σε όλους τους πολιτισμούς ανεξαρτήτως θρησκείας ο γάμος πέραν από την
θρησκευτική του σημασία ήταν πάντοτε ένα μεγάλο χαρμόσυνο γεγονός για
την κοινωνία και γιορταζόταν από όλους. Κάθε λαός ανάλογα και με τα
βιώματα του δημιούργησε τις δικές του γαμήλιες παραδόσεις, τα ήθη και τα
έθιμα του. Έτσι και στη Κύπρο ο λαός δημιούργησε τις δικές του
παραδόσεις που βεβαίως ποικίλουν ανά περιοχή και με το πέρασμα των
χρόνων τα έθιμα αυτά περνούσαν από γενιά σε γενιά.
Ο γάμος στην Κύπρο δεν ήταν ποτέ μια απλή θρησκευτική γιορτή. Η
προετοιμασία του γάμου διαρκούσε μέρες και σ’ αυτή συμμετείχαν φίλοι,
συγγενείς ακόμα και όλο το χωριό. Ο γάμος γινότανε συνήθως Κυριακή και
τελείωνε μέχρι την άλλη Κυριακή με τον αντίγαμο. Σήμερα με το πέρασμα
των χρόνων κάποια από αυτές τις παραδόσεις έχουν ξεθωριάσει και πλέον ο
γάμος αποτελεί ένα «κράμα» του παλιού με του νέου στοιχείου.
Προξένια: Τότε οι προξενητές μεσολαβούσαν και μιλούσαν στους γονείς
της νύμφης. Οι γονείς περνούσαν από «κόσκινο» το γαμπρό προτού δώσουν
την έγκριση τους. Πολλές φορές η γνώμη της κοπέλας δεν έπαιζε κανένα
ρόλο στον επικείμενο γάμο.

82. 82
Λογιάσματα: Τα λογιάσματα αποτελούσαν τον λόγο που έδινε ο ένας στον
άλλο. Το παρόν τους έδιναv όλοι οι στενείς συγγενείς των μελλόνυμφων και
εκεί υπόγραφαν το προικοσύμφωνο παρουσία εκτός από τους γονείς και του
ιερέα του χωριού και το οποίο είχε νομική ισχύ. Πολλές φορές κατά τη
σύναψη του προικοσύμφωνου προέκυπταν διαφωνίες μεταξύ των
οικογενειών και ο γάμος ακυρωνόταν. Εάν προέκυπτε συμφωνία
υπογραφόταν και έπρεπε να τηρηθεί κατά γράμμα.
Το στόλισμα της νύμφης και του γαμπρού: Γινόταν στα πατρικά
σπίτια και των δυο όπου συνοδείας βιολιών και λαούτων οι κουμπάροι και οι
κουμέρες αναλάμβαναν το ντύσιμο του γαμπρού και της νύμφης
αντίστοιχα. Το ξύρισμα του γαμπρού αναλάμβανε συνήθως ο κουρέας του
χωριού. Σε περιοχές περισσότερο της Αμμοχώστου ήταν διαδεδομένο ο
«χορός των ρούχων» όπου έβαζαν τα ρούχα σε πανέρι και τα χόρευαν εν
μέσω βιολιών και τραγουδιών.
Η πορεία προς την εκκλησία: Η πορεία προς την εκκλησιά γινόταν με
τα πόδια και πέρναγε μέσα από τους δρόμους του χωριού. Ο γαμπρός και η
νύμφη αντίστοιχα συνοδευόμενοι από συγγενείς και φίλους οδηγούνταν
προς την εκκλησιά με την συνοδεία βιολιών και λαούτων.

83. 83
Οι κουμπάροι: Κατά τη διάρκεια του γάμου οι κουμπάροι έγραφαν τα
ονόματα τους σε μια μεγάλη άσπρη κορδέλα η οποία ήταν δεμένη πάνω στα
στέφανα του ζευγαριού. Μάλιστα η επιτυχία του γάμου καθοριζόταν από
τον αριθμό των κουμπάρων που είχε ο κάθε γάμος.
Το φίλημα των στεφάνων: Μόλις τελειώσει η τελετή του γάμου οι γονείς
και οι συγγενείς φιλάνε τα ιερά στέφανα που ένωσαν το νεαρό ζευγάρι και
τους δίνουν την ευχή τους.
Το ράψιμο του κρεβατιού: Το ράψιμο του κρεβατιού αναλαμβανότανε
από πέντε ή επτά μονοστέφανες γυναίκες και περιλάμβανε βιολιά λαούτα,
χορούς και τσιαττιστά. Γέμιζαν το κρεβάτι του αντρόγυνου με παρθένο
μαλλί από πρόβατα τα οποία έκοβαν και έπλεναν τις προηγούμενες ημέρες.
Τέσσερις κόκκινοι σταυροί ράβονταν στις τέσσερις γωνιές του κρεβατιού.
Ακολούθως κυλούσαν μικρά παιδιά πάνω στο κρεβάτι με την ευχή για
πολλούς απογόνους. Μετά από όλα αυτά τη σκυτάλη έπαιρναν οι κουμπάροι
με τον χορό του κρεβατιού.
Ο χορός των συμπεθέρων: Εκτός από το ζευγάρι μετά το γάμο χόρευαν
και οι συμπέθεροι μεταξύ τους δείχνοντας πέραν από την διασκέδαση και
την ένωση των δυο οικογενειών.

84. 84
Το πρώτο ξημέρωμα: Στο πρώτο ξημέρωμα πήγαιναν οι γονείς του
ζευγαριού συνοδεία του ιερέα του χωριού στο σπίτι του αντρογύνου και
χτυπούσαν τις πόρτες. Όταν άνοιγαν τις πόρτες ο ιερέας ρώταγε το γαμπρό
τι άλλο θέλει από τους γονείς και των δυο. Αν ο γαμπρός επιθυμούσε κάτι
επιπλέον το ανάφερνε και αν ο πατέρας και ο πεθερός του δεν είχαν
αντίρρηση, του ικανοποιούσαν την επιθυμία και έμπαιναν στο σπίτι.
Την επόμενη του γάμου: Την επόμενη του γάμου, ημέρα Δευτέρα
συγγενείς και φίλοι πήγαιναν σπίτι του αντρογύνου παίρνοντας μαζί τους
πίττες και μέλι. Το απόγευμα ο γαμπρός μαζί με τους κουμπάρους του
γύρναγε σε όλο το χωριό βάζοντας κολώνια στα χέρια των χωριανών και οι
κουμπάροι κέρναγαν κονιάκ. Οι συγχωριανές έδιναν στους κουμπάρους
ζωντανές κότες που τις κρέμαγαν σε ένα μακρύ ξύλο και τις έπαιρναν στο
σπίτι του αντρογύνου και θα αποτελούσε το κρέας για το τραπέζι της
Δευτέρας του γάμου. Την Δευτέρα του γάμου η νύφη δεν φορούσε το νυφικό
αλλά ένα ωραίο φόρεμα, το δευτερκάτικο όπως το έλεγαν. Όλες τις νύχτες
του γάμου (ο γάμος είχε διάρκεια μια βδομάδα) έπαιζαν τα βιολιά και ο
κόσμος χόρευε μόνο κυπριακούς χορούς, καλαματιανό και ταγκό.

85. 85
Η ΓΙΟΡΤΗ ΤΟΥ ΚΡΑΣΙΟΥ
Η Γιορτή του Κρασιού είναι μια εκδήλωση άμεσα συνδεδεμένη με τον
ανθρώπινο παράγοντα. Πρόκειται για μια πολιτιστική εκδήλωση που οι
άνθρωποι διοργάνωναν από τα πανάρχαια χρόνια όταν παρόμοιες γιορτές με
αναφορά στο κρασί διοργανώνονταν.
Η Γιορτή του Κρασιού είναι από το 1961 ένα από τα πιο χαρακτηριστικά
γεγονότα της Λεμεσού, που θεωρείται η κυπριακή πρωτεύουσα του κρασιού.
Η Γιορτή διοργανώνεται στο Δημόσιο Κήπο της Λεμεσού και διαρκεί 12
ημέρες. Η Γιορτή του κρασιού είναι εμπνευσμένη από τις αρχαίες γιορτές
προς τιμήν του θεού του κρασιού Διόνυσου και τιμά μια μακρά παράδοση
παραγωγής κρασιού στην Κύπρο. Η γιγαντιαία φιγούρα ενός παραδοσιακά
ντυμένου Κύπριου στην είσοδο του Δημόσιου Κήπου κατά τη διάρκεια της
γιορτής καλωσορίζει τους ντόπιους και ξένους επισκέπτες.
Στο χώρο της εκδήλωσης οι επισκέπτες μπορούν να δοκιμάσουν τα κυπριακά

86. 86
κρασιά , καθώς και παραδοσιακά κυπριακά φαγητά. Παρ’ όλο που υπάρχει
ένα μικρό τέλος εισόδου, οι επισκέπτες μπορούν να πιουν εντελώς δωρεάν
όση ποσότητα κρασιού. Στο χώρο αυτό υπάρχει ένα παραδοσιακό πατητήρι
και να χαρεί στο υπαίθριο θέατρο του Κήπου παραδοσιακούς χορούς και
τραγούδια, καθώς και θεατρικές παραστάσεις από κυπριακά και ξένα
σχήματα.
ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ
Οι γιορτές του
Δωδεκαημέρου στη Κύπρο,
δεν είναι άλλες, από αυτές,
τις γνώριμες του
Ελληνισμού και της
Ορθοδοξίας. Οι εορτασμοί
των Χριστουγέννων, της
Πρωτοχρονιάς και των
Φώτων, συνοδεύονται από
ήθη και έθιμα, άλλα γνώριμα
και άλλα όχι. Οι στολισμοί-
κυρίως των υποστατικών-
χαρακτηρίζονται από την
παρουσία του λαμπρού
χριστουγεννιάτικου δένδρου,
τους έντονους φωτισμούς
που σε πολλές περιπτώσεις ξεπερνούν και την κοινή ανθρώπινη φαντασία.
Το σφάξιμο του γουρουνιού (αν και έχει ατονήσει το έθιμο), η παρασκευή
μελομακάρονων, κουραμπιέδων, χριστόψωμου, η βασιλόπιττα, τα

87. 87
ξεροτήγανα, το Χριστουγεννιάτικο Κέικ !!, τα φοινικωτά γλυκά, αλλά και η
σούπα, έχουν την τιμητική τους αυτές τις ημέρες.
Στην Κύπρο- όπως και σ΄ όλη την Ελλάδα- τα σπίτια των χωρικών
βρίσκονται από μέρες πριν σε εξαιρετική κίνηση. Οι γυναίκες μπαντανίζουν
(ασπρίζουν) το σπίτι, πλένουν, σιδερώνουν, ζυμώνουν τις «γεννόπιττες»
(χριστόψωμα), τα «κουλούρκα», τις «γυρισταρκιές» (τραγανά κουλούρια με
σησάμι) κ.ά. Οι άντρες, ύστερα από τον αδιάκοπο μόχθο της δουλειάς-
όργωμα της γης, σκάψιμο, σπορά και τ΄ άλλα παρόμοια- κι αφού
κουβαλήσουν στο σπίτι μπόλικα ξύλα, μαζιά και θρουμπιά (κυπριακό
θυμάρι) για προσάναμμα για τον φούρνο και τη νιστιά (τζάκι), σφάζουνε
στην αυλή του σπιτιού, ή φέρνουν τον μακελλάρην να σφάξει το γουρούνι.
Η χοιροφαγία στις επίσημες γιορτές είναι πανάρχαιο έθιμο που το
συνήθιζαν οι ρωμαίοι γεωργοί όταν εγιόρταζαν τα λεγόμενα- προς τιμήν του
Κρόνου- Σατουρνάλια, στις 17-20 του Δεκέμβρη, και θυσίαζαν τους χοίρους
τους στον πατέρα του Δία και στη Δήμητρα για να ευλογούν τα σπαρτά και
τις σοδείες των. Αν το σφαχτό είναι μεγάλο κ΄ έχει μπόλικα «κριάτα» και
πάχητα, ένα μέρος απ΄ αυτά το διαιρούν σε μικρά κοψίδια και τα
κάνουν «πασπαλά», δηλ. τα παστώνουν με το λίπος τους μέσα σε τενεκέδες
του λαδιού ή σε κούμνες (πήλινα πλατύστομα δοχεία) τα υπόλοιπα κομμάτια
βράζονται με ρύζι ή με τραχανά αποβραδίς στο χαρτζίν (καζάνι) για τη
χριστουγεννιάτικη σούπα, ενώ άλλα τα ψήνουνε στον φούρνο. Μα και ο
«γουμάς» (κοτέτσι) προσφέρει και αυτός τα θύματά του στην εορτάσιμη αυτή
πανδαισία. Ύστερα από την αυστηρή νηστεία του Σαρανταήμερου, που τη
διατηρούν με περίσσια ευλάβεια, οι χωρικοί δεν βλέπουν την ώρα να
ευφρανθεί η καρδιά τους από τα νοστιμομαγειρεμένα φαγητά και τη
γλυκόπιοτη κουμανταρία, με τελευταία πιατέλα τα «κουπέπκια»
(ντολμάδες). Απαραίτητο συμπλήρωμα του γεύματος είναι το «χαλλούμιν»
(κυπριακό τυρί) και η αναρή (μυζήθρα), με τελευταίο γλύκισμα μικρές
πίττες με σταφίδες, τυρί και μέλι, τα «πουρέκια». Ιδιαίτερα
χριστουγεννιάτικα πιτάκια δίνουν οι χωρικοί στα κτηνά τους, για να
γιορτάσουνε κι αυτά τη Γέννηση του Σωτήρα Χριστού: στην «κατσελλού»

88. 88
(αγελάδα), στο γάρο (γάϊδαρο), στον άππαρο (άλογο), στην αίγια (κατσίκα),
στην κουβέλλα (προβατίνα), στις όρνιθες (κότες), αφού πρώτα λιβανίσουν το
παχνί.
Από τα βαθιά χαράματα, με τον πρώτο ήχο του σήμαντρου, όλοι βρίσκονται
στο πόδι ντυμένοι με τα γιορτινά τους. Ο πατέρας συνοδεύει τα παιδιά στην
εκκλησία, όπου τα παραλάβουν οι «τατάδες» (νονοί) και οι «νουνάδες»
(νονές) για να τα μεταλάβουν, ενώ η μάνα με τις πρωτοθυγατέρες της
ετοιμάζουν το σπίτι και τα χρειαζούμενα για το οικογενειακό τραπέζι. Γι'
αυτή τη δουλειά κατεβάζουν από τις «σουβάντσες» (ράφια) τις «καντήλες»
(ποτήρια), τα πιατικά, όπως και τις «γεννόπιττες», τις γυρισταρκές, τα
«ψουμιά του νερού» (καρβέλια συνηθισμένα) που η ζεστή μυρωδιά τους
γεμίζει τον αέρα της «τσάμπρας» (κάμαρης). Ταυτόχρονα οι «μαείρισσες»
(κατσαρόλες), γεμάτες από Χριστουγεννιάτικα φαγητά, χύνουν τη
μοσχοβολιά τους σ΄ όλο το σπίτι έτσι που βράζουν στις «νιστιές» και στο
«μαειρκόν» (κουζίνα). Ιδιαίτερη συγκίνηση και χαρά νιώθουν οι
«χαρτωμένοι» (αρραβωνιασμένοι), που ξεκινούν καμαρωτοί-καμαρωτοί για
την εκκλησία, η κοπέλα με το καλύτερό της φουστανάκι, ντροπαλή και

89. 89
χαμηλόθωρη, και ο «σκάπουλος» (παλληκάρι) με την καλοραμμένη
φράγκική του φορεσιά που τελευταία αντικατάστησε την «προσιαστή»
(πολύπτυχη) βράκα με τη μακριά «βάκλα» (φουφούλα), το κεντητό γιλέκι, το
ζιμπούνι και τη ζώστρα, τα καινούργια «κοφτά» παπούτσια, που
προτιμήθηκαν από τις μακριές «τσαγγαροποδίνες» (μπότες), και τις ριγωτές
«κλάτσες» (κάλτσες). Όλα αυτά συμπληρώνουν την ευρωπαϊκή φορεσιά της
λεβέντικης κορμοστασιάς του παλληκαριού. Ευτυχισμένοι οι δύο νέοι
δέχονται- όταν τελειώσει η λειτουργία- τις ευχές των συγχωριανών τους και
γυρίζουν χαρούμενοι στο σπίτι του ενός ή της άλλης. Όλο το συμπεθεριό θα
παρακαθίσει στο τραπέζι με τον παπά επικεφαλής, που θα το ευλογήσει με
το τροπάριο της ημέρας: «Η γέννησις σου, Χριστέ ο Θεός ημών κτλ.». Σαν
επωδό θα χτυπήσουν όλοι μαζί τις «πρότσες» (πιρούνια) στα πιάτα τους και
θ' αρχίσει πια το χαρούμενο φαγοπότι με το τσούγκρισμα των ποτηριών για
τη δόξα του νεογέννητου Χριστού και για την ευτυχία των παιδιών τους..
Επίσης, σε κάθε σπίτι στολίζουν ένα Χριστουγεννιάτικο δέντρο με
χρωματιστά στολίδια, έλατα, Άγιους Βασίληδες, ελαφάκια και λαμπίτσες και
καλούν φίλους ή συγγενείς για να φάνε μαζί.
Τα παιδιά γυρίζουν στο χωριό, τραγουδούν τα κάλαντα των Χριστουγέννων
και της Πρωτοχρονιάς και μαζεύουν δώρα.

90. 90
ΠΡΩΤΟΧΡΟΝΙΑ
Το βράδυ της παραμονής της Πρωτοχρονιάς οι νοικοκυρές έβαζαν σε ένα
τραπέζι κόλλυβα, κρασί, διάφορους καρπούς και ένα πορτοφόλι για να τα
ευλογήσει ο Άγιος Βασίλης. Δίπλα τοποθετούσαν τη βασιλόπιτα. Οι κοπέλες
και οι νεαροί έβαζαν πάνω στα κάρβουνα φύλλα ελιάς κι έλεγαν: Αϊ Βασίλη,
βασιλιά δείξε και φανέρωσε αν μ’ αγαπά ο/η (τάδε).
Το απόγευμά της παραμονής της πρωτοχρονιάς όλοι πήγαιναν και έκοβαν
κλωνάρια ελιάς για να στολίσουν την εξώπορτα τους. Μερικά κλωνάρια
ελιάς τα κρατούσαν για το βράδυ που θα μαζευόταν οι οικογένεια γύρω από
το τζάκι. Έκοβαν φυλλαράκια ελιάς και τα πέταγαν μέσα στη φωτιά
λέγοντας: «Αϊ Βασίλη βασιλιά δείξε και φανέρωσε αν μ’ αγαπά ο καλός μου.»
Αν τα φυλλαράκια πετάγονταν πάνω στη φωτιά τότε σήμαινε ότι ο καλός
τους, τους αγαπούσε. Αν τα φυλλαράκια έμεναν εκεί και καιγόταν τότε ο
καλός τους δεν τους αγαπούσε. Το πιο βασικό έδεσμα της Πρωτοχρονιάς
είναι η Βασιλόπιτα. Μέσα στη Βασιλόπιτα τοποθετείται ένα κέρμα. Η
Βασιλόπιτα κόβεται με την εξής σειρά: Το πρώτο κομμάτι κόβεται για τον
Άγιο Βασίλη. Το δεύτερο για το σπίτι. Το τρίτο κομμάτι είναι για τον πιο
μεγάλο της οικογένειας. Και τα άλλα κόβονται με τη σειρά της ηλικίας.
Όποιος βρει το κέρμα είναι η τυχερή του χρονιά. Την παραμονή της
πρωτοχρονιάς διασκέδαζαν λέγοντας διάφορα πρωτοχρονιάτικα τραγούδια.

91. 91

92. 92
ΟΙ ΚΑΛΙΚΑΝΤΖΑΡΟΙ
Τους συναντάμε με πολλά ονόματα:
καλιβρούσηδες, καλακάντζουρα,
λυκοκάντζαροι, κακανθρωπίσματα,
παγανά, σκαρκατζούλια ή
καρκατζούλια και εξαποδώ. Από την
παραμονή των Χριστουγέννων έως τα
Θεοφάνια ανεβαίνουν στη γη τα
δαιμόνια Καλικάντζαροι, που «όλο το
χρόνο πελεκούν με τα τσεκούρια τους
τους στύλους που στηρίζουν τη γη».
Οι δαίμονες-Καλλικάντζαροι
ταυτίζονται με τις δαιμονικές Κήρες
των αρχαίων. Είναι «μαύροι,
άσχημοι, με κόκκινα μάτια και
τριχωτό σώμα». Στην Κύπρο
ονομάζονται Πλανήταροι. Εκεί τους
κάνουν ξεροτήγανα για να τους
καλοπιάσουν. Αρχηγός τους είναι ο
Μαντρακούκος, που είναι κουτσός κι άγριος και ο πιο επικίνδυνος απ' όλη
την ομάδα. Ακολουθεί ο Μαγάρας, με την τεράστια κοιλιά του, ο οποίος
μαγαρίζει όλα τα φαγητά και τα γλυκά. Επίσης, έρχεται ο Κωλοβελόνης,
που είναι αδύνατος και σουβλερός σα μακαρόνι και περνά από
κλειδαρότρυπες και χαραμάδες. Άλλος είναι ο Κοψαχείλης με τεράστια
κοφτερά δόντια, που κρέμονται από το στόμα του. Κανένας δεν μοιάζει με
τον άλλο και έχει ο καθένας το κουσούρι του. Καθένας από τους
καλικάντζαρους έχει κι από ένα κουσούρι. Κουτσοί, στραβοί, με ένα μάτι,
μονοπόδαροι, στραβοπόδαροι, ξεπλατισμένοι. Μεταξύ τους είναι διχόγνωμοι,
και δεν μπορούν να κάνουν μέχρι το τέλος καμιά δουλειά κι όλα τα αφήνουν
στη μέση, γι' αυτό δεν μπορούν να κάνουν κακό και στους ανθρώπους, αν

93. 93
και έχουν μεγάλη επιθυμία. Οι καλικάντζαροι από ότι λέγεται είναι
μαυριδεροί, με κόκκινα μάτια, τραγίσια πόδια, χέρια σαν της μαϊμούς και
τριχωτό όλο τους το σώμα. Την παραμονή των Χριστουγέννων, οι
καλικάντζαροι έρχονται έξω και περιμένουν να σμίξει η μέρα με τη νύχτα
για να μπουν μέσα. Είναι κακά και πονηρά όντα, μα δεν μπορούν να
βλάψουν τους ανθρώπους, γι αυτό και οι γυναίκες ακόμα τα περιπαίζουν
και τα βρίζουν και τα λεν σταχτοπόδηδες, σταχτιάδες, κατουρλήδες.
ΤΑ ΦΩΤΑ
Την ημέρα των
Φώτων τα παιδιά
γυρίζουν στις
γειτονιές και στους
συγγενείς τους και
τους λένε ένα
τραγουδάκι με σκοπό
να πάρουν χρήματα:
''Καλημέρα και
τα Φώτα και την
Πουλουστρίνα πρώτα''
Επίσης την ημέρα των
φώτων κάποιος πάτερ,
όταν γίνει ο
Αγιασμός ρίχνει σε
ένα ποταμό ή σε μια
θάλασσα τον Σταυρό και κάποιοι τολμηροί πέφτουν και όποιος τον βρει
πρώτος λένε πως θα έχει μια τυχερή χρονιά με υγεία.

