Elżbieta Kaproń, "Odys w poczekalni", Dworce

el¿bieta kaproñ odys w poczekalni niezrealizowany spektakl tadeusza kantora Długa, trwająca aż po ostatnie godziny życia artys- tyczna wędrówka Tadeusza Kantora, symbolicznie rozpoczęła się na krakowskim dworcu kolejowym w 1944 r., kiedy wykształcony przed wojną malarz miał już na swym koncie pierwsze realizacje teatralne. W owym przełomowym roku drugiej wojny światowej, wkrótce po klęsce wojsk niemieckich pod Stalingra- dem, w czasie pełnym grozy i niepokoju, kiedy przez torowiska przetaczały się wagony wiozące żołnierzy, dostawy broni, amunicji i żywności oraz kolejne trans- porty więźniów, a perony wypełniali rzuceni tam przez zawieruchę wojenną podróżni – uciekinierzy, handla- rze, wojenni rozbitkowie, tułacze, konspiratorzy, szpicle – budynek dworca kolejowego miał się stać miejscem niecodziennego wydarzenia: Tadeusz Kan- tor zapragnął wystawić tam dramat Stanisława Wy- spiańskiego „Powrót Odysa”. „Odys siada ciê¿ko na lufie armatniej, Niewiele wiadomo o rzeczywistych projektach tego skulony, tworzy nieforemn¹ przedsięwzięcia. Zachowane świadectwa – wspo- bezkszta³tn¹ masê, nie wiadomo mnienia bliskich współpracowników i kolegów, co «to» jest.” a przede wszystkim sporządzane wówczas przez Kantora notatki, rozważania teoretyczne i eseje o teatrze – pełne są rozmyślań poświęconych samej idei dramatu, nie konkretnemu przestrzenno-plastyczne- mu kształtowi, jaki miałaby ona przybrać, lecz jej ówczesnemu sensowi i kontekstom. Są one suges- tywnym zapisem procesu krystalizowania się wizji spektaklu, gorączkowych poszukiwań odpowiedniego dla jej urzeczywistnienia miejsca. Zasadniczym ich zrębem pozostaje całkowita kontestacja teatru-instytucji i budynku teatralnego jako miejsca, w którym mo- głaby zadziałać i odsłonić swe prawa sztuka. fot. zbigniew brzozowski (arch. CRICOTEKA) „Teatr w dzisiejszej formie jest wytworem sztucznym i w swej pretensjonalności nie do zniesienia” - pisał wtedy Kantor. Instytucja teatru z jej umownością działań, zrutynizowanymi chwytami, sztuczkami, oddana we władanie konwencjom to wedle Kantora „teren odwiecznymi praktykami kompletnie zobojętniały i zneutralizowany”, miejsce skazane na wątpliwej wartości procedery mizdrzenia się, udawa- nia, które z prawdziwej rzeczywistości robią jedynie 16

