Dam design. Project of Selenge HPP

2,679
-1

Published on

Published in: Design
2 Comments
2 Likes
Statistics
Notes
No Downloads
Views
Total Views
2,679
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
0
Comments
2
Likes
2
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Dam design. Project of Selenge HPP

  1. 1. ДИПЛОМЫН ТӨСӨЛ УББ Эг-Сэлэнгийн УЦС – ын боомтын ба технологи зохион байгуулалт ОршилУсны барилга гэдэг нь маш өргөн цар хүрээтэй, дотроо олон салбарыг багтаасан, суурьболон салбар шинжлэх ухаануудыг багтаасан хүн төрөлхтөний түүхэндээ бүтээн буйболгосон мэргэжил юм. Усны барилгыг хэрэглэж буй салбараас хамаарч ус хангамж ба усцэвэрлэгээ, хөдөө аж ахуйн ус хангамж, мелиораци, усан тээвэр, усан цахилгаан станц гэхмэт чиглэлд хуваан үзнэ. Эндээс манай улсад хүн амын болон хөдөө аж ахуйн ус хангамж,мелиорацийн чиглэлийн усны барилга байгууламж ихээхэн баригдсан. 1990 он гарчсоциалист нийгэм үгүй болсноор хийж бүтээсэн зүйлсээ эвдэн зарж өдгөө бүрэн бүтэнажиллах усны барилга байхгүй болсон. Мелиорацийн чиглэлийн ихэнх барилгуудажиллагаагүй болсон ба 2004 оноос эхлэн төр засгийн дэмжлэгтэйгээр сэргээн засагдажэхэлж байна. Манай улсад төдийлөн сайн хөгжөөгүй, барьж байгуулах өөрийн гэсэнтехнологи туршлага хуримтлагдаагүй салбар нь Усан цахилгаан станцийн зориулалттайусны барилга байгууламж юм. Усан цахилгаан станцийн зориулалттай усны барилгабайгууламжид түрэлт үүсгэх шороон ба бетон боомт, эсвэл деривацийн суваг хоолой орно.Эдгээр нь дотроо ашиглалтын ба үйлчилгээний найдварт байдал, экологийн болонбайгалийн шаардлагаас хамаарах олон барилга байгууламжийн цогцийг үүсгэж байдаг.Ялангуяа бетон ба төмөр бетон боомт манай улсад хуруу дарам цөөн байдаг. 1990 онгарснаас хойш энэ салбарт бүтээн байгуулсан томоохон ажил гэвэл Тайширын УЦС байна.Тайширын УЦС – ийн боомтыг гадны хөрөнгө оруулалтаар Хятад улсын ажилчид гарданбарьсан ба барьсан технологи, туршлагаас бидэнд үлдсэн зүйл бага. Иймд шороон боомтбарихаас өөр туршлага бидэнд байхгүй гэж хэлж болно. АНУ, ОХУ, Хятад болон Италь,Герман гэх томоохон орнууд өөрийн гэсэн туршлатагай, тооцооны өөрийн онолтой байхба зарим нарийн зүйлс нь нууц байдаг. Дээрхи улсууд цэвэр өөрийн хөдөлмөрөөр баялгаабүтээж, бусад хөгжиж буй орнуудын тухайн салбарт оролцсоноор салбар хөгжих эсхөгжих нь оролцож буй орноос хамаарах болж байна. Оросууд услалтын систем нилээдгүйбарьж байсан боловч Усан цахилгаан станц бариагүй. 20 – р зууны дунд ба сүүл үед ОХУболон АНУ – д эрчим хүчний шинэ эх үүсвэр УЦС – уудыг ихээхэн барьсан. Манай улсынОХУ – аас авдаг эрчим хүч нь Байгаль нуураас эх аван урсах Ангар мөрөн дээр цувууланбарьсан Эрхүү, Братск, Хөвсгөлөөс цааш гарах Саяано-Шушенская гэх мэт томоохон УЦС– аас гарч байгаа эрчим хүч гэдгийг бид мэддэггүй. Магадгүй эрчим хүчний хараатбайдалд оруулах гэсэн бодлого нь УЦС баригдаагүйн нэг шалтгаан байж ч магадгүй.Улс хөгжихийн хирээр эрчим хүчний хэрэгцээ, өртөг өсч байгаатай холбогдон төвийнсистемд эрчим хүчний шинэ эх үүсвэр 2020 оноос өмнө шаардлагатай байгаа билээ. Эрчимхүчний эх үүсвэрүүдийн техник, эдийн засгийн үндэслэлээр Сэлэнгэ мөрөн дээр томхэмжээний УЦС барих нь илүү тохиромжтой гэсэн дүгнэлтийг төр гаргаад удаагүй байгаа.Хамтарч ажиллах тал дээр Хятадтай илүү харьцаатай байгаа боловч зураг төсөлхайгуулийн ажлыг өөрийн улсдаа хийх шаардлагатай. Тайширыг барихад оролцсон М-Си-Эс групп УЦС болон боомтын зураг төсөл боловсруулах ажлыг гүйцэтгэж чадах эсэх ньмөн л эргэлзээтэй. Иймд боловсон хүчнийг чанартай бэлдэх асуудал нэн шаардлагатайБадарч овогтой Аюурзана. А.WE08D227
  2. 2. ДИПЛОМЫН ТӨСӨЛ УББ Эг-Сэлэнгийн УЦС – ын боомтын ба технологи зохион байгуулалт байна. Төгсөгчдийн байдлаас харахад УЦС – аар дипломын ажил бичиж байгаа нь учирдутагдалтай мэт санагддаг. Усны барилгын гидравлик болон бүтээцийн тооцооны уялдаа,буурь суурийн аливаа асуудлыг шийдвэрлэх чадваргүй төгсөх мэргэжилтнүүд олширсоорбайна. Бодит байдалд бид усны барилгын инженер биш гидравлик тооцооны инженерүүдболж төгсөж байна. Барилгын тогтолцоо энэ юм болов уу гэвэл бусад улсад үгүй юм.Усны барилгын шийдвэрлэх үндсэн зүйл нь гидравлик тооцоонд үндэслэж орон зай,байгалийн болон зохиомол хүчний үйлчлэлд усан дотор, газар дээр болон газар дорбарилга хэрхэн оршин тогтнох вэ гэдгийг тооцоолж бат бэх найдвартай ажиллагааг хангахтехникийн шийдэл гарган зохион бүтээх гэж ойлгож байна. Иймд гидравлик, бүтээц,геотехникийн асуудлуудыг цогцоор нь өөрийн хэмжээнд шийдвэрлэх, өөрийгөөчанаржуулан, чадварлаг инженер болохын тулд УЦС сонгон Боомтын зураг төсөлийгдипломын ажлаараа хийхээр төлөвлөлөө. Боомт болон усны барилгын талаар бусад улсынтуршлагыг судлах, барилга байгууламжийн шийдлийг онцлох, ач холбогдлыг мэдэжөөрийн хэмжээнд ашигтай хувилбар дэвшүүлэн техникийн шийдэл гарган шийдвэрлэх ньинженер болох бидний хувьд өөртөө олж буй том ололт, ирээдүйд улсдаа оруулах томхөрөнгө оруулалт юм.Төслийн нэрний хувьд боомтуудын харьцуулалт хийж сонгох нь барилгын хувьдзайлшгүй чухал ойлголт ба олон зүйлийг судлах ач холбогдолтой юм.Бадарч овогтой Аюурзана. А.WE08D227
  3. 3. ДИПЛОМЫН ТӨСӨЛ УББ Эг-Сэлэнгийн УЦС – ын боомтын ба технологи зохион байгуулалт  Төслийн агуулга1 БҮЛЭГ. Байгаль, цаг уурын нөхцөл.......................................................................... 11.1 Өвлийн улирал........................................................................................................... 21.2 Хаврын улирал........................................................................................................... 21.3 Зуны улирал................................................................................................................ 21.4 Намрын улирал.......................................................................................................... 21.5 Цаг уурын нөхцөл...................................................................................................... 31.6 Байгалийн нөхцөл...................................................................................................... 6II БҮЛЭГ. Ус эрчим хүчний тооцоо, УЦС – ын боомтын чиг шав сонголт2.1 УЦС байгуулах шаардлага...................................................................................... 72.1.1 Төвийн эрчим хүчний системийн хэтийн хандлага............................................. 7 А. ТЭХС – ийн хэрэглээ оргил ачаалал....................................................................... 7 Б. Эх үүсвэрийн бүтэц.................................................................................................... 7 В. Хэрэглээний ерөнхий өсөлт...................................................................................... 8 Г. Оргил ачаалал.............................................................................................................. 10 Д. Шинэ эх үүсвэр........................................................................................................... 112.2 Боомтын чиг шав сонголт........................................................................................ 13III БҮЛЭГ. Эг-Сэлэнгийн боомтын боломжит хувилбар3.1 Боомтын төрөл ба ангилал....................................................................................... 173.2 Боомтын боломжит хувилбарууд............................................................................ 203.2.1 Гравитацын боомт.................................................................................................... 203.2.2 Аркан боомт.............................................................................................................. 223.2.3 Тулгуурт боомт.......................................................................................................... 253.2.4 Төмөр боомт (Голдирол хаах ба хаших зорилгоор)............................................... 