94. 94
Πολλοί άνθρωποι την ημέρα των φώτων βαφτίζονται γιατί είναι μια μεγάλη
γιορτή. Γιατί φώτα σημαίνει βάπτιση. Αυτό συνηθίζονταν παλιά σε
ανθρώπους που αποφάσιζαν να γίνουν ορθόδοξοι χριστιανοί. Το γλύκισμα
της ημέρας των Φώτων, που ετοιμάζουν οι οικοκυρές είναι τα ξεροτήγανα
(τύπος λουκουμάδων). Κατά το έθιμο, τα παιδιά όχι μόνο τρώνε αλλά
ρίχνουν και στη στέγη του σπιτιού ξεροτήγανα για να τα βρει ο
Καλικάντζαρος να φάει και να φύγει.
ΜΑΡΤΗΣ ή ΜΑΡΤΙΑ
Ο Μάρτης ή Μαρτιά είναι ένα
παμπάλαιο έθιμο, με βαλκανική
διασπορά. Πιστεύεται ότι έχει
τις ρίζες του στην Αρχαία
Ελλάδα, και συγκεκριμένα στα
Ελευσίνια Μυστήρια.
Οι μύστες των Ελευσίνιων
Μυστηρίων έδεναν μια
κλωστή, την Κρόκη, στο δεξί
τους χέρι και το αριστερό
τους πόδι. Από την 1η ως
τις 31 του Μάρτη, τα παιδιά
φορούν στον καρπό του

95. 95
χεριού τους ένα βραχιολάκι, φτιαγμένο από στριμμένη άσπρη και κόκκινη
κλωστή, τον Μάρτη ή Μαρτιά.
Σύμφωνα με τη λαϊκή παράδοση, ο Μάρτης προστατεύει τα πρόσωπα των
παιδιών από τον πρώτο ήλιο της Άνοιξης, για να μην καούν. Τον φτιάχνουν
την τελευταία μέρα του Φλεβάρη και τον φορούν την πρώτη μέρα του
Μάρτη, πριν βγουν από το σπίτι.
ΑΠΟΚΡΙΑ
Οι Αποκριές στην Κύπρο λέγονται «Σήκωσες». Αρχίζουν από την Κυριακή της
Απόκρεω, που λέγονται και «Σήκωσες της Κρεατινής» και διαρκούν μια
βδομάδα, μέχρι την επόμενη Κυριακή, τις «Σήκωσες της Τυρινής». Πριν από
την Κυριακή της Απόκρεω έχουμε την «Τσικνοπέφτη», γιατί αναδίδεται από
τις καπνοδόχους των σπιτιών η τσίκνα από τα κρέατα που ψήνονται. Το
Σάββατο που ακολουθεί λέγεται πρώτο Ψυχοσάββατο. Ψυχοσάββατο, γιατί

96. 96
είναι αφιερωμένο στις ψυχές των πεθαμένων και πρώτο, γιατί προηγείται του
δεύτερου και του τρίτου, που είναι αφιερωμένα στους ιερείς και τους
σκοτωμένους αντίστοιχα. Κατά τους εσπερινούς συνηθίζεται να παίρνουν στην
εκκλησία κόλλυβα «για να μακαριστούν οι πεθαμένοι».
Την πρώτη Σήκωση συνηθίζουν να κάνουν ψητό, μακαρόνια με βραστό
κοτόπουλο, αρνιά παραγεμιστά κτλ. Μετά από το ξεφάντωμα της πρώτης
Σήκωσης σηκώνεται το κρέας από το τραπέζι και αρχίζει η Εβδομάδα της
Τυροφάγου κατά την οποία οι πιστοί απέχουν από την κατανάλωση κρέατος.
Την Κυριακή της Τυρινοσήκωσης σηκώνονται από το τραπέζι και τα
γαλακτοκομικά, για να αρχίζει από την επομένη, μέρα της Καθαράς Δευτέρας,
η νηστεία της Σαρακοστής ή του «Σαρανταήμερου» που τελειώνει τα
μεσάνυχτα του Μεγάλου Σαββάτου με το άκουσμα του «Καλού Λόγου». Πολλά
είναι τα χαρακτηριστικά των ημερών αυτών σε διάφορες περιοχές του τόπου
μας.
Έθιμα της περιοχής Μόρφου
Στην περιοχή της Μόρφου τη μέρα της Τσικνοπέμπτης έλεγαν ότι «τζι' οι
σιύλλοι έν χορτασμένοι» δηλ. και οι σκύλλοι είναι χορτασμένοι. Σε μερικά
χωριά όπως ο Αστρομερίτης, έπρεπε να φάνε και ξυνόγαλα (γιαούρτι) για να
μη μαυρίσουν. Στον εσπερινό της Κυριακής προς τη Δευτέρα της Τυροφάγου
σε μερικά χωριά όπως η Ζώδια και Περιστερώνα, γινόταν το «καλόν στάδιον».
Μετά το τέλος του εσπερινού οι γέροντες φιλούσαν το χέρι του ιερέα που τους
ευχόταν «καλόν στάδιον», δηλαδή να περάσουν καλά το στάδιο των νηστειών.
Σε απάντηση αυτοί εύχονταν «και τη Λαμπρήν αχώριστοι», δηλαδή και τη
Λαμπρή να μην είναι χωρισμένοι μεταξύ τους , εννοώντας να μην πεθάνουν
μέχρι το Πάσχα.
Κατά τη νύκτα οι φιλικές οικογένειες μαζεύονταν στο σπίτι του πλουσιότερου ή
του πιο αξιοσέβαστου μέλους τους για την καθιερωμένη διασκέδαση. Οι
πλούσιες νοικοκυρές είχαν τραπεζομάντηλα μήκους περίπου 8-10 μέτρων και
κάθονταν πάνω σε ψάθες 30-40 άτομα.

97. 97
Έθιμα της Κυθρέας
Στην Κυθρέα έστηναν σούσες, δηλ. κούνιες, στο ύπαιθρο, συνήθως πάνω σε
δέντρα. Οι σούσες κρεμάζονταν τις Σήκωσες της Τυρινής. Την Κυριακή της
Τυρινής όλες οι νοικοκυρές ξυπνούσαν από τα χαράματα και ετοίμαζαν τις
φορεσιές με τις οποίες θα μασκαρεύονταν το βράδυ. Αλλού όμως, όπως σε
μερικά χωριά της Μεσαορίας, οι μασκαράδες τολμούσαν και κυκλοφορούσαν
με το φως της ημέρας, ανταλλάσσοντας πειράγματα με τον κόσμο. Οι γυναίκες
του σπιτιού είχαν όλη την ευθύνη για την ετοιμασία των τόσο νόστιμων
σπιτίσιων φαγητών, γαλακτερών και ζυμαρικών, αφού το κρέας είχε σηκωθεί
από το τραπέζι την προηγούμενη Κυριακή της Απόκρεω.
Έθιμα της περιοχής Λευκονοίκου
Στο Λευκόνοικο, εκτός από τις «ραφκιόλες» δηλ. ραβιόλια ή ραβιόλες, με
χαλλούμι, τα πουρέκκια δηλ τα μπουρέκια, της αναρής και τις τυρόπιτες,
έφτιαχναν και αυτοσχέδια σπιτίσια μακαρόνια. Αυτά γίνονταν με τον πιο κάτω
τρόπο :
Από τους πρόποδες του Πενταδαχτύλου μάζευαν ένα είδος φυτού, που σύχναζε
σε μέρη όπου υπήρχε νερό, το λεγόμενο «σκλυνίτζιην». Αφού το καθάριζαν
καλά, άνοιγαν την έτοιμη ζύμη από σιμιγδάλι ή αλεύρι και τύλιγαν μέσα το
«σκλυνίτζιην» κουλουρώνοντάς το σε σχήμα μακαρονιού. Στη συνέχεια, έκοβαν
το έτοιμο μακρόστενο μακαρόνι σε κομμάτια που είχαν μέγεθος τεσσάρων
δακτύλων. Κόβοντας κάθε κομμάτι, αφαιρούσαν από μέσα και το
«σκλυνίτζιην» και αφού τοποθετούσαν τα μακαρόνια σε πανέρι, τα έβαζαν
στον ήλιο για να στεγνώσουν. Τα μακαρόνια αυτά τα έβραζαν σε παχύ ζωμό
βραστής κότας και τα πασπάλιζαν με τριμμένο χαλλούμι.
Από το τραπέζι δεν έλειπαν, βέβαια, τα χαλλούμια, τα αυγά και τα ψαρικά.
Επίσης, έτρωγαν και χόρτα που αφθονούσαν τέτοια εποχή στους κάμπους.
Μάζευαν αγρέλια, στρουθούκια, χωστές και τα τηγάνιζαν με αυγά.

98. 98
Έθιμα περιοχής Μεσαορίας
Εκτός από τα φαγητά στο τραπέζι της Σήκωσης υπήρχαν και τα απαραίτητα
γλυκίσματα. Συνηθισμένα γλυκίσματα ήταν το «κατείφιν», οι «πισσιή(δ)ες» και
«οι πίττες της σάτζιης». Βασιλιάς όμως όλων των γλυκισμάτων ήταν η
«τσιππόπιττα», που γινόταν με την «τσίππαν του γαλάτου» των προβάτων, που
το συνήθιζαν κυρίως στα χωριά της Μεσαορίας.
Η Δευτέρα της Καθαράς
Η ονομασία Καθαρά Δευτέρα
προέρχεται από τον καθαρισμό των
σωμάτων και των ψυχών που αρχίζει
τη μέρα αυτή και συνεχίζεται για
πενήντα μέρες με τη νηστεία Εκτός
από την έξοδο των ανθρώπων στα
βουνά και σε εξοχικά μέρη για να
«κόψουν την μούττην της
Σαρακοστής» με νηστίσιμα φαγητά
πολλές νέες κοπέλες που ήθελαν να
παντρευτούν και πολλές γριές
νήστευαν τρεις μέρες, έκαναν δηλαδή
«τριμέρι» και την τέταρτη μέρα
μεταλάμβαναν. Τις τρεις αυτές
ημέρες δεν έτρωγαν τίποτα φαγώσιμο.
Μετά από τη Θεία Μετάληψη, οι
άλλες γυναίκες έφερναν σ' αυτές που
έκαναν «τριμέρι», πίττες του σατζιού, χαλουβά, ελιές, πορτοκάλια και άλλα
φαγώσιμα. Επίσης, οι νεαρές, για να προβλέψουν το μέλλοντα σύζυγό τους,
χρησιμοποιούσαν την «αρμυροκουλλούραν». Όλη τη μέρα της Καθαράς

99. 99
Δευτέρας δεν έτρωγαν τίποτα και κοσκίνιζαν αλεύρι «αξινόστραφα», με το
αριστερό τους χέρι. Το ζύμωναν επίσης με το αριστερό και έφτιαχναν πίττα
την οποία έψηναν στο «σάτζιν». Κατά τη δύση του ήλιου, όταν επέστεφαν από
τον εσπερινό, έκοβαν ένα κομμάτι και το έτρωγαν και το υπόλοιπο το έβαζαν
κάτω από το μαξιλάρι τους. Έτσι πίστευαν ότι το βράδυ θα έβλεπαν στο όνειρο
τους το μέλλοντα σύζυγο τους. Αν επαναλάμβαναν αυτή τη διαδικασία τρεις
φορές πίστευαν ότι θα έβρισκαν όμορφο σύζυγο.
Όλη αυτή την περίοδο της Αποκριάς οι άνθρωποι του λαού μας χαίρονταν με
την ψυχή τους, γλεντούσαν και ξεχνούσαν τα βάσανα και τους πόνους τους.
Ήταν μια περίοδος ξεκούρασης από την καθημερινή δύσκολη ζωή.
ΠΡΩΤΑΠΡΙΛΙΑ
Κατά την 1η Απριλίου,
συνηθίζεται να λέγονται
καλοπροαίρετα ψέματα λόγω
εθίμου. Αφετέρου, πρόκειται για
επίσημη αργία της Κυπριακής
Δημοκρατίας, που εορτάζει την
έναρξη του αγώνα της Ε.Ο.Κ.Α.
Τα ψέματα της Πρωταπριλιάς
είναι ένα έθιμο που μας έχει έρθει
από την Ευρώπη. Υπάρχουν
διάφορες εκδοχές σχετικά με τον
τόπο και τον χρόνο που γεννήθηκε
το έθιμο αυτό. Δύο από αυτές,
όμως, είναι οι επικρατέστερες.

100. 100
Την πρώτη Απριλίου γίνεται η μεγαλύτερη παρέλαση σε όλες τις πόλεις και
χωριά. Εκτελείται από τους μαθητές κι από τους στρατιώτες. Όλοι κάνουν
ένα γύρο της πόλης ή του χωριού φωνάζοντας συνθήματα και μετά
συγκεντρώνονται όλοι στο κέντρο για να τιμήσουν τους ήρωες της Ε.Ο.Κ.Α.
Κάθε χρόνο αυτή την περίοδο, σε πολλά χωριά επικρατεί το έθιμο της
΄΄λαπρατζιάς΄΄ όπου κάθε χωριό ανάβει την δική του φλόγα στο κέντρο της
κοινότητας του, και εκεί μαζεύονται όλοι οι κάτοικοι του χωριού και
απολαμβάνουν την φωτιά. Όλες οι προετοιμασίες αρχίζουν από τον
προηγούμενο μήνα μαζεύοντας ξύλα. Και έτσι γιορτάζεται αυτή η μέρα.

101. 101
ΠΑΣΧΑ
Οι προετοιμασίες για το Πάσχα
ξεκινούν από την αρχή της Μ.
Εβδομάδας, ακόμα κι από το
«Σάββατο του Λαζάρου». Μικρά
παιδιά γύριζαν, σήμερα αυτό
γίνεται ίσως σε μερικά χωριά,
από σπίτι σε σπίτι για να πουν
τον Λάζαρο ή το τραγούδι του
Λαζάρου:
«'Αρχοντες Καλή μέρα σας
Καλή γιορτή απάνω σας.
Ήλθαν τα Βάγια ήλθασιν
Και του Λαζάρου έγερσις.
Τ' 'Αγια Πάθη του Χριστού
Αξίως προσκυνήσωμεν
Και την Λαμπράν Ανάστασιν
Καλώς να την εφθάσωμεν».
Ακολουθεί στον ίδιο ρυθμό ολόκληρη η ιστορία της ανάστασης του Λαζάρου
που μοιάζει προπομπός της Ανάστασης του Χριστού. Σαν αμοιβή
προσφέρονταν στα παιδιά αυγά, κάτι που αφθονούσε στα σπίτια, αφού η
νηστεία των ημερών δεν ευνοούσε την κατανάλωσή τους. Ήταν όμως και
πολύ χρήσιμα γιατί άλλα θα τα «κοκκινήσουν» θα τα βάψουν δηλαδή οι
νοικοκυρές κόκκινα για το πατροπαράδοτο τσούγκρισμα... και άλλα θα
γίνουν «φουκός» -γέμισμα δηλαδή- για τις φλαούνες, Tο κατ΄ εξοχήν
πασχαλινό κυπριακό έδεσμα, που φτιάχνονται το Μ. Σάββατο.

102. 102
Η λέξη θεωρείται ότι προέρχεται από το αρχαίο ελληνικό παλάθη - flado
«flaon» φλαούνα (η παλάθη ήταν παρασκεύασμα με ξηρά φρούτα. Από την
παραμονή ετοιμάζεται η γέμιση, ο «φουκός», από τριμμένο ειδικό τυρί που
γίνεται αυτή την εποχή του χρόνου, προζύμι, πολλά αυγά, σταφίδες και
διάφορα μυρωδικά, όπως μέχλεπι, μαστίχα, δυόσμο, κανέλα. Για κάθε
«φλαούνα», ορισμένη ποσότητα γέμισης τοποθετείται σε φύλλο ζύμης,
ανοιγμένο σε μικρή πίτα, που διπλώνεται στα πλευρά σε τετράγωνο, τρίγωνο
ή στρογγυλό σχήμα. Οι «φλαούνες» αλείφονται με αυγό και σουσάμι και
ψήνονται στο φούρνο. Τρώγονται μετά την Ανάσταση το Μεγάλο Σάββατο.
Μεγάλη Πέμπτη
Τη Μεγάλη Πέμπτη σε μερικά χωριά της επαρχίας Λεμεσού, όπως Πάχνα,
Βουνί και Κοιλάνι εδώ και δεκαετίες γίνεται το ζύμωμα των αρκατένων.
Πρόκειται για παξιμάδια που έχουν ως βάση τον αρκάτη, το οποίο είναι
ειδικό προζύμι από ρεβίθια. Μπορείς να τα βρεις σε όλη την Κύπρο αλλά τα
καλύτερα αρκατένα φτιάχνονται στο χωριό Όμοδος. Σε ορισμένες περιοχές,
κυρίως στην Πάφο, ζυμώνονται εδώ και αιώνες κουλούρια από γάλα και
ζάχαρη τα οποία ονομάζονται "γαλένα". Τα γαλένα πωλούνται στα
αρτοποιεία παγκυπρίως μαζί με τα άλλα παξιμάδια. Την τιμητική τους,
Μεγάλη Πέμπτη, έχουν φυσικά οι φλαούνες! Σε χωριά της Πάφου, μαζί με
τις φλαούνες, από την ίδια ζύμη φτιάχνονται και οι "πασκιές", που πήραν το
όνομά τους από το Πάσχα. Η γέμισή τους αποτελείται από μικρά κομμάτια
τηγανισμένου κρέατος, αρνιού ή εριφίου, με κανέλα, πιπέρι και κρεμμύδια,
ανακατεμένα με μία γέμιση που ονομάζεται "φουκό".

103. 103
Μεγάλη Παρασκευή
Τη Μεγάλη Παρασκευή οι
πιστοί πάνε να
παρακολουθήσουν την
Αποκαθήλωση και τα
εγκώμια. Το στόλισμα του
Επιταφίου με λουλούδια και
γενικά η όλη τελετή θυμίζει
την αρχαία γιορτή των
Κυπρίων τα Αδώνια, στην
οποία απαντώνται και άλλα
στοιχεία της χριστιανικής
θρησκείας, όπως λ.χ. η
Ανάσταση του Λαζάρου, λέει
ο λαογράφος Α.
Ρουσουνίδης..
Γύρω στο μεσημέρι της Μ.
Παρασκευής ο Επιτάφιος
είναι κιόλας στολισμένος από άνθη. Τα λουλούδια του Επιταφίου που τα
μοιράζει ο παπάς στους πιστούς όταν τον προσκυνούν, φυλάγονται για
θυμίαμα για τους αρρώστους.
Στον Καραβά της κατεχόμενης σήμερα Κερύνειας και στην Επταγώνια της
Λεμεσού τα λουλούδια του Επιταφίου δίδονταν στον μεταξοσκώληκα για να
ευλογηθεί και να κάμει πλούσιο μετάξι.
Οι κάτοικοι των ορεινών χωριών συνηθίζουν να παίρνουν στον Επιτάφιο τα
γνωστά αγριολούλουδα που μοιάζουν πολύ με τη λεβάντα, τις μυροφόρες.
Και τις θεωρούν απαραίτητες για το στόλισμα του Επιταφίου, ίσως προς
ανάμνηση των Μυροφόρων, αλλά και για το γλυκύ, λεπτό άρωμα τους. Πολύ
βασικό αρωματικό φυτό της Κύπρου στο στόλισμα του Επιταφίου ήταν η

104. 104
μυρσίνη, η μερσινιά όπως τη λέει ο λαός. αποτελούσε τη βάση, τον κορμό
του στολισμού, πάνω στον οποίο στήριζαν τα υπόλοιπα λουλούδια
Το απόγευμα κυρίως στις πόλεις μικροί και μεγάλοι πηγαίνουν από τη μια
εκκλησιά στην άλλη για να προσκυνήσουν τον Επιτάφιο και να δούνε σε
ποιά εκκλησία είναι καλύτερα στολισμένος.
Έχουν να πουν ότι ένας από τους ομορφότερους Επιταφίους της Μεγάλης
Παρασκευής είναι αυτός στη Βάσα Κοιλανίου. Μία από τις πιο όμορφες
λειτουργίες τη Μεγάλη Παρασκευή είναι αυτή που τελείται στη Μονή
Αγίου Παντελεήμονα Αχερά, αλλά και στη Μονή Αγίου Μηνά.

105. 105
Μεγάλο Σάββατο
Το Μ. Σάββατο το πρωί κατά την
«Πρώτη Ανάσταση», όταν ο ιερέας
ψάλλει «Ανάστα ο Θεός, κρίνων
την γη», σκορπίζοντας δάφνες
στην εκκλησία, πέφτουν τα μαύρα
καλύμματα από τις εικόνες και το
εκκλησίασμα χτυπά δυνατά τα
στασίδια.
Στη συνέχεια αρχίζουν από νωρίς
οι προετοιμασίες για την
Ανάσταση. Πρώτο μέλημα το
μάζεμα των ξύλων για το άναμμα
της φωτιάς, «της Λαμπρατζιάς»
στην αυλή της εκκλησίας. Κι εδώ
συναγωνισμός για το ποιός θα
φέρει το πιο μεγάλο ξύλο «τον κούζαλο» γιατί η μεγάλη φωτιά πρέπει να
διαρκέσει μέχρι πρωϊας.
Τα μεσάνυχτα με το «Δεύτε λάβετε φώς...» όλοι θα ανάψουν τις λαμπάδες από το
'Αγιο Φώς και θα ακολουθήσει η λιτανεία γύρω από την εκκλησία. Ο ιερέας θα
διαβάσει το Ευαγγέλιο της Ανάστασης και με το «Χριστός Ανέστη...». Μετά την
Λειτουργία ο κόσμος πάει σπίτι του και όλη η οικογένεια θα απολαύσει τη ζεστή
σούπα, την αυγολέμονη ή την μαγειρίτσα, και την βραστήν όρνιθα. Θα
τσουγκρίσουν τα κόκκινα αυγά και θα είναι νικητής όποιου το κόκκινο αυγό
μείνει γερό μέχρι το τέλος. Το γερό αυγό ο νικητής θα το φυλάξει ολόχρονα. Και
βέβαια η φλαούνα έχει στο τραπέζι την τιμητική της θέση. Στο χωριό Καλαβασός ο
ιερέας παίρνει τα άμφια και τρέχει τρεις φορές γύρω από το κεντρικό εσωτερικό
της εκκλησίας. Μετά, κι αφού αρχίσουν να ψέλνουν το "Χριστός Ανέστη",
πυροτεχνήματα φωτίζουν το χωριό.

106. 106
Κυριακή και Δευτέρα του Πάσχα
Η Δεύτερη Ανάσταση (Εσπερινός της Αγάπης) θα γίνει το απόγευμα της
Κυριακής. Σε πολλούς ναούς, ιδίως στην Αρχιεπισκοπή και στις
Μητροπόλεις, η ακολουθία γίνεται το πρωί και το Ευαγγέλιο διαβάζεται σε
γλώσσες. Η ακολουθία αυτή δίνει την ευκαιρία της συμφιλίωσης και της
αδελφοσύνης. Οι χωριανοί και οι ενορίτες ανταλλάσσουν ασπασμούς και το
φιλί της αγάπης. Συνοδευτικά Έθιμα του Εσπερινού είναι η λιτανεία των
Εικόνων και ο χορός, που αρχίζει με τραγούδια και κάποτε τον σύρει ο ίδιος
ο παπάς.
Το απόγευμα της Κυριακής κλείνει συνήθως το κάψιμο του Ιούδα, έθιμο
σχεδόν Πανελλήνιο. Στη Κύπρο όμως τα πρώτα χρόνια της Αγγλοκρατίας
έφτιαχναν το είδωλο του Ιούδα σατιρίζοντας τους ξένους και τον έντυναν

107. 107
σαν σύγχρονο της εποχής 'Άγγλο με το ημίψηλο καπέλο και το μπαστούνι
του.
Την Κυριακή του Πάσχα τρώνε κρέας, ψητό αρνί, το οποίο ήταν και είναι
απαραίτητο στο πασχαλινό τραπέζι.
Τα παιχνίδια της Λαμπρής δεν παραλείπονται σχεδόν από κανένα χωριό της
ελεύθερης Κύπρου. Άλλα καθαρά αγωνιστικά όπως τα "τριάππιθκια", το
"σιοινίν" και άλλα διασκεδαστικά ("συτζιά" και "ζίζιρος") εκτελούνται
συνήθως στην πλατεία του χωριού και αποτελούν την ατραξιόν για μικρούς
και… κυρίως μεγάλους. Στο χωριό Κουκά της επαρχίας Λεμεσού υπάρχει
μία ογκώδης πέτρα από την περίοδο της Ρωμαϊκής κτήσης που έχει τέλειο
σχήμα καμπάνας και δεν βρέθηκε κανένας να τη σηκώσει πιο πάνω από τη
μέση εκτός από έναν κάτοικο. Ένα ωραίο παραδοσιακό έθιμο που
διατηρείται μέχρι σήμερα από το Δήμο Αγίας Νάπας, είναι εκείνο της
"σούσας": ο δήμος κρεμάει δύο σούσες (κούνιες) πάνω στη συκομουριά
γνωστή ως "Τουμπεζιά" στην κεντρική πλατεία του χωριού κάθε Δευτέρα
του Πάσχα και τα παιδιά στριμώχνονται πάνω της τραγουδώντας
παραδοσιακά δημοτικά τραγούδια. Για τη "Τουμπεζιά", η οποία είναι
μόλις… 600 ετών, έγραψε ο ποιητής Γιώργος Σεφέρης στο ποίημά του "Αγία
Νάπα Β΄", μετά από τη μεγάλη εντύπωση που του έκανε το αιωνόβιο δέντρο!