marną i martwą kopię, pozbawioną znaczenia imitację, nieudolną podróbkę realnego życia. Wstę- pujący do teatru widz już z wywołanego przyzwy- czajeniem założenia wie, czego się spodziewać: oto na jego oczach, przy jego poklasku celebrować się będzie śmieszny i żałosny zarazem rytuał oszuki- wania. Już sama świadomość papierowych, prowi- zorycznych, „nieprawdziwych” i jednostronnych (bo posiadających tylko zwróconą ku publiczności fasadę) dekoracji, masek i rekwizytów odbiera teatrowi powagę. Skutecznie odcina widza od zbytniego angażowania się w problemy bohate- rów wystawianego („odgrywanego”) dramatu. „Wszystko temu winne” – zżymał się Kantor. „I fotele zwrócone w jedną stro- nę i scena zasłonięta skwapliwie kurtyną, która punktualnie odsłoni się ku obrzędowemu gapieniu się wiernych.” A przecież sztuka – przynajmniej ta o am- bicjach wykraczających poza przelotną i lekką rozryw- kę – musi wywoływać u swego odbiorcy prawdziwe, intensywne przeżycia, pobudzać pracę wyobraźni. W tak rozumianym, bezkompromisowym podejściu do roli sztuki budynek teatralny i realizowany w nim teatr skompromitował się raz na zawsze – niezdolny zaskoczyć, olśnić, zelektryzować. „Należało szukać miejsca nie zarezerwowanego dla teatru, fot. peter mitrusevic terenu w samej rzeczywistoœci” – tłumaczył po latach Kantor. W poszukiwaniu nieskażonych teatralną rutyną re- jonów życia artysta zwrócił się ku sferze codzien- Przewidziana dla realizacji perypetii Odysowych przetoczyć. „Jest późna noc” – pisał Kantor. „Sie- Rekonstrukcja pokoju, „do którego ności, ku tym obszarom rzeczywistości, gdzie życie przestrzeń krakowskiego dworca miała więc nie tyle dzę w jakiejś sali, która może być poczekalnią lub powróci³ Odys latem 1944 roku.” toczy się niemal z rozpędu, bezrefleksyjnie, a powta- stanowić nieodzowne tło wydarzeń, co wręcz je domem noclegowym. Dookoła ławy, na których Elementy okupacyjnej rzeczywistoœci: rzane czynności wykonywane są odruchowo, prowokować. „Chodziło o tę nasyconą realnością spoczywają ludzie o tępych twarzach – oczekują lufa armatnia, zab³ocone ko³o mechanicznie, na mocy wpojonego i utrwalonego scenerię, która z Odysem i teatrem nie ma nic wspól- pociągu lub nadejścia dnia. Równie dobrze od wozu, spróchnia³a deska. nawyku. I nie szło tu o żadne szczególnie atrakcyj- nego.” Pełniąc swoje zwyczajne, przyziemne funk- ne otoczenie, lecz o „taką atmosferę i okoliczności, cje stępiała ona uwagę, automatyzowała całość to- mog¹ oczekiwaæ Odysa, (Obiekt prezentowany na wystawie aby umieszczona w nich iluzyjna rzeczywistość czącego się w jej obrębie życia. I właśnie dzięki swej w Kopenhadze). dramatu stała się czymś do uwierzenia: konkretem. monotonnej, biernej egzystencji stanowiła dosko- który powraca.” Oczekiwanie - osobliwy stan ducha, Aby powracający Odys nie obracał się w wymiarze nały emocjonalny kontrast dla niezwykłych wypad- gdy czas zmienia swoje metrum, gdy rośnie niepo- iluzji, lecz w wymiarach naszej rzeczywistości.” ków, które miały się przez nią – jak przez scenę – kój wywołany zaburzeniem naturalnego rytmu życia 17