273.2.4 Модон боомт (Голдирол хаах ба хаших зорилгоор).............................................. 293.3 Боомтын төрлийг сонгох үндсэн үзүүлэлт............................................................ 31IV БҮЛЭГ. Гравитацын бетон боомтын тогтворшил4.1 Боомтын хөндлөн огтлолын хэлбэр хэмжээг тогтоох......................................... 324.1.1 Боомтын хярын өргөн............................................................................................... 324.1.2 Боомтын суурийн өргөн........................................................................................... 334.1.3 Боомтын дээд налуу.................................................................................................. 334.1.4 Боомтын өндөр тодорхойлох................................................................................... 334.1.5 Боомтын доод налууг тодорхойлох......................................................................... 364.2 Боомтод үйлчлэх ачаа ба үйлчлэл.......................................................................... 364.2.1 Боомтод үйлчлэх ачаа ба түүний төрөл.................................................................. 374.2.2 Боомтод үйлчлэх ачааны хослол............................................................................. 384.3 Гравитацын боомтын тооцооны үндэс.................................................................. 414.4 Гравитацын боомтын тогтворшилын тооцоо..................................................... 414.4.1 Тогтворшил (ачааны үндсэн хослолд).................................................................... 424.4.2 Тогтворшил (ачааны онцгой хослолд).................................................................... 454.5 Боомтын их бие ба буурийн грунтын бат бэхийн тооцоо................................... 474.5.1 Боомтын дээд налууд үүсэх хүчдэлүүд................................................................... 494.5.2 Боомтын доод налууд үүсэх хүчдэлүүд.................................................................. 504.5.3 Боомтын доод хашицын бетоны бат бэх................................................................ 504.5.4 Боомтын буурийн грунтын бат бэх......................................................................... 514.4 Гравитацын боомтын хийц...................................................................................... 51Бадарч овогтой Аюурзана. А.WE08D227
  4. 4. ДИПЛОМЫН ТӨСӨЛ УББ Эг-Сэлэнгийн УЦС – ын боомтын ба технологи зохион байгуулалт V БҮЛЭГ. Аркан боомтын тогтвошил........................................................................ 52VI БҮЛЭГ. Тулгуурт боомтын тооцоо6.1 Массивны тулгуурт боомт........................................................................................ 566.1.1 Массивны тулгуурт боомтын хөндлөн огтлолын хэлбэр..................................... 566.1.2 Тулгуурт боомтод үйлчлэх ачаа ба нөлөөлөл........................................................ 586.1.3 Тулгуурт боомтын тооцооны үндэс........................................................................ 596.1.5 Тулгуурт боомтод үйлчлэх хүчнүүдийг тодорхойлох........................................... 626.1.6 Массивны тулгуурт боомтын тогтвошилт............................................................. 676.1.7 Боомтын их бие ба буурийн грунтын бат бэх........................................................ 686.2 Олон аркт тулгуурт боомт........................................................................................ 726.2.1 Тойрог хэлбэртэй аркын тооцоо.............................................................................. 766.2.2 Тулгуурын статик тооцоо......................................................................................... 87 А. Ачааны үндсэн хослолд бат бэхийн тооцоо............................................................ 896.2.3 Парабол аркын тухай товчхон................................................................................. 95VII БҮЛЭГ. Бетон гадаргуутай чулуун дүүргэллтэй боомт.................................... 96VIII БҮЛЭГ. Боомтуудын харьцуулалт, сонголт7.1 Нийтлэг үндэслэл....................................................................................................... 977.2 Эзлэхүүний харьцуулалт.......................................................................................... 97 Гравитацын боомт.......................................................................................................... 98 Массивны тулгуурт боомт.............................................................................................. 98 Олон аркат тулгуурт боомт............................................................................................ 100IX БҮЛЭГ. Боомт ба түүний тусгай хийцүүдийн бүрэн тооцоо9.1 Боомтын бүтээцийн бат бэхийн тооцоо................................................................. 1029.1.1 Төмөр бетон аркыг тооцоо....................................................................................... 104 А. Аркын арматурчлал................................................................................................ 104 Б. Элементийн даах чадварын тооцоо....................................................................... 106 В. Аркын бат бэхийг налуу огтлолоор тооцох......................................................... 107 Г. Ан цав үүсэлтийн тооцоо........................................................................................ 107 Д. Элементийн ан цав нээгдэлтийн тооцоо .............................................................. 1089.1.2 Тулгуурын бат бэх.................................................................................................... 1099.2 Бүтээцийн байнгын ба түр заадас........................................................................... 1109.2.1 Хэв гажилтын заадасны өргөн................................................................................ 1109.2.2 Заадасны бүтээц........................................................................................................ 111 А. Босоо заадас................................................................................................................ 111 Б. Барилгын хэвтээ заадас.............................................................................................. 1129.3 Боомтын хучилтын дулаан техникийн тооцоо.................................................... 1139.4 Буурь ба суурь............................................................................................................ 1149.4.1 Боомтын суурь........................................................................................................... 1159.4.2 Боомтын тогтворшилт (Ачааны үндсэн хослолд).................................................. 1159.4.3 Буурийн хөрсний даах чадвар.................................................................................. 1189.4.4 Суурийн бүтээцийн бат бэхийн тооцоо.................................................................. 1189.4.5 Боомтын буурь.......................................................................................................... 1199.4.6 Боомтын буурьт хийгдэх цементацын ажил......................................................... 1209.5 Их биеийн болон буурийн шүүрэлтийн систем ба галарей................................ 1239.5.1 Их биеийн шүүрэлтийн систем............................................................................... 1239.5.2 Галарей....................................................................................................................... 123Бадарч овогтой Аюурзана. А.WE08D227