108. 108
ΠΡΩΤΟΜΑΓΙΑ
Στην Κύπρο κάθε πρωτομαγιά δηλαδή κάθε πρώτη μέρα του Μάη οι
κάτοικοι κάνουν στεφάνια από λουλούδια και τα κρεμάζουν πάνω στην
πόρτα. Αυτό γίνεται, διότι ο Μάης είναι ο μηνάς τον λουλουδιών και
ανθίζουν άφθονα λουλούδια στην Κύπρο .Καθώς και μερικές φορές κάνουν
παρελεύσεις με άρματα από λουλούδια κ.τ.λ.
Μια άλλη πλευρά της πρωτομαγιάς είναι η μέρα όπου γιορτάζουν οι
εργάτες διότι αποκτήσαν το δώρο αν τι που είχαν ένα δυσάρεστο δωδεκάωρο
κατόπιν πολλών αγώνων. Ονομάζεται εργατική πρωτομαγιά. Κάθε
Πρωτομαγιά όλοι οι εργάτες φοράνε στα ρούχα τους μια κόκκινη παπαρούνα
για το αίμα πoυ χύθηκε εκείνες τις μέρες. Αυτή η γιορτή είναι παγκόσμια .

109. 109
ΚΑΤΑΚΛΥΣΜΟΣ
Τον Ιούνιο, πενήντα μέρες μετά το Πάσχα, στην Κύπρο γιορτάζεται ο
Κατακλυσμός. Λέγεται και Ημέρα του Αγίου Πνεύματος ή Πεντηκοστή,
διότι μνημονεύει την επιφοίτηση του Αγίου Πνεύματος στους Αποστόλους
πενήντα μέρες μετά την Ανάσταση του Χριστού. Στην Κύπρο η γιορτή του
Κατακλυσμού συνδέεται και με τις αρχαίες τελετές προς τιμήν της
Αφροδίτης και του Άδωνη.
Το νερό είναι το κύριο στοιχείο του Φεστιβάλ. Όλες οι παραλιακές πόλεις ,
κι όχι μόνο, οργανώνουν συναυλίες, παιχνίδια και άλλες εκδηλώσεις κοντά
στη θάλασσα κυρίως, αλλά και όπου υπάρχει νερό. Οι εκδηλώσεις του
Κατακλυσμού διαρκούν τρεις μέρες και περιλαμβάνουν υπαίθρια
πανηγύρια, όπου πλήθος περιπτέρων πωλούν παιχνίδια και παραδοσιακά
εδέσματα. Περιλαμβάνουν επίσης συναυλίες από γνωστούς καλλιτέχνες,
παραδοσιακούς χορούς, διαγωνισμούς τσιατιστών, αθλητικές επιδείξεις,
διαγωνισμούς και άλλα παιχνίδια. Τα παιδία κάθε γειτονίας μαζεύονται και
παίζουν νεροπόλεμο μεταξύ τους.

110. 110
ΕΛΛΑΔΑ & ΚΥΠΡΟΣ: ΜΕ ΓΕΦΥΡΑ ΤΗ
ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ
Σύγχρονοι Έλληνες & Κύπριοι δημιουργοί
Τμήμα: A3

111. 111
Αδαμάντιος Διαμαντής, Ο κόσμος της Κύπρου

112. 112
Σπύρος Βασιλείου, Το Γαλάτσι, 1930, Εθνική Πινακοθήκη

113. 113
Νικόλαος Λύτρας, Το ψάθινο καπέλο, 1925, Εθνική Πινακοθήκη

114. 114
Ξάνθος
Χατζησωτηρίου,
Φιγούρες με πιθάρια

115. 115
Τηλέμαχος
Κάνθος,
Μαύρο
Θέρος’74

116. 116
Αλέκος Φασιανός, Ο θησαυρός των Αθηνών στους Δελφούς

117. 117
Λυκούργος Κογεβίνας, Ακρόπολη, Εθνική Πινακοθήκη

118. 118
Ιωάννης Κισσονέργης, Η Αφροδίτη στα λουτρά του Άδωνη

119. 119
Γεώργιος Πολυβίου Γεωργίου,
Κύπρια γυναίκα
Γιάννης Μόραλης, Μορφή, 1951

120. 120
Σολωμός Φραγκουλίδης, Του νεκρού αδερφού, 1977

121. 121
Σπύρος Βασιλείου, Ψαρόβαρκες
Γιώργος Μαυροΐδης Μαρία, 1981

122. 122
Γεώργιος Ιακωβίδης, Παιδική Συναυλία, 1900

123. 123
Χριστόφορος Σάββα, Διασκέδαση
Νικηφόρος Λύτρας, Η αναμονή

124. 124
Μιχαήλ Χρ. Κκάσιαλος, Πλανόδιος Πωλητής, Πραματευτής

125. 125
Δημήτριος Μυταράς, Χαρταετοί

126. 126
Ανδρέας Χαραλαμπίδης, Αυλητρίδες

127. 127
Νικόλαος Γύζης, Η
Δόξα των Ψαρών

128. 128
Χαρίλαος Δικαίος, Στο Καφενείο

129. 129
Νίκος Χατζηκυριάκος Γκίκας, Διαλογισμοί & Αντιφεγγίσματα, 1936

130. 130
Κίκος Λανίτης, Πουλιά

131. 131
Απόστολος Γεραλής, Αρραβωνιασμένη

132. 132
Ανδρέας Μακαρίου, Κορίτσι με περιστέρι

133. 133
Γεραλής Λουκάς, Πρωτομαγιά

134. 134
Βάσος Λυσσαρίδης, Λουλούδια

135. 135
Γιώργος Σταθόπουλος, Η Ευρώπη

136. 136
Αντρέας Κάραγιαν, Παράθυρο

137. 137
Παύλος Σάμιος, Βράδυ

138. 138
Εδουάρδος
Σακαγιάν,
Άνοιξη

139. 139
Πολυχρόνης Λεμπέσης, Το παιδί με τα κουνέλια, 1879, Εθνική Πινακοθήκη

140. 140
Κωνσταντίνος Σάλτας, Φτωχά παιδιά μπροστά σε βιτρίνα

141. 141
Χρήστος Φουκαράς,
Οικογένεια

142. 142
Κωνσταντίνος Μαλέας, Σαντορίνη

143. 143
Αργύρης Κωνσταντίνου, Τα μιούζικαλ του χτες

144. 144
Κωνσταντίνος Παρθένης, Αυγή

145. 145
Γιώργος
Μπουζιάνης
Λίζα
Κόττου,
1947,
Εθνική
Πινακοθήκη

146. 146
Έκτωρ Δούκας, Προσωπογραφία Αμαλίας (Λίλης) Αρλιώτη, 1927, Εθνική
Πινακοθήκη

147. 147
Κωνσταντίνος
Βολανάκης,
Κορίτσι με καλάθι,
Εθνική Πινακοθήκη

148. 148
Λουκία
Νικολαϊδ
ου
Βασιλείο
υ, Κόρες
του Θεού

149. 149
Σπύρος Παπαλουκάς, Αγόρι με τιράντες, 1925, Εθνική Πινακοθήκη

150. 150
Ανδρέας
Ασπρόφτας,
Στο χωριό

151. 151
Οδοιπορικό στην Κύπρο…
μέσα από παλιές καρτ-ποστάλ…
Επιμέλεια: Ράντζα Σοφία Α3

152. 152

153. 153

154. 154

155. 155

156. 156

157. 157

158. 158

159. 159
Οδοιπορικό στην Κύπρο…
Το χωριό Λεύκαρα και το παραδοσιακό κέντημα
Ίσως ένα από τα πλέον γραφικά χωριά της Κυπριακής Δημοκρατίας καθώς
και ένα μέρος με τεράστια ιστορική σημασία για τον τόπο. Τα Λεύκαρα
είναι κωμόπολη της επαρχίας Λάρνακας και βρίσκονται σε υψόμετρο 500
μέτρων στη νότια πλευρά της οροσειράς Τρόοδους. Το χωριό αποτελείται
από το Δήμο Πάνω Λευκάρων και την κοινότητα των Κάτω Λευκάρων και
είναι διάσημο για τη ομορφιά και την παραδοσιακή αρχιτεκτονική του
καθώς και για τα παγκοσμίου φήμης Λευκαρίτικα κεντήματα και τη
αργυροχοΐα του.
Το λευκαρίτικο κέντημα αποτελεί το χαρακτηριστικότερο είδος
κεντητικής τέχνης της Κύπρου. Ανήκει στην κατηγορία των λευκών
κυπριακών κεντημάτων. Αποτελεί νεότερο είδος αφού είναι η εξέλιξη, η
προέκταση των «ασπροπλουμιών» της Κύπρου. Οι κύριες βελονιές με τις
οποίες δημιουργούσαν τα «ασπροπλούμια» μεταφέρονται στο νεότερο αυτό
κέντημα. Νέες βελονιές και μοτίβα δημιουργούνται ανάλογα με την
δεξιοτεχνία και τη φαντασία της κάθε κεντήτριας. Τα είδη αυτά, ποιοτικά
έφθασαν σε πολύ ψηλά επίπεδα με την ευγενή άμιλλα και το θεσμό της

160. 160
προίκας. Κάθε κορίτσι ετοίμαζε μεγάλη συλλογή για την έκθεση και το
στολισμό του σπιτιού την ημέρα του γάμου. Έτσι πολλά από τα στοιχεία
αυτά, μέσα από το χρόνο, μεταφέρονται, βελτιώνονται και τελειοποιούνται
από μητέρα σε κόρη. Πολλές γυναίκες εξασκούσαν το κέντημα σαν
βιοποριστικό επάγγελμα. Οι γυναίκες κεντήτρες «οι πλουμάρισσες» στα
Λεύκαρα, οργάνωναν την παραγωγή τους και κεντούσαν στο σπίτι.
Παράλληλα, οι άντρες Λευκαρίτες, «οι κεντητάριδες», ήταν έμποροι και
ταξίδευαν σε πολλά μέρη του κόσμου στην Ευρώπη και τις Σκανδιναβικές
χώρες.
Η φήμη τους ήταν τόσο μεγάλη που σύμφωνα με την παράδοση κατά τον 15ο
αιώνα ο Leonardo Da Vinci επισκέφθηκε την Κύπρο και πήρε μαζί του στην
Ιταλία κέντημα από τα Λεύκαρα το οποίο βρίσκεται στον Καθεδρικό Ναό
Ντουόμο στο Μιλάνο. Το μεγαλύτερο κέντρο παραγωγής ήταν τα Πάνω και
Κάτω Λεύκαρα.
Σήμερα τα κεντήματα αυτά κατασκευάχονται σε ολόκληρη την Κύπρο,
ειδικά όμως στα χωριά Κάτω Δρυς, Βάβλα, Βαβατσινιά, Ορά, Χοιροκοιτία,
Σκαρίνου, Δάλι και Αθηαίνου. Τα πρώτα λευκαρίτικα κεντήματα
κατασκευάστηκαν χρησιμοποιώντας το άσπρο βαμβακερό ντόπιο
χειροποίητο υφαντό της Κύπρου. Είναι συνδυασμός ανεβατών και κοπτών
κεντημάτων. Οι «ταγιάδες», τα μεγάλα κοπτά κεντήματα, αποτελούν τη
χαρακτηριστικότερη προσθήκη διακόσμησης σε σχέδια δαντέλας βενίς, σε
«πιττωτά», γυρουλωτά, λιμινωτά σχέδια. Το όνομα τους προέρχεται από το
ιταλικό «punto tajliato», είδος κοπτού που γινόταν στην Ιταλία κατά τον
16ο αιώνα. Σήμερα σε πρόσφατη μελέτη που γίνεται από την Υπηρεσία
Κυπριακής Χειροτεχνίας για την κατοχύρωση του Λευκαρίτικου
Κεντήματος, τα μοτίβα, που είναι δυνατό να συνδυαστούν για να
δημιουργήσουν το λευκαρίτικο κέντημα, είναι πέραν των 650 σχεδίων.
Αργότερα χρησιμοποιούσαν το χειροποίητο λινό σε φυσικό χρώμα που
ύφαιναν στην περιοχή της Ζώδιας. Το κεντούσαν με λινή κλωστή. Σήμερα
χρησιμοποιείται εισαγόμενο λινό σε φυσικό χρώμα. Οι βελονιές που

161. 161
χρησιμοποιούσαν ήταν η «φαττή» (ψαθωτή), η τυλιχτή ή άλλως «στρούχνη»,
η ανεβατή, η ρίζα και το γαζί.
«Οι ποταμοί» αποτελούν το χαρακτηριστικότερο είδος διακόσμησης στο
λευκαρίτικο κέντημα. Γίνονται με την αφαίρεση και το κόψιμο των
κλωστών δημιουργώντας τριγωνικά ζικ-ζακ, τις «καμάρες». Τις
διακοσμούσαν με ανεβατά και κοπτά σχέδια. Το κεντρικό σχέδιο της
καμάρας ήταν κυρίως κοπτό. Το γέμιζαν με την τεχνική της δαντέλας απ΄
ευθείας στο ύφασμα. Με την ένωση δύο καμάρων δημιουργούσαν άλλα
πολύπλοκα σχέδια, τα «μήλα». Ανάλογα με το κεντρικό τους διάκοσμο
έπαιρναν και την ανάλογη ονομασία. Άλλα σχέδια ήταν το ταγιαδωτό, το
ξωλούρι, τα καρούλια, τα φοινικωτά και το μηλούδι μακουκούδι σε
διάφορους συνδυασμούς. ΄Ολα τα σχέδια οριοθετούνται με τα ξεφτιστά
σχέδια, τα γαζιά και το παραγάζι. Τα τελειώματα τους γίνονται με διάφορα
είδη δαντέλας όπως τη τσίμπη, το κλόσι, το τσιμπόκλοσο και το κλόσι των
κοκάλων. Το αρχαιότερο και το πιο ενδιαφέρον είναι το κλόσι των κοκάλων.
Μεταλλάσσοντας τις κλωστές που είχαν σαν βαρίδι τα κοκαλάκια, έπλεκαν
τις κλωστές σε διάφορους συνδυασμούς και το τέλειωναν με κρόσια «τους
φλόκκους».
Λευκαρίτικο κέντημα Σχέδιο: Κάππες κοφτές

162. 162
Λευκαρίτικο κέντημα Σχέδιο: Κόρτενο - Μαργαρίτα - Σουραφωτή - Ποταμός αραχνωτός
Λευκαρίτικο κέντημα - Σχέδιο: Καρούλια σκαρινιώτικα
Λευκαρίτικο κέντημα - Σχέδιο: Κλειδοπλούμι
Πηγή: Υπηρεσία Κυπριακής Χειροτεχνίας

163. 163
ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΚΟΥΖΙΝΑ (ΕΝΘΕΤΟ)
Νησί του έρωτα και της Αφροδίτης, η Κύπρος μαγεύει τις αισθήσεις με τις
απίθανες γεύσεις της, τα μυστικά των οποίων, διατηρεί αναλλοίωτα στο
πέρασμα των αιώνων! Έχοντας αρκετά κοινά με την ελληνική κουζίνα, αλλά
και εκμεταλλευόμενη τη μοναδική της θέση στο σταυροδρόμι της Ευρώπης,
Αφρικής και Μέσης Ανατολής, έχει προσθέσει αμέτρητες εξωτικές γεύσεις
κάνοντας την κουζίνα της, μία από τις δημοφιλέστερες και πλουσιότερες του
κόσμου.
Ας ταξιδέψουμε λοιπόν μαζί νοερά στην Κύπρο κι ας δοκιμάσουμε τα πιο
χαρακτηριστικά παραδοσιακά εδέσματα της Μεγαλονήσου!
Τμήμα: Α3

164. 164
Περιεχόμενα
Αγρέλια με αυγά………………………………………………………………7
Αμυγδαλωτά…………………………………………………………………… 8
Αναρόκρεμα………………………………………………………………….....9-10
Αρκατένα………………………………………………………………………11-13
Αφέλια………………………………………………………………………….14
Βαζάνια ρολό, γεμιστά με χαλούμι………………………………………….15-16
Γερούθκια, γλυκόν του τηανιού……………………………………………..17
Γλυτζιστά τζοιλανιώτικα……………………………………………………. 18-19
Δάχτυλα κυριών……………………………………………………………….20-22
Ελιόπιτες……………………………………………………………………….22-23
Ζαλατίνα………………………………………………………………………..24-26
Ζαμπούσσες…………………………………………………………………… 27-28
Καραόλοι γιαχνί με πατάτες ή κολοκούιν………………………………… 29-30
Κατιμέρια……………………………………………………………………… 30-32
Κέικ χριστουγεννιάτικο………………………………………………………33-34
Κερασάκια Ξυδάτα (Τουρσί)..................................………………………...35-36
Κεφτέδες κυπριακοί…………………………………………………………. 36-37
Κιουπέπια………………………………………………………………………38-39

165. 165
Κοκκινομανίταρα στην κατσαρόλα………………………………………… 40-41
Κολοκάσι καππαμά…………………………………………………………… 41-42
Κολοκοτές………………………………………………………………………42-43
Κοτόπουλο με λούντζα και κασκαβάλι…………………………………….. 44-45
Κουλουράκια με χαρουπόμελο ή Τζιερτζιελλούθκια……………………..46-47
Kουλούρια της Μεγάλης Παρασκευής………………………………………47-48
Κούπες…………………………………………………………………………49-50
Λαγγόπιτες…………………………………………………………………… 51-52
Λαχανοκεφτέδες στο φούρνο…………………………………………………53-54
Λαχματζούν Λευκωσίας με αραβική πίτα…………………………………. 55-56
Λαψάνες (βρούβες)σκορδαλιά………………………………………………..57-58
Λουβκιά με τα λάχανα……………………………………………………… 58-59
Μαχαλεπί……………………………………………………………………….60-61
Μουτζέντρα (φακές με ρύζι)………………………………………………… 62-63
Μπουρέκια με αναρή………………………………………………………….64-65
Οφτόν της τερατσιάς…………………………………………………………..66-67
Παλουζές / Μουσταλευριά……………………………………………………68-69
Πατάτες αντιναχτές………………………………………………………….. 70-71
Πιλάφι Πουργούρι…………………………………………………………….72-73
Ραβιόλες……………………………………………………………………… 73-74
Ρεβιθοκεφτέδες (φελάφελ)………………………………………………….74-76
Ρέσι……………………………………………………………………………..76-79

166. 166
Ρίφι με κουνουπίδι………………………………………………………….. 79-81
Σαλάτα ζεστή με χαλούμι……………………………………………………. 81-82
Σαμπαστή…………………………………………………………………….. 82-83
Σεφταλιές…………………………………………………………………….. 84
Σούβλα κρασάτη………………………………………………………………85
Σουσούκος……………………………………………………………………..86
Συκόπιττα……………………………………………………………………..87-88
Ταβάς…………………………………………………………………………. 88-89
Ταλατούρι (τζατζίκι)…………………………………………………………90
Ταχινόπιτες………………………………………………………………….. 91-92
Τριμιθθόπιττες……………………………………………………………….93-95
Τριν – Γαλότριν……………………………………………………………… 95-96
Τσιπόπιτα με αμύγδαλα………………………………………………………96-98
Φλάουνες………………………………………………………………………99-100
Χαλλουμωτή…………………………………………………………………101-103
Χούμοι………………………………………………………………………..103-104
Ψάρι σαβόρο…………………………………………………………………105-106

167. 167

168. 168
Αγρέλια με αυγά
Αγρέλια λένε τα άγρια σπαράγγια στην Κύπρο! Φανταστικός μεζές! Το δύσκολο στη
συνταγή αυτή είναι το μάζεμα τους!!
Υλικά
1 πιάτο κομμένες μύτες αγρέλια (2 ματσάκια)
5 - 6 αυγά
1/3 φλ. ελαιόλαδο
αλάτι
Εκτέλεση
Κόβουμε τις μύτες από τα αγρέλια, σπάζοντας τις με το χέρι σε μικρά
κομμάτια. Βάζουμε το ελαιόλαδο σε ένα τηγάνι και αμέσως μετά τα αγρέλια (
δεν αφήνουμε το λάδι να κάψει). Αφήνουμε τα αγρέλια να τηγανιστούν (δεν
πρέπει να βαρυψηθούν, απλά να μαραθούν) και προσθέτουμε το αλάτι.

169. 169
Προσθέτουμε τα αυγά. Στη συνέχεια ανακατεύουμε για να πάνε τα αυγά
παντού. Όταν γίνει σαν ομελέτα είναι έτοιμο. Σερβίρουμε με τηγανιτές
πατάτες.
Αμυγδαλωτά
Γλυκά από μείγμα με ζάχαρη, αλεσμένα αμύγδαλα και ροδόσταγμα. Το
συγκεκριμένο έδεσμα, που απαντάται σε πολλές χώρες του κόσμου, ενσωματώθηκε
στην κυπριακή κουζίνα στα νεότερα χρόνια. Ωστόσο, η xρήση του αμυγδάλου σε
παραδοσιακά κυπριακά γλυκά προϋπήρχε και ήταν διαδεδομένη, ενώ από αμύγδαλα
φτιαχνόταν και η σουμάδα, κυπριακό γλυκό ποτό.
Υλικά
4 ποτήρια αμύγδαλα ασπρισμένα και ψιλοαλεσμένα
2 ποτήρια ζάχαρη άχνη
5 κουταλιές σούπας ροδόσταγμα
1 ποτήρι κρυσταλλική ζάχαρη (για πασπάλισμα)
Λίγα γαρύφαλλα

170. 170
Εκτέλεση
Ανακατεύουμε τα αλεσμένα αμύγδαλα με τη ζάχαρη άχνη και ζυμώνουμε με
το ροδόσταγμα. Όταν ενωθούν καλά τα υλικά, πλάθουμε το μείγμα σε μικρές
μπαλίτσες. Σε ένα πιάτο βάζουμε κρυσταλλική ζάχαρη και τυλίγουμε με
αυτήν τα αμυγδαλωτά. Τους βάζουμε ένα γαρύφαλλο από πάνω και τα
τοποθετούμε σε χάρτινα φορμάκια. (Ελένη Τσολάκη, Μαγειρεύω Κυπριακά
2013-2014)
Αναρόκρεμα
Ελαφριά κρέμα από αναρή (μυζήθρα/ανθότυρο) και φύλλα μπακλαβά,
αρωματισμένη με κανέλα και ανθόνερο.

171. 171
Υλικά
14 φύλλα μπακλαβά
1 κιλό αναρή (μυζήθρα/ανθότυρο) ανάλατη
1 λίτρο κρέμα γάλακτος
2/3 φλιτζανιού ζάχαρη
1 σφηνάκι ανθόνερο (όχι ροδόνερο)
1 κουταλάκι τσαγιού κανέλλα
μέλι
καρύδια
Εκτέλεση
Μαζεύουμε ελαφριά στο χέρι μας τα φύλλα μπακλαβά και τα απλώνουμε σε
ένα ταψί. Τα ψήνουμε σε φούρνο αέρα μέχρι να ροδοκοκκινίσουν. Αν
χρειαστεί τα γυρνάμε και από την άλλη. Τα αφήνουμε να κρυώσουν.
Λιώνουμε πολύ καλά την αναρή. Χτυπάμε στο μίξερ την κρέμα γάλακτος με
τη ζάχαρη. Όταν αρχίσει να πήζει, προσθέτουμε όλα τα άλλα υλικά (αναρή,
κανέλλα, ανθόνερο). Αναμιγνύουμε καλά. Σε ένα μεγάλο πυρέξ ή άλλο
σκεύος θρυμματίζουμε τα μισά φύλλα που ψήσαμε και τα απλώνουμε καλά.
Με ένα κουτάλι βάζουμε σιγά- σιγά όλο το μείγμα αναρής (προσέχουμε να
μη μετακινηθούν τα φύλλα της βάσης). Σπάζουμε και τα υπόλοιπα φύλλα
πάνω από το μείγμα αναρής. Βάζουμε στο ψυγείο να παγώσει (ξεσκέπαστη
καλύτερα για να μείνουν τα φύλλα τραγανά). Πριν σερβίρουμε ρίχνουμε
πάνω από τα φύλλα μέλι και καρύδια κατά βούληση.

