Delfi Hendri Dalimi, profile picture
Uploaded byDelfi Hendri Dalimi
327 views

00 prelim listrik industri 2

Buku 'Teknik Listrik Industri Jilid 2' oleh Siswoyo diterbitkan oleh Departemen Pendidikan Nasional dengan tujuan untuk memberikan materi pembelajaran yang berkualitas bagi siswa SMK. Buku ini mencakup berbagai topik terkait teknik listrik, termasuk motor listrik, pengendalian motor listrik, dan alat ukur. Diharapkan buku ini dapat mendukung profesionalitas kerja lulusan dan menjadi referensi bagi guru serta alumni di bidang teknik listrik.

Embed presentation

Download to read offline
i Siswoyo TEKNIK LISTRIK INDUSTRI JILID 2 SMK Direktorat Pembinaan Sekolah Menengah Kejuruan Direktorat Jenderal Manajemen Pendidikan Dasar dan Menengah Departemen Pendidikan Nasional T U T W URI HANDAYA N I
ii Hak Cipta pada Departemen Pendidikan Nasional Dilindungi Undang-undang TEKNIK LISTRIK INDUSTRI JILID 2 Untuk SMK Penulis : Siswoyo Perancang Kulit : TIM Ukuran Buku : 17,6 x 25 cm SIS SISWOYO t Teknik Listrik Industri Jilid 2 untuk SMK /oleh Siswoyo —— Jakarta: Direktorat Pembinaan Sekolah Menengah Kejuruan, Direktorat Jenderal Manajemen Pendidikan Dasar dan Menengah, Departemen Pendidikan Nasional, 2008. vi, 136 hlm Daftar Pustaka : 323-325 Glosarium : 326-344 ISBN : 978-979-060-081-2 ISBN : 978-979-060-083-6 Diterbitkan oleh Direktorat Pembinaan Sekolah Menengah Kejuruan Direktorat Jenderal Manajemen Pendidikan Dasar dan Menengah Departemen Pendidikan Nasional Tahun 2008 Diperbanyak oleh: PT. MACANAN JAYA CEMERLANG Jalan Ki Hajar Dewantoro Klaten Utara, Klaten 57438, PO Box 181 Telp. (0272) 322440, Fax. (0272) 322603 E-mail: macanan@ygy.centrin.net.id
iii KATA SAMBUTAN Puji syukur kami panjatkan kehadirat Allah SWT, berkat rahmat dan karunia-Nya, Pemerintah, dalam hal ini, Direktorat Pembinaan Sekolah Menengah Kejuruan Direktorat Jenderal Manajemen Pendidikan Dasar dan Menengah Departemen Pendidikan Nasional, telah melaksanakan kegiatan penulisan buku kejuruan sebagai bentuk dari kegiatan pembelian hak cipta buku teks pelajaran kejuruan bagi siswa SMK. Karena buku-buku pelajaran kejuruan sangat sulit didapatkan di pasaran. Buku teks pelajaran ini telah melalui proses penilaian oleh Badan Standar Nasional Pendidikan sebagai buku teks pelajaran untuk SMK dan telah dinyatakan memenuhi syarat kelayakan untuk digunakan dalam proses pembelajaran melalui Peraturan Menteri Pendidikan Nasional Nomor 45 Tahun 2008 tanggal 15 Agustus 2008. Kami menyampaikan penghargaan yang setinggi-tingginya kepada seluruh penulis yang telah berkenan mengalihkan hak cipta karyanya kepada Departemen Pendidikan Nasional untuk digunakan secara luas oleh para pendidik dan peserta didik SMK. Buku teks pelajaran yang telah dialihkan hak ciptanya kepada Departemen Pendidikan Nasional ini, dapat diunduh (download), digandakan, dicetak, dialihmediakan, atau difotokopi oleh masyarakat. Namun untuk penggandaan yang bersifat komersial harga penjualannya harus memenuhi ketentuan yang ditetapkan oleh Pemerintah. Dengan ditayangkan soft copy ini diharapkan akan lebih memudahkan bagi masyarakat khususnya para pendidik dan peserta didik SMK di seluruh Indonesia maupun sekolah Indonesia yang berada di luar negeri untuk mengakses dan memanfaatkannya sebagai sumber belajar. Kami berharap, semua pihak dapat mendukung kebijakan ini. Kepada para peserta didik kami ucapkan selamat belajar dan semoga dapat memanfaatkan buku ini sebaik- baiknya. Kami menyadari bahwa buku ini masih perlu ditingkatkan mutunya. Oleh karena itu, saran dan kritik sangat kami harapkan. Jakarta, 17 Agustus 2008 Direktur Pembinaan SMK
iv
v PENGANTAR Era persaingan di masa sekarang dan masa yang akan datang mensyaratkan bahwa bangsa yang unggul adalah yang memiliki kualitas sumber daya manusia yang unggul. Keunggulan SDM hanya dapat diraih melalui pendidikan. Pemerintah melalui UU Sisdiknas No 20/ 2003, jenjang pendidikan menengah kejuruan termasuk program vokasional yang mendapatkan perhatian. Buku Teknik Listrik Industri ini disusun berdasarkan profil standar kompetensi dan kompetensi dasar untuk bidang Teknik Listrik Industri. Dengan pemahaman yang dimiliki, diharapkan dapat menyokong profesionalitas kerja para lulusan yang akan memasuki dunia kerja. Bagi para guru SMK, buku ini dapat digunakan sebagai salah satu referensi sehingga dapat membantu dalam mengembangkan materi pembelajaran yang aktual dan tepat guna. Buku ini juga bisa digunakan para alumni SMK untuk memperluas pemahamannya di bidang pemanfaatan tenaga listrik terkait dengan bidang kerjanya masing-masing. Buku Teknik