– stało się dla artysty swoistym aktem transgresji. Przy czym owo przekroczenie fizycznego i ducho- wego wymiaru egzystencji odbywało się niejako dwustronnie: również i postacie imaginacyjne, fot. zbigniew brzozowski (arch. CRICOTEKA) symboliczne miały zstąpić do świata realnego, powodując nieodparte poczucie graniczenia z inny- mi rzeczywistościami, tak jakby obecna, aktualna przestrzeń miała się o coś poszerzyć. „Zakładałem, że ta fikcja (dramat) może mieć przed- łużenie w życiu – wyjaśniał Kantor – Mieć przedłu- żenie to znaczy ulegać przemianom i nieprzewidzia- nym kolejom losu. A ponieważ znalazła się w obcym sobie układzie – w życiu – na pewno to życie, tę rzeczywistość życiową jakoś po swojemu deformu- je, sublimuje, „udziwnia” (...), dynamizuje... Tak jakby „wchodzi³a” w ¿ycie – w postacie dzisiejsze, w miejsce naszego codzien- nego bytowania, w nasze zajęcia, czynności, sytua- cje, w nasze święta, wojny, katastrofy, tak jak daw- niej wierzono, że demon może wejść w ciało żyją- cego człowieka i przez niego przemawiać i działać.” Antyczny heros musiał więc – o ile jego dramat miał wstrząsnąć człowiekiem na co dzień doświadcza- fot. zbigniew brzozowski (arch. CRICOTEKA) jącym okrucieństw drugiej wojny światowej – porzu- cić wszelkie konwencje i niejako zrównać się ze swym widzem, przyjmując jedyną możliwą w tych okolicznościach rolę – postaci istniejącej realnie, „żywej”, „jednego z nas”. Tylko w ten sposób, pozba- wiony klasycznego, iluzyjnego sztafażu, wkracza- jąc „wprost na dworzec, w brud, niechlujstwo, w otoczenie ludzi, którzy w ogóle nie zajmują się jego sprawą”, mógł objawić swe doniosłe posłannic- two: zmagając się ze swym przeznaczeniem w prozaicznej, powszedniej rzeczywistości „Aktor graj¹cy Odysa pozostaje sam, na nowo odkryæ sens mitologii. osaczony przez widzów Na nowo, lecz nie po raz pierwszy współczesność ze wszystkich stron, miała uzupełnić i zaktualizować klasyczną opo- na opuszczonych miejscach akcji wieść. Przywołany w dramacie Wyspiańskiego rozgrywaj¹cy swoje ostatnie pesymistyczny wariant dziejów Odysa czynił rozrachunki.” fot. zbigniew brzozowski (arch. CRICOTEKA) z greckiego bohatera ściganego klątwą bogów... zbrodniarza wojennego. Podobnym tropem podążała myśl Kantora. „Długi czas zastana- wiałem się, czy Odys Wyspiańskiego nie jest zakon- spirowanym łotrem” – pisał. „(...) Wojna trojańska by- ła ze strony Greków wyraźną napaścią. (...) «heroiczne» czyny Odysa zaliczają się (...) do zwyczajnych morderstw. A po odrzuceniu problemu przeznaczenia powrót Odysa staje się 18