172. 172
Αρκατένα
Η παρασκευή του αρκάτη, δηλαδή του προζυμιού από ρεβίθι, αποτελεί πολύωρη
διαδικασία με πολλά στάδια. Απαραίτητη είναι η ψηλή θερμοκρασία. Παλαιότερα,
τα αρκατένα γίνονταν Δεκαπενταύγουστο.
Υλικά
Για τον αρκάτη (προζύμι από ρεβίθι):
1-1½ φλιτζάνι ρεβίθια (σπαστά και καλόψητα)
Αρωματικά: 2 φύλλα δάφνης (ξηρή), 2 γαρίφαλα, 2 μικρά ξυλαράκια
κανέλας, 2 μικρά κομματάκια ζιζίμπρι (πιο μικρά από το νύχι)
6-7 φλιτζάνια αλεύρι χωριάτικο (κίτρινο)
Νερό ζεστό

173. 173
Για τη ζύμη:
2 κιλά αλεύρι χωριάτικο και 2 κιλά φαρίνα
1 κ.γ. κοφτό αλάτι
Αρωματικά κοπανισμένα: 1 κ.γ. κοφτό κανέλα, μαστίχα (κοπανισμένη με
λίγο αλεύρι), μέχλεπι, ζιζίμπρι (ίσως και λίγο μοσχοκάρυδο)
Νερό για ζύμωμα
Σησάμι (περίπου 2 φλιτζάνια) για τα κουλούρια
Σιρόπι (από νερό και ζάχαρη) για το άλειμμα των κουλουριών
Για το σιρόπι:
2 φλιτζάνια ζάχαρη
1½ φλιτζάνι νερό
Εκτέλεση
Ετοιμασία του αρκάτη:
Μοιράζουμε τα ρεβίθια και τα τοποθετούμε σε δυο μπουκάλια (ενός λίτρου)
με σχετικά μεγάλο στόμιο, ώστε να διευκολύνεται η αφαίρεση του αφρού.
Ζεσταίνουμε νερό (ούτε χλιαρό, αλλά ούτε και πολύ κοχλαστό). Πριν το
αποσύρουμε από τη φωτιά, ρίχνουμε μέσα τα αρωματικά. Μοιράζουμε το
νερό στα δυο μπουκάλια (μαζί και τα αρωματικά), τόσο ώστε να καλύπτει
μέχρι 3 δάχτυλα περίπου κάτω από το στόμιο. Κλείνουμε τα μπουκάλια με
τα πώματά τους, τα τοποθετούμε σε ζεστό μέρος και τα σκεπάζουμε με ζεστά
υφάσματα. Ελέγχουμε μετά από 2½ περίπου ώρες τα δοχεία και όταν
σχηματιστεί αφρός που να φτάνει το στόμιο του μπουκαλιού, τον αφαιρούμε
προσεκτικά (να είναι πηκτουλός και να μην παίρνουμε μαζί νερό).
Υπάρχουν περιπτώσεις που μπορεί να πάρει και 8 ώρες για να σχηματιστεί ο

174. 174
πρώτος αρκάτης (αφρός). Ο αρκάτης, όπως αφαιρείται, μεταφέρεται σε μια
λεκανίτσα στην οποία βρίσκεται αλεύρι (σχεδόν 1 φλιτζάνι) ανακατεμένο με
κουτάλι με νερό ζεστό (όχι καυτό) τόσο ώστε να έχει μορφή χυλού. Όταν
μεταφέρουμε όλο τον αφρό, καλύπτουμε με λίγο αλεύρι και ακολούθως με
ζεστά υφάσματα. Στα δοχεία με τα ρεβίθια προσθέτουμε λίγο ζεστό νερό - να
υπάρχει πάντοτε απόσταση από το στόμιο - τα κλείνουμε με τα πώματά τους,
σκεπάζουμε με ζεστά ρούχα, ελέγχουμε μετά 1-2 ώρες και όταν σχηματιστεί
αρκάτης επαναλαμβάνονται όσα αναφέραμε προηγουμένως. Στη λεκανίτσα
προσθέτουμε κάθε φορά και λίγο αλεύρι, το ζεστό νερό κ.λπ. Η διαδικασία
αυτή αφαίρεσης αρκάτη κ.λπ. επαναλαμβάνεται τρεις φορές. Ο αρκάτης που
έχει ρόλο «προζυμιού», μετά το τελευταίο ανακάτεμα θα μείνει καλυμμένος
με ζεστά υφάσματα και σε ζεστό μέρος για 2½ - 3 ώρες. Μετά ακολουθεί το
«ανατζίνισμα» του αρκάτη, δηλαδή σε μια λεκανίτσα τοποθετούμε το αλεύρι
που περίσσεψε, κάπου 4-5 φλιτζάνια, το οποίο ανακατεύουμε με 3½
περίπου φλιτζάνια ζεστό νερό (πάντοτε με κουτάλι), μαζί με τον αρκάτη
(προζύμι). Σκεπάζουμε με υφάσματα και τα αφήνουμε σε ζεστό μέρος για 1½
- 2 ώρες μέχρι να διπλασιαστεί περίπου σε όγκο το προζύμι.
Ετοιμασία της ζύμης:
Σε μια λεκάνη τοποθετούμε το αλεύρι (χωριάτικο και φαρίνα), το αλάτι, τα
αρωματικά και αναμειγνύουμε. Προσθέτουμε μέσα τον αρκάτη (προζύμι) και
σταδιακά ρίχνουμε χλιαρό νερό και ζυμώνουμε ώστε να σχηματιστεί μια
μαλακή ζύμη. Πλάθουμε τα κουλούρια, τις πανισιήδες κ.λπ., τυλίγουμε με
σησάμι, τα σκεπάζουμε με ζεστά υφάσματα και τοποθετούμε σε ζεστό μέρος
μέχρι να φουσκώσουν (περίπου δύο ώρες, ανάλογα με τη θερμοκρασία που
υπάρχει). Στο μεταξύ ετοιμάζουμε σιρόπι και αλείφουμε τα αρκατένα πριν
μπουν στο φούρνο. Ψήνουμε σε φούρνο για 50-60 λεπτά. Αν πρόκειται να
γίνουν παξιμάδια, όταν ψηθούν τα αρκατένα και βγουν από το φούρνο, αφού
κρυώσουν, τα ξαναφουρνίζουμε σε πολύ χαμηλή θερμοκρασία. (ΥΓΦΠΠ
2006, 49-51)

175. 175
Αφέλια
Υλικά
Χοιρινό κρέας κομμένο σε κομμάτια
Κόκκινο κρασί ξηρό
Κόλιανδρο ξηρό
Αλάτι και πιπέρι
Εκτέλεση
Από το προηγούμενο βράδυ τοποθετείται το κρέας στο κρασί. Την επομένη
μέρα το τσιγαρίζεται σε καλαμποκέλαιο να ροδοκοκκινίσει. Αφαιρείτε το
λάδι και αφήνετε λίγο. Προσθέτετε το κρασί, το αλατοπίπερο και τον ξηρό
κόλιανδρο τον οποίο κτυπήσατε στο γουδί να σπάσει. Ψήνετε το φαγητό σε
χαμηλή φωτιά. Όταν το κρέας ψηθεί δυναμώνετε τη φωτιά να μείνει με
λίγο κρασί. Το φαγητό αυτό σερβίρεται με πληγούρι, σαλάτα και γιαούρτι.

176. 176
Βαζάνια ρολό, γεμιστά με χαλούμι
Αν και φαγητό της σύγχρονης εποχής από τη διεθνή κουζίνα, τα ρολά μελιτζάνας
αποκτούν κυπριακό χαρακτήρα με τη γέμιση χαλουμιού. Ψήνονται σε σάλτσα
ντομάτας με πινόλια, και σερβίρονται με κυπριακή πίτα, ξεροψημένη στο φούρνο.
Υλικά
5-6 μελιτζάνες κομμένες φέτες κατά μήκος
Αλάτι χοντρό
Ελαιόλαδο για τσιγάρισμα
Χαλούμι κομμένο σε μακρόστενες λωρίδες
Πινόλια (κουκουνάρια) καβουρδισμένα
Για τη σάλτσα ντομάτας:
2 κουταλιές ελαιόλαδο
1 σκελίδα σκόρδο ψιλοκομμένο

177. 177
1 πιάτο τριμμένες ώριμες ντομάτες
Ρίγανη αποξηραμένη
Βασιλικός αποξηραμένος
Αλάτι, πιπέρι
1 κουταλάκι ζάχαρη
Εκτέλεση
Αλατίζουμε καλά κάθε φέτα μελιτζάνας και τις αφήνουμε σε ένα δίσκο με
απορροφητικό χαρτί. Μετά από τουλάχιστον ½ ώρα τις ξεπλένουμε με
τρεχούμενο νερό και τις σκουπίζουμε πολύ καλά. Τις τσιγαρίζουμε στο
ελαιόλαδο. Γεμίζουμε κάθε φέτα μελιτζάνας με μια λωρίδα χαλούμι και
τυλίγουμε σε ρολό. Τοποθετούμε τις μελιτζάνες σε ένα ταψί. Σε μια
κατσαρόλα μικρή, τσιγαρίζουμε το σκόρδο στο ελαιόλαδο, μέχρι να ροδίσει,
και προσθέτουμε τις ντομάτες, το αλάτι, το πιπέρι και τη ζάχαρη.
Προσθέτουμε τη ρίγανη και τον βασιλικό θρυμματίζοντάς τα. Αφήνουμε τα
υλικά μας να καταστηθούν καλά (να δέσουν). Περιχύνουμε τη σάλτσα στις
μελιτζάνες και τις τοποθετούμε για λίγο στον φούρνο. Σκορπίζουμε τα
πινόλια από πάνω. Σερβίρουμε με σαλάτα και κυπριακή πίτα σε τρίγωνα,
ξεροψημένη στον φούρνο. (Ραφαήλ Κουρουφέξης, Μαγειρεύω Κυπριακά
2013-2014)

178. 178
Γερούθκια (γλυκόν του τηανιού)
Τα μικρά κομμάτια τηγανητής ζύμης σερβίρονται με χαρουπόμελο. Η συνταγή
προέρχεται από την κατεχόμενη Βαρίσια της περιοχής Μόρφου (επαρχία
Λευκωσίας).
Υλικά
½ ποτήρι αλεύρι που φουσκώνει
½ ποτήρι νερό
2 κουταλιές σούπας ροδόσταγμα (ανθόνερο)
Χαρουπόμελο
Εκτέλεση
Κτυπούμεν το αλεύρι με το νερό ώσπου να γίνει χυλός. Βάλλουμε
ροδόσταγμα τζιαι ανακατώνουμε. Βάλλουμεν το λάδι να βράσει. Πιάννουμε
1 κουτάλι σούππας τζαι πιάνουμε μείγμα για να σύρουμε στο τηάνι. Τα
αφήνουμεν να ροδοκοκκινίσουν τζαι φκάλλουμεν τα. Σύρνουμεν πουπάνω
χαρουπόμελο ή μέλι.(Μαρίνα Γιάννη, Μαγειρεύω Κυπριακά 2012-2013)

179. 179
Γλυτζιστά τζοιλανιώτικα
Το γλυκό αυτό φτιαχνόταν παλαιότερα σε αρραβώνες, αλλά και κατά τις Απόκριες.
Εξακολουθεί να παρασκευάζεται μέχρι και σήμερα.
Υλικά
Για τη ζύμη:
2 φλιτζάνια αλεύρι φαρίνα
1 φλιτζάνι αλεύρι που φουσκώνει μόνο του
½ φλιτζάνι λάδι
3/4 φλιτζανιού χλιαρό νερό (ή όσο σηκώσει)
Λίγο αλάτι
Για το σιρόπι:
2 φλιτζάνια ζάχαρη
½ φλιτζάνι νερό

180. 180
1 ξύλο κανέλας
Λίγα γαρύφαλλα σωστά (ολόκληρα)
1 κουταλιά χυμός λεμονιού
1 κουταλιά ανθόνερο
Εκτέλεση
Βάζουμε σε ένα κατσαρολάκι τα υλικά για το σιρόπι και τα αφήνουμε να
βράσουν για 3΄. Όταν είναι έτοιμο το σιρόπι, το αφήνουμε να κρυώσει.
Βράζουμε ελαφρά το σησάμι σε νερό με λίγο λεμόνι και το βάζουμε σε
τρυπητό να στραγγίσει. Ρίχνουμε σε ένα μπολ και τα δύο είδη αλευριού.
Προσθέτουμε το αλάτι και το λάδι και ρυζιάζουμε (τρίβουμε με τα δάχτυλα).
Ρίχνουμε λίγο-λίγο το νερό και ζυμώνουμε για να σχηματιστεί ζύμη.
Σκεπάζουμε τη ζύμη με μια πετσέτα και την αφήνουμε να ξεκουραστεί για
10΄.Φτιάχνουμε μικρές πιτούλες και με τον πλάστη τις ανοίγουμε σε πολύ
λεπτό φύλλο, προσθέτοντας αν χρειαστεί και αλεύρι. Κόβουμε το φύλλο σε
λεπτές λωρίδες και τις ταχτοποιούμε τη μία πλάι στην άλλη, ανά πέντε.
Παίρνουμε τις άκρες των λωρίδων και τις πιέζουμε να ενωθούν μεταξύ τους,
στρίβοντάς τις ελαφρά. Τηγανίζουμε σε μπόλικο καυτό λάδι, σε μέτρια
φωτιά. Ρίχνουμε τα γλυτζιστά στο σιρόπι και μετά τα βγάζουμε σε πιάτο. Τα
πασπαλίζουμε με κανέλα και σησάμι. (Κυπρούλα Γεωργίου, Μαγειρεύω
Κυπριακά 2013-2014)

181. 181
Δάχτυλα κυριών
Στο νησί της Αφροδίτης αγαπάνε πολύ τα μακριά και λεπτά «δάχτυλα κυριών» γιατί
είναι τόσο γλυκά που στάζουν μέλι. Φυσικά μιλάμε για το υπέροχο αυτό γλυκό το
οποίο οι φίλοι μας οι Κύπριοι προσφέρουν συνήθως σε γάμους και βαφτίσεις. Το
όνομά τους το πήρανε επειδή στην εμφάνιση είναι μακριά και αδύνατα και μοιάζουν
με δάχτυλα ψηλής και αδύνατης γυναίκας. Δοκιμάστε αυτή τη συνταγή και δεν θα
χάσετε. Το μυστικό της γεύσης κρύβεται στο σωστό σιρόπιασμα και στο τραγανό
τηγάνισμα.
Υλικά
Για τη γέμιση
1 κούπα αμύγδαλο κοπανισμένο (όχι στο μπλέντερ)
1/4 κούπας ζάχαρη
2 κ. σ. κανέλα

182. 182
Για το φύλλο
1/2 κιλό αλεύρι σιταρένιο
λίγο νερό χλιαρό (όσο πάρει)
λίγο ελαιόλαδο
Για το σιρόπι
2 κούπες ζάχαρη
1 νερό
λίγο λεμόνι
2-3 γαρύφαλλα
λάδι για τηγάνισμα
Εκτέλεση
Αρχικά, ψιλοκόβουμε τα αμύγδαλά μας, χτυπώντας τα στον πάγκο της
κουζίνας μέσα σε μία μεμβράνη ή χτυπώντας τα με ένα σφυρί ελαφρά. Είναι
σημαντικό να μην γίνουν σκόνη αλλά να έχουμε κανονικά κομματάκια
αμυγδάλου στο γλυκό μας. Στη συνέχεια προσθέτουμε τη ζάχαρη και την
κανέλλα στα αμύγδαλα. Ανακατεύουμε σε ένα μπολ το αλεύρι και το
λάδι (με τα χέρια μας). Και προσθέτουμε το νερό λίγο- λίγο και
ανακατεύουμε. Μέχρι να γίνει μια ομοιογενής μάζα. Εάν έχουμε την
μηχανή που ανοίγει φύλλο, τότε ανοίγουμε στενόμακρες λωρίδες. Περίπου
5-7 εκατοστά πλάτος. Εάν δεν έχουμε μηχανή ανοίγουμε φύλλο με τον
πλάστη. Με ένα κουτάλι μεγάλο βάζουμε λίγο μίγμα στην άκρη του φύλλου
(όπως είναι στενόμακρο μπροστά μας στην στενή μεριά, στην
άκρη). Βάζουμε σε όλο το μάκρος του φύλλου αφήνοντας 3 εκατοστά
διάστημα από το καθένα. Μετά τυλίγουμε όλο το φύλο μαζί να γίνει
μια σωλήνα. Κόβουμε ανάμεσα στα κενά και πατάμε καλά με ένα πιρούνι να
ενωθούν οι άκρες. Ακολούθως τα τηγανίζουμε σε καυτό λάδι μέχρι να

183. 183
πάρουν ένα χρυσαφί χρώμα. Περίπου 5-6 λεπτά. Αφού τηγανίσουμε όλη τη
ζύμη τα αφήνουμε να κρυώσουν. Ετοιμάζουμε το σιρόπι μας σε μια
κατσαρόλα με όλα τα υλικά μαζί. Τοποθετούμε στο ζεστό σιρόπι τα δάχτυλα
λίγα –λίγα αφήνοντάς τα 1-2 λεπτά. Και επαναλαμβάνουμε μέχρι να
σιροπιαστούν όλα τα δάχτυλα. Τα σερβίρουμε σε πιατέλα πασπαλίζοντας τα
με αμύγδαλα και λίγη κανέλα κατά βούληση.
Ελιόπιτες
Ένα πολύ νόστιμο ψωμί, με εξαιρετικά αρώματα και γεύση ειδικά, όταν ψήνεται σε
ξυλόφουρνο.
Υλικά
2 κιλά αλεύρι
250 ml ηλιέλαιο

184. 184
250 ml ελαιόλαδο
νερό
1 κιλό ελιές κομμένες σε ροδέλες και μερικές ολόκληρες χωρίς κουκούτσι
1 ματσάκι κόλιανδρο ψιλοκομμένο
2 κουταλιές δυόσμο ψιλοκομμένο
2 κρεμμύδια τριμμένα
100 γραμμάρια προζύμι
Εκτέλεση
Στο κάδο του μίξερ τοποθετείτε το αλεύρι μαζί το ηλιέλαιο και το ελαιόλαδο
και με τον γάντζο σε χαμηλή ταχύτητα ξεκινάτε να ζυμώνετε.(Παραδοσιακά
γίνεται σε μεγάλη ξύλινη σκάφη). Όταν το αλεύρι απορροφήσει τα έλαια
ξεκινάτε να προσθέτετε σιγά-σιγά το νερό μέχρι να δημιουργηθεί μία μέτρια
σε σκληρότητα ζύμη. Όταν η ζύμη είναι έτοιμη προσθέτετε, το προζύμι και
ζυμώνετε μέχρι να ενσωματωθεί και αυτό στη ζύμη. Αφαιρείτε τη ζύμη από
τον κάδο και την τοποθετείτε σε ένα μεγάλο μπολ. Προσθέτετε όλα τα
υπόλοιπα υλικά, τις ελιές, το ψιλοκομμένο κόλιανδρο, τον δυόσμο και τα
τριμμένα κρεμμύδια. Ζυμώνετε με τα χέρια σας προσεχτικά να αναμιχθούν
όλα τα υλικά με τη ζύμη. Κόβετε τη ζύμη σε μικρά ατομικά καρβελάκια και
τα αφήνετε σκεπασμένα για τουλάχιστον 1 ώρα να φουσκώσουν. Όταν οι
ελαιόπιτες φουσκώσουν τις ψήνετε για 1 ώρα σε ξυλόφουρνο.

185. 185
Ζαλατίνα
Παραδοσιακά η ζαλατίνα στην Κύπρο φτιαχνόταν μετά τη σφαγή του
καλοαναθρεμμένου χοίρου, του οποίου χρησιμοποιούσαν συνήθως την κεφαλή και
τα πόδια. Το κρέας βραζόταν καλά και αρτυζόταν με αλάτι, πιπέρι, κομμάτια
κόκκινης καυτερής πιπεριάς και δενδρολίβανο. Προσέθεταν επίσης ξίδι, χυμό από
νεράντζια και λεμόνια.
Υλικά
Εκδοχή Α΄
1 ½ κιλό κρέας χοιρινό με κόκκαλο
2-3 πόδια χοιρινά καθαρισμένα
2 αυτιά
2 φλιτζάνια χυμό λεμονιού
2 φλιτζάνια χυμό κιτρομήλου (νερατζιού)
1 φλιτζάνι ξίδι

186. 186
1 φακελάκι ζελατίνη
Κόκκινες καυτερές πιπεριές
Φρέσκο λασμαρί (δενδρολίβανο)
Εκδοχή Β΄
Κρέας και κόκαλα του χοίρου
Κεφάλι του χοίρου
Ξίδι
Λεμόνι
Αλάτι
Λάσμαρι (δεντρολίβανο)
Αλάτι
Εκτέλεση
Εκδοχή Α΄
Βάζουμε σε μεγάλη κατσαρόλα μπόλικο νερό και το βράζουμε μέχρι να
κοχλάσει. Ρίχνουμε μέσα το κρέας, τα αυτιά και τα πόδια και τα αφήνουμε
να βράσουν για 4 – 5 λεπτά. Στη συνέχεια τα ξεπλένουμε με κρύο νερό και
τα ξαναβάζουμε στη φωτιά με καθαρό νερό μέχρι να βράσουν καλά και να
ψηθούν. Κατά διαστήματα αφαιρούμε τον αφρό και αλατίζουμε. Όταν
ψηθούν τα βγάζουμε από την κατσαρόλα και όταν κρυώσουν ξεχωρίζουμε τα
κρέατα από τα κόκαλα και τα κόβουμε σε μικρά κομμάτια. Αφήνουμε το
ζωμό στη φωτιά να βράζει, μέχρι να εξατμιστεί αρκετός. Τότε προσθέτουμε
το χυμό των λεμονιών, των κιτρομήλων και το ξίδι. Περνούμε το ζουμί από
πολύ λεπτή σίτα και το ξαναβάζουμε στη φωτιά με τα κρέατα, το λασμαρί
και τις πιπερίτσες. Τα αφήνουμε να καταστηθούν. Διαλύουμε την ζελατίνη

187. 187
σε ένα φλιτζάνι ζεστό νερό και την προσθέτουμε στην κατσαρόλα.
Κατεβάζουμε από τη φωτιά και βάζουμε λίγα κρέατα σε βαθουλή πιατέλα.
Στη συνέχεια τη γεμίζουμε με ζουμί. Σε κάθε πιατέλα βάζουμε πάνω μια
κόκκινη πιπεριά και ένα κλωναράκι λασμαρί. Αφήνουμε να κρυώσει και
βάζουμε στο ψυγείο.
Εκδοχή Β΄
Αφαιρούμε το τρίχωμα από το κεφάλι του χοίρου, το πλένουμε και το
βάζουμε να ψηθεί για 3 ώρες. Το βγάζουμε και το αφήνουμε να κρυώσει.
Αφαιρούμε το κρέας από τα κόκαλα και το κόβουμε σε μικρά κομματάκια.
Βάζουμε τα κόκαλα εκεί που ψήσαμε το κεφάλι και τα αφήνουμε να ψηθούν
για αρκετές ώρες. Παίρνουμε τα κόκαλα και περνάμε το ζουμί από τρυπητό.
Βάζουμε μέσα στο ζουμί το κρέας, το ξίδι, το λεμόνι, το αλάτι και το
λάσμαρι. Τα βάζουμε για λίγο στη φωτιά και μετά τα βάζουμε σε μικρά
δοχεία και τα αφήνουμε να κρυώσουν. Η ζαλατίνα είναι έτοιμη. (Χαρίτος
Χαρίτου, 70 ετών, Κυπερούντα)

188. 188
Ζαμπούσσες
Ένα παραδοσιακό γλυκό από το οποίο θα εκπλαγείτε με τον γλυκό συνδυασμό του
μάραθου. Πραγματικά εξαιρετικό.
Υλικά
½ κιλό αλεύρι χωριάτικο
100 ml ηλιέλαιο
1 πρέζα αλάτι
300 ml νερό (περίπου αναλόγως την απορροφητικότητα του αλευριού)
Ηλιέλαιο για τηγάνισμα
για τη γέμιση
1 ματσάκι μάραθο ψιλοκομμένο
5 κουταλιές ελαιόλαδο

189. 189
1 πρέζα αλάτι
2 ποτήρια ρύζι γλασέ
1 λίτρο νερό
2 ποτήρια ζάχαρη
Εκτέλεση
Στον κάδο ενός μίξερ προσθέτετε το αλεύρι, το αλάτι και το ηλιέλαιο και
ανακατεύετε καλά μέχρι η ζύμη να γίνει σαν ψίχουλα. Στην συνέχεια
προσθέτετε το νερό και ανακατεύετε με τον γάντζο του μίξερ μέχρι η ζύμη
να ξεκολλάει από τον κάδο. Κάνετε την ζύμη μια μπάλα, την τυλίγετε με
πλαστική μεμβράνη και την αφήνετε στο ψυγείο για 20 λεπτά να
ξεκουραστεί. Την ώρα που η ζύμη ξεκουράζεται φτιάχνεται την γέμιση για
τις ζαμπούσσες. Σε μια κατσαρόλα προσθέτετε το ελαιόλαδο και μόλις
ζεσταθεί προσθέτετε και τον μάραθο. Στην συνέχεια προσθέτετε το ρύζι το
αλάτι και ανακατεύετε καλά. Προσθέτετε το νερό, αφήνετε το ρύζι να
σιγοβράσει για 5 λεπτά και στην συνέχεια προσθέτετε την ζάχαρη.
Ανακατεύετε καλά, αφήνετε το ρύζι να μαγειρευτεί μέχρι να απορροφήσει
τα υγρά του και όταν είναι έτοιμο το αφήνετε να κρυώσει. Από την στιγμή
που η ζύμη έχει ξεκουραστεί κάνετε μικρά μπαλάκια και τα ανοίγετε σε
στρογγυλό φύλλο διαμέτρου 20 εκατοστών. Γεμίζετε κάθε φύλλο με μια
κουταλιά από την γέμιση και κλείνετε σε μισοφέγγαρο. Τοποθετείτε ένα
βαθύ αντικολλητικό τηγάνι σε δυνατή φωτιά προσθέτετε 2-3 δάχτυλα
ηλιέλαιο και το αφήνετε να ζεσταθεί. Τηγανίζετε τις ζαμπούσσες για 4-5
λεπτά συνολικά και από τις 2 μεριές και τις σερβίρετε ζεστές με άχνη
ζάχαρη.

