Michał Wiśniewski, "Sanatorium zatopione w górach", Przestrzenie zdrowia

CIAM-u była przestrzeń rekreacji. Miasto powinno oraz instytucji państwowych. Na terenie Polski zapewniać mieszkańcom dostęp do słońca i powie- i Ukrainy do dziś możemy odnaleźć ślady ambitnych trza, a liczba miejsc zielonych i urządzeń sportowych programów rozwoju służby zdrowia, w tym liczne powinna wynikać z danych statystycznych. sanatoria przeciwgruźlicze. Wśród najbardziej spek- Jak się z czasem okazało szczytne pomysły takularnych przykładów należy wymienić powstały nie dały odpowiedzi na zdefiniowane problemy, dzięki amerykańskiej pożyczce zaciągniętej przez a modernistyczna urbanistyka została z czasem Województwo Śląskie rozległy modernistyczny potępiona i odrzucona. Chociaż propozycje te były kompleks Sanatorium w Istebnej. Zrealizowany skuteczne w walce z gruźlicą i dawały szanse mi- według projektu Jadwigi Dobrzyńskiej oraz Zyg- Poprawa warunków życia, w pierwszej kolej- modernistów, które w ciągu kilku kolejnych lat lionom ludzi na cywilizacyjny awans, to jednak ich munta Łobody, monumentalny kompleks pozwolił ności zamieszkującym przedmieścia robotnikom, dokonało rzeczywistej rewolucji w architekturze egalitaryzm okazał się pułapką, przyczyną atrofii wprowadzić ambitny program leczenia dzieci z miast stała się celem nie tylko rewolucji komunistycznej, i sposobach kształtowania ludzkiego środowiska. więzi społecznych, alienacji, przestępczości i innych Górnego Śląska. Podobne ośrodki z tego okresu ale również kilku pokoleń europejskich architektów. Według Le Corbusiera inaugurującego kongres, problemów społecznych. Dziś, już z perspektywy można odnaleźć w Rabce, Zakopanem, Iwoniczu, Wypracowane jeszcze przed wojną idee miasta- „[...] życie nasze regulowane jest przez słońce; cykl lekcji postmodernizmu, łatwiej jest dostrzec plusy a także w Ciechocinku, Busku, Otwocku i wielu „Architektura i Budownictwo”, 1938 -ogrodu zostały uznane za nieadekwatne do ros- 24 godzin i cykl pór roku tworzą ramy wszelkich ogłoszonego przed ponad siedemdziesięciu laty innych rozsianych po Polsce, niewielkich miejsco- nących potrzeb szybko rozrastających się miast. czynności ludzkich – one przeto powinny stanowić dokumentu. Jednym z nich jest świadome planowa- wościach. W latach trzydziestych Biuro Planowania Krytykowano je za elitaryzm nieprzystający do po- miernik wszelkich urbanistycznych poczynań”. nie zieleni miejskiej i przestrzeni do rekreacji. Hasło Regionalnego Związku Ziem Górskich przygotowało trzeb chwili. Okres międzywojenny przyniósł Europie Kluczem do zrozumienia potrzeb nowego miasta „wypoczynek” nabrało w okresie międzywojennym wstępny plan zagospodarowania przestrzennego kolejną wielką falę migracji ze wsi do miasta. Nawet było, jego zdaniem, mieszkanie, za którym stały szczególnego znaczenia. Aktywność związków terenów górskich w Polsce. Opracowany na nie- w zapóźnionej cywilizacyjnie Polsce były to zmiany jego pochodne: wypoczynek, praca i komunikacja. zawodowych, wprowadzenie pierwszych regulacji zwykle dużą skalę (pas o rozmiarach ok. 800 na drastyczne. W największych polskich miastach, jak Właśnie te cztery punkty stanowiły podstawę Karty dotyczących prawa do urlopu oraz systemu ośmio- 100 km) stanowił ewenement w Europie. Dążąc do Warszawa, Lwów, Kraków czy Katowice, w krótkim, Ateńskiej. Dokument uznał strefowanie za najważ- godzinnego dnia pracy spowodowały, że w codzien- zmian demograficznych na przeludnionych obsza- „Architektura Polska”, Wydawnictwo Miesięcznika „Architektura i Budownictwo”, Warszawa 1937 przerywanym kryzysami dwudziestoleciu gwałtow- niejszą cechę nowej urbanistyki. Polegało to na nym