  5. 5. ДИПЛОМЫН ТӨСӨЛ УББ Эг-Сэлэнгийн УЦС – ын боомтын ба технологи зохион байгуулалт 9.5.3 Буурийн шүүрэлтийн систем................................................................................... 1259.6 Боомтын ус хаюурын барилга................................................................................. 1269.6.1 Хаях усны хамгийн их хэмжээ ба ус халиах хэсгийн өргөнг урьдчилантодорхойлох......................................................................................................................... 1279.6.2 Ус халиагуурын гидравлик тооцоо.......................................................................... 1299.6.3 Шахагдсан гүний тооцоо.......................................................................................... 1329.6.4 Хурд сааруулагчын гидравлик тооцоо.................................................................... 1339.6.5 Доод хашицын холбогдол......................................................................................... 1369.6.6 Ус халиагуурын бүтээцлэл....................................................................................... 139 А. Ачаа ба үйлчлэл.......................................................................................................... 139 Б. Босоо чиглэлтэй үйлчлэх хүчнүүд............................................................................. 140 В. Боомтод үйлчлэх хэвтээ хүчнүүд.............................................................................. 1419.6.7 Ус халиах төмөр бетон хучилт................................................................................. 142 А. Ус халиах босго........................................................................................................... 143 Б. Трамплины төгсгөл..................................................................................................... 1449.7 Ёроолын ус гаргуур.................................................................................................... 1449.7.1 Ус гаргуурын тооцоо................................................................................................ 1459.7.2 Сегментэн хаалтны тооцоо....................................................................................... 1469.7.3 Доод хашицын холбогдол......................................................................................... 1489.7.4 Доод хашицын ус цохилгын хэсэг........................................................................... 149 А. Тулгуур шонгын даах чадвар..................................................................................... 149 Б. Шонгын бат бэхийн тооцоо........................................................................................ 150 В. Түшиц ханын тооцоо GEO5....................................................................................... 1519.8 Хүчдэл хэв гажилт ба хяналт хэмжилтийн багажууд.......................................... 1559.8.1 Инклинометр ба экстенсометр................................................................................. 1569.8.2 Заадас хэмжигч.......................................................................................................... 1569.8.3 Трангуляци ба 3 – н талт бай.................................................................................... 1569.8.4 Термометр................................................................................................................... 1569.8.5 Боомтын суулт хэмжих............................................................................................. 156X БҮЛЭГ. Боомт барих ажлын технологи ба зохион байгуулалт10.1 Барилтын үеийн ус залах схемийн төлөвлөлт.................................................... 15910.1.1 Ус залах суваг........................................................................................................... 16010.1.2 Түр боомт.................................................................................................................. 16010.1.3 Түр боомт ба ус залах сувгын газар шорооны ажлын эзлэхүүн.......................... 16110.2 Талбайн зохион байгуулалт.................................................................................... 16210.3 Ус гаргуур ба ус хаях хэсгийн ажлын тоо хэмжээ.............................................. 16310.3.1 Газар шорооны ажил .............................................................................................. 163 А. Талбайн бут сөөгийг тайрч талбайг ухалганд бэлдэх............................................ 164 Б. Суурийн ухалгын эзлэхүүн....................................................................................... 164 В. Буурийн хадан грунтыг гараар ухах ба угаах......................................................... 16410.3.2 Буурийн шүүрэлтийн эсрэг цементаци цутгах..................................................... 16410.3.3 Ус гаргуурын суурь цутгах ажил........................................................................... 16410.3.4 Галарей угсрах......................................................................................................... 16410.3.5 Холбох хонгил цутгах............................................................................................. 16510.3.6 Суурьт хэв гажилтын заадас хийх.......................................................................... 16510.3.7 Суурийн босоо гадаргууд тусгаарлалт хийх......................................................... 165Бадарч овогтой Аюурзана. А.WE08D227
  6. 6. ДИПЛОМЫН ТӨСӨЛ УББ Эг-Сэлэнгийн УЦС – ын боомтын ба технологи зохион байгуулалт 10.3.8 Ус халиах ба ус гаргуурын хэсгийн их бие цутгах............................................... 165 А. RCC бетон................................................................................................................... 165 B. CVC бетон................................................................................................................... 16610.3.9 Ус гаргуурын төмөр бетон хоолой......................................................................... 16610.3.10 Ус гаргуурын оролтын хэсэг................................................................................. 16610.3.11 Ус гаргуурын удирдлагын хонгил цутгах........................................................... 16610.3.12 Үндсэн хаалт угсрах.............................................................................................. 16610.3.13 Засварын хавтгай хаалт угсрах............................................................................. 16610.3.14 Ус халиагуур дахь энерги унтраах шүдний ажил............................................... 16610.3.15 Ус халиагуурын дээрхи авто зам.......................................................................... 16710.4 Доод хашицын холбогдолын ажлын тоо хэмжээ................................................ 167A. Бетоны ажил................................................................................................................... 167Б. Хэв гажилтын заадас...................................................................................................... 16710.4.3 Энерги унтраах хүнхээл.......................................................................................... 16810.5 Ус хаях ба ус гаргуур, боомтын доод хашицын ус зайлуулах хэсгийнхөдөлмөр зарцуулалтын калькуляци........................................................................... 16910.6 Обьектын төсөв......................................................................................................... 17810.6.1 Ус гаргуур барих ажлын үндсэн ажилчдын цалингийн тооцоо.......................... 17810.6.2 Материалын орцын норм........................................................................................ 18210.6.3 Материал тээврийн зардал...................................................................................... 18810.6.4 Механизмын ашиглалтын зардал........................................................................... 19010.6.5 Төсөвт өртгийн нэгдсэн товчоо............................................................................. 195Дүгнэлт............................................................................................................................... 196Ашигласан ном зохиол.................................................................................................... 197Ашигласан программ хангамж...................................................................................... 198Бадарч овогтой Аюурзана. А.WE08D227