190. 190
Καραόλοι γιαχνί με πατάτες ή
κολοκούιν
Τα σαλιγκάρια αποτελούν αγαπημένο έδεσμα των Κυπρίων, και σ' αυτό βασίζονται
πολλές τοπικές συνταγές. Η αναζήτηση και το μάζεμα των σαλιγκαριών συνηθιζόταν
ιδιαίτερα μετά από βροχή, ενώ η κατανάλωσή τους ήταν περισσότερο συνδεδεμένη
με περιόδους νηστείας.
Υλικά
Σαλιγκάρια
Πατάτες
Ντομάτες
Κανέλα
Αλάτι
Ελαιόλαδο

191. 191
Νερό
Εκτέλεση
Τρίβουμε ελαφρά μεταξύ τους τα σαλιγκάρια και αλλάζουμε το νερό 6-8
φορές, έως ότου καθαρίσουν. Τους βάζουμε σε κατσαρόλα με κρύο νερό και
βράζουμε σε χαμηλή φωτιά. Πριν ψηθούν τα σαλιγκάρια τα αφαιρούμε από
τη φωτιά. Τηγανίζουμε ελαφρώς τις πατάτες και προσθέτουμε τις ντομάτες
και μόλις βράσουν προσθέτουμε και τα σαλιγκάρια. Αρτύζουμε με τη
κανέλα και το αλάτι και προσθέτουμε νερό. Ψήνουμε σε χαμηλή φωτιά έως
ότου εξατμιστεί το νερό (καταστηθεί).(Κάτζη 2000)
Κατιμέρια
Ένα ιδιαίτερο και πολύ νόστιμο παραδοσιακό γλυκό της Κύπρου με ένα ξεχωριστό
δίπλωμα της γέμισης μέσα στην ζύμη. Δοκιμάστε το και θα σας ανταμείψει.

192. 192
Υλικά
1 κιλό αλεύρι
1 ποτήρι ελαιόλαδο
λίγο αλάτι
νερό όσο χρειαστεί για να γίνει η ζύμη μαλακή
για τη γέμιση
350 γραμμάρια αμύγδαλα χοντροκομμένα
¼ κουταλάκι κανέλα
¼ κουταλάκι γαρύφαλλο
για το σιρόπι
4 ποτήρια νερό
3 ποτήρια ζάχαρη
1 κουταλάκι γαρύφαλλο
Εκτέλεση
Σε μια μικρή κατσαρόλα τοποθετείτε τα υλικά για το σιρόπι, το νερό, την
ζάχαρη και το γαρύφαλλο. Βάζετε την κατσαρόλα σε δυνατή φωτιά και
αφήνετε το σιρόπι να βράσει για 3-4 λεπτά. Αποσύρετε το σιρόπι από την
φωτιά και το αφήνετε σε μία άκρη να κρυώσει τελείως. Σε ένα μπολ
τοποθετείτε τα χοντροκομμένα αμύγδαλα με την κανέλα και το γαρύφαλλο
και ανακατεύετε πολύ καλά. Σε ένα άλλο μπολ τοποθετείτε το αλεύρι με το
ελαιόλαδο και το αλάτι και ανακατεύετε μέχρι το αλεύρι και το ελαιόλαδο
να ενωθούν και να πάρουν την υφή που έχουν τα ψίχουλα.

193. 193
Ξεκινάτε να προσθέτετε νερό και να ζυμώνετε μέχρι να δημιουργηθεί μία
μαλακή ζύμη. Αφήνετε τη ζύμη να ξεκουραστεί για τουλάχιστον 30 λεπτά
και μετά την κόβετε 5-6 μικρές μπάλες. Στη μηχανή των ζυμαρικών
ανοίγετε τις μικρές μπάλες ζύμης σε μακρόστενα φύλλα και τα τοποθετείτε
στον πάγκο της κουζίνας. Πασπαλίζετε ένα φύλλο με το μείγμα των ξηρών
καρπών κατά μήκος και από πάνω τοποθετείτε ένα άλλο φύλλο ζύμης.
Ξαναπασπαλίζετε με ξηρούς καρπούς και ξεκινάτε να διπλώνετε σε ρολάκι
τα δύο φύλλα, ξεκινώντας από την μία μεριά και κατεβαίνοντας προς την
άλλη, δίνοντας στο ρολάκι μία στριφτή εικόνα. Τοποθετείτε τα ρολάκια σε
ένα στρογγυλό ταψί σε σχήμα σπιράλ ξεκινώντας από το κέντρο του ταψιού
ή σε ένα ορθογώνιο ταψί το ένα κολλητά στο άλλο. ( δίπλα-δίπλα).
Ψήνετε σε προθερμασμένο φούρνο στους 180ο κελσίου για 35-40 λεπτά και
όταν είναι έτοιμα, αποσύρετε το ταψί από τον φούρνο και περιχύνετε τα
κατιμέρια με το κρύο σιρόπι. Κόβετε τα κατιμέρια σε κομμάτια και τα
σερβίρετε με χοντροκομμένο αμύγδαλο από πάνω.

194. 194
Κέικ χριστουγεννιάτικο
Στην Κύπρο την περίοδο των Χριστουγέννων ένα είναι το γλυκό που δεν λείπει από
κανένα σπίτι, το Χριστουγεννιάτικο κέικ. Ένα διαφορετικό κέικ από τα συνηθισμένα
αλλά εξίσου νόστιμο και πολύ γιορτινό που μας παραπέμπει στο fruit cake. Είναι
ένα έθιμο κατάλοιπο της αγγλικής αποικιοκρατίας στην Κύπρο. Το
Χριστουγεννιάτικο κέικ το ντύνουμε με άσπρο γλάσο ή και αμυγδαλόπαστα ενώ το
στολίζουμε με μικρά χριστουγεννιάτικα στολίδια.
Υλικά
1 φλιτζάνι καρύδια
1 φλιτζάνι ασπρισμένα και αλεσμένα αμύγδαλα
7 αβγά
4 φλιτζάνια αλεύρι για όλες τις χρήσεις
½ φλιτζάνι ζάχαρη
1 ποτήρι βιτάμ

195. 195
Μισό φλιτζάνι σταφίδες ξανθές
Μισό κουταλάκι κανέλα και γαρίφαλα
Ένα σφηνάκι κονιάκ
4 κουταλιές ζάχαρη (για την καραμέλα)
Ένα πιάτο διάφορα γλυκά του κουταλιού
3 κουταλάκια μπέικιν πάουντερ
Εκτέλεση
Κτυπάμε την ζάχαρη με το βιτάμ μέχρι να αφρατέψουν καλά και ακολούθως
προσθέτουμε τα αβγά τα οποία έχουμε κτυπήσει ήδη. Προσθέτουμε ένα
φλιτζάνι αλεύρι και έχουμε ετοιμάσει σε ένα τηγανάκι την ζάχαρη σε
καραμέλα (οι 4 κουταλιές) και την βάζουμε και αυτήν αμέσως. Προσθέτουμε
όλα τα υλικά και αφήνουμε στο τέλος τα γλυκά. Βάζουμε στα κομμένα μας
γλυκά λίγο αλεύρι και τα προσθέτουμε. Τα βάζουμε σε στρογγυλό μέτριο
ταψί το οποίο έχουμε ντύσει με αντικολλητικό χαρτί. Ψήνουμε σε
προθερμασμένο φούρνο στους 180 με 175 βαθμούς για μιάμιση ώρα. Αφού
ψηθεί και κρυώσει μπορούμε να το διακοσμήσουμε με ζάχαρη άχνη ή με
αμυγδαλόπαστα και διάφορα ζαχαρωτά χριστουγεννιάτικά.

196. 196
Κερασάκια Ξυδάτα (Τουρσί), συνταγή
προσαρμοσμένη
Υλικά
500 γραμμάρια κεράσια
2 ¼ κούπες ξύδι
1/3 κούπας ζάχαρη demerera
6 γαρύφαλλα
1 ξύλο κανέλας
1 φύλλο δάφνης
1 φλούδα λεμονιού
1 κ.γ. πιπέρια διάφορα (κόκκινα, μαύρα, πράσινα και άσπρα)
½ κ.γ. αλάτι χονδρό

197. 197
Εκτέλεση
Βάζουμε όλα τα υλικά, εκτός από τα κεράσια να βράσουν σε σιγανή φωτιά
για 10 λεπτά. Βάζουμε τα κεράσια σε ένα μπωλ και τα περιχύνουμε με το
καυτό υγρό. Τα αφήνουμε σε θερμοκρασία δωματίου να κρυώσουν εντελώς,
κατά προτίμηση όλο το βράδυ. Τα βάζουμε σε αποστειρωμένο βάζο και τα
διατηρούμε στο ψυγείο.
Κεφτέδες κυπριακοί
Μια νόστιμη συνταγή για κεφτέδες κυπριακούς με πατάτα και κιμά που σίγουρα θα
λατρέψετε! Σερβίρεται σαν μεζές αλλά και ως κυρίως πιάτο.
Υλικά
1 κιλό κιμά
3 πατάτες τριμμένες

198. 198
1 κρεμμύδι τριμμένο
1 αυγό
2 κουτ. σούπας ελαιόλαδο
Φρυγανιά τριμμένη
1/3 κούπας μαϊντανό ψιλοκομμένο
1 κουτ. γλ. δυόσμο
2 κουτ. σούπας ξύδι
Αλάτι- πιπέρι
1 κουτ. σούπας μπέικιν πάουντερ
Εκτέλεση
Αναμιγνύουμε όλα τα υλικά σε ένα μπολ και τις πατάτες καλά
στραγγισμένες. Προσθέτουμε όση φρυγανιά χρειάζεται για να δέσουν.
Πλάθουμε κεφτέδες και αφήνουμε στο ψυγείο για τουλάχιστον μισή ώρα.
Τους τηγανίζουμε σε ελαιόλαδο και στραγγίζουμε σε απορροφητικό χαρτί.

199. 199
Κιουπέπια (κυπριακά ντολμαδάκια)
Είναι ίσως τα πιο νόστιμα ντολμαδάκια που έχετε ποτέ δοκιμάσει. Κυπριακή
συνταγή που τη διαφορά κάνει ο κατσικίσιος κιμάς, ο μπόλικος δυόσμος και ο χυμός
ντομάτας
ΤΟ ΚΑΛΑΘΙ ΜΟΥ ΣΤΟ ΒΕΡΟΠΟΥΛΟ
Υλικά
3 ξερά κρεμμύδια
750 γρ. κιμά κατσικίσιο ή αρνίσιο από μπούτι
1 φλιτζάνι ελαιόλαδο
2 κουτ. σουπ. μαϊντανό ψιλοκομμένο
1/2 φλιτζάνι δυόσμο ψιλοκομμένο
2 1/2 κουτ. σουπ. πελτέ ντομάτας
5 κουτ. σουπ. ρύζι γλασέ
50 μεγάλα κληματόφυλλα φρέσκα ή από βάζο

200. 200
1 φλιτζάνι χυμό ντομάτας
1/2 φλιτζάνι χυμό λεμόνι
1 κουτ. γλυκ. αλάτι
1 κουτ. γλυκ. πιπέρι μαύρο
Εκτέλεση
Ψιλοκόβετε το κρεμμύδι και το σοτάρετε σε 2 κουταλιές της σούπας
ελαιόλαδο σε τηγάνι που έχετε τοποθετήσει σε χαμηλή φωτιά για 3-4'.
Προσθέτετε τον κιμά και τον σοτάρετε έως ότου πάρει χρώμα και να
ασπρίσει. Αποσύρετε το σκεύος από τη φωτιά. Ψιλοκόβετε τον μαϊντανό και
τον δυόσμο και διαλύετε τον πελτέ σε 1 ½ φλιτζάνι τσαγιού νερό. Σε ένα
μπολ ανακατεύετε τον κιμά με το ρύζι, τον πελτέ, τον μαϊντανό, τον δυόσμο,
τον χυμό λεμονιού και το υπόλοιπο ελαιόλαδο. Αλατοπιπερώνετε και
ανακατεύετε καλά με τα χέρια, μέχρι να έχετε μία ομοιογενή γέμιση.
Ανοίγετε τα κληματόφυλλα με τα "νεύρα" προς την εσωτερική πλευρά και
τυλίγετε σφιχτά κάθε ένα με 1 κουταλάκι του γλυκού από τη γέμιση. Πρώτα
κλείνετε τα δύο πλαϊνά και έπειτα τυλίγετε το ντολμαδάκι σε ρολό.
Στρώνετε λίγα κληματόφυλλα στο πάτο της κατσαρόλας και βάζετε τα
κιουπέπια κυκλικά σε σειρές. Φροντίζετε ώστε η ένωση του τυλίγματος να
είναι προς τα κάτω και τα κιουπέπια να είναι σφιχτά τοποθετημένα δίπλα -
δίπλα για να μην ανοίξουν κατά το μαγείρεμα. Προσθέτετε τον χυμό
ντομάτας, αλάτι, πιπέρι και τόσο νερό ώστε να τα καλύπτει. Τοποθετείτε ένα
πιάτο επάνω στα κιουπέπια για να μην ανοίξουν, και τα μαγειρεύετε σε
χαμηλή φωτιά για περίπου 1 ½ ώρα. Κατόπιν, αφαιρείτε το πιάτο και τα
μεταφέρετε με τρυπητή κουτάλα σε πιατέλα (προσεκτικά για να μη
διαλύσουν), για να τα σερβίρετε.
Συμβουλή: Είναι πολύ σημαντικό να ξεπλύνετε τα κληματόφυλλα που
είναι διατηρημένα στην άλμη με μπόλικο κρύο νερό ώστε να μην "βγει" η
αλμύρα στο φαγητό.

201. 201
Κοκκινομανίταρα στην κατσαρόλα
Ένα πιάτο με τα κόκκινα μανιτάρια της Κύπρου που με ενθουσίασε. Απλό και
πεντανόστιμο.
Υλικά
600 γραμμάρια κοκκινομανίταρα του δάσους
1 κουταλιά αρτισιά (κύμινο)
200 ml ηλιέλαιο
150 ml κόκκινο κρασί
2 πρέζες ρίγανη
αλάτι, φρεσκοτριμμένο πιπέρι
Εκτέλεση
Σε ένα ξύλο κοπής με ένα κοφτερό μαχαίρι κόβετε τα μανιτάρια σε μεγάλα
κομμάτια. Τοποθετείτε μία κατσαρόλα σε δυνατή φωτιά να ζεσταθεί καλά

202. 202
και προσθέτετε μέσα το ηλιέλαιο. Τσιγαρίζετε τα μανιτάρια για 3-4 λεπτά
και πασπαλίζετε με την αρτισιά, αλάτι και φρεσκοτριμμένο πιπέρι
συνεχίζοντας το τσιγάρισμα για άλλα 2-3 λεπτά. Σβήνετε με το κόκκινο
κρασί, προσθέτετε την ρίγανη και αφήνετε τα μανιτάρια να μαγειρευτούν
μέχρι να εξατμιστεί το κρασί. Όταν τα μανιτάρια είναι έτοιμα τα σουρώνετε
και σερβίρετε σε ένα μεγάλο βαθύ ατομικό πιάτο.
Κολοκάσι καππαμά
Υλικά
1 κιλό χοιρινό ή αρνάκι σε μέτρια κομμάτια
2 ρίζες κολοκάσι κομμένο σε φέττες
1 ποτήρι κόκκινο κρασί
1/2 ποτήρι νερό
λάδι

203. 203
αλάτι, πιπέρι
1 φύλλο δάφνης (προαιρετικά)
Εκτέλεση
Τσιγαρίζουμε το κρέας. Τσιγαρίζουμε και τις φέτες από το κολοκάσι.
Βάζουμε και τα δύο πίσω στην κατσαρόλα. Αλατοπιπερώνουμε. Προσθέτουμε
το κρασί και το νερό και το αφήνουμε να καταστηθεί.
Κολοκοτές

204. 204
Υλικά
Ζύμη
3 φλ. αλεύρι
1/2 φλ. ελαιόλαδο
1 πρέζα αλάτι
1/2 φλ. νερό ή όσο πάρει
Γέμιση
1/2 - 3/4 κιλού κολοκύθι κόκκινο
1/2 φλ. πληγούρι
3/4 φλ. ελαιόλαδο
1/2 φλ. ζάχαρη
3/4 φλ. σταφιδάκια
1-2 κ.γ. κανέλα
1-2 κ.γ. πιπέρι μαύρο
Εκτέλεση
Ετοιμάζουμε πρώτα τη γέμιση καθαρίζοντας το κολοκύθι και κόβοντάς το
στη συνέχεια σε μικρούς κύβους. Στη συνέχεια προσθέτουμε όλα τα
υπόλοιπα υλικά της γέμισης και αφήνουμε να σταθεί 1-2 ώρες.
Ετοιμάζουμε τη ζύμη. Παίρνουμε μικρές μπαλίτσες από τη ζύμη και
ανοίγουμε σε φύλλο. Κόβουμε σε στρογγυλό σχήμα με ένα πιατάκι γλυκού
και βάζουμε 2 κουτάλια περίπου (ανάλογα με το μέγεθος του πιάτου που
κόβετε) από τη γέμιση στο κέντρο. Διπλώνουμε γυρνώντας λίγο την άκρη
του φύλλου προς τα πάνω και πατάμε με πιρούνι ή με τα δάχτυλά μας.
Προθερμαίνουμε τον φούρνο και ψήνουμε στους 200 βαθμούς μέχρι να
πάρουν χρώμα.

205. 205
Κοτόπουλο με λούντζα και κασκαβάλι.
Οικογενειακή συνταγή των νεότερων χρόνων που φτιαχνόταν κυρίως σε εορταστικές
περιστάσεις. Προέρχεται από τα Χανδριά της περιοχής Πιτσιλιάς (ορεινή επαρχία
Λεμεσού).
Υλικά
2 φιλέτα κοτόπουλο
200 γραμμάρια καπνιστή λούντζα (αλλαντικό από χοιρινό κρέας)
200 γραμμάρια κασκαβάλι ή άλλο κίτρινο τυρί, τριμμένο
2 γιαούρτια στραγγιστά
3 αυγά
4 κουταλιές σούπας ελαιόλαδο
Λίγο μοσχοκάρυδο
Λίγο αλάτι, πιπέρι

206. 206
Εκτέλεση
Αλείφουμε ένα ταψί με ελαιόλαδο. Κόβουμε τα φιλέτα κοτόπουλου σε
λεπτές λωρίδες, καρυκεύουμε με αλάτι και πιπέρι και τα βάζουμε στο ταψί.
Απλώνουμε από πάνω τη λούντζα και το τριμμένο κασκαβάλι. Χτυπάμε τα
αυγά και προσθέτουμε το γιαούρτι, λίγο αλάτι και λίγο μοσχοκάρυδο.
Περιχύνουμε με το μείγμα τα υλικά μας στο ταψί. Ψήνουμε σε
προθερμασμένο φούρνο, στους 200οC για περίπου 40΄. (Μιχάλης Γενναδίου,
Μαγειρεύω Κυπριακά 2013-2014)

207. 207
Κουλουράκια με χαρουπόμελο ή
Τζιερτζιελλούθκια
Υλικά
3 φλιτζάνια αλεύρι σκληρό (χωριάτικο)
½ κουταλάκι αλάτι
3 κουταλιές της σούπας λάδι
1 φλιτζάνι νερό
2 φλιτζάνια χαρουπόμελο
Εκτέλεση
Κοσκινίζετε το αλεύρι και προσθέτετε το αλάτι, το λάδι και το νερό και τα
ζυμώνετε μέχρι να γίνει μια μάλλον σφιχτή ζύμη. Την πλάθετε σαν μια
μπάλα και τη σκεπάζετε με μια πετσέτα για μια ώρα. Με τη ζύμη φτιάχνετε
λεπτές λωρίδες και σχηματίζετε το γράμμα S τυλίγοντας προς τα μέσα τις
δυο άκρες. Φτιάχνετε όλη τη ζύμη και τα βάζετε σε πανέρι ή ταψί.