Listrik Industri dibagi menjadi lima belas bab yang kami susun menjadi 3 jilid. Buku Teknik Listrik Industri jilid 1 dimulai dari Bab 1 Pengetahuan Listrik Dasar, Bab 2 Kemagnetan dan Elektromagnetis, Bab 3 Dasar Listrik Arus Bolak-Balik, Bab 4 Transformator. Buku Teknik Listrik Industri jilid 2 dimulai dari Bab 5 Motor Listrik Arus Bolak-Balik, Bab 6 Mesin Arus Searah, Bab 7 Pengendalian Motor Listrik, Bab 8 Alat Ukur dan Pengukuran Listrik, Bab 9 Elektronika Dasar. Adapun untuk Buku Teknik Listrik Industri jilid 3 dimulai dari Bab 10 Elektronika Daya, Bab 11 Sistem Pengamanan Bahaya Listrik, Bab 12 Teknik Pengaturan Otomatis, Bab 13 Generator Sinkron, Bab 14 Distribusi Tenaga Listrik, dan Bab 15 Pembangkit Listrik Mikrohidro. Penulis mengucapkan terima kasih kepada Direktur Pembinaan SMK, Kasubdit Pembelajaran, beserta staf atas kepercayaan dan kerjasamanya dalam penulisan buku ini. Kritik dari pembaca dan kalangan praktisi akan kami perhatikan. Semoga buku ini bermanfaat bagi banyak pihak dan menjadi bagian amal jariah bagi para penulis dan pihak-pihak yang terlibat dalam proses penyusunan buku ini. Amin Penulis
vi
vii DAFTAR ISI BAB 5 5.1 Mengukur Kecepatan Putaran . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 145 5.2 Mengukur Torsi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 145 5.3 Hubungan Kecepatan, Torsi, dan Daya Motor . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 145 5.4 Prinsip Kerja Motor Induksi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 146 5.5 Konstruksi Motor Induksi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 148 5.6 Rugi-Rugi dan Efisiensi Motor Induksi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 149 5.7 Putaran Motor Induksi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 150 5.8 Karakteristik Torsi Motor Induksi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 150 5.9 Pengasutan Motor Induksi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 151 5.10 Pengasutan Hubungan Langsung (DOL) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 152 5.11 Pengasutan Resistor Stator . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 153 5.12 Pengasutan Sakelar Bintang-Segitiga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 154 5.13 Pengasutan Soft Starting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 155 5.14 Pengasutan Motor Slipring . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 156 5.15 Motor Dua Kecepatan (Dahlander) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 157 5.16 Prinsip Kerja Motor AC Satu Phasa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 158 5.17 Motor Kapasitor . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 159 5.18 Motor Shaded Pole . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 161 5.19 Motor Universal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 161 5.20 Motor Tiga Phasa dengan Supply Tegangan Satu Phasa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 161 5.21 Rangkuman . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 162 5-22 Soal-Soal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 164 BAB 6 6.1 Mesin Arus Searah . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 165 6.2 Prinsip Kerja Generator DC . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 166 6.3 Generator Penguat Terpisah . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 168 6.4 Generator Belitan Shunt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 168 6.5 Generator Belitan Kompound . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 169 6.6 Konstruksi Generator DC . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 169 6.7 Reaksi Jangkar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 170 6.8 Arah Putaran Mesin DC . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 171 6.9 Prinsip Kerja Motor DC . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 172 6.10 Starting Motor DC . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 173 6.11 Pengaturan Kecepatan Motor DC . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 174 6.12 Reaksi Jangkar pada Motor DC . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 175 6.13 Motor Belitan Seri . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 176 6.14 Motor DC Penguat Terpisah . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 177 6.15 Motor DC Belitan Shunt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 177 6.16 Motor DC Belitan Kompound . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 178 6.17 Belitan Jangkar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 178 6.18 Rugi-Rugi Daya dan Efisiensi Motor DC . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 183 6.19 Rangkuman . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 184 6.20 Soal-Soal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 186 BAB 7 7.1 Sistem Pengendalian . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 189 7.2 Komponen Sistem Pengendalian . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 189 7.3 Pengendalian Kontaktor Elektromagnetik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193