niedwuznacznie bandyckim napadem.” niemożliwych do uobecnienia: fikcji, przeszłości, pamięci, wspomnień; ten sam mechanizm, który po W tej interpretacji nie było miejsca na radosne, ko- trzydziestu latach artystycznych poszukiwań osią- jące zakończenie, mit szczęśliwego powrotu do gnie swój najcelniejszy wyraz w cyklu przedstawień wytęsknionej Itaki nie mógł się wypełnić. Podobnie Teatru Śmierci („Umarła klasa”, „Wielopole, Wielo- zresztą jak w jego kolejnej, okupacyjnej wersji, w któ- pole”, „Niech sczezną artyści”, „Nigdy tu już nie po- rej ów okryty niesławą, uciekający przed sprawied- wrócę”, „Dziś są moje urodziny”). To za pośrednic- liwością Odys, został obciążony dopisaną mu przez twem Odysa właśnie po raz pierwszy dokonało się Kantora (i historię!) biografią żołnierza rozbitej pod misterium wtargnięcia iluzji w sferę życia codzien- Stalingradem niemieckiej Szóstej Armii... nego, owo „niesławne przejście ze świata umarłych „Teatr jest terenem, gdzie prawa sztuki ścierają się w świat żywych.” Tym wyraźniej zapewne rysowa- z przypadkowością życia i z tego wynikają najsilniej- ła się jego naznaczona piętnem obcości sylwetka sze konflikty” - tak określał Kantor metodę konfron- w otoczeniu zupełnie obojętnych na jego losy ludzi tacji dwóch zupełnie sobie obcych i nieprzystających oczekujących swych pociągów jak przeznaczenia... do siebie „układów”: fikcji i realności. Dopiero dopro- Nie wiadomo tylko, gdzie w tym układzie przypadło- wadzenie do zderzenia tych dwóch bytujących obok by miejsce widowni, a gdzie aktorów, kto siebie wymiarów rzeczywistości może wywołać u wi- spośród przypadkowo obecnych tam ludzi byłby dza wstrząs wynikający z nagłego (i niespodziewa- w ogóle świadomy, że oto właśnie gdzieś nego!) uświadomienia sobie złożoności materii wśród anonimowego tłumu podróżnych rozgrywa się ludzkiego życia. Zestawienie – bok przy boku – wielka tragedia „niemożności powrotu do swego dwóch całkowicie odmiennych porządków: fizycz- miejsca rodzinnego...” Nie wiadomo też, jaka nego i imaginacyjnego wyzwala niepokój, odsłania była prawdziwa intencja Kantora: czy chciał wysta- niejako wić dramat o Odysie na dworcu, ale było to niemoż- liwe, czy też wręcz odwrotnie – właśnie pêkniêcie w spójnym dlatego, ¿e by³o to niemo¿liwe... – jak by się mogło wydawać – i harmonijnym obra- zie świata. I właśnie to odczucie niepokoju dopro- Ze zrozumiałych w okupacyjnych warunkach wzglę- wadzić może na nowo do natężonego oczekiwania dów nigdy nie doszło do realizacji oryginalnej, fot. zbigniew brzozowski (arch. CRICOTEKA) na nieznany epilog. Tak jakby od zakończenia przed- pierwotnej koncepcji przedstawienia. „Powrót Ody- stawianej historii miały zależeć dalsze losy jej wi- sa” pokazano kilkakrotnie w podziemnym Teatrze dzów – w tym wypadku raczej obserwatorów, uczes- Niezależnym w prywatnych krakowskich mieszka- tników, świadków. Tym sposobem fikcja, która – niach. Pozostała jednak owiana swoistą legendą choćby nie wiadomo jak mocno przywoływana – idea spektaklu. Niespełniona - szczęśliwie uniknę- pozostaje przecież tworem nierealnym, może auten- ła losu podobnych w swym prekursorstwie artystycz- tycznie ingerować w ludzką świadomość, wprowa- nych przedsięwzięć: pozbawiona konkretnej daty dzając tam własne, „autorskie” korekty. I wyda- i miejsca oparła się próbie czasu, skutecznie je się, że w tym właśnie sensie Odys jako postać uniemożliwiając tym samym próby naśladownictwa fikcyjna, bohater dramatu, jak pisał Kantor, „wkra- i powielania „sprawdzonej” metody. Gdy z czasem cza w głąb historii. Staje się jej tragicznym aktorem.” zaczęto coraz powszechniej wykorzystywać prze- Krakowski Odys ’44 zapisał się trwale w historii te- strzeń realną do działań parateatralnych (co i Kanto- atru. Spełnił także – w perspektywie dalszego rozwo- Spotkanie Odysa z Telemakiem. rowi nie było obce), banalizując ją do granic ju twórczości Kantora – jeszcze jedną istotną funk- „Odys mo¿e ofiarowaæ synowi tylko przyzwoitości, ten niezaistniały spektakl zachował cję. Jako pierwsza z licznych w przyszłości postaci swój cynizm i swoj¹ pustkê.” artystyczną wyrazistość i świeżość. Zrodzona w wy- Kantorowskiego teatru podjął (Telemak – Marta Stebnicka, obraźni artysty wizja niezwykłej ingerencji pozazmy- Odys – Tadeusz Brzozowski). słowego świata w realia konkretnego, przesiąknię- wêdrówkê z czasu przesz³ego Do opisu zdjêæ wykorzystano tego codziennością budynku użyteczności publicz- fragmenty sporz¹dzonej przez nej w pełni zrealizowała sformułowaną przezeń – właściwego wydarzeniom fikcyjnym, w czas teraź- Kantora partytury spektaklu. prawidłowość, że „jedynie w miejscu, w którym nie niejszy. Stał się precedensem i prototypem dla oczekujemy i w momencie, gdy się nie spodziewa- wszystkich późniejszych bohaterów tego teatru. my, może zdarzyć się coś, w co uwierzymy bez Uruchamiał tym samym mechanizm przywoływania zastrzeżeń.” 19

Elżbieta Kaproń, "Odys w poczekalni", Dworce

by Małopolski Instytut Kultury on Sep 16, 2009

Accessibility

Upload Details

Usage Rights

1 Embed 8

Statistics

Elżbieta Kaproń, "Odys w poczekalni", Dworce — Document Transcript