208. 208
Ζεσταίνετε νερό σε μια κατσαρόλα και τα ρίχνετε μέσα για να ψηθούν. Στο
μεταξύ σε μια άλλη κατσαρόλα βάζετε το χαρουπόμελο με ένα φλιτζάνι νερό
να ζεσταθούν. Όταν τα κουλουράκια είναι έτοιμα τα μεταφέρετε με μια
τρυπητή κουτάλα στη κατσαρόλα με το χαρουπόμελο. Τα αφήνετε να πάρουν
δυο τρεις βράσεις και σερβίρετε. Τα κουλουράκια μπορείτε να τα
απολαύσετε ζεστά ή κρύα.
Kουλούρια της Μεγάλης Παρασκευής
Υλικά
1 κιλό αλεύρι για όλες τις χρήσεις
1 φακελάκι ξηρή μαγιά
1 κ.γ. αλάτι (κοφτό)
½ κ.γ. μαχλέπι τριμμένο
½ κ.γ. μαστίχα (κοφτή)

209. 209
3-4 κ.σ. ζάχαρη
500 γρ. χλιαρό νερό
250 γρ. σουσάμι
1 κ.σ. γλυκάνισο (αν σας αρέσει η γεύση του)
½ κουταλάκι κανέλα
Εκτέλεση
Αυτή τη φορά ξεκινάμε από το διακοσμητικό μέρος της συνταγής.
Πλένουμε το σουσάμι και τον γλυκάνισο, τα στραγγίζουμε και τα
απλώνουμε πάνω σε μια καθαρή πετσέτα ή σε ένα ταψί (το σουσάμι και ο
γλυκάνισος πρέπει να είναι νωπά για να κολλήσουν πάνω στο ζυμάρι).
Αφήνουμε στην άκρη και ετοιμάζουμε τη ζύμη μας. Σε μια λεκάνη
ανακατεύουμε το νερό με τη μαγιά και τη ζάχαρη. Προσθέτουμε το αλάτι,
το μαχλέπι και τη μαστίχα και αμέσως μετά το αλεύρι σιγά-σιγά.
Ζυμώνουμε μέχρι να έχουμε μια ελαστική ζύμη που να μην κολλάει στα
τοιχώματα της λεκάνης. Μοιράζουμε τη ζύμη μας σε 7 περίπου κομμάτια
και πλάθουμε μπαστουνάκια (περίπου 25 εκ.). Τα τυλίγουμε στο μίγμα
σουσάμι-γλυκάνισος και κόβουμε καθένα από αυτά λοξά, σε φέτες.
Ενώνουμε ξανά το ρολό ως εξής: αφήνουμε τις δυο άκρες του ως έχουν και
τα υπόλοιπα κομμάτια τα ενώνουμε αντίθετα, δηλαδή περιστρέφουμε το
καθένα και την μεγαλύτερή του πλευρά την κολλάμε με τη μικρότερη
του επόμενου. (Εναλλακτικά και απλούστερα μπορούμε να χαράξουμε
λοξά κάθε μπαστουνάκι μέχρι κάτω χωρίς όμως να κόψουμε σε φέτες και
να συνεχίσουμε). Τοποθετούμε τα κουλούρια σε ταψί στρωμένο με
λαδόκολλα, τα σκεπάζουμε με μια καθαρή πετσέτα ή με μεμβράνη
τροφίμων και τα αφήνουμε σε ζεστό μέρος για να φουσκώσουν (θα
χρειαστεί περίπου μιάμιση ώρα). Μόλις είναι έτοιμα, τα ψήνουμε σε
προθερμασμένο φούρνο στους 180-200 βαθμούς μέχρι να πάρουν χρώμα
(χρειάζονται περίπου 35-40 λεπτά).

210. 210
Κούπες
Υλικά
Για τη ζύμη
4 ποτήρια πλιγούρι ψιλό
4 ποτήρια νερό
4 κουταλιές ελαιόλαδο
1 κρεμμύδι χοντροκομμένο
αλάτι και πιπέρι
1 κουταλάκι κανέλλα.
3 αυγά
3 κουταλιές αλεύρι για όλες τις χρήσεις
Για τη γέμιση
500-600 γρ. κιμά χοιρινό

211. 211
4-5 ποτήρια ψιλοκομμένο κρεμμύδι (μην το φοβηθείτε)
1/2 ποτήρι λάδι
μισή με μία δέσμη μαϊντανό ψιλοκομμένο
αλάτι και πιπέρι
1 κουταλιά σούπας κανέλα
λάδι για το τηγάνισμα
Εκτέλεση
Ρίχνετε σε κατσαρόλα το νερό, το λάδι, το αλάτι, το πιπέρι, την κανέλα και
το κρεμμύδι, και τα βάζετε στη φωτιά. Μόλις κοχλάσουν τα κατεβάζετε.
Προσθέτετε αμέσως το πλιγούρι και ανακατεύετε καλά μέχρι να
απορροφηθεί το νερό. Σκεπάζετε την κατσαρόλα με το πώμα της, και τα
αφήνετε έτσι για τουλάχιστον 3 ώρες μέχρι να κρυώσουν. Ετοιμάζετε τη
γέμιση: σοτάρετε σε χαμηλή φωτιά το κρεμμύδι στο λάδι. Προσέξτε να μην
ροδίσει. Προσθέτουμε τον κιμά, το αλάτι, το πιπέρι, και την κανέλα. Τα
ψήνετε τώρα σε μέτρια φωτιά μέχρι που να αρχίσει να ροδίζει ο κιμάς. Αφού
ρίξετε το μαϊντανό σε λίγα δευτερόλεπτα τα κατεβάζετε από την φωτιά.
Στραγγίζετε λίγο τον κιμά και τον αδειάζετε σε δοχείο. Ζυμώνετε καλά το
μίγμα με το πλιγούρι, προσθέτουμε μέσα το αλεύρι και τα 3 αυγά και
ζυμώνουμε για 2-3 λεπτά. Στη συνέχεια παίρνετε λίγο, το πλάθετε αρχικά
σε μπαλίτσα, και με δάκτυλο βρεγμένο σε νερό, την πλάθετε ώστε να γίνει
κυλινδρική με λεπτές πλευρές χωρίς να σπάσουν. Γεμίζετε το κενό από μέσα
με τη γέμιση, κλείνετε τις άκρες σχηματίζοντας τες σε μύτη, ενώ βρέχετε
συνεχώς το δάκτυλό σας. Τις τηγανίζετε λίγες -λίγες σε μπόλικο καυτό λάδι
μέχρι να ροδοκοκκινίσουν. Κάνετε 35-40 κούπες αν είναι μεγάλες ή γύρω
στις 70 αν τις θέλουμε για πάρτι.

212. 212
Λαγγόπιττες
Οι λαγγόπιττες παρασκευάζονταν παραδοσιακά στο Ριζικάρπασο στις 29 Αυγούστου,
δηλαδή ανήμερα της γιορτής του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου, αλλά και κυρίως
ανήμερα της γιορτής του Τιμίου Σταυρού στις 14 Σεπτεμβρίου, μέρες κατά τις οποίες
οι χριστιανοί νήστευαν. Είναι ακριβώς τις ίδιες μέρες που παρασκευάζονταν και τα
λουλλούθκια.
Υλικά
Ένα κιλό αλεύρι (μισό φαρίνα και μισό χωριάτικο)
Προζύμι ή ένα κουτάλι της σούπας μαγιά
Λίγο αλάτι
Μέλι ή χαρουπόμελο

213. 213
Εκτέλεση
Βάζουμε το αλεύρι, το άλας, και τη μαγιά ή το ΒΡ και αφού τα
ανακατέψουμε για λίγο ανακατεύοντας τα ρίχνουμε το χλιαρό νερό (το
χλιαρό νερό το χρησιμοποιούμε για να μπουν πιο γρήγορα). Αφού γίνουν
ένας όχι πολύ παχύρρευστος χυλός, σκεπάζουμε τη ζύμη και την
τοποθετούμε σε ζεστό μέρος. Σε 20 περίπου λεπτά θα διαπιστώσουμε ότι
μπήκε, έγινε δηλαδή η ζύμωση και σχηματίστηκαν πολλές φυσαλίδες. Όταν
το παρατηρήσουμε αυτό, τότε η ζύμη μας είναι έτοιμη για ψήσιμο.
Παραδοσιακά τις λαγγόπιττες τις έψηναν πάνω σε πέτρινη πλάκα (τενιό)
πάχους περίπου τριών πόντων. Αφού άναβαν από κάτω φωτιά, περίμεναν να
ζεσταθεί και με μια κουτάλα της σούπας έχυναν πάνω στη πλάκα το χυλό
και ενίοτε τον ράντιζαν με μερικές σταγόνες νερού από πάνω για να κάνει
περισσότερες φυσαλίδες. Σήμερα, αντί για πέτρινη πλάκα χρησιμοποιούμε
τηγάνι τεφάλ. Αφού το βάλουμε σε μέτρια χαμηλή φωτιά και το αφήσουμε
να ζεσταθεί λίγο, χύνουμε ανάλογα με την επιφάνεια του τηγανιού τόσο
χυλό, ώστε όταν απλώσει να έχει πάχος περίπου μισό πόντο. Μόλις αρχίσει
να ψήνεται, θα δούμε ότι γεμίζει με τρύπες. Για καλύτερο ψήσιμο, επειδή
είναι στο τηγάνι, μόλις πάρει το σχήμα του και δέσει, τότε το
αναποδογυρίζουμε και το αφήνουμε να ψηθεί και από την άλλη μεριά.
Σερβίρονται και ζεστές και κρύες συνοδευόμενες με μέλι ή χαρουπόμελο.
(Άδεια δημοσίευσης από: http://www.rizokarpason.com/sintages1.htm)

214. 214
Λαχανοκεφτέδες στο φούρνο
Μια πολύ νόστιμη συνταγή. Οι λαχανοκεφτέδες στο φούρνο έχουν υπέροχη γεύση
και είναι και πολύ θρεπτικοί. Αυτή τη συνταγή θα την αγαπήσουν μικροί και
μεγάλοι.
Υλικά
600 γραμμάρια πατάτες βρασμένες και κομμένες σε κύβους
120 γραμμάρια καρότα κομμένα σε κύβους
150 γραμμάρια κολοκυθάκια κομμένα σε κύβους
120 γραμμάρια μπιζέλια κατεψυγμένα
1 φρέσκο κρεμμυδάκι ψιλοκομμένο
1 αυγό
2 κουταλιές της σούπας μαϊντανό ψιλοκομμένο

215. 215
μισό κουταλάκι του γλυκού σκόρδο σε σκόνη
2 κουταλιές της σούπας γαλέτα
λίγο ξερό θυμάρι
λίγο ξερό βασιλικό
αλάτι
πιπέρι
αλεύρι για το αλεύρωμα
ελαιόλαδο για άλειμμα
Εκτέλεση
Βάζετε τις πατάτες, τα κολοκυθάκια και το καρότο στο μπλέντερ και
πολτοποιείς. Προσθέτετε τα μπιζέλια και το κρεμμύδι, να γίνουν πουρές.
Βάζετε τον πουρέ σε μπολ. Ρίχνετε το αυγό, το μαϊντανό, το σκόρδο, τη
γαλέτα, το θυμάρι, το βασιλικό, αλάτι και πιπέρι και ανακατεύετε καλά.
Πλάθετε τους κεφτέδες, τους αλευρώνετε και τους περνάτε με ένα πινέλο με
ελαιόλαδο για να μην κολλήσουν. Τοποθετείτε τους κεφτέδες σε ένα ταψί
και καλύπτετε με λαδόχαρτο. Ψήνετε σε μέτριο φούρνο για περίπου 45
λεπτά μέχρι να ροδοκοκκινίσουν.

216. 216
Λαχματζούν Λευκωσίας με αραβική
πίτα
Μια φανταστική συνταγή, ένα νόστιμο πιάτο που σίγουρα θα εντυπωσιάσει τους
καλεσμένους σας σε ένα εορταστικό τραπέζι. Μπορεί να σερβιριστεί ως ορεκτικό
αλλά και ως κυρίως με μια σαλάτα. Δοκιμάστε το οπωσδήποτε!
Υλικά
500 γρ. αλεύρι
30 γρ. μαγιά
Λίγο αλάτι
1 κούπα νερό
350 γρ. κιμάς μοσχαρίσιος
2 κρεμμύδια περασμένα από τον τρίφτη
1 σκελ. σκόρδο πολτοποιημένη
Αλάτι-πιπέρι
Μαϊντανός ψιλοκομμένος
1/3 κούπας ελαιόλαδο

217. 217
2 ντομάτες χωρίς σπόρια και ξεφλουδισμένες
Μισό κουτ. γλ. μπούκοβο
Μισό κουτ. γλ. πάπρικα
Εκτέλεση
Σε μια λεκάνη κοσκινίζουμε το ελαιόλαδο και ανοίγουμε μια λακκούβα στο
κέντρο. Προσθέτουμε νερό, τη μαγιά διαλυμένη σε χλιαρό νερό και αλάτι.
Ζυμώνουμε μέχρι να μην κολλάει η ζύμη στα χέρια. Τη χωρίζουμε σε 8
μπάλες και αφήνουμε σκεπασμένες να φουσκώσουν. Σε μια κατσαρόλα
σοτάρουμε σε ελαιόλαδο το κρεμμύδι, το σκόρδο και τον κιμά. Προσθέτουμε
τα μπαχαρικά και τη ντομάτα. Σιγοβράζουμε και προσθέτουμε μαϊντανό.
Ανοίγουμε με τον πλάστη τις 8 μπάλες σε στρογγυλές πίτες πάχους ενός
εκατοστού. Τις τοποθετούμε σε λαδωμένο ταψί και απλώνουμε τη γέμιση.
Ψήνουμε στους 270 βαθμούς στην χαμηλή σχάρα. Σερβίρουμε με ντομάτα,
κρεμμύδι και μαϊντανό.

218. 218
Λαψάνες (βρούβες)σκορδαλιά
"...βάζουμε το ελαιόλαδο στην ίδια κατσαρόλα, που είναι πλέον άδεια, και
προσθέτουμε και τον σκόρδο. Αφού ροδίσει ο σκόρδος προσθέτουμε τις λαψάνες και
το αλάτι." (Τασούλα Χατζηλαμπή, Κώμη Κεπήρ Κερύνειας)
Υλικά
2–3 δέσμες λαψάνες
3-4 σκελίδες σκόρδο
1 κουταλάκι του γλυκού αλάτι
1/2 κατσαρόλα νερό
1/4 ποτηριού ελαιόλαδο
Εκτέλεση
Βάζουμε το νερό στην κατσαρόλα, να βράσει λίγο, κι ακολούθως
προσθέτουμε και τις λαψάνες. Αφότου ψηθούν, τις βγάζουμε από την

219. 219
κατσαρόλα, αδειάζουμε το νερό και τις στραγγίζουμε. Ακολούθως βάζουμε το
ελαιόλαδο στην ίδια κατσαρόλα, που είναι πλέον άδεια και προσθέτουμε και
τον σκόρδο. Αφού ροδίσει ο σκόρδος προσθέτουμε τις λαψάνες και το αλάτι.
(Τασούλα Χατζηλαμπή, 60 ετών από την Κώμη Κεπήρ, Κερύνειας)
Λουβκιά με τα λάχανα
Απλός και πολύ διαδεδομένος τρόπος παρασκευής των λουβιών. Σερβίρονται με
ελαιόλαδο, λεμόνι και αλάτι, και συνοδεύονται με ντομάτες και ελιές.

220. 220
Υλικά
2 ποτήρια λουβιά (φασόλια μαυρομάτικα)
1 δέσμη λάχανα (σέσκουλα)
2 κουταλιές της σούπας χυμό λεμονιού
Ελαιόλαδο, αλάτι, πιπέρι
Εκτέλεση
Καθαρίζουμε και πλένουμε τα λουβιά. Ακολούθως τα βάζουμε σε κατσαρόλα
με κοχλαστό νερό και τα αφήνουμε στη φωτιά να βράσουν για 5-10 λεπτά.
Αλλάζουμε το νερό, αφαιρούμε τον αφρό και βάζουμε τα λάχανα που έχουμε
πλύνει και κόψει από πριν σε μεγάλα κομμάτια. Βράζουμε τα λουβιά μέχρι
να μαλακώσουν, ξαφρίζοντας τα κατά διαστήματα. Όταν βράσουν τα
αλατίζουμε και προσθέτουμε χυμό λεμονιού για ν' ασπρίσουν. Σερβίρουμε
με ελαιόλαδο, λεμόνι και αλάτι. Συνοδεύονται με ντομάτες και ελιές.

221. 221
Μαχαλεπί
Μια καλοκαιρινή δροσερή συνταγή που μοσχομυρίζει ροδόσταγμα και
τριαντάφυλλο!
Υλικά
6 ποτήρια νερό
6 κουταλιές νισεστέ (κορν φλάουρ)
Ζάχαρη
ροδόσταγμα
σιρόπι τριαντάφυλλο

222. 222
Εκτέλεση
Διαλύουμε το νισεστέ στο νερό και το βάζουμε σε μια κατσαρόλα. Βάζουμε
την κατσαρόλα σε χαμηλή φωτιά και με ξύλινο κουτάλι ανακατεύουμε
συνεχώς μέχρι που να κοχλάσει και να βγάζει φουσκάλες. Χαμηλώνουμε
τότε τη φωτιά στο ελάχιστο, συνεχίζουμε το γερό ανακάτεμα για ακόμα 5-6
λεπτά μέχρι να ψηθεί και να γίνει μια πηκτή και ρευστή κρέμα. Παίρνουμε
ένα ταψί ή πυρέξ, το βρέχουμε και ρίχνουμε μέσα την κρέμα.(Πρέπει να
είναι περίπου 1 με 1.5 εκ το πάχος της κρέμας, οπότε υπολογίζουμε αν θα
θέλουμε κι άλλο ταψί). Το αφήνουμε να κρυώσει καλά, το κόβουμε σε
μερίδες (τετράγωνα μεγάλα κομμάτια) αφήνοντας τα στο ταψί, το
καλύπτουμε με παγωμένο νερό και το βάζουμε στο ψυγείο για 1 ωρα να
παγώσει καλά. Για να σερβίρουμε το μαχαλεπί παίρνουμε ένα βαθύ πιάτο,
βάζουμε ένα κομμάτι μαχαλεπί, το ραντίζουμε με ροδόσταγμα και μια
κουταλιά σιρόπι τριαντάφυλλο, το καλύπτουμε με παγωμένο νερό το
κόβουμε μικρά κομματάκια και στο τέλος πασπαλίζουμε με όση ζάχαρη
θέλουμε!

223. 223
Μουτζέντρα (φακές με ρύζι)
Υλικά
2 κούπες φακές μικρές
2 κούπες νερό
1 φύλλο δάφνης
1/4 κούπας ρύζι καρολίνα ή γλασέ ή ζυμαρικό
1 κρεμμύδι μεγάλο, ψιλοκομμένο
1/2 κούπα ελαιόλαδο
Αλάτι
Φρεσκοκομμένο μαύρο πιπέρι

224. 224
Εκτέλεση
Καθαρίζουμε και πλένουμε καλά τις φακές. Τις ρίχνουμε σε κατσαρόλα με
νερό και το φύλλο δάφνης και τις βάζουμε στη φωτιά να βράσουν. Αφού
βράσουν για 10 λεπτά τις σουρώνουμε. Ξαναβάζουμε τις φακές σε καθαρό
νερό (περίπου 2 κούπες) και περιμένουμε να βράσει. Ρίχνουμε το ρύζι και
το αλατοπίπερο, χαμηλώνουμε τη φωτιά και το αφήνουμε να σιγοβράσει,
ανακατεύοντας κατά διαστήματα μέχρι να βράσει το ρύζι (γύρω στα 15
λεπτά). Αν χρειαστεί προσθέτουμε ακόμη λίγο νερό. Παράλληλα,
ψιλοκόβουμε το κρεμμύδι και το τσιγαρίζουμε στο ελαιόλαδο, μέχρι να
ροδοκοκκινίσει (σύβραση ή τηγάνιση στα κυπριακά). Προσθέτουμε το
κρεμμύδι (μαζί με το λάδι), ανακατεύουμε και αποσύρουμε από τη φωτιά. Το
αφήνουμε δέκα λεπτά να χυλώσει και το σερβίρουμε ζεστό. Καλό είναι να
τις φτιάχνουμε λίγη ώρα πριν φάμε γιατί μετά το ρύζι απορροφά όλο το νερό
και γίνονται στεγνές.

225. 225
Μπουρέκια με αναρή
Υλικά
για τη ζύμη
1 κιλό αλεύρι
2 κουταλιές της σούπας βούτυρο
Λίγο αλάτι
Χλιαρό νερό
για τη γέμιση
1 κιλό αναρή ανάλατη
3 – 4 κουταλιές ζάχαρη
1 κουταλάκι κανέλα
Ροδόσταγμα
Άλλα υλικά
Ζάχαρη άχνη

226. 226
Λάδι για τηγάνισμα
Εκτέλεση
Η παρασκευή της ζύμης γίνεται σε μια βαθιά λεκάνη όπου βάζουμε το
αλεύρι και προσθέτουμε το βούτυρο. Ανακατεύουμε το αλεύρι με το
βούτυρο, τρίβοντάς το με τρόπο ώστε να δημιουργηθούν μικρά κομμάτια και
προσθέτουμε λίγο αλάτι. Μετά ρίχνουμε λίγο -λίγο το χλιαρό νερό και
ζυμώνουμε, προσπαθώντας να φτιάξουμε μαλακή ζύμη. Στη συνέχεια
αναμειγνύουμε όλα τα υλικά της γέμισης. Ανοίγουμε λεπτό φύλλο σε
λωρίδες και με ένα κουταλάκι τοποθετούμε γέμιση σε διάφορα σημεία της
λωρίδας. Ακολούθως, σκεπάζουμε τη λωρίδα με τα σημεία γέμισης με ένα
άλλο φύλλο. Στα σημεία που υπάρχει γέμιση, κόβουμε σε κομμάτια, σε
σχήμα ημικυκλίου. Ενώνουμε τις άκρες και τοποθετούμε τα μπουρέκια σε
ένα δίσκο όπου προηγουμένως ρίξαμε λίγο αλεύρι, για να μην κολλήσουν.
Ρίχνουμε τα μπουρέκια σε ένα τηγάνι με μπόλικο ζεστό λάδι για να
τηγανιστούν. Όταν και οι δυο πλευρές των μπουρεκιών πάρουν χρυσόξανθο
χρώμα, τα βγάζουμε από το τηγάνι με μια τρυπητή κουτάλα και τα
πασπαλίζουμε με ζάχαρη άχνη. Αφήνουμε για λίγο τα μπουρέκια, κατά
προτίμηση, πάνω σε απορροφητικό χαρτί να κρυώσουν και είναι έτοιμα για
σερβίρισμα.