  7. 7. ДИПЛОМЫН ТӨСӨЛ УББ Эг-Сэлэнгийн УЦС – ын боомтын ба технологи зохион байгуулалт I БҮЛЭГ. Байгаль цаг уурын нөхцөл Монгол орны хойт хагас өндөр уулс ихтэй явдал нь эндэх уур амьсгалыг харьцангуй сэрүүн болгоход хүргэсэн. Мөн Эг-Сэлэнгэ орчим өвлийн цагт эсрэг циклон тогтдог учир тэнгэр голдуу цэлмэг байдаг тул агаар ихээхэн хөрдөг. Чийглэг уур амьсгалын нөлөөгөөр энэ их муж гол мөрөн элбэгтэй. Төслийн талбар нь хүйтэн, сэрүүн эх газрын уур амьсгалтай тул өдөр болон улирлын хэмийн хэлбэлзэл ихээхэн өндөр байдаг. Эг сэлэнгийн хагалбар нь жилдээ 300 мм буюу түүнээс их тунадас унадаг Монгол орны хур тунадас хамгийн их унадаг хэсэг багтдаг. Тус ус хагалбарын өндөрлөг хэсэгт тунадас 500 мм-ээс их байдаг. Хур тунадасны дийлэнхи ихэнхи нь зуны улиралд хамгийн их бороотой байдаг 7 ба 8-р саруудад унадаг. Энэ нутагт харьцангуй чийгшилт бага байдаг ба зуны саруудад 40-50%-ийн хооронд хэлбэлздэг. Ихээхэн хэмжээтэй тогтмол ус нь орчин тойрныхоо уур амьсгалд нэн ялангуяа агаарын хэм болон чийгшлийн хэмжээнд нөлөөлдөг. Хамгийн мэдрэгдэхүйц нөлөө нь зуны улиралд сэрүүвтэр харин өвөлдөө дулаавтар болж өдрийн болон улирлын чанартай агаарын хэмийн хэлбэлзэл буурдаг. Цаг агаарт үзүүлэх эерэг идэвхжил нь усан сангийн ус эргэн тойрныхноос илүү дулаан байдаг намар цагийн үед мэдрэгдэнэ. Гэхдээ энэ идэвхжил нь маш бага талбайд мөсөн бүрхүүл тогтохын өмнө болно. Сөрөг идэвхжил буюу өөрөөр хэлбэл ялигүй сэрүүсэлт нь усан сангийн мөс хайлахгүй байсаар байдаг хавар цагийн үед үүсдэг. Усан санд хавар байгаа ус нь намрын түвшинтэй харьцуулахад ихээхэн багассан байдаг тул энэ сэрүүсэлтийн идэвхжил нь бага байх болно. Улиралуудын эхлэх , дуусах хугацаа , үргэлжилэх хоногийг доорхи хүснэгтэнд үзүүлэв. Улирлын эхлэх хугацааУлирал Өвөл Хавар Зун Намар эхлэх дуусах хоног эхлэх дуусах хоног эхлэх дуусах хоног эхлэх дуусар хоногБулган XI/1 III/1 120 III/1 VI/1 60 VI/1 IX/1 120 IX/1 XI/1 60 A.WE08D227 Б.АЮУРЗАНА хуудас 1
  8. 8. ДИПЛОМЫН ТӨСӨЛ УББ Эг-Сэлэнгийн УЦС – ын боомтын ба технологи зохион байгуулалт1.1 Өвлийн улиралӨвлийн улиралд Увс, Дархадын хотгор, Орхон Сэлэнгийн сав газар зэрэг хонхорхөндий газар хүйтэн агаар тогтонги байдаг учраас дунджаар -30-35оС байдаг. Хойдмөсөн далайн ай савд өвлийн улирал X сарын сүүлч XI сарын эхээр эхэлж III сарынэхээр дуусна. Нийт өвлийн үргэлжлэх хугацаа 120 хоног. Өвлийн 3 сарын салхиныдундаж хурд 1.1-2.0 м/с. Галлагааны хугацааны температурын нийлбэр 6000-6700оСбайдаг.Өвлийн 3 сарын дундаж харьцангуй чийгшил 60-70%. Тогтвортой цасан бүрхүүлтогтох хугацаа 11/XI-21/XI, арилах хугацаа 11/III-21/III хүртэл юм.1.2 Хаврын улиралХаврын улирал II сарын эцэс III сарын эхээр эхэлж IV сарын эцэс , V сарын эхээрдуусна. Хаврын улиралд цаг агаар эрс өөрчлөгдөж температурын хэлбэлзлэл их, салхишуурга ихтэй тогтворгүй болно. Агаарын чийгшил багасч салхины хурд ихсэнэ.Хаврын улирал хамгийн их салхитай хуурай байдаг учир усны гадаргаас ууршихууршилт их утгандаа хүрдэг.1.3 Зуны улиралХур тунадасны дийлэнхи ихэнхи нь зуны улиралд хамгийн их бороотой байдаг 7 ба 8-рсаруудад унадаг. Зун Хэнтийн мужид харьцангуй эрт эхэлнэ. Мөн салхины хүч багасчсулардаг. Хангайн нуруунд зун V сарын эхээр эхэлж IХ сарын эхээр дуусч 120 гаруйхоног үргэлжилнэ. Энэ нутагт харьцангуй чийгшилт бага байдаг ба зуны саруудад 40-50%-ийн хооронд хэлбэлздэг.1.4 Намрын улиралНамрын улирал IХ сарын эхнээс эхлэн , ХI сар хүртэл нийт 60 хоног үргэлжилнэ.Агаарын хоногийн дундаж температур 5оС болох өдөр нь 21/IX-1/X. Өдрийн урт 6-7цаг байна. Намартаа -5 оС хэмээс -15 оС хэм хүртэл хүйтэрдэг.A.WE08D227 Б.АЮУРЗАНА хуудас 2
  9. 9. ДИПЛОМ МЫН ТӨСӨЛ УББ Эг-Сэл лэнгийн УЦС – ын боомтын ба технолог зохион байг н ги гуулалт1.5 Цаг уурын нөхц у цөлТөслийн байршил н Булган аймгийн Сэ н нь элэнгэ сумы нутагт Э –Сэлэнг ын Эг гийн бэлчиррторших б байгаль цаг уур уу амьсгалы үндсэн ү ба ур ын үзүүлэлтий БНбД 23 йг 3-01-09 – ээ эсдараах б байдлаар авл лаа.Гадна аг гаарын сар ж жилийн дун ндаж темпер ратур,Станц, I II III IV V V V VI VII VIII IX X XI X XII ЖилхаруулСэлэнгэ -21.1 -16. .3 -7.1 2. .1 9.8 14.6 16.3 14.0 8.9 1.3 -10.0 -17.9 -0.5График 1. Хамгийн их ба бага т температур (Булган) р гаарын үнэмГадна аг млэхүй хамг гийн их тем мператур,Станц, х харуул Үнэмлэх хүй Он сар өдөр VII сарын хамгийн их н үнэмлэх ихийн хүй дундажжБулган аймагИнгэт то олгой 37.0 2000.07. .16 29.5 гаарын үнэмГадна аг млэхүй хамг гийн бага те емператур,Станц, х харуул Үнэмлэх хүй Он сар өдөр I сарын үнэмлэхүй н й хамгийн бага н бага дун ндажБулган аймагБулган -44.1 1947.11. .17 -33.8
  10. 10. ДИПЛОМ МЫН ТӨСӨЛ УББ Эг-Сэл лэнгийн УЦС – ын боомтын ба технолог зохион байг н ги гуулалтАгаарыг чийгшил, х тунадас хэмжээ г хур сныСтанц Хоногын хамгийн д н дулаан Хур тунад дас цагын ха арьцангуй чийгшил ч Халуун са ар Хүййтэн сар Жил Дулаан Д Хоногийн Х Он Са ар Өдөр үе ү хамгийн их хБулганИнгэт 52 62 183.9 179.5 68.9 6 1994 6 28толгойГрафик 2 Хур туна 2. адас (Булган н)Гадна аг гаарын усны уурын дар ы ралт, ГПаСтанц I II III IV V VI VII VIII IX V X XI XII ЖиилХутаг 0.9 1.2 2.4 3.9 6.8 11. .3 14.4 13.0 7.8 1 4.2 2.1 1.1 5.8Барилгы хананд /б ын босоо гадарг орох бо гад/ орооны /нор рголтын хэм мжээ/ хэмжэ мм ээ,Өртөөни Босо ий Бар рилгын хан наны чиглэ элнэр д хананд Х ЗХ З ЗӨ З Ө БӨ Б БХ Б орох ны бороон хэмжээ мм э,Булган 56.0 9.0 3.9 1.7 6.2 6 2.2 0.5 1.1 12.9 1
  11. 11. ДИПЛОМЫН ТӨСӨЛ УББ Эг-Сэлэнгийн УЦС – ын боомтын ба технологи зохион байгуулалт Барилгын хана /босоо гадаргад/ - д ирэх нийлбэр цацрагын сар жилийн дундаж (мДж/м2)Барилг I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII ЖилынчиглэлБулганӨ 291.2 339.0 308.1 249.0 240.7 190.6 186.6 222.8 271.5 305.5 231.4 269.4 3195.8ЗӨ, БӨ 217.3 273.0 273.1 257.1 272.1 240.8 222.1 239.3 251.2 273.4 252.3 213.0 2984.7З, Б 81.5 120.6 182.0 208.9 251.1 235.8 213.2 198.0 179.9 150.1 95.0 74.4 1990.5ЗХ, БХ 0 72.8 112.0 136.6 177.9 170.5 142.1 119.6 95.0 0 0 0 1026.5Х 0 61.4 87.5 88.4 125.0 120.4 88.8 74.3 78.1 0 0 0 724.5 Салхины чиглэл ба салхигүй үеийн давтагдал(%), хурд м/с Зүг Давтагдал, % Хурд, м/с I IV VII X I IV VII X Хутаг Х 20.5 8.0 5.8 19.4 1.8 4.0 2.7 2.1 ЗХ 4.4 5.2 5.0 5.2 1.9 3.6 2.8 1.7 З 14.0 26.4 43.0 14.9 2.8 3.7 3.0 2.8 ЗӨ 6.0 8.7 9.4 5.4 1.8 3.0 2.7 2.0 Ө 2.9 2.4 4.0 1.8 1.3 2.1 1.8 1.2 БӨ 4.7 6.7 4.8 4.8 1.7 3.7 2.5 2.6 Б 21.2 22.8 16.5 19.5 1.6 3.9 3.0 3.0 БХ 26.2 19.8 11.6 29.0 2.8 3.9 2.9 3.1 Со 58.5 32.2 46.8 59.2 График 3. Салхин сарнай (Салхины давтагдал %) A.WE08D227 Б.АЮУРЗАНА хуудас 5
  12. 12. ДИПЛОМ МЫН ТӨСӨЛ УББ Эг-Сэл лэнгийн УЦС – ын боомтын ба технолог зохион байг н ги гуулалтЖил, сар дундаж салхины хурд, м/с рын ж хСтанц Сар, өвли улирал жилийн д ийн л, дундаж хурд м/с д, I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII Өвөл Жи ил Булг ганИнгэт 1.3 1.1 1.6 2.0 1.8 1.6 1.1 1.0 1.3 1.3 1.3 1.4 1.3 1.4 4толгойМонгол орны салхи шахацы (ачаалал муж ины ын л)Салхины даралт q max кH/м2 ы Салхины даралты муж ы ын I II III IV V5 жилд н удаа нэг 23 33 42 47 5510 жилд нэг удаа д 25 34 44 58 6120 жилд нэг удаа д 33 42 55 70 771.6 Байг галийн нөхцөлГрафик 4 Цаг ууры үзүүлэлти нэгдсэн график (Бу 4. ын ийн н улган)Газар хө өдлөлт (БНб 22.01.01/ бД /2006)д/д Төв сууринги нэр в ийн Су хорооны нэр ум ы Газар хөдлөлий йн хүчБулган4 Иннгэт толгой Сээлэнгэ 8215 Сэл лэнгэ Сээлэнгэ 82Тайлбар: 2 – 50 – иа наашгүй жилд нэг уд тохиолд ас даа доно.