viii 7.4 Pengendalian Hubungan Langsung . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 194 7.5 Pengendalian Bintang-Segitiga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 195 7.6 Pengendalian Putaran Kanan-Kiri . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 198 7.7 Pengendali Dua Motor Bekerja Bergantian . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 200 7.8 Pengendalian Motor Soft Starter . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 201 7.9 Panel Kontrol Motor . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 202 7.10 Instalasi Motor Induksi sebagai Water Pump . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 204 7.11 Rangkaian Kontrol Motor Induksi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 205 7.12 Rangkuman . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 208 7.13 Soal-Soal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 209 BAB 8 8.1. Alat Ukur Listrik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 211 8.2. Sistem Satuan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 212 8.3. Ukuran Standar Kelistrikan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 213 8.4. Sistem Pengukuran . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 214 8.5. Alat Ukur Listrik Analog . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 214 8.6. Multimeter Analog . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 215 8.7. Alat Ukur Digital . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 216 8.8. Alat Ukur Analog Kumparan Putar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 217 8.9. Alat Ukur Besi Putar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 218 8.10. Alat Ukur Elektrodinamik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 218 8.11. Alat Ukur Piringan Putar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 220 8.12. Pengukuran Tegangan DC . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 221 8.13. Pengukuran Arus DC . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 221 8.14. Pengukuran Tahanan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 223 8.15. Jembatan Wheatstone . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 223 8.16. Osiloskop . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 224 8.17. Data Teknik Osiloskop . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 225 8.18. Osiloskop Analog . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 225 8.19. Osiloskop Dua Kanal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 227 8.20. Osiloskop Digital . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 227 8.21. Pengukuran dengan Osiloskop . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 228 8.22. Metode Lissajous . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 231 8.23. Rangkuman . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 232 8.24. Soal-Soal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 232 BAB 9 9.1 Bahan Semikonduktor . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 235 9.2 Struktur Atom Semikonduktor . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 236 9.3 Semikonduktor Tipe N . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 236 9.4 Semikonduktor Tipe P . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 237 9.5 Sambungan PN . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 237 9.6 Diode . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 238 9.7 Diode Zener . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 239 9.8 Transistor Bipolar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 240 9.9 Transistor dalam Praktek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 242 9.10 Garis Beban Transistor . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 243 9.11 Rangkuman . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 251 9.12 Soal-Soal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 252 Daftar Pustaka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 253 Simbol-Simbol Gambar Listrik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 255