227. 227
Οφτόν της τερατσιάς
Συνταγή από το Ριζοκάρπασο. Το κρέας τοποθετείται ανάμεσα σε στρώματα από
κλαδιά χαρουπιάς, και ο πυρωμένος, παραδοσιακός φούρνος κλείνει καλά με λάσπη
στις χαραμάδες του στομίου του, για να μην βγαίνει ο καπνός κατά το ψήσιμο.
Υλικά
Κρέας
Αλάτι
Δροσερά κλωνάρια χαρουπιάς
Εκτέλεση
Αφού πυρώσουμε το φούρνο μας ώσπου να ασπρίσει το φρύδι του, δηλαδή το
πάνω μέρος του στομίου του, από μαύρο να αρχίσει να γίνεται άσπρο,
μεταφέρουμε τα κάρβουνα στη μια πλευρά ή αν είναι πολλά τα βγάζουμε
έξω. Για να είμαστε βέβαιοι ότι ο φούρνος μας έχει την κανονική
θερμοκρασία τοποθετούμε τη γροθιά μας κοντά στο στόμιο και αρχίζουμε να
μετρούμε. Αν αντέξουμε μέχρι το δέκα τότε είναι κανονικός. Αν είναι πιο

228. 228
ζεστός τότε περιμένουμε μέχρι να ποσκάσει, να πέσει δηλαδή η αύρα του.
Αν αντίθετα, δούμε ότι μπορούμε να μετρήσουμε πάνω από το 10, σημαίνει
ότι ο φούρνος χρειάζεται ακόμα λίγο πύρωμα. Κατά τη διάρκεια του
πυρώματος πλένουμε καλά τα κλωνάρια της χαρουπιάς. Ετοιμάζουμε επίσης
τη λάσπη με την οποία θα χυλώσουμε τον φούρνο μετά. Αν θέλουμε
ετοιμάζουμε και ένα ταψί με πατάτες με τις οποίες θα συνοδεύουμε το
οφτόν. Αλατίζουμε με μπόλικο χοντρό άλας το κρέας. Αφού καθαρίσουμε
τελείως το πάτωμα του φούρνου από τα κάρβουνα, κλείνουμε τη τρύπα και
τη χυλώνουμε. Τοποθετούμε πρώτα το ταψί με τις πατάτες, ακολούθως
τοποθετούμε τα κλαριά της χαρουπιάς στο πάτωμα 2-3 πάνω στο άλλο και
από πάνω ακριβώς τοποθετούμε το κρέας. Πάνω από το κρέας μετά
τοποθετούμε άλλα κλαδιά. Κλείνουμε γρήγορα το φούρνο και μετά
χυλώνουμε την είσοδό του ώστε να μην βγαίνει από πουθενά καπνός. Σε
2:30 με 2:45 λεπτά, το κρέας είναι έτοιμο. Αν είναι λίγο σκληρό ίσως
χρειαστεί λίγο περισσότερο. (Άδεια δημοσίευσης από:
http://www.rizokarpason.com/sintages1.htm)

229. 229
Παλουζές / Μουσταλευριά
Υλικά
½ λίτρο χυμό σταφυλιών
1 κούπα πετιμέζι
1 κούπα νερό
½ κούπα αλεύρι γιά όλες τις χρήσεις μείον 2 κουταλιές
2 κουταλιές κορν φλάουρ
2 – 3 φύλλα κιούλι (αρμπαρόριζα)
2 κουταλιές ανθόνερο
3 κουταλιές αμύγδαλα κοπανισμένα

230. 230
3 κουταλιές καρύδια κοπανισμένα
Κανέλα σε σκόνη
½ κ.γ. ζάχαρη (προαιρετικά)
Εκτέλεση
Βράζουμε το χυμό με την αρμπαρόριζα για πέντε λεπτά. Διαλύουμε το
αλεύρι και το κορν φλάουρ με το νερό και το πετιμέζι. Πετάμε την
αρμπαρόριζα και προσθέτουμε το χυλό και ανακατεύουμε συνεχώς μέχρι
να πήξει. Κοπανίζουμε τα αμύγδαλα και τα καρύδια και ανακατεύουμε
μέσα την κανέλα και τη ζάχαρη. Βρέχουμε ένα μπολάκι με το ανθόνερο
και το αδειάζουμε στο επόμενο, μέχρι να τα βρέξουμε όλα. Όσο
περισσέψει, το ρίχνουμε μέσα στην κρέμα και ανακατεύουμε.
Σερβίρουμε την κρέμα στα μπολάκια και πασπαλίζουμε από πάνω με τα
αμύγδαλα και τα καρύδια

231. 231
Πατάτες αντιναχτές
Πατάτες αντιναχτές λέμε τις μικρές πατάτες μαγειρεμένες με την φλούδα, τον κόλιανδρο και
το κόκκινο κρασί. Το ρήμα «αντινάσσω» στην κυπριακή διάλεκτο σημαίνει κουνάω έντονα
και ουσιαστικά μας δείχνει τον τρόπο που φτιάχνεται το φαγητό.
Υλικά
1 κιλό μικρές πατάτες με φλούδα (καλά πλυμένες)
1 ή 2 κουταλιές σπόρους κόλιανδρο (κοπανισμένους)
1 κρασοπότηρο κόκκινο ξηρό κρασί
1 κουταλάκι αλάτι
½ κουταλάκι πιπέρι
Ελαιόλαδο για το τηγάνισμα

232. 232
Εκτέλεση
Αφού πλύνουμε πολύ καλά τις μικρές μας πατάτες, ακολούθως τις σπάμε με
ένα βαρύ αντικείμενο (πέτρα, γουδοχέρι, πλάστη, σφυρί κουζίνας) ώστε να
δημιουργηθούν ρωγμές στη σάρκα τους. Τοποθετούμε στο μάτι της κουζίνας
μια πλατιά και ρηχή κατσαρόλα ή τηγάνι, προσθέτουμε μπόλικο ελαιόλαδο
και όταν ζεσταθεί ρίχνουμε μέσα τις πατάτες για να τηγανιστούν. Τις
αφήνουμε σε μέτρια φωτιά για 10 έως 15 λεπτά μέχρι να μαλακώσουν και να
αποκτήσουν χρυσαφί χρώμα. Στη συνέχεια αυξάνουμε τη φωτιά και
συνεχίζουμε το τηγάνισμα για ακόμη 5 λεπτά μέχρι να γίνουν τραγανές.
Έπειτα με μια τρυπητή κουτάλα, αφαιρούμε τις πατάτες από το σκεύος και
πετάμε το ελαιόλαδο. Τοποθετούμε ξανά τις πατάτες στην κατσαρόλα μαζί
με τους σπόρους κόλιανδρου, το αλάτι, το πιπέρι και στο τέλος τις σβήνουμε
με το κόκκινο κρασί. Σκεπάζουμε το σκεύος μας με το καπάκι και το
κουνάμε έντονα για να ανακατευτούν όλα τα υλικά. Η διαδικασία αυτή δεν
πρέπει να κρατήσει περισσότερο από 1 λεπτό. Στη συνέχεια τις αφήνουμε
για λίγα λεπτά στη φωτιά για να απορροφήσουν το κρασί.
ΥΓ: Σερβίρονται ζεστές με ψιλοκομμένο δεντρολίβανο. Οι πατάτες
συνοδεύουν συνήθως τα κρεατικά μας.

233. 233
Πιλάφι Πουργούρι
Υλικά
1 φλιτζάνι πλιγούρι χοντρό
2 κρεμμύδια ξερά χονδροκομμένα
2 κουταλιές φιδέ η λίγο σπαγγέτι ψιλοκομμένο
1 ντομάτα τριμμένη
2 ½ ποτήρια ζωμός (από ότι θέλετε)
πιπέρι
αλάτι
Εκτέλεση
Τσιγαρίζουμε το κρεμμύδι με 2 κουταλιές λάδι, προσθέτουμε το φιδέ. Αφού
πάρει ελάχιστο χρώμα προσθέτουμε τη ντομάτα, προσθέτουμε το ζωμό,
αλάτι, πιπέρι και αφού πάρει μια βράση προσθέτουμε το πλιγούρι. Το
αφήνουμε στη φωτιά για 10 λεπτά και σβήνουμε. Το σκεπάζουμε και
αφήνουμε μέχρι να απορροφήσει όλο το ζουμί. Πολύ χορταστικό γεύμα,
γεμάτο φυτικές ίνες!

234. 234
Ραβιόλες
Υλικά
για τη ζύμη
Χλιαρό νερό (όσο πάρει μέχρι να γίνει μια μαλακή ζύμη που να μην κολλάει
στα χέρια)
Αλάτι
2 κουταλάκια λάδι
για τη γέμιση
1 συσκευασία χαλούμι
1 κουτάλι δυόσμο
1-2 αβγά
Εκτέλεση
Ετοιμάζουμε τη γέμιση. Φτιάχνουμε τη ζύμη και ανοίγουμε σε λεπτό φύλλο
κόβοντας μακρόστενες λωρίδες. Τοποθετούμε ένα κουταλάκι από τη γέμιση
και κλείνουμε σε τετράγωνο σχήμα κόβοντας με το μαχαιράκι γύρω-γύρω.

235. 235
Τα τοποθετούμε σε αλευρωμένη επιφάνεια και στη συνέχεια σε μια
κατσαρόλα ζεσταίνουμε το νερό με λίγο αλάτι (όπως και για μακαρόνια) και
ρίχνουμε μια-μια τις ραβιόλες μέσα να ψηθούν (περίπου 10 λεπτά).
Ρεβιθοκεφτέδες (φελάφελ)
Νηστίσιμοι κεφτέδες με άρωμα Ανατολής. Σερβίρονται με ταχίνι και μαϊντανό ή
πράσινη σαλάτα.
Υλικά
Εκδοχή Α΄
1 ποτήρι ρεβίθια ολόκληρα
3 μέτρια κρεμμύδια
3 σκελίδες σκόρδο
½ ποτήρι μαϊντανό ψιλοκομμένο
½ ποτήρι κόλιανδρο ψιλοκομμένο
2-3 κ.σ. αλεύρι

236. 236
½ κ.γ. κόλιανδρο ξηρό
½ κ.γ. μπέικιν πάουντερ
½ κ.γ. πιπέρι
Λίγο αλάτι
Εκδοχή Β΄
1 σακούλι ρεβίθια
2 ποτήρια πατάτα πουρέ
1-2 κουτάλια μαϊντανό ψιλοκομμένο
1-2 κουτάλια κρεμμύδι ψιλοκομμένο
1-2 κουτάλια δυόσμο
1 κουτάλι αλάτι
1 κουτάλι κοφτό κανέλα
1 κουτάλι λεμόνι
1 κουταλιά b.p.
Πιπέρι
Εκτέλεση
Εκδοχή Α΄
Βάζετε τα ρεβίθια να φουσκώσουν σε νερό 24 ώρες πριν τα μαγειρέψετε. Τα
στραγγίζετε και τα κτυπάτε ελαφρά στο μίξερ μαζί με τη φλούδα τους.
Προσθέτετε και τα υπόλοιπα υλικά και συνεχίζετε το κτύπημα. (Δεν πρέπει
να πολτοποιηθούν). Τα βάζετε σε γυάλινη λεκάνη στο ψυγείο για 2-3 ώρες.
Πλάθετε μικρές στρογγυλές πίτες, τις πιέζετε ελαφρά και τις τηγανίζετε σε
καυτό λάδι. Σερβίρονται με ταχίνι και μαϊντανό. (ΥΓΦΠΠ 2008)

237. 237
Εκδοχή Β΄
Βράζουμε τα ρεβίθια και τα αλέθουμε στη μηχανή πουρέ. Όταν κρυώσουν τα
βάζουμε σε ένα δοχείο και προσθέτουμε την πατάτα πουρέ, το μαϊντανό, το
δυόσμο, το κρεμμύδι, το αλάτι, το πιπέρι, το b.p., το λεμόνι και τα
ζυμώνουμε. Πλάθουμε τους κεφτέδες σε σχήμα αυγού. Τους τυλίγουμε σε
αλεσμένη καπήρα και τους τηγανίζουμε σε πολύ λάδι. Τους σερβίρουμε με
πράσινη σαλάτα. Και… ΚΑΛΗ ΟΡΕΞΗ!!! (Σοφία Ελευθερίου, 64 ετών,
Κυπερούντα)
Ρέσι
Παραδοσιακό έδεσμα σαν πιλάφι, από σιτάρι ψημένο σε ζωμό κρέατος. Το ρέσι
συνδέεται άμεσα με τον κυπριακό γάμο, αφού προσφερόταν στους προσκεκλημένους
κατά το εορταστικό τραπέζι που ακολουθούσε την τέλεση του γάμου.

238. 238
Υλικά
Εκδοχή Α΄
Κατσικίσιο κρέας ή κοτόπουλο
Σιτάρι
Αλάτι
Λεμόνι
Εκδοχή Β΄
2½ κιλά κρέας χοιρινό ή αρνί ή ρίφι, ανάλογα με την προτίμησή μας
(μπορεί να συμπεριληφθεί και η ουρά του προβάτου, η βάκλα)
3-4 κιλά σιτάρι χοντροκοπανισμένο
Αλάτι
Νερό
Εκδοχή Γ΄
Κατσικίσιο κρέας
4 κιλά κρεμμύδια
Σιτάρι
Αλάτι
Εκτέλεση
Εκδοχή Α΄
Σε μια κατσαρόλα βάζουμε το κρέας με νερό να κοχλάσει για αρκετές ώρες,
μέχρι να γίνει μαλακό. Μόλις μαλακώσει καλά, βγάζουμε τα κόκαλα και το
ξαναβάζουμε στην κατσαρόλα. Μετά προσθέτουμε το σιτάρι το οποίο έχουμε
περάσει πρώτα από το χερομύλι. Ρίχνουμε αλάτι και λεμόνι και το

239. 239
αφήνουμε στη φωτιά να ψηθεί σιγά -σιγά (η φωτιά καλύτερα να είναι με τα
ξύλα). (Άννα Νικολάου, 61 ετών, Κυπερούντα)
Εκδοχή Β΄
Πλένουμε πολύ καλά το κρέας, ώστε να μην έχει ούτε ίχνος αίματος και το
τοποθετούμε στον πυθμένα μιας βαθιάς κατσαρόλας. Πλένουμε το σιτάρι το
οποίο μπαίνει πάνω από το κρέας. Υπολογίζουμε ν’ αφήνουμε απόσταση
περίπου 10 εκατ. κάτω από το χείλος της κατσαρόλας. Προσθέτουμε νερό να
καλύψει τα υλικά. Τοποθετούμε σε χαμηλή φωτιά και σε κάποια απόσταση
από το μάτι. Δεν ανακατεύουμε, όμως προσθέτουμε κατά διαστήματα νερό.
Όταν αρχίσουν να ψήνονται τα υλικά, αρχίζουμε το ανακάτεμα και
προσθέτουμε και το αλάτι. Αν χρειάζεται και άλλο νερό, προσθέτουμε ανά
διαστήματα, ένα φλιτζάνι κάθε φορά. Επιδίωξη είναι να λιώσουν τα υλικά
και να γίνουν σαν πηχτός χυλός. Στη συνέχεια αποσύρουμε από τη φωτιά
και σκεπάζουμε την κατσαρόλα για ν’ απορροφηθούν τυχόν υγρά και
σερβίρουμε το ρέσι πριν κρυώσει. (ΥΓΦΠΠ 2006, 20)
Εκδοχή Γ΄
Στο Λιμνάτι ο κ. Γιώργος Ζαβρός παρασκευάζει ρέσιν για διάφορους γάμους
και εκδηλώσεις. Ο ίδιος έμαθε από τον θείο του που πήγαινε και τον
βοηθούσε. Το Σάββατο το πρωί θα σφάξει την αίγια, συνήθως μεγάλης
ηλικίας για να είναι το κρέας της σφικτό και να έχει αρκετό λίπος. Θα το
καθαρίσει και θα το κόψει σε μεγάλα κομμάτια. Το απόγευμα θα βάλει τα
κρέατα μαζί με νερό μέσα στο χαρτζί και θα το βάλει πάνω στην νιστιά για
να βράσει. Θα προσθέσει άλας και ακολούθως θα το ξαφρίζει. Θα προσθέσει
4 κιλά κρεμμύδια κομμένα σε φέτες και θα σιγοψήνονται μέχρι την
Κυριακή το πρωί. Την Κυριακή το πρωί θα αφαιρέσει το κρέας από το
χαρτζί και θα το καθαρίσει από τα κόκκαλα. Στην συνέχεια θα κουλιάσει το
ζωμό σε άλλο χαρτζί. Θα καθαρίσει καλά το πρώτο χαρτζί και θα βάλει μέσα
το καθαρισμένο κρέας και τον ζωμό. Θα βάλει το χαρτζί πάνω στην νιστιά
μέχρι να βράσει. Θα πλύνει το σιτάρι καλά, που είναι ήδη αλεσμένο, και θα
το βάλει μέσα στο χαρτζί και θα το ανακατεύει για 3-4 ώρες. Κατά την

240. 240
διάρκεια του ανακατέματος προσθέτει νερό και άλας. Στην αρχή η φωτιά
είναι δυνατή και στη συνέχεια μειώνει την ένταση της. Την τελευταία ώρα
το ρέσιν ψήνεται μόνο με τα κάρβουνα. Το κατεβάζει από την νυστιά, το
σκεπάζει και το αφήνει για 4-5 ώρες για να απορροφήσει το σιτάρι τον ζωμό.
Μετά τις ώρες αυτές το ρέσιν είναι έτοιμο για κατανάλωση.
(http://www.limnati.org/gr/traditional-products-lgr)
Ρίφι με κουνουπίδι
"Αλευρώνουμε το κουνουπίδι και το τηγανίζουμε. Βάζουμε το ρίφι στην κατσαρόλα
και από πάνω το κουνουπίδι." (Μαρίνα Κοιλιάρη, Κυπερούντα)

241. 241
Υλικά
Εκδοχή Α΄
1 κιλό ρίφι
1 μέτριο κουνουπίδι
1 μπουκάλα ντοματοχυμό ή 1 χυμό ντομάτας
Αλάτι
Πιπέρι
Λάδι για τηγάνισμα
½ κιλό περίπου αλεύρι
Εκδοχή Β΄
1 φλιτζάνι ελαιόλαδο
2 κιλά κουνουπίδι (κομμένο)
1 κιλό ρίφι από σπάλα, κομμένο σε κομμάτια
1/2 φλιτζάνι άσπρο κρασί, ξηρό
1 φλιτζάνι χυμό ντομάτας
Αλάτι, πιπέρι
1 φλιτζάνι νερό ζεστό
Εκτέλεση
Εκδοχή Α'.
Κόβουμε το κουνουπίδι. Κόβουμε και το ρίφι σε κομμάτια, το πλένουμε και
το στραγγίζουμε. Τηγανίζουμε το ρίφι. Αλευρώνουμε το κουνουπίδι και το
τηγανίζουμε. Βάζουμε το ρίφι στην κατσαρόλα και από πάνω το κουνουπίδι.
Διαλύουμε τη σάλτσα σε νερό. Προσθέτουμε στη σάλτσα το αλάτι και το
πιπέρι, και το περιχύνουμε πάνω από το κουνουπίδι. Σκεπάζουμε την

242. 242
κατσαρόλα και αφήνουμε το φαγητό μέχρι να ψηθεί και να καταστηθεί.
(Μαρίνα Κοιλιάρη, Κυπερούντα)
Εκδοχή Β΄
Κοκκινίζουμε ελαφρά το κουνουπίδι και το μεταφέρουμε σε τρυπητό να
στραγγίσει το λάδι. Κοκκινίζουμε στη συνέχεια το κρέας, προσθέτουμε το
κρασί, το χυμό ντομάτας, το αλάτι και το πιπέρι. Σιγοψήνουμε το κρέας για
1 ώρα. Στη συνέχεια προσθέτουμε το κουνουπίδι, το νερό και αφήνουμε να
ψηθεί. (Μόρφου, βλ. ΥΓΦΠΠ 2006, 36)
Σαλάτα ζεστή με χαλούμι
Υλικά
250 γρ χαλούμι κομμένο σε μεγάλους κύβους
1 μεγάλη ντομάτα
1 ματσάκι ρόκα

243. 243
1 λάχανο
ποικιλία πράσινων λαχανικών
Για το ντρέσινγκ
50 γρ ελιές Καλαμών χωρίς κουκούτσια
1 κ.σ. ξίδι κόκκινου κρασιού
4 κ.σ. παρθένο ελαιόλαδο
σκόρδο (προαιρετικό)
1 κ. γλ. ρίγανη
Εκτέλεση
Ετοιμάζουμε το ντρέσινγκ με τις ελιές και τις πολτοποιούμε στο μπλέντερ.
Προσθέτουμε το σκόρδο, τη ρίγανη, το ξίδι κόκκινου κρασιού και το
ελαιόλαδο. Φτιάχνουμε τη σαλάτα κόβοντας όλα τα πράσινα λαχανικά στο
ίδιο μέγεθος (σε ένα μπολ). Τσιγαρίζουμε το Χαλούμι σε παρθένο ελαιόλαδο.
Τo στραγγίζουμε από το περιττό λάδι σε απορροφητικό χαρτί κουζίνας.
Τοποθετούμε το τυρί πάνω στα πράσινα λαχανικά. Προσθέτουμε το
ντρέσινγκ και ανακατεύουμε καλά. Γαρνίρουμε με φέτες ντομάτας.
Σερβίρουμε με ζεστές αραβικές ή κυπριακές πίτες.

244. 244
Σαμπαστή
Παλιά οικογενειακή συνταγή από τη Λάρνακα.
Υλικά
2-3 κομμάτια κοτόπουλο
7 κρεμμύδια κόκκινα, κομμένα σε λωρίδες
5-6 ντομάτες ψιλοκομμένες ή τριμμένες (χωρίς τη φλούδα)
2 φύλλα δάφνης
Αλάτι, πιπέρι, κανέλα
Λάδι
Νερό
Εκτέλεση
Βάζουμε λάδι σε μια κατσαρόλα και τσιγαρίζουμε το κοτόπουλο. Αφαιρούμε
το κοτόπουλο και βάζουμε τα κρεμμύδια να τσιγαριστούν καλά. Αφαιρούμε
λίγο λάδι και βάζουμε στα κρεμμύδια τις ντομάτες, να καταστηθούν λίγο.
Προσθέτουμε το κοτόπουλο, το πιπέρι, την κανέλα, το αλάτι και τη δάφνη,

245. 245
και ανακατεύουμε ένα γύρο. Προσθέτουμε νερό και αφήνουμε το φαγητό
μας να καταστηθεί καλά.(Έλενα Ελευθερίου, Μαγειρεύω Κυπριακά 2013-
2014)
Σεφταλιές
Υλικά
½ κιλό κιμά αρνίσιο
1 κιλό κιμά χοιρινό
2 φλ. τσαγιού ψίχα ψωμιού
2 κρεμμύδια μεγάλα τριμμένα
1/2 φλ. τσαγιού μαϊντανό ψιλοκομμένο
1 κ.γλ. κανέλα
αλάτι
πιπέρι
4 μπόλιες ή πάνες (σκέπη)

246. 246
Εκτέλεση
Πλένουμε πολύ καλά τις μπόλιες μέσα σε μια λεκάνη με νερό, ξίδι και
αλάτι. Τις βάζουμε σε τρυπητό να στραγγίσουν. Ζυμώνουμε καλά όλα τα
υπόλοιπα υλικά και τα πλάθουμε σε μακρόστενα κομμάτια. Τυλίγουμε με
την μπόλια (σαν τα ντολμαδάκια) και ψήνουμε τις σεφταλιές στα κάρβουνα.
Σούβλα κρασάτη
Συνταγή από το χωριό Λύση. Πριν ψηθεί στα κάρβουνα, το κρέας μαρινάρεται σε κρασί και
μπαχαρικά.
Υλικά
Χοιρινό κομμένο σε κομμάτια για σούβλα
Κρασί μαύρο

247. 247
Πιπέρι (αλεσμένο)
Κόλιανδρο ξηρό (αλεσμένο)
Αλάτι
Εκτέλεση
Μαρινάρουμε το κρέας στο κρασί με τα διάφορα μπαχαρικά για τουλάχιστον
12 ώρες ή και περισσότερο. Το περνούμε στη σούβλα, και ψήνουμε σε
κάρβουνα. (ΥΓΦΠΠ 2006, 40
Σουσούκος
Δεν θεωρείται ακριβώς γλυκό. Ο σουσούκος φτιάχνεται από μούστο και
αμύγδαλα ή καρύδια. Σε μια κλωστή περνάτε σε σειρά τους ξηρούς καρπούς
και για 2-3 μέρες τους βουτάτε τακτικά σε μουσταλευριά που θα έχετε

248. 248
φτιάξει εκείνη την ώρα. Αφού κάνετε 4-5 επαναλήψεις και ο σουσούκος έχει
φτάσει το απαραίτητο πάχος, τον αφήνετε να στεγνώσει και ύστερα από μια
βδομάδα περίπου, είναι έτοιμος για φάγωμα. Κόψτε τον σε μικρά
κομματάκια και συνοδέψτε με αυτόν τη ζιβανία σας (κυπριακή ρακή).
Συκόπιττα
Μικρή πίτα, φτιαγμένη με μείγμα από πολτό σύκου, αμύγδαλα, γλυκάνισο και
ροδόσταγμα.
Υλικά
1 κιλό σύκα παστά
½ φλιτζάνι του τσαγιού αμύγδαλα χοντροαλεσμένα
2 κ.γ. γλυκάνισο κοπανισμένο
Λίγο ανθόνερο ή ροδόσταγμα
Λίγο νερό για το ζύμωμα

249. 249
Εκτέλεση
Εκδοχή Α'
Αλέθουμε τα σύκα και προσθέτουμε τα αμύγδαλα, το γλυκάνισο, το
ροδόσταγμα και τέλος το νερό και ζυμώνουμε καλά. Παίρνουμε από τη ζύμη
και πλάθουμε μικρές πίτες σαν μπάλες με πάχος 1,5 εκατοστό. Τις βάζουμε
πάνω σε λαδόκολλα ή καθαρό ύφασμα και τις αφήνουμε να στεγνώσουν στον
ήλιο. Ανά διαστήματα τις γυρίζουμε για να στεγνώσουν καλά. Φυλάμε τις
συκόπιτες σε μέρος ξηρό. (Μαρία Κουππή, Παναγιώτα Κουππή, Στέλα
Κουππή Κυπερούντα (βλ. Κούρρη και Λαζάρου. ΥΓΦΠΠ 2006, 56-57)
Εκδοχή Β΄
"Εμάζευαν τα σύκα τα ώριμα. Τα έβραζαν μέσ' στο νερό και τα άπλωθαν στον
ήλιο να στεγνώσουν. Στη συνέχεια, αλέθαν τα στο μύλο και εγίνονταν
πολτός. Ερίχναν μέσα αθασόκουνες, γλυκάνισο για μυρωδιά. Επιάναν μια
ποσότητα που τον πολτό και εκάμναν την πιττούα στρογγυλή τζιαι αφήναν
τες στον ήλιο για να ξεράνουν. Μετά αλευρώναν τες λλίο για να μεν
κολλουν τζιαι εφυλάαν τες σε δίσκο μες το αρμάρι. " *Γιάννης Ευρυπίδου,
75 ετών από την Ακαπνού Λεμεσού)