  13. 13. ДИПЛОМЫН ТӨСӨЛ УББ Эг-Сэлэнгийн УЦС – ын боомтын ба технологи зохион байгуулалтII БҮЛЭГ. Ус-Эрчим хүчний тооцоо, УЦС байгуулах шаардлага, Усанцахилгаан станцын боомт байрлах газрын чиг шав сонголт2.2 УЦС байгуулах шаардлагаАливаа ус орны үйлдвэрлэл, хөгжил дэвшил эрчим хүчний нөөц, үйлдвэрлэл, түүнийөртөгөөс шууд хамааралтай байдаг. Манай орны хувьд ихэнх эрчим хүчний эх үүсвэрнь дулааны цахилгаан станц, дизель станц юм. Энэ нь хөгжингүй нийгмийн хувьдзарлага ихтэй эрчим хүч үйлдвэрлэх арга юм. эрчим хүчийг өртөгтэй үйлвэрлэх ньтүүний нэгжийн үнийг өсгөх, хэрэглэгчийн хувьд үнийг дарамтыг бий болгодог. Нөгөөталаас эрчим хүчний дутагдал нь шинэ технологи нэвтрүүлэх, үйлдвэрлэл үйлчилгээявуулах гээд бизнес болон амьдралын бүхий л шатанд тулгамдсан асуудал болдог.2.2.1 Төвийн эрчим хүчний системийн хэрэглээний өсөлтийн ерөнхий чигхандлагаТЭХС –ийн хэрэглээ, оргил ачаалалТөвийн бүсийн эрчим хүчний системийн сүүлийн жилүүдэд хэрэглээний өсөлттогтвортой байсан буюу жилийн дундаж өсөлт 100 орчим сая кВт.ц байсан. Харин2009 оны гүйцэтгэлээр төвийн бүсийн эрчим хүчний системийн хэрэглээ 4005,4 саякВт.ц болсон нь өнгөрсөн оны гүйцэтгэлээс 1,1 сая кВт.ц –аар буурсан үзүүлэлттэйбайсан нь” эдийн засгийн хямрал” нөлөөлсөн гэж үздэг. ТЭХС -ийн хэрэглээ, оргил ачаалал 4,500.0 800 4,000.0 700 3,500.0 600 3,000.0 сая кВт.ц 500 2,500.0 400 2,000.0 1,500.0 300 1,000.0 200 500.0 100 - 0 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 Хэрэглээ 2,969.2 3,054.8 3,119.8 3,158.9 3,325.2 3,450.5 3,558.5 3,724.1 4,006.5 4,005.4 Pмах, МВт 526 528 520 533 539 576 585 638 673 695 График №1 ТЭХС –ийн хэрэглээ, оргил ачаалалЭх үүсвэрийн бүтэцТөвийн эрчим хүчний систем нь цахилгаан дулааныг хослон үйлдвэрлэгч ДЦС дээрсуурилагдсан байдаг тул 1977 оноос ОХУ –ын эрчим хүчний системтэй зэрэгцээажиллагаанд ажиллаж ОХУ –ын эрчим хүчний систем нь манай системийн хувьд“давтамж тохируулагч” –ийн үүрэг гүйцэтгэдэг.A.WE08D227 Б.АЮУРЗАНА хуудас 7
  14. 14. ДИПЛОМЫН ТӨСӨЛ УББ Эг-Сэлэнгийн УЦС – ын боомтын ба технологи зохион байгуулалт Хүснэгт №1 ДЦС –уудын хүчин чадал, насжилт Ашиглалтанд Суурилагдсан Насжилт Их ачаалалд дахь орсон огноо хүчин чадал, /2010 оны оролцоо ба СХЧ МВт түвшинд/ ашиглалтын байдал ДЦС 2 1961 21,5 49 18 83.7% ДЦС 3 1973 48 37 31 64.6% ддх ДЦС 3 1978 88 32 64 72.7% өдх ДЦС 4 1983 540 27 458 84.8% ДДЦС 1965 48 45 43 89.6% ЭДЦС 1986 36 24 27 75.0% Систем 781,5 641 82.0% Хүснэгт №1 –ээс харахад ТЭХС –ийн эх үүсвэрүүдийн дундаж наслалтхарьцангуй өндөр болсон нь харагдаж байна. Өөрөөр хэлбэл нэн яаралтай шинэ эхүүсвэр хэрэгтэй юм. Шинэ эх үүсвэрийн хүчин чадал болон ямар төрлийн байхыг зөвсонгох нь өнөөгийн чухал зорилтийн нэг болж байна. • Дан ганц нэг төрлийн эх үүсвэртэй байх нь тухайн эрчим хүчний системийн хувьд давуу гэхээсээ сөрөг тал давамгайлж байдаг. Энд эх үүсвэрүүдийн бие биеэ нөхөн ажиллах, үр ашгийг дээшлүүлэх зэрэгт сөрөг нөлөөтэй. Эх үүсвэр нэг төрлийн байх нь түлш түүхий эдийн хомсдолд хүргэх аюултай юм • Гадаадын эрчим хүчний систем “давтамж тохируулагч” байх нь тухайн улс орны эрчим хүчний салбарын “аюулгүйн нөхцөл” байдалд сөргөөр нөлөөлж, хараат байдалд ороход нөлөөлдөг. Сүүлийн жилүүдэд ОХУ –тай хийж байгаа гэрээнд үнэ өртөгийг жилээс жилд нэмэгдүүлж байгаа нь нэг талаас хараат байдлыг илтгэж байна. • Томоохон хүчин чадалтай усан цахилгаан станц нь тухайн орны эрчим хүчний системийн найдвартай тогтвортой ажиллагааг хангах нөхцөлийг бүрдүүлж өгдөг сайн талтай.Хэрэглээний ерөнхий өсөлтОлон жилийн судлагааны үр дүнгээс үнэлэлт өгч, ТЭХС –ийн хэрэглээний өсөлтийнерөнхий чиг хандлагыг их, баг, дунд өсөлтийн хурдтай байх гэсэн хувилбараартооцоолов.A.WE08D227 Б.АЮУРЗАНА хуудас 8
  15. 15. ДИПЛОМЫН ТӨСӨЛ УББ Эг-Сэлэнгийн УЦС – ын боомтын ба технологи зохион байгуулалт ТЭХС -ийн хэрэглээний хэтийн төлөв 16,000,000.00 14,000,000.00 12,000,000.00 10,000,000.00 8,000,000.00 6,000,000.00 4,000,000.00 2,000,000.00 - 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030 "бага" хурдтай өсөлт "дунд" хурдтай өсөлт "их" хурдтай өсөлт График №2 Хэрэглээний хэтийн төлөвХүснэгт №2 ТЭХС –ийн хэрэглээний хэтийн төлөв "бага" хурдтай "дунд" хурдтай "их" хурдтай өсөлт өсөлт өсөлт2009 4 005 372,37 4 005 372,37 4 005 372,372010 4 105 506,68 4 165 587,26 4 265 721,572011 4 208 144,34 4 332 210,75 4 542 993,472012 4 313 347,95 4 505 499,18 4 838 288,052013 4 421 181,65 4 685 719,15 5 152 776,772014 4 531 711,19 4 873 147,91 5 487 707,262015 4 645 003,97 5 068 073,83 5 844 408,232016 4 761 129,07 5 270 796,78 6 224 294,772017 4 880 157,30 5 481 628,66 6 628 873,932018 5 002 161,23 5 700 893,80 7 059 750,732019 5 127 215,26 5 928 929,55 7 518 634,532020 5 255 395,64 6 166 086,74 8 007 345,782021 5 386 780,53 6 412 730,21 8 527 823,252022 5 521 450,05 6 669 239,41 9 082 131,762023 5 659 486,30 6 936 008,99 9 672 470,332024 5 800 973,45 7 213 449,35 10 301 180,902025 5 945 997,79 7 501 987,32 10 970 757,662026 6 094 647,73 7 802 066,82 11 683 856,902027 6 247 013,93 8 114 149,49 12 443 307,602028 6 403 189,28 8 438 715,47 13 252 122,602029 6 563 269,01 8 776 264,09 14 113 510,572030 6 727 350,73 9 127 314,65 15 030 888,75A.WE08D227 Б.АЮУРЗАНА хуудас 9