harmonogramie milionów robotników pojawił rach dawnej Galicji, Rząd RP planował realizację „Architektura Polska”, Wydawnictwo Miesięcznika „Architektura i Budownictwo”, Warszawa 1937 nie zwiększyła się liczba mieszkańców, nastąpił rozdzieleniu funkcji w mieście, lokowanych od tej się po raz pierwszy czas wolny, czas, który można ambitnego planu industrializacji, tzw. Centralnego też nagły rozrost tkanki urbanistycznej. Znalezienie pory w osobnych dzielnicach, zespolonych ze sobą samodzielnie zagospodarować. Według CIAM, Okręgu Przemysłowego. Zapleczem dającym sposobu na równowagę między naporem nowych krwioobiegiem organizmu miejskiego, a więc siecią energię elektryczną z tam budowanych na górskich mieszkańców a możliwościami ekonomicznymi dróg i transportem zbiorowym. Tylko w ten sposób każdy ma prawo do wypoczynku! rzekach oraz oferującym wypoczynek miał się stać i technologicznymi stało się w tym czasie podsta- miano wprowadzić porządek, klarowne zasady oraz rozległy obszar łuku Karpat. Skala tych częściowo wowym, najbardziej palącym problemem. zapobiec dalszemu chaosowi. W postulatach Karty Zgodnie z tą zasadą rodziła się także masowa zrealizowanych zamierzeń wykraczała poza granice Identyczne problemy dotykające mieszkańców Ateńskiej dzielnice mieszkaniowe miały zajmować turystyka. Już w XIX wieku wykształcił się zwyczaj kontynentu i może być porównywana z ambitnymi całej międzywojennej Europy prowokowały do najlepsze, uprzywilejowane tereny oraz podlegać spędzania wolnego czasu w popularnych kurortach. realizacjami polityki New Deal realizowanej w USA współdziałania i wymiany doświadczeń. Podnie- przepisom o minimalnym nasłonecznieniu i być Ulokowane najczęściej w górach lub nad morzem, za prezydentury Franklina Delano Roosevelta. sienie produkcji przemysłowej do rangi sztuki przez oddalone od głównych ciągów komunikacyjnych. kusiły przybyszów krajobrazami, wodą leczniczą, Jednym z najciekawszych zrealizowanych twórców Bauhausu, doświadczenia rosyjskich kon- Zalecano także budowanie wysokich punktowców, zabiegami zdrowotnymi. Oferowały także kontakt w tym okresie w Polsce założeń sanatoryjnych był struktywistów oraz wczesne projekty Le Corbusiera które miały być sposobem na uwolnienie terenów ze słońcem i świeżym powietrzem, a więc jedy- położony w Beskidzie Sądeckim Żegiestów. Dziś miały podobny kontekst i cel: stworzenie nowego dla funkcji rekreacyjnych. Praca w myśl zasad Karty nymi znanymi wówczas lekarstwami na gruźlicę, pozbawione realnego gospodarza opuszczone modelu miasta, dostosowanego do potrzeb nowego Ateńskiej miała mieć miejsce w wyodrębnionych śmiertelną chorobę zakaźną, której powszechność, miasto-widmo prezentuje obraz rozkładu, upadku człowieka. W 1928 roku, w szwajcarskim Zamku La strefach przemysłowych położonych nieopodal zdaniem lewicowych modernistów, dowodziła i spektakularnych zniszczeń. W latach trzydziestych, Sarraz inspirowana przez Le Corbusiera grupa dwu- dzielnic mieszkaniowych. Podzielone na strefy zbrodniczego charakteru kapitalistycznej zabu- stanowiło chlubę polskich uzdrowisk, modny kurort, dziestu ośmiu architektów i planistów powołała do miasto miała łączyć sieć komunikacyjna, w której dowy kwartałowej. Od okresu międzywojennego który swoją strukturą odzwierciedlał kilka niezwykle życia Congrès International d’Architecture Moderne transport zbiorowy powinien być najważniejszy. Ko- dostęp do pozamiejskiej rekreacji został na stałe uniwersalnych dla tego typu miejsc problemów. Po- (CIAM), pierwsze międzynarodowe stowarzyszenie lejną osobną strefą wydzieloną przez modernistów wpisany do programów związkowych syndykatów czątki Żegiestowa wiązane są z działalnością Jana