More Related Content

PDF
Jauhilah gaya hidup orang kafir
byDelfi Hendri Dalimi
 
PPTX
Winthrop Rockefeller.
byLyugulya
 
PDF
Khutbah jumat02 pemudadanperjuanganislam
byDelfi Hendri Dalimi
 
PPT
Sistim bilangan
byDelfi Hendri Dalimi
 
PDF
Khutbah jumat13 persiapanmenghadapairamadhan
byDelfi Hendri Dalimi
 
PPTX
Pemahaman kompetensi
byDelfi Hendri Dalimi
 
DOCX
Rpp 5 6 smk29
byDelfi Hendri Dalimi
 
PPTX
sistem bilangan
byDelfi Hendri Dalimi
 
Jauhilah gaya hidup orang kafir
byDelfi Hendri Dalimi
 
Winthrop Rockefeller.
byLyugulya
 
Khutbah jumat02 pemudadanperjuanganislam
byDelfi Hendri Dalimi
 
Sistim bilangan
byDelfi Hendri Dalimi
 
Khutbah jumat13 persiapanmenghadapairamadhan
byDelfi Hendri Dalimi
 
Pemahaman kompetensi
byDelfi Hendri Dalimi
 
Rpp 5 6 smk29
byDelfi Hendri Dalimi
 
sistem bilangan
byDelfi Hendri Dalimi
 

Viewers also liked

DOCX
Rpp 1 3 smk29
byDelfi Hendri Dalimi
 
PDF
Характеристика на базисни информационни системи в българската железопътна инф...
byMMEEVV
 
PDF
Intelligent Transport Information Systems in the Bulgarian and European Railw...
byMMEEVV
 
PDF
Listrik dinamis i
byDelfi Hendri Dalimi
 
DOC
Makalah voltmeter
byDeni Hernita Lubis
 
DOCX
Makalah teknik tenaga listrik part 1
byDewi Izza
 
PDF
E jelezov stan ph-d maja vladimirova
byMMEEVV
 
PDF
I garvanov recenzia-ph_d maia vladimirova
byMMEEVV
 
PDF
Position for the protection of doctoral thesis 1
byMMEEVV
 
PDF
Answers by Maya Emilova for the protection of doctoral thesis
byMMEEVV
 
PPT
Presentation PhD Thesis Maya Emilova
byMMEEVV
 
Rpp 1 3 smk29
byDelfi Hendri Dalimi
 
Характеристика на базисни информационни системи в българската железопътна инф...
byMMEEVV
 
Intelligent Transport Information Systems in the Bulgarian and European Railw...
byMMEEVV
 