  16. 16. ДИПЛОМЫН ТӨСӨЛ УББ Эг-Сэлэнгийн УЦС – ын боомтын ба технологи зохион байгуулалтХэрэглээний хэтийн төлөвөөс харахад 2020 оны түвшинд одоогийн өсөлтийн ерөнхийтенденцийг хадгална гэж үзвэл хэрэглээ 6166,1 сая кВт.ц хүрэх бөгөөд энэ нь 2009 оныгүйцэтгэлээс даруй 50 гаруй хувиар өсөхөөр байна. 2020 оны түвшинд шинэ эх үүсвэргүйгээр 2009 оны түвшин дэхь дотоодынүйлдвэрлэлтэй байна гэж үзвэл импортоор жилдээ 2280,7 сая кВт.ц эрчим хүчийг авахбуюу цагт дунджаар 260 МВт –ыг импортоор байнга авах шаардлагатай болох юм.ОХУ –ын эрчим хүчний системтэй холбосон АС 300 маркийн 220 кВ –ын цахилгаандамжуулах агаарын шугамын хамгийн их нэвтрүүлэх чадлыг 210 МВт гэж 1980 –иадоны үед оросын мэргэжилтэнгүүд тогтоож байсан байна. Харин өнөөдрийн түвшиндСэлэндум дахь СД257,258-р шугамуудын хамгийн их дамжуулах чадал 175 МВт гэжтогтоож байгаа нь гүйдлийн трансформатортой нь холбоотой байна.Оргил ачаалалГрафик №1 –ээс 2009 оны оргил ачаалал 695 МВт хүрсэн нь харагдаж байна. Харин2010 оны 1 сарын 5 –ны өдөр системийн оргил ачаалал 711 МВт хүрсэн бөгөөд энэ үедОХУ –аас 70 МВт авч байсан буюу ДЦС –ууд нь суурилагдсан хүчин чадлынхаа 60 –аас илүү хувийг ашиглаж байсан буюу дахин ачаалал нэмэх боломжгүйгээр ачаалагдажбайсан. 800 700 600 500 400 300 200 100 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 ЭДЦС ДДЦС ДЦС2 ДЦС 3 ДЦС 4 Имп/экс График №3 Хоногийн ачааллын график /2010-01-05/Сүүлийн жилүүдэд системийн оргил ачааллын жилийн дундаж өсөлт 20 МВт орчимбайсан. Хэтийн хөгжлийн чиг хандлагаар 2020 оны түвшинд оргил ачаалал 1128 МВтхүрснээр импортоор 500 орчим МВт чадал авахаар байна. Ийм их хэмжээнийA.WE08D227 Б.АЮУРЗАНА хуудас 10
  17. 17. ДИПЛОМЫН ТӨСӨЛ УББ Эг-Сэлэнгийн УЦС – ын боомтын ба технологи зохион байгуулалтцахилгаан эрчим хүч жил бүр авахад хүрвэл улсын эдийн засаг доройтолд орохоосгадна шугамын найдвартай дамжуулах чадвар ч хүрэлцэхгүй болох талтай. Оргил ачааллын хэтийн төлөв 3,500 3,000 2,500 2,000 МВт 1,500 1,000 500 - 200 201 201 201 201 201 201 201 201 201 201 202 202 202 202 202 202 202 202 202 202 203 9 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 0 бага 69 71 73 74 76 78 80 82 84 86 89 91 93 95 98 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, дунд 69 72 75 79 82 86 90 94 98 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, их 69 74 80 86 92 99 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 2, 2, 2, 2, 2, 2, 3, График №4 Оргил ачааллын хэтийн төлөвХэрэглээний хангалт болон шинэ эх үүсвэрТЭХС –д шинэ эх үүсвэр зайлшгүй хэрэгцээтэй байгааг мэргэжилтэнгүүд судлан,тогтоож хэд хэдэн төслийг санаачлан хэрэгжүүлж байна. Үүнд: Улаанбаатар хотын жилээс жилд нэмэгдэж байгаа дулааны ачааллыг хангах зориулалт бүхий ДЦС 5 нь 300 МВт чадалтай байхаар ТЭЗҮ боловсруулагдаж байна Хувийн хөрөнгө оруулалт бүхий 50 МВт –ын салхин парк бүхий салхин цахилгаан станц 2011 онд эхний турбиныг системтэй холбохоор төлөвлөгдөж байна Улаанбаатар хотод оройн их ачаалал генераторын горимд ажиллаж системд эрчим хүч нийлүүлж, шөнийн бага ачааллын цагт насосны горимоор ажиллах 50 МВт –ын хүчин чадалтай “Усан цэнэгт цахилгаан станц “ тусгай зөвшөөрлөө авсан. 1965 онд ашиглалтанд орсон Дарханы ДЦС нь 45 жил тасралтгүй ажилласан байгаа бөгөөд өөрийн станцын хүчин чадлыг өргөтгөхөөр ТЭЗҮ боловсруулаад шийдвэрлэх түвшиндээ явж байна.Гэхдээ эдгээр арга хэмжээнүүд хэрэгжлээ ч гэсэн асуудлыг шийдвэрлэж чадахгүй гэдэгнь хэрэглээний өсөлтөөс харагдаж байна.A.WE08D227 Б.АЮУРЗАНА хуудас 11
  18. 18. ДИПЛОМЫН ТӨСӨЛ УББ Эг-Сэлэнгийн УЦС – ын боомтын ба технологи зохион байгуулалт1. Хоногийн ачааллын графикийн тооцоо (2020 он) Хоногийн ачааллын график 2020 он 1200 1000 800 600 400 200 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 ЭДЦС ДДЦС ДЦС 3 ДЦС 5 ДЦС 4 УЦЦС Имп/экс Шинэ эх үүсвэр График №5 Хоногийн ачааллын график 2020 он2020 оны хоногийн ачааллын графикт дараахи нөхцөлүүдийг авч тооцлоо ДЦС 2 ашиглалтаас хасагдсан байхаар авах ДДЦС дахь өргөтгөл ашиглалтанд орсон байх Импортоор хоногтоо 1 сая орчим кВт.ц эрчим хүчийг авах Салхит станцын 50 МВт нь байнгын тогтвортой эх үүсвэр биш тул импортын шугамтай хамт тооцов 50 МВт –ын усан цэнэгт цахилгаан станцын генератор болон насосны горимоор ажиллах Шинэ эх үүсвэр гэдэгт систмеийн найдвартай ажиллагааг хангах түвшний эх үүсвэрийн хүчин чадлыг тодорхойлов.Хүснэгт №3 Хоногийн ачааллын хүснэгт 2020 онцаг ЭДЦ ДДЦ ДЦС ДЦС ДЦС УЦЦ Имп/эк Шинэ Нийт С С 3 5 4 С с эх үүсвэр 1 27 42 95 180 380 20 59 803 2 27 42 93 180 380 -35 20 71 778 3 27 42 93 180 380 -35 20 59 766 4 27 42 93 180 380 -35 20 53 760 5 27 42 93 180 380 -35 20 77 784A.WE08D227 Б.АЮУРЗАНА хуудас 12