Jakuba Medweckiego, który w 1846 roku odkrył Wyjątkowym, spektakularnym wręcz przykładem tam źródła wód mineralnych oraz założył pierwsze jest tu zrealizowany dla potrzeb koncernu paliwo- pensjonaty i pijalnie. Prawdziwy rozkwit miejsco- wego „Małopolska”, ekskluzywny hotel „Wiktor”, wości nastąpił trzy dekady później i był związany ukończony w 1935 roku, według projektu lwowskich z powstaniem linii kolejowej z Tarnowa do przejścia architektów, prof. Jana Bagieńskiego i Zygmunta granicznego w Leluchowie. Zrealizowana w latach Wardzały. Porównywany do słynnego fińskiego 1874-1876 linia biegnąca wzdłuż doliny Popradu sanatorium w Paimio Alvara Aalto, „Wiktor” stanowi i przebijająca się w pobliżu Żegiestowa przez blisko wybitny przykład modernistycznej architektury półkilometrowy tunel stanowiła cud techniki epoki sanatoryjnej swojej epoki. Pracownikom koncernu „węgla i stali” oraz była kołem zamachowym dla naftowego oferował poczucie luksusu i ekskluzyw- turystyki w tej części Polski. Dzięki kolei dostęp do ność, na której budowano korporacyjną tożsamość. górskich kurortów, w tym do Żegiestowa (ale jeszcze Płynne kształty balkonów i przeszklona wieża nie do Krynicy, gdzie tory doprowadzono dopiero komunikacyjna „Wiktora” stanowiły wyraźny znak w 1911 roku), stał się powszechny i możliwy bez ekstrawagancji wyryty w krajobrazie – symbol prze- względu na porę roku. pychu i statusu społecznego pracowników bogatego fot.: j. orlik W kontekście narodzin masowej turystyki przedsiębiorstwa. fot.: j. orlik szczególnie istotne było dwudziestolecie międzywo- Obecnie, siedemdziesiąt lat od czasów swego jenne, kiedy Żegiestów, podobnie jak pobliska Kryni- rozkwitu, ca, przeżywał swoje najlepsze lata. W porównaniu do okresu przed pierwszą wojną światową istotną Żegiestów przypomina dekorację filmową. różnicę stanowiła zmiana w planowaniu przestrzen- nym i wprowadzenie budowanej z żelbetu, stali Martwy i opuszczony straszy powybijanymi oknami i szkła modernistycznej architektury. Kluczem do Domu Zdrojowego. Ostry, górski klimat rozsadza sukcesu Żegiestowa stał się Dom Zdrojowy, oddany gzymsy i rynny, a pozbawiona opieki bujna roślin- do użytku w 1929 roku i zaprojektowany przez czoło- ność zarasta majestatyczną budowlę. W 2003 roku wego krakowskiego architekta prof. Adolfa Szyszko- władze państwowego wciąż uzdrowiska Krynica- -Bohusza. Położony w centrum uzdrowiska budynek -Żegiestów postanowiły zamknąć swój najważniej- stanowił symbol zarządzanego przez spółdzielnię szy budynek w Żegiestowie, przypieczętowując lekarzy uzdrowiska. Ten czterokondygnacyjny, tym samym jego stopniową śmierć, a z nią także modernistyczny gmach stanowił upadek miasta. W czynnym jeszcze „Wiktorze” spod archeologicznej patyny wyleniałych dywa- fabrykę zdrowia, higieny i wypoczynku, nów przebłyskują świadectwa dawnej świetności, marmurowe posadzki i chromowane balustrady. był emanacją „postępu”, mitycznego hasła epoki Istniejące jeszcze oryginalne dekoracje jednego nowoczesnej. Warto podkreślić radykalizm projektu z najlepszych przykładów architektonicznej awan- Szyszko-Bohusza, który zamiast wpisać gmach gardy lat trzydziestych przypominają czasy narodzin w górzysty teren, postanowił ustawić go w poprzek masowej turystyki i pierwszych zbiorowych wycie- doliny, w którą dodatkowo wkomponował kamienne czek „w góry”. Symbolizują także minioną epokę mury oporowe i ścieżki. Architekt odważnie ingerował uspołecznionej gospodarki i urbanistyki, będąc pa- w krajobraz, łącząc go z zaprojektowaną formą. miątką po ideałach Karty Ateńskiej. Przykłady Ustro- Nieopodal reprezentacyjnego Domu Zdrojo- nia, Zakopanego i Krynicy dobitnie pokazują, że wego, w krótkim czasie wyrosła pierzeja następ- nagła komercjalizacja jest zazwyczaj dopełnieniem nych luksusowych hoteli i pensjonatów. Wiele agonii zakonserwowanych przez komunistyczną z nich stanowiło prywatne inwestycje komercyjne. biedę uzdrowisk. Tylko w nielicznych przypadkach, Część reprezentowała nowe zjawisko w obrębie świadomość nowych właścicieli pozwoliła uchronić podporządkowanej w wielu dziedzinach państwu to, co najcenniejsze w polskim modernizmie, przed gospodarki: były budowane jako rodzaj wizytówek styropianową renowacją. Żegiestów wciąż daje najbogatszych przedsiębiorstw i monopoli pań- szansę na spotkanie z autentykiem. fot.: j. orlik fot.: j. orlik stwowych, np. kolei lub firm ubezpieczeniowych. 10 11

Michał Wiśniewski, "Sanatorium zatopione w górach", Przestrzenie zdrowia

by Małopolski Instytut Kultury on Oct 07, 2009

Accessibility

Upload Details

Usage Rights

2 Embeds 56

Statistics

Michał Wiśniewski, "Sanatorium zatopione w górach", Przestrzenie zdrowia — Presentation Transcript

http://autoportret.pl	52
http://www.slideshare.net	4