Listrik dinamis i
byDelfi Hendri Dalimi
 
Makalah voltmeter
byDeni Hernita Lubis
 
Makalah teknik tenaga listrik part 1
byDewi Izza
 
E jelezov stan ph-d maja vladimirova
byMMEEVV
 
I garvanov recenzia-ph_d maia vladimirova
byMMEEVV
 
Position for the protection of doctoral thesis 1
byMMEEVV
 
Answers by Maya Emilova for the protection of doctoral thesis
byMMEEVV
 
Presentation PhD Thesis Maya Emilova
byMMEEVV
 

Similar to 00 prelim listrik industri 2

PPTX
Motor dc
byShazwan Zafran
 
PDF
Ting 3 elektrik 2 khb
byHamimanis
 
PPT
Slide pnp 3 phase motor
byMAZLINI MASTURA YUSOF
 
DOC
Kertas penerangan k1 motor arus terus
bySaidin Dahalan
 
PDF
Motor Arus Terus (AT)
byHerney Aqilah Kay
 
PPT
Motor Elektrik
bygoverment employee
 
PDF
447367520-MOTOR-ARUS-ULANG-ALIK (1) (1).pdf
bySitiFaridah49
 
PPT
KHB TING 3 - Bab 2.2 Motor Dc
byZasni @ Zaxx
 
DOC
Bab 2 elektrik teras ting 3
byHasni Sha'ib
 
PPTX
Pengenalan motor
byEncik Mirul
 
DOCX
Motor dc dan labelnya
byAhmad Amir
 
PPTX
motor dc
bymuhammadsyafie10
 
PPT
BAB 2 fungsi kawalan motor.ppt
byAisyawatiIsa
 
DOC
1165 p2-spk-teknik pembangkit tenaga listrik
byWinarto Winartoap
 
PPS
KH-T3-ELEKTRIK
bysmrsmart
 
PPT
Bab 2 fungsi kawalan motor
byLemon Sour
 
PPT
Motor Arus Terus
bymay1357
 
PPTX
Elektrik KHB TINGKATAN 3
byMimi Norashikin
 
PPT
Maintopik6
byFadzilah Hashim
 
PPTX
Asas robotik (2)
byhalenna
 
Motor dc
byShazwan Zafran
 
Ting 3 elektrik 2 khb
byHamimanis
 
Slide pnp 3 phase motor
byMAZLINI MASTURA YUSOF
 
Kertas penerangan k1 motor arus terus
bySaidin Dahalan
 
Motor Arus Terus (AT)
byHerney Aqilah Kay
 
Motor Elektrik
bygoverment employee
 
447367520-MOTOR-ARUS-ULANG-ALIK (1) (1).pdf
bySitiFaridah49
 
KHB TING 3 - Bab 2.2 Motor Dc
byZasni @ Zaxx
 
Bab 2 elektrik teras ting 3
byHasni Sha'ib
 
Pengenalan motor
byEncik Mirul
 
Motor dc dan labelnya
byAhmad Amir
 
motor dc
bymuhammadsyafie10
 
BAB 2 fungsi kawalan motor.ppt
byAisyawatiIsa
 
1165 p2-spk-teknik pembangkit tenaga listrik
byWinarto Winartoap
 
KH-T3-ELEKTRIK
bysmrsmart
 
Bab 2 fungsi kawalan motor
byLemon Sour
 
Motor Arus Terus
bymay1357
 
Elektrik KHB TINGKATAN 3
byMimi Norashikin
 
Maintopik6
byFadzilah Hashim
 
Asas robotik (2)
byhalenna
 

00 prelim listrik industri 2

  • 1.
    i Siswoyo TEKNIK LISTRIK INDUSTRI JILID 2 SMK DirektoratPembinaan Sekolah Menengah Kejuruan Direktorat Jenderal Manajemen Pendidikan Dasar dan Menengah Departemen Pendidikan Nasional T U T W URI HANDAYA N I
  • 2.
    ii Hak Cipta padaDepartemen Pendidikan Nasional Dilindungi Undang-undang TEKNIK LISTRIK INDUSTRI JILID 2 Untuk SMK Penulis : Siswoyo Perancang Kulit : TIM Ukuran Buku : 17,6 x 25 cm SIS SISWOYO t Teknik Listrik Industri Jilid 2 untuk SMK /oleh Siswoyo —— Jakarta: Direktorat Pembinaan Sekolah Menengah Kejuruan, Direktorat Jenderal Manajemen Pendidikan Dasar dan Menengah, Departemen Pendidikan Nasional, 2008. vi, 136 hlm Daftar Pustaka : 323-325 Glosarium : 326-344 ISBN : 978-979-060-081-2 ISBN : 978-979-060-083-6 Diterbitkan oleh Direktorat Pembinaan Sekolah Menengah Kejuruan Direktorat Jenderal Manajemen Pendidikan Dasar dan Menengah Departemen Pendidikan Nasional Tahun 2008 Diperbanyak oleh: PT. MACANAN JAYA CEMERLANG Jalan Ki Hajar Dewantoro Klaten Utara, Klaten 57438, PO Box 181 Telp. (0272) 322440, Fax. (0272) 322603 E-mail: macanan@ygy.centrin.net.id
  • 3.
    iii KATA SAMBUTAN Puji syukurkami panjatkan kehadirat Allah SWT, berkat rahmat dan karunia-Nya, Pemerintah, dalam hal ini, Direktorat Pembinaan Sekolah Menengah Kejuruan Direktorat Jenderal Manajemen Pendidikan Dasar dan Menengah Departemen Pendidikan Nasional, telah melaksanakan kegiatan penulisan buku kejuruan sebagai bentuk dari kegiatan pembelian hak cipta buku teks pelajaran kejuruan bagi siswa SMK. Karena buku-buku pelajaran kejuruan sangat sulit didapatkan di pasaran. Buku teks pelajaran ini telah melalui proses penilaian oleh Badan Standar Nasional Pendidikan sebagai buku teks pelajaran untuk SMK dan telah dinyatakan memenuhi syarat kelayakan untuk digunakan dalam proses pembelajaran melalui Peraturan Menteri Pendidikan Nasional Nomor 45 Tahun 2008 tanggal 15 Agustus 2008. Kami menyampaikan penghargaan yang setinggi-tingginya kepada seluruh penulis yang telah berkenan mengalihkan hak cipta karyanya kepada Departemen Pendidikan Nasional untuk digunakan secara luas oleh para pendidik dan peserta didik SMK. Buku teks pelajaran yang telah dialihkan hak ciptanya kepada Departemen Pendidikan Nasional ini, dapat diunduh (download), digandakan, dicetak, dialihmediakan, atau difotokopi oleh masyarakat. Namun untuk penggandaan yang bersifat komersial harga penjualannya harus memenuhi ketentuan yang ditetapkan oleh Pemerintah. Dengan ditayangkan soft copy ini diharapkan akan lebih memudahkan bagi masyarakat khususnya para pendidik dan peserta didik SMK di seluruh Indonesia maupun sekolah Indonesia yang berada di luar negeri untuk mengakses dan memanfaatkannya sebagai sumber belajar. Kami berharap, semua pihak dapat mendukung kebijakan ini. Kepada para peserta didik kami ucapkan selamat belajar dan semoga dapat memanfaatkan buku ini sebaik- baiknya. Kami menyadari bahwa buku ini masih perlu ditingkatkan mutunya. Oleh karena itu, saran dan kritik sangat kami harapkan. Jakarta, 17 Agustus 2008 Direktur Pembinaan SMK