250. 250
Ταβάς
Υλικά
1 κιλό κρέας από αρνάκι ή χοιρινό κομμένο σε κομμάτια μέτριου μεγέθους
1 ½ κιλό κρεμμύδια ξερά κομμένα σε φέτες
5 πατάτες κομμένες σε κύβους
2 κουταλιές ντοματοπολτό
6 ώριμες ντομάτες τριμμένες
1/3 φλιτζανιού ελαιόλαδο
πιπέρι , αλάτι
Αρτυσιά (κύμινο) αλεσμένη

251. 251
Εκτέλεση
Βάζετε όλα τα υλικά σε πήλινο δοχείο που κλείνει και ανακατεύετε καλά.
Ψήνετε σε μέτριο φούρνο και ανακατεύετε που και που. Όταν είναι όλα
καλά ψημένα ανοίξτε το πήλινο για να κοκκινίσει ο ταβάς και τέλος σβήστε
το φούρνο και σκεπάστε πάλι.
Ταλατούρι (τζατζίκι)
Υλικά
½ κιλό γιαούρτι στραγγιστό, καλής ποιότητας
100 γρ. αγγουράκι τριμμένο με τη φλούδα του στο χοντρό του τρίφτη
1-2 σκελίδες σκόρδο, λιωμένο (αναλόγως γούστου)
2 κουταλιές ελαιόλαδο
1 κουταλιά φρέσκο δυόσμο ψιλοκομμένο ή 1 κουταλάκι ξηρό

252. 252
Αλάτι
Εκτέλεση
Αλατίζουμε το αγγουράκι και το βάζουμε σε σουρωτήρι να κατεβάσει τα
υγρά του για 30 λεπτά. Το πιέζουμε να στραγγίσει καλά. Ανακατεύουμε το
γιαούρτι με το αγγουράκι και σκόρδο. Προσθέτουμε το ελαιόλαδο και το
δυόσμο. Ανακατεύουμε καλά. Δοκιμάζουμε για αλάτι.
Ταχινόπιτες
Υλικά
500 γραµµ. αλεύρι δυνατό (αφαιρούμε 1 φλ.)
1 φλ. αλεύρι που φουσκώνει µόνο του
1/2 κ.γλ. αλάτι

253. 253
1 κύβο νωπή μαγιά 25 γρ.
1/2 φλ. ζάχαρη
1½ κ.σ. κανέλα
1/2 κ.γλ. κοφτό μαστίχα κοπανισμένη
1/2 κ.γλ. κοφτό μαχλέπι κοπανισμένο
χλιαρό νερό όσο σηκώσει (περίπου 1½ φλ.)
Για τη γέμιση
400 γραµµ. ταχίνι
1 φλ. ζάχαρη
1½ κ.σ. κανέλα
Εκτέλεση
Για να ενεργοποιήσουμε τη μαγιά, τη διαλύουμε σε μπολ, πασπαλίζουμε με
λίγη ζάχαρη και ρίχνουμε λίγο νερό. Ανακατεύουμε να διαλυθεί.
Σκεπάζουμε με μεμβράνη και αφήνουμε για 10′ να ενεργοποιηθεί. Όταν
αφρίσει η επιφάνεια είναι έτοιμη και την προσθέτουμε στο αλεύρι. Βάζουμε
τα δύο είδη αλευριού σε λεκάνη, προσθέτουμε το αλάτι και ανακατεύουμε
ώστε να πάει από κάτω. Προσθέτουμε τη ζάχαρη, τη μαγιά, την κανέλα, τη
μαστίχα, το μαχλέπι. Τα ανακατεύουμε όλα μαζί και κάνουμε στη μέση µία
λακκούβα. Ρίχνουμε λίγο -λίγο το νερό (περίπου 1 + 1/2 φλ.). Το ζυμώνουμε
καλά μέχρι να μαζευτεί σε µπάλα. Βγάζουμε τη ζύμη στον πάγκο µας και
ζυμώνουμε για 7΄-8΄, να γυαλίσει η ζύμη και να γίνει μαλακή και
εύπλαστη. Βάζουμε τη ζύμη σε ελαφρά λαδωμένο μπολ, τη σκεπάζουμε και
την αφήνουμε να φουσκώσει για περίπου 40΄ σε ζεστό σημείο.
Ετοιμάζουμε τη γέμιση. Βάζουμε σε μπολ το ταχίνι, τη ζάχαρη, την κανέλα
και ανακατεύουμε καλά µε κουτάλι. Αφού φουσκώσει η ζύμη, τη χωρίζουμε
σε 7 κομμάτια. Τα πλάθουμε σε µπάλες μαζεύοντας την ένωση από κάτω. Τα
σκεπάζουμε για να µη ξεραθούν. Παίρνουμε ένα κομμάτι ζύμης και σε
αλευρωμένη επιφάνεια ανοίγουμε µε χοντρό πλάστη μακρόστενο φύλλο,
περίπου 30×12 εκ. Με κουτάλι βάζουμε κατά μήκος του φύλλου 2 κ.σ.
γέμιση και το απλώνουμε. Αλείφουμε µε κουτάλι ή μαχαίρι, αφήνοντας κενό
γύρω γύρω 1 εκ. Διπλώνουμε το φύλλο. Γυρίζουμε την πλευρά κατά μήκος

254. 254
ώστε να καλύψουμε τα 2/3 του φύλλου και κλείνουμε από πάνω µε το 1/3
του φύλλου κατά μήκος. Έχουμε τώρα ένα μακρύ ρολό. Τεντώνουμε το
φύλλο (είναι πολύ ελαστικό) σχεδόν μισή φορά το μέγεθός του. Το
διπλώνουμε στη μέση. Το μισό πάνω στο άλλο μισό. Το πλάθουμε σε ρολό
περίπου 80 εκ. Το ρολό δεν πρέπει να έχει αλεύρι πάνω του, αλλιώς δεν
ρολάρεται. Αν τρέξει έξω ταχίνι, θα γίνουν πιο νόστιμες οι ταχινόπιτες όταν
ψηθούν. Πιάνουμε τις δύο άκρες και τις στρίβουμε πολύ καλά. Το
στρίβουμε σε σαλίγκαρο (σαρίκι). Το ακουμπάμε σε αλευρωμένο πάγκο.
Τελειώνουμε κατά τον ίδιο τρόπο όλες τις ελαφρά αλευρωμένες ταχινόπιτες.
Μόλις τις πλάσουμε όλες, τις πατάμε λίγο µε τον πλάστη στην επιφάνεια, να
πλατύνουν (περίπου 15 εκ. διάμετρο). Τις βάζουμε σε λαμαρίνα στρωμένη µε
λαδόκολλα και τις αφήνουμε να φουσκώσουν για 30΄. Τις ψήνουμε στους
150°C, στον αέρα, για περίπου 35΄-40΄, να ροδίσουν καλά.

255. 255
Τριμιθθόπιττες
Οι λεπτές αυτές πίτες είναι τραγανές σαν παξιμάδια. Εκτός από τα τρεμίθια, μπορεί
να περιέχουν και σταφιδάκια.
Υλικά
Εκδοχή Α΄
1 κιλό αλεύρι
1 ποτήρι λάδι
1 κουταλάκι αλάτι
1 ποτήρι τρεμίθια ξερά
1 φακελάκι μαγιά ή λίγο προζύμι

256. 256
1½ ποτήρι χλιαρό νερό
Εκδοχή Β΄
1 κιλό αλεύρι χωριάτικο και φαρίνα
3/4 φλιτζανιού σταφιδάκια
4 κ.γ. κοφτά μπέικιν πάουντερ
1 κ.γ. κοφτό αλάτι
1 φλιτζάνι αραβοσιτέλαιο
Νερό για το ζύμωμα
1/2 φλιτζάνι τρεμίθια
Εκτέλεση
Εκδοχή Α΄
Πρώτα βάζουμε το αλεύρι, το λάδι και το αλάτι σε μια λεκάνη και
ρυζιάζουμε το μείγμα. Προσθέτουμε το νερό μαζί με το προζύμι ή τη μαγιά.
Τα ανακατεύουμε, προσθέτουμε τα τριμίθια και ζυμώνουμε καλά. Πλάθουμε
τις πίτες σε στρογγυλό σχήμα και τις βάζουμε σε φούρνο που έχουμε
προθερμάνει στους 250˚C. Μόλις βάλουμε τις πίτες χαμηλώνουμε το φούρνο
στους 180˚C και τις ψήνουμε για45’. (Κυπερούντα, βλ. Κούρρη και Λαζάρου
2007)
Εκδοχή Β΄
Πλένουμε τα σταφιδάκια και τα στραγγίζουμε. Βάζουμε σε λεκάνη το αλεύρι
και προσθέτουμε το αλάτι και το μπέικιν πάουντερ. Ρίχνουμε λάδι και
ρυζιάζουμε. Ρίχνουμε λίγο-λίγο το νερό και ζυμώνουμε να γίνει σφιχτή
ζύμη. Προσθέτουμε τα σταφιδάκια και τα τρεμίθια και ζυμώνουμε να
αναμειχθούν καλά. Χωρίζουμε τη ζύμη σε μικρά κομμάτια. Παίρνουμε κάθε

257. 257
κομμάτι και ανοίγουμε λεπτή πίτα που έχει πάχος όσο το τρεμίθι. Τις
βάζουμε σε ελαφρά λαδωμένο ταψί και τις ψήνουμε μέχρι να
ροδοκοκκινίσουν. (ΥΓΦΠΠ 2006, 49)
Τριν - Γαλότριν
Όσοι το επιθυμούν μπορούν να προσθέσουν ζάχαρη, κανέλα και ροδόσταγμα.
Υλικά
1 κιλό αλεύρι χωριάτικο
1 κ.γ. αλάτι
Νερό για το ζύμωμα
Γάλα

258. 258
Εκτέλεση
Κοσκινίζουμε το αλεύρι με το αλάτι. Προσθέτουμε χλιαρό νερό, λίγο-λίγο,
και ζυμώνουμε να γίνει ζύμη. Τη σκεπάζουμε και την αφήνουμε για λίγο.
Ανοίγουμε φύλλο λεπτό μεγάλου μεγέθους με το μαρζάτζιν (σαΐτα, ξύλινο
στρογγυλό ραβδί, ελλ: πλάστης) και το πασπαλίζουμε με μπόλικο αλεύρι. Το
τυλίγουμε στο μαρζάτζιν και το κόβουμε κατά μήκος με κοφτερό μαχαίρι.
Έτσι το τυλιγμένο φύλλο θα ανοίξει σε πολλές στρώσεις που η μια είναι
πάνω στην άλλη. Τις κόβουμε κάθετα σε λεπτές λωρίδες. Όταν στεγνώσουν
κάπως οι λεπτές λωρίδες, που κόβουμε τη ζύμη, τις ψήνουμε σε γάλα,
οπόταν έχουμε το γαλότριν. (ΥΓΦΠΠ 2006, 19)
Τσιπόπιτα με αμύγδαλα

259. 259
Υλικά
100 γραμμάρια βούτυρο τσίπα (ή στακοβούτυρο)
Για τη ζύμη:
500 γραμμάρια αλεύρι για όλες τις χρήσεις
½ κουταλάκι του γλυκού αλάτι
¼ κούπας ελαιόλαδο
¾ κούπας νερό
Για το σιρόπι:
1 ½ κούπες ζάχαρη
1 κούπα νερό
1 φλούδα λεμονιού
½ κομμάτι ξύλο κανέλας
1 κουταλάκι του γλυκού γαρύφαλλα
1 κουταλιά της σούπας χυμό λεμονιού
2 κουταλιές της σούπας ροδόνερο
Για τη γέμιση:
100 γραμμάρια καβουρδισμένα αμύγδαλα
1 κουταλάκι του γλυκού γαρύφαλλα
2 κουταλάκι του γλυκού κανέλα
4 κουταλιές ζάχαρη
2 κουταλιές της σούπας ροδόνερο
Εκτέλεση
Ετοιμάζουμε τη ζύμη και την αφήνουμε να ξεκουραστεί για μισή ώρα. Ενώ
η ζύμη ξεκουράζεται ετοιμάζουμε το σιρόπι. Βάζουμε τη ζάχαρη, το νερό,
την κανέλλα, τα γαρίφαλα, τη φλούδα λεμονιού και το χυμό λεμονιού σε μια
κατσαρόλα και αφού αρχίσει να βράζει, χαμηλώνουμε τη φωτιά και το

260. 260
σιγοβράζουμε για 5 λεπτά. Αφαιρούμε την κανέλλα, τα γαρύφαλλα και τη
φλούδα λεμονιού και προσθέτουμε το ροδόνερο και το αφήνουμε να κρυώσει.
Μέχρι να ψηθεί η τσιπόπια, το σιρόπι θα είναι έτοιμο για χρήση.
Καβουρδίζουμε τα αμύγδαλα στο φούρνο για περίπου 15 λεπτά, μέχρι να
ροδίσουν και τα χονδροκόβουμε στο μούλτι. Προσθέτουμε τη ζάχαρη, την
κανέλλα, το γαρύφαλλο και το ροδόνερο και ανακατεύουμε. Χωρίζουμε τη
ζύμη σε 6 ίσα μέρη. Ανοίγουμε τη ζύμη με τη μηχανή ζυμαρικών από το
No.1 στο 3, μετά στο 6 και μετά στο 8, να γίνει ένα λεπτό φύλλο. Θα γίνει
ένα μακρύ κομμάτι φύλλο που θα το κόψουμε στη μέση και να θα τα
ενώσουμε να γίνει ένα μεγαλύτερο. Ζεσταίνουμε το βούτυρο μέχρι να λιώσει
και το αφήνουμε να κρυώσει. Βουρτσίζουμε το φύλλο με το βούτυρο και
πασπαλίζουμε με το 1/6 του μείγματος αμυγδάλου. Κάνουμε ένα ρολό
ξεκινώντας από την στενή πλευρά και στη συνέχεια το στρίβουμε.
Βουρτσίζουμε ένα ταψί 26 εκ. με βούτυρο και τοποθετούμε το ρολό στο
κέντρο, σχηματίζοντας μια σπείρα. Συνεχίζουμε με τα υπόλοιπα 5 κομμάτια.
Όταν τελειώσουμε, αλείφουμε από πάνω με βούτυρο. Προθερμαίνουμε το
φούρνο στους 180 o C / F 350 o και ψήνουμε για περίπου 40 – 45 λεπτά
μέχρι να ροδίσει. Μόλις το αφαιρέσουμε από το φούρνο προσθέτουμε το
σιρόπι και το σκεπάζουμε με πετσέτα μέχρι να απορροφηθεί. Το αφήνουμε
να κρυώσει πριν το σερβίρουμε.

261. 261
Φλάουνες
Υλικά
300 γραμ. γραβιέρα γλυκιά
300 γραμ. γραβιέρα πικάντικη
300 γραμ. κεφαλογραβιέρα
300 γραμ. χαλούμι
6 μεγάλα αυγά
1 ½ κουτ. σούπας μπέικιν πάουντερ
2 κουτ. σούπας αλεύρι
1 κουτ. σούπας ζάχαρη
2 κουτ. σούπας δυόσμος ψιλοκομμένος
Για τη ζύμη
1 κιλό αλεύρι για όλες τις χρήσεις
1 κύβο νωπή μαγιά 25 γρ.
1 κουτ. γλ. αλάτι

262. 262
3/4 φλιτζ. τσαγιού σπορέλαιο
χλιαρό νερό όσο πάρει
σουσάμι
διάλυμα αυγού
Εκτέλεση
Για τη γέμιση
Σε λεκάνη τρίβουμε όλα τα τυριά και τα ανακατεύουμε. Προσθέτουμε τα
αυγά χτυπημένα και έπειτα ρίχνουμε τη ζάχαρη, το μπέικιν πάουντερ, το
αλεύρι, το δυόσμο και ανακατεύουμε.
Για τη ζύμη
Ζυμώνουμε το αλεύρι, τη μαγιά, το σπορέλαιο, το αλάτι, τη μαγιά και το
νερό με το χέρι. Αφήνουμε τη ζύμη σκεπασμένη για 30′ να ξεκουραστεί.
Όταν την ξεσκεπάσουμε θα έχει φουσκώσει ελαφρά. Κάνουμε μικρές μπάλες
και με τον πλάστη τις ανοίγουμε φύλλο πάχους μισού εκατοστού. Αφού το
ακουμπήσουμε στο σουσάμι, το γεμίζουμε με τη γέμιση. Το κλείνουμε και
συνεχίζουμε με τα υπόλοιπα. Πριν τα βάλουμε στο φούρνο, τα αλείφουμε με
το διάλυμα αυγού και τα αφήνουμε να ‘σταθούν’ για 20′. Ψήνουμε στους
180ºC στις αντιστάσεις για 30 περίπου λεπτά.
Για τη Μαγιά
Για να ενεργοποιήσουμε τη μαγιά, τη διαλύουμε σε μπολ, πασπαλίζουμε με
λίγη ζάχαρη και ρίχνουμε λίγο νερό. Ανακατεύουμε να διαλυθεί.
Σκεπάζουμε με μεμβράνη και αφήνουμε για 10′ να ενεργοποιηθεί. Όταν
αφρίσει η επιφάνεια είναι έτοιμη και την προσθέτουμε στο αλεύρι.

263. 263
Χαλλουμωτή
Το κέικ χαλουμιού είναι μια νεότερη εκδοχή της χαλλουμωτής που δεν διαφέρει
πολύ από τα γνωστά κέικ τυρόπιτα, αλλά αξιοποιεί τις ντόπιες κυπριακές γεύσεις.
Το χαλλούμι προστίθεται σε ζύμη με αυγά, και η χαλλουμωτή ψήνεται σε φόρμα στο
φούρνο.
Υλικά
Εκδοχή Α΄
1 ποτήρι λάδι
1 ποτήρι χαλούμι τριμμένο
6 αυγά
1 ½ ποτήρι γάλα
1 ποτηράκι κονιάκ

264. 264
3 ποτήρια αλεύρι
Λίγο αλάτι
Λίγο δυόσμο
2 κουταλάκια baking powder
Εκδοχή Β΄
7 αυγά
3 ½ φλιτζάνια τριμμένο αιγοπρόβειο χαλούμι
1/2 φλιτζάνι γάλα
1/2 φλιτζάνι ζάχαρη
1 φλιτζάνι βούτυρο φυτικό
2 ½ φλιτζάνια αλεύρι
1 κουταλάκι μαυρόκοκκο
3 δάκρυα μαστίχας και ένα κουταλάκι μέχλεπι κοπανισμένα με ένα
κουταλάκι ζάχαρη
1/2 φλιτζάνι φρέσκο δυόσμο ψιλοκομμένο
3 κουταλάκια B.P.
Σησάμι και μαυρόκοκκο για άλειμμα
1 κρόκο για άλειμμα

265. 265
Εκτέλεση /Εκδοχή Α΄
Βάζουμε στο μίξερ το λάδι, το τριμμένο χαλούμι, το δυόσμο και ένα-ένα τα
αυγά. Μετά λίγο-λίγο το κονιάκ εναλλάξ με λίγο-λίγο γάλα και το μισό
αλεύρι. Όταν τελειώσουν τα υγρά βάζουμε λίγο αλάτι, το baking powder
και το υπόλοιπο αλεύρι. Το βάζουμε σε βουτυρωμένη φόρμα στο φούρνο για
45΄στους 175ο C. (Σωτήρα Κυριάκου, 36 ετών, Κυπερούντα)
Εκδοχή Β΄
Χωρίζουμε τους κρόκους από τα ασπράδια. Κτυπούμε το βούτυρο με τους
κρόκους και τη ζάχαρη. Κοσκινίζουμε τα αλεύρι με το B.P. Προσθέτουμε
στο μείγμα το γάλα και μετά τα υπόλοιπα υλικά εκτός από τα ασπράδια.
Φτιάχνουμε μαρέγκα και την τυλίγουμε απαλά στο μείγμα. Βουτυρώνουμε
ένα στρογγυλό ταψί για κέικ και δύο μακρόστενες φόρμες και ρίχνουμε
μέσα το μείγμα. Αλείφουμε την επιφάνεια με αυγό και πασπαλίζουμε με
σησάμι και μαυρόκοκκο. Ψήνουμε σε προθερμασμένο φούρνο στους 180
βαθμούς Κελσίου. (Φλωρεντία Κυθραιώτου)

266. 266
Χούμοι
Χυλός από λιωμένα ρεβίθια αναμεμειγμένα με ταχίνι, ελαιόλαδο, χυμό λεμονιού,
αλάτι και λιωμένο σκόρδο. Το ανατολίτικο αυτό πιάτο σερβίρεται ως ορεκτικό.
Υλικά
500 γρ. ρεβίθια
1 φλιτζάνι ταχίνι κτυπημένο
5-6 σκελίδες σκόρδο
1/4 φλιτζανιού χυμό λεμονιού
1/2 φλιτζάνι ελαιόλαδο
Αλάτι, πάπρικα
Μαϊντανό ψιλοκομμένο

267. 267
Εκτέλεση
Βράζουμε τα ρεβίθια αφού τα φουσκώσουμε από το προηγούμενο βράδυ και
τα ψήνουμε πολύ καλά. Τα στραγγίζουμε, τα λιώνουμε και στη συνέχεια τα
αναμειγνύουμε με το ταχίνι. Προσθέτουμε τα σκόρδα λιωμένα, το χυμό
λεμονιού, το ελαιόλαδο και το αλάτι. Εάν ο χυλός είναι πολύ παχύρευστος,
τον αραιώνουμε με το ζουμί από τους χούμους. Βάζουμε τους χούμους σε
δοχείο και τους αφήνουμε να κρυώσουν ή τους τοποθετούμε στο ψυγείο να
παγώσουν. Στο τέλος σερβίρουμε με πάπρικα, μαϊντανό ψιλοκομμένο και
λίγο ελαιόλαδο. (ΥΓΦΠΠ 2006, 6-7. ΥΓΦΠΠ 2008)
Ψάρι σαβόρο
Το σαβόρο είναι μια σάλτσα από ξίδι, αλεύρι, λάδι και σκόρδο, στην οποία συνήθιζαν
οι Κύπριοι να συντηρούν τα ψάρια την εποχή που δεν υπήρχαν ψυγεία. Στη σάλτσα
αυτή τα ψάρια συντηρούνταν για μια περίπου βδομάδα.

268. 268
Υλικά
1 κιλό μπαρμπούνια ή άλλα ψάρια (μέτριου μεγέθους) ή μαρίδες
τηγανισμένα
5 κ.σ. ελαιόλαδο
3-4 σκελίδες σκόρδο καθαρισμένες και τεμαχισμένες στα τέσσερα
2-3 κλωναράκια λασμαρί (δεντρολίβανο)
2 φλιτζάνια ξίδι (+ 1/2 φλιτζάνι νερό αν προτιμάτε πιο αραιό ξίδι)
1 ½ - 2 κ.γ. αλεύρι
Αλάτι
Εκτέλεση
Αλευρώνουμε τα μπαρμπούνια (ή τα άλλα ψάρια) και τα τηγανίζουμε. Τα
αλατίζουμε και τα τοποθετούμε σε μια βαθιά πιατέλα. Σοτάρουμε τα σκόρδα
στο ελαιόλαδο και προσθέτουμε το λασμαρί. Διαλύουμε το αλεύρι σε ξίδι
(ένα φλιτζανάκι περίπου). Προσθέτουμε το μείγμα μαζί με το υπόλοιπο ξίδι
(+νερό) στα υλικά που είναι στη φωτιά. Προσθέτουμε αλάτι και
ανακατεύουμε. Όταν το μείγμα βράσει περιχύνουμε μ’ αυτό τα ψάρια, να τα
σκεπάζει.

269. 269