  19. 19. ДИПЛОМЫН ТӨСӨЛ УББ Эг-Сэлэнгийн УЦС – ын боомтын ба технологи зохион байгуулалт 6 27 42 93 180 380 -35 20 77 784 7 27 42 95 180 380 20 60 804 8 27 42 95 180 380 20 113 857 9 27 42 95 180 380 20 157 901 10 27 42 95 180 380 50 185 959 11 27 42 96 180 380 50 189 964 12 27 42 95 180 380 50 192 966 13 27 42 94 180 380 50 186 959 14 27 42 94 180 380 50 171 944 15 27 42 95 180 380 50 158 932 16 27 42 95 180 400 50 134 928 17 27 42 95 180 420 45 50 85 944 18 27 42 95 180 450 50 90 136 1070 19 27 42 95 180 450 50 90 194 1128 20 27 42 95 180 450 50 90 133 1067 21 27 42 95 180 450 35 50 125 1004 22 27 42 95 180 450 50 137 981 23 27 42 93 180 400 50 157 949 24 27 42 93 180 380 50 96 868Бэлтгэлд байх хүч чадлыг тооцвол Хүснэгт №3 –аас харахад системд 400 МВт –аасбагагүй хүчин чадалтай шинэ эх үүсвэр хэрэгтэй байна.2.3 Боомтын чиг шав хөндлүүрийн сонголтМонгол улсын нутаг дэвсгэрт боомт барих боломжтой хөндлүүрийн судалгаагсоциалист нийгмийн үед оросууд хэд хэдэн газар хийж байсан ба Сэлэнгэ мөрнийдагуу УЦС байгуулах боломжтой хөндлөвчүүдийн анхны судалгааг ЗХУ-ын (хуучиннэрээр) Гидропроект институт 1970 онд хийсэн. Энэ судалгаанд Хутаг-Өндөр, Бүрэн,Шар манхтайн УЦС-ын хөндлөвчүүдийг авч үзэж байсан. Түүнээс хойших хугацаандхийгдсэн судалгааны явцад Хутаг-Өндөр, Бүрэнгийн хөндлөвчүүд нь Эгийн голСэлэнгэ мөрөнд цутгах цэгээс дээш (урсгалын эсрэг) байршилтай учир усны нөөцийнталаас харьцангуй хомс, байгаль орчинд үзүүлэх сөрөг нөлөө ихтэй учраас эхнийшатанд баригдах жагсаалтаас ухарч Шар манхтайн орчмын хөндлөвчүүд анхааралтатаж ирсэн. Ленгидропроект (хуучин нэрээр) институт 1974-1975 онд хийсэнсудалгаандаа Сэлэнгэ мөрөн дээр УЦС байгуулах эхний ач холбогдолтой хөндлөвчөөрШүрэнгийн орчмын хөндлөвчүүдийг авч үзэж байсан. Ингэхдээ 4 хэсэг дээрххөндлөвчүүд дээр харьцангуй нарийвчилсан судалгаа хийсний дотор 1:5000масштабтай газрын зураг хийж, геофизикийн зарим судалгаа явуулсан байдаг.Эдгээрээс заримыг нь доорхи хүснэгтэнд үзүүлэв.№ Хөндлүүрийн нэр Хөндлүүрийн урт Координат1 Тариалан N49,20,10.63 E102,49,27.352 Хутаг – Өндөр N49,22,58.61 E102,01,48.243 Шүрэн N49,42,39.60 E104,57,12.22A.WE08D227 Б.АЮУРЗАНА хуудас 13
  20. 20. ДИПЛОМЫН ТӨСӨЛ УББ Эг-Сэлэнгийн УЦС – ын боомтын ба технологи зохион байгуулалт4 Шар манхтай N49,40,40.75 E104,44,47.77Зураг 2.1 Тариалангийн хөндлүүрДээрхээс гадна гол мөрөн ихтэй бүс нутагт боомт барих боломжтой хөндлүүр их байхба барьж ашиглах нь хэрэгцээ шаардлагаас хамаарна. Дан ганц УЦС – аар эрчимхүчний хэрэглээгээ хангадаг улс гүрэн олон байдаг.Тариалангийн хөндлүүр нь инженер геологийн нөхцөл сайтай, 100 орчим метр хүртэлтүрэлт үүсгэх боломжтой боловч усан санд суурин газар, тариалангийн талбай ихээхэнөртөнө.Эдгээрээс гадна Эг, Сэлэнгийн уулзвар бэлчирээс баруун тийш 3.3км – т, өргөрөгийнN, уртрагын Е – д байрлах Эг – Сэлэнгийн хөндлүүрийг сонгон авсан юм.Энэ хөндлүүр нь олон талын ач холбогдолтой ба Сэлэнгэ мөрөн дээр барих боомтынхамгийн тохиромжтой стратегийн чухал байрлалтай газар юм. Тус хөндлүүр дээрбоомт барьж усан сан үүсгэхэд усанд автах суурин, бригадын төв, байгууламж байхгүйба Эгийн голын УЦС – ын усан сантай холбогдож усан тээвэр хөгжүүлэх боломжтойюм. Мөн 2 боомтыг холбосон авто зам Сэлэнгэ ба Эгийн голоор чөлөөтэй нэвтрэнэ.A.WE08D227 Б.АЮУРЗАНА хуудас 14
  21. 21. ДИПЛОМЫН ТӨСӨЛ УББ Эг-Сэлэнгийн УЦС – ын боомтын ба технологи зохион байгуулалтЗураг 2.2 Эг-Сэлэнгийн хөндлүүрАялал жуулчлал, гадаадын болон дотоодын жуулчдын сонирхолыг татах өвөрмөцхийцийн онцлогыг харуулах, Эгийн голын УЦС – тай хосолж жуулчлалын бүс болохболомжтой юм. нөгөө талаас гадаргын усны нөөцийг нэмэгдүүлж УННМ – ийгбэхжүүлэхэд нөлөөлөх ба тухайн орчмын бүс нутгийн цаг уур уур амьсгалын нөхцөлдтаатай нөлөө үзүүлж, үйлдвэрлэл, газар тариалан, хөдөө аж ахуйн хөгжих юм.Хөндлүүрүүдийн талбарт хийсэн ажиглалт дээр тулгуурлан харьцуулж үзэхэдШүрэнгийн хөндлүүр нь Сэлэнгэ мөрөн дээр урьд өмнө авч үзэж байсан төслийнхувилбаруудаас харьцангуй эерэг гэж хэлж болохоор нөхцөлтэй. Тухайлбал: Хутаг-Өндөр, Бүрэн, Эгийн голын УЦС-ын төслүүдэд их хэмжээний ой мод усан сангийнталбарт орж байсан бол Шүрэнгийн УЦС-ын хувьд голын дагуух бага зэргийн бургас,бутлаг модыг эс оролцуулбал усан сангийн талбарт ой мод орохгүй гэж хэлж болно.Гэвч нөгөө талаас авч үзвэл Шүрэнгийн хөндлүүр нь 70 м – ээс дээш усны түвшинөргөгдөхөд Хялганатын гүүр усанд автана. Бидний сонгож авсан Эг – Сэлэнгийнхөндлүүрт дээрхтэй төстэй болон Бүрэнгийн хөндлүүрт Ингэт толгойн аж ахуй, Эгийнголын УЦС-ын төсөлд Ханатай бригадыг нүүлгэн шилжүүлэх асуудал гарч байсантайтөсөөтэй зүйл гарахгүй. Түүхийн дурсгалт зүйлийн хувьд ч тэр Эг – Сэлэнгийнхөндлүүрийг илүү эерэг нөхцөлтэй гэж хэлж болно.A.WE08D227 Б.АЮУРЗАНА хуудас 15