  • 4.
  • 5.
    v PENGANTAR Era persaingan dimasa sekarang dan masa yang akan datang mensyaratkan bahwa bangsa yang unggul adalah yang memiliki kualitas sumber daya manusia yang unggul. Keunggulan SDM hanya dapat diraih melalui pendidikan. Pemerintah melalui UU Sisdiknas No 20/ 2003, jenjang pendidikan menengah kejuruan termasuk program vokasional yang mendapatkan perhatian. Buku Teknik Listrik Industri ini disusun berdasarkan profil standar kompetensi dan kompetensi dasar untuk bidang Teknik Listrik Industri. Dengan pemahaman yang dimiliki, diharapkan dapat menyokong profesionalitas kerja para lulusan yang akan memasuki dunia kerja. Bagi para guru SMK, buku ini dapat digunakan sebagai salah satu referensi sehingga dapat membantu dalam mengembangkan materi pembelajaran yang aktual dan tepat guna. Buku ini juga bisa digunakan para alumni SMK untuk memperluas pemahamannya di bidang pemanfaatan tenaga listrik terkait dengan bidang kerjanya masing-masing. Buku Teknik Listrik Industri dibagi menjadi lima belas bab yang kami susun menjadi 3 jilid. Buku Teknik Listrik Industri jilid 1 dimulai dari Bab 1 Pengetahuan Listrik Dasar, Bab 2 Kemagnetan dan Elektromagnetis, Bab 3 Dasar Listrik Arus Bolak-Balik, Bab 4 Transformator. Buku Teknik Listrik Industri jilid 2 dimulai dari Bab 5 Motor Listrik Arus Bolak-Balik, Bab 6 Mesin Arus Searah, Bab 7 Pengendalian Motor Listrik, Bab 8 Alat Ukur dan Pengukuran Listrik, Bab 9 Elektronika Dasar. Adapun untuk Buku Teknik Listrik Industri jilid 3 dimulai dari Bab 10 Elektronika Daya, Bab 11 Sistem Pengamanan Bahaya Listrik, Bab 12 Teknik Pengaturan Otomatis, Bab 13 Generator Sinkron, Bab 14 Distribusi Tenaga Listrik, dan Bab 15 Pembangkit Listrik Mikrohidro. Penulis mengucapkan terima kasih kepada Direktur Pembinaan SMK, Kasubdit Pembelajaran, beserta staf atas kepercayaan dan kerjasamanya dalam penulisan buku ini. Kritik dari pembaca dan kalangan praktisi akan kami perhatikan. Semoga buku ini bermanfaat bagi banyak pihak dan menjadi bagian amal jariah bagi para penulis dan pihak-pihak yang terlibat dalam proses penyusunan buku ini. Amin Penulis
  • 6.
  • 7.
    vii DAFTAR ISI BAB 5 5.1Mengukur Kecepatan Putaran . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 145 5.2 Mengukur Torsi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 145 5.3 Hubungan Kecepatan, Torsi, dan Daya Motor . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 145 5.4 Prinsip Kerja Motor Induksi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 146 5.5 Konstruksi Motor Induksi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 148 5.6 Rugi-Rugi dan Efisiensi Motor Induksi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 149 5.7 Putaran Motor Induksi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 150 5.8 Karakteristik Torsi Motor Induksi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 150 5.9 Pengasutan Motor Induksi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 151 5.10 Pengasutan Hubungan Langsung (DOL) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 152 5.11 Pengasutan Resistor Stator . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 153 5.12 Pengasutan Sakelar Bintang-Segitiga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 154 5.13 Pengasutan Soft Starting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 155 5.14 Pengasutan Motor Slipring . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 156 5.15 Motor Dua Kecepatan (Dahlander) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 157 5.16 Prinsip Kerja Motor AC Satu Phasa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 158 5.17 Motor Kapasitor . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 159 5.18 Motor Shaded Pole . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 161 5.19 Motor Universal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 161 5.20 Motor Tiga Phasa dengan Supply Tegangan Satu Phasa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 161 5.21 Rangkuman . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 162 5-22 Soal-Soal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 164 BAB 6 6.1 Mesin Arus Searah . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 165 6.2 Prinsip Kerja Generator DC . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 166 6.3 Generator Penguat Terpisah . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 168 6.4 Generator Belitan Shunt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 168 6.5 Generator Belitan Kompound . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 169 6.6 Konstruksi Generator DC . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 169 6.7 Reaksi Jangkar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 170 6.8 Arah Putaran Mesin DC . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 171 6.9 Prinsip Kerja Motor DC . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 172 6.10 Starting Motor DC . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 173 6.11 Pengaturan Kecepatan Motor DC . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 174 6.12 Reaksi Jangkar pada Motor DC . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 175 6.13 Motor Belitan Seri . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 176 6.14 Motor DC Penguat Terpisah . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 177 6.15 Motor DC Belitan Shunt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 177 6.16 Motor DC Belitan Kompound . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 178 6.17 Belitan Jangkar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 178 6.18 Rugi-Rugi Daya dan Efisiensi Motor DC . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 183 6.19 Rangkuman . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 184 6.20 Soal-Soal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 186 BAB 7 7.1 Sistem Pengendalian . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 189 7.2 Komponen Sistem Pengendalian . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 189 7.3 Pengendalian Kontaktor Elektromagnetik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193
  • 8.
    viii 7.4 Pengendalian HubunganLangsung . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 194 7.5 Pengendalian Bintang-Segitiga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 195 7.6 Pengendalian Putaran Kanan-Kiri . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 198 7.7 Pengendali Dua Motor Bekerja Bergantian . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 200 7.8 Pengendalian Motor Soft Starter . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 201 7.9 Panel Kontrol Motor . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 202 7.10 Instalasi Motor Induksi sebagai Water Pump . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 204 7.11 Rangkaian Kontrol Motor Induksi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 205 7.12 Rangkuman . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 208 7.13 Soal-Soal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 209 BAB 8 8.1. Alat Ukur Listrik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 211 8.2. Sistem Satuan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 212 8.3. Ukuran Standar Kelistrikan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 213 8.4. Sistem Pengukuran . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 214 8.5. Alat Ukur Listrik Analog . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 214 8.6. Multimeter Analog . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 215 8.7. Alat Ukur Digital . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 216 8.8. Alat Ukur Analog Kumparan Putar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 217 8.9. Alat Ukur Besi Putar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 218 8.10. Alat Ukur Elektrodinamik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 218 8.11. Alat Ukur Piringan Putar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 220 8.12. Pengukuran Tegangan DC . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 221 8.13. Pengukuran Arus DC . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 221 8.14. Pengukuran Tahanan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 223 8.15. Jembatan Wheatstone . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 223 8.16. Osiloskop . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 224 8.17. Data Teknik Osiloskop . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 225 8.18. Osiloskop Analog . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 225 8.19. Osiloskop Dua Kanal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 227 8.20. Osiloskop Digital . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 227 8.21. Pengukuran dengan Osiloskop . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 228 8.22. Metode Lissajous . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 231 8.23. Rangkuman . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 232 8.24. Soal-Soal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 232 BAB 9 9.1 Bahan Semikonduktor . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 235 9.2 Struktur Atom Semikonduktor . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 236 9.3 Semikonduktor Tipe N . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 236 9.4 Semikonduktor Tipe P . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 237 9.5 Sambungan PN . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 237 9.6 Diode . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 238 9.7 Diode Zener . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 239 9.8 Transistor Bipolar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 240 9.9 Transistor dalam Praktek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 242 9.10 Garis Beban Transistor . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 243 9.11 Rangkuman . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 251 9.12 Soal-Soal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 252 Daftar Pustaka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 253 Simbol-Simbol Gambar Listrik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 255