  22. 22. ДИПЛОМЫН ТӨСӨЛ УББ Эг-Сэлэнгийн УЦС – ын боомтын ба технологи зохион байгуулалтЗураг 2.3 Шүрэнгийн хөндлүүрA.WE08D227 Б.АЮУРЗАНА хуудас 16
  23. 23. ДИПЛОМЫН ТӨСӨЛ УББ Эг-Сэлэнгийн УЦС – ын боомтын ба технологи зохион байгуулалтIII БҮЛЭГ. Эг – Сэлэнгийн УЦС – ын боомтын боломжитхувилбаруудУсан цахилгаан станц нь усны даралт, түүний энергийг цахилгаан энерги болгонхувиргах үйлдвэр юм. Өөрөөр хэлбэл усны энергийн их багаас шалтгаалж гаргахцахилгааны хэмжээ шууд хамааралтай байдаг. Иймд усны энергийг зохиомлоорнэмэгдүүлэхийн тулд боомт барьж ашигладаг. Боомтын хийц ба зохиомжийн шийдэлхүн төрөлхтөний хөгжил дэвшилтэй хамт хөгжин иржээ.3.1 Боомтын төрөл ба ангилалБоомтыг хийц зохиомж, ашиглах зориулалтаас нь хамааруулж олон ангилалд хуваадаг. 1. Ашиглах хүрээгээр нь - Ус нөөцлөх боомт (storage). Энэ нь нэг үгээр хэлбэл усны нөөцийг нэмэгдүүлэх зорилготой юм. Элбэг устай үед буюу хур бороотой хугацаанд илүүдэл усыг хуримтлуулан голын гачиг үед нөхөн урсгах зохицуулалттай боомт юм. Мөн усан санд нөөцөлсөн усыг хэд хэдэн зорилгоор ашиглана. Үүнд: услалтын систем, хөдөө аж ахуйн ус хангамж, хүн амын усан хангамж гэх мэт. - Үерийн хамгаалалтын боомт (detention). Энэ нь үерийн уснаас хүн ам, хот тосгоныг хамгаалах зориулалттай баригдана. Үерийн хамгаалалтын боомтын дээд хашицад үерийн ус хуримтлагдах ба доод хашицад урсгал тайван, тогтмол жигд урсацтай байна. Боомтын хэлбэр ба хийцийн тооцоо нь тухайн нутгийн цаг уурын нөхцөлөөс хамаарна. Үүнд гидрологи болон үерийн эрчим чухал нөлөөтэй. - Чиглүүлэх боомт (diversion). Энэ боомт нь ус авах барилгаруу голын усыг чиглүүлж өгөх зориулалттай юм. Чиглүүлэх боомт нь ихэвчлэн бага өндөртэй байх ба дээд хашицдаа их хэмжээний ус нөөцлөхгүй. Заримдаа энэ боомтыг ус халиах түвшин өргөх боомт гэж нэрлэнэ. - Хагшаас барих боомт (debris). Хагшаас барих боомт нь голын урсан орж ирэх хагшаас, элс шавар, хогыг дээд хашицдаа бөөгнүүлэн авч үлдэх үүрэгтэй. Хотын үерийн хамгаалалтын болон хот дундуур урсах голд ихэвчлэн баригдана. Хагшаас барих боомтоос өнгөрсөний дараа ус цэвэршинэ. - Түр боомт (coffer). Энэ нь байнга ашиглагдах боомт биш юм. Өөрөөр хэлбэл усны барилгыг барихад тухайн барилгын талбайг усгүй хуурайA.WE08D227 Б.АЮУРЗАНА хуудас 17
  24. 24. ДИПЛОМЫН ТӨСӨЛ УББ Эг-Сэлэнгийн УЦС – ын боомтын ба технологи зохион байгуулалт байлгаж голын усыг хаах зориулалттай боомт юм. Зураг 3.1. Түр боомтын ашиглалт - Усан толио үүсгэх боомт (water area). Энэ нь хотын өнгө үзэмж сайжруулах, тухайн орчмын экологийн нөхцөлийг сайжруулах зорилготой боомт юм. Манай улсад Сэлбэ голын дагуу хэд хэдэн ийм төрлийн боомт байсан. 2. Гидравлик нөхцөлөөр нь - Ус халиах боомт (overflow dam). Энэ нь үерийн үеийн илүүдэл усыг боомт өөрийн их бие дээгүүр халиах зориулалттай боомт юм. Боомтын тооцоо нь хялбар биш ба материалын чанарыг өндөр байлгах хэрэгтэй. - Ус халиадаггүй боомт (non-overflow dam). Энэ боомт нь үерийн усны илүүдэл зарцуулгыг ус хаях барилгаар дамжуулан доод хашицад хаях, өөр дээгүүрээ ус халиадгүй боомтууд юм. Энэ боомтын нэг жишээ нь шороон боомтууд юм. Зураг 3.2. Гидравлик нөхцөлөөр нь ангилсан боомтын төрөл 3. Барилгын материалаар нь - Чулуу ба тоосгон өрлөгөн боомт - Бетон боомт - Шороон боомтA.WE08D227 Б.АЮУРЗАНА хуудас 18
  25. 25. ДИПЛОМ МЫН ТӨСӨЛ УББЭг-Сэл лэнгийн УЦС – ын боомтын ба технолог зохион байг н ги гуулалт - Модон боомт - Төмөр бо оомт - Бетон ба шороон бо а оомт - Чулуун х хаялган бооомт - Холимог хийцтэй б г боомт гэж а ангилна. Зу ураг 3.3. Чу улуун өрлөг ба бетон боомт гөн н4. Х Хөшүүн чана араар нь - Хөшүүн ба хатуу боомт (rig dam). Энэ боомт gid тууд нь ха атуу бат бээх өндөртэй материал й лаар бариг гддаг. Ши илжилт бо олон матер риалын хэ эв гажилтан ордоггүй боомтууд юм. Өөрөө хэлбэл б нд й өр боомтын их биед гадн х ны ачааллаас үүсэх өөр с рчлөлт нь маш өчүүхэн байна. Ийм боомтын материал н н нь бетон, то оосго, чулуу ган ба тод байна. у, д - Хөшүүн биш боомт тууд (non rrigid dam). Энэ нь хар рьцангуй ха атуу хөшүү үн биш мате ериалаар бааригдсан бооомтууд орн Өөрөөр хэлбэл боо но. омтын их би ие харимхай болон на й аларай хэв гажилтанд орно гэсэн үг юм. Ийм төрлий н И йн боомтонд чулуун а д асгаасан боолон шороо боомтуу орно. Ийм боомты он уд ын тооцоог хийхдээ ашиглалты ын явцад үүсэх хэв гажилты ын хэмжээ эг тодорхой барилты үед нэмж зохицуулд йлж ын ж даг.5. Б Барилгын бүүтэц болон ббүтээцийн оонцлогоор нь н - Гравитацын буюу хүндийн хү х үчний боом (gravity d мт dam) - Шороон болон грун нтэн боомт (earth dam т m) - Чулуун б боомт (rock dam) kfill - Аркан бо оомт (arch dam) - Тулгуурт боомт (bu т uttress dam) - Төмөр бо оомт (steel dam) - Модон боомт (timber dam)

×