Sneuper 100 tekst bij fotos

7,199 views

Published on

Tekst bij de 200 fotos van het jubileumboek Sneuper 100. Dit hardcover boek is te bestellen voor 9,95 euro + 2,30 porto= 12,25 euro via sneuperdokkum @ yahoo.com

Published in: Education
0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
7,199
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
265
Actions
Shares
0
Downloads
15
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Sneuper 100 tekst bij fotos

  1. 1. TEKSTEN BIJ DE FOTO’S1. Aalsum. Luchtfoto van het aan de heilige Anna gewijde hervormde kerkgebouw uitongeveer 1200. Het kerkhof ligt helemaal vol met grafstenen, er is geen grassprietje meerte zien. De hedendaagse spitse toren verving in de 19e eeuw de zadeldaktoren die opinstorten stond. Rechtsonder de door hoge bomen omgeven oprijlaan naar de ringweg.(OD)2. Aalsum. Rond 1900 werd de terp van Aalsum afgegraven en de dure terpmodderafgevoerd. De hoogte van de voormalige terp is hier goed te zien aan het trapje naar hetkerkhof. Vanaf dit punt liep een voetpad naar Tiltsjebuorren, zie foto 4. In 2005werd ditvoetpad hersteld en opgenomen in de Historische Wandelpaden in Noordoost-Friesland.(JvdW)3. Aalsum, 1935. Een oude foto van ‘it âld heech’ het laatst bewoond door de familie F.Wiersma, nadien afgebroken. De terp rondom it âld heech werd al rond 1900 afgegraven.Al veel eerder, in de jaren na 1880, werden gedeelten van de terp van Aalsum afgegravengetuige een foto daarvan uit 1884, aanwezig in het Admiraliteitshuis te Dokkum.(JvdW)4. Aalsum, 1935. Het ‘heechhout’, hier van beton, voorheen van hout. Rond 1874 was ereen groot geschil tussen gemeente en landeigenaren over het onderhoud ervan. Vanaf hetkerkhof liep een pad door de landen naar dit hooghout waarover het kerkvolk van en naarTiltsjebuorren kon lopen.(JvdW)5. Anjum. Christelijke school, Molenbuurt, gesticht in 1906 op de plaats van het eerstegebouw uit 1866. Die eerste school was een verbouwde wagenschuur en werd in 1905afgekeurd. Links de woning (1911) van de hoofdonderwijzer. Boven de ingang staat‘Christ. Onderwijs’ en daarboven in een halve cirkel: ‘De vreeze des Heeren is hetbeginsel der wetenschap, Spreuken 1,vs 7a’.(JdJ)6. Anjum. Schitterende foto van de situatie in Anjum in 1933, gepubliceerd in Fen FryskeGroun. Op het erf van hun boerderij poseren Willem Westra, Dirk Jelsma, Jelle J. Visseren Betje Jelsma. Links op de achtergrond is nog net de hervormde kerk te zien. Dezepanden zijn allemaal verdwenen waarna na 1970 hier de nieuwbouwwijk Gernierstee/DeLoanen ontstond.(GJ)7. Anjum. Hotel Th. Visser net na 1900. Links de opgang naar de hervormde kerk. Aande rechterkant op de foto de ‘trochreed’, de plaats waar de gasten hun paard en koetskonden onderbrengen tijdens hun bezoek aan de herberg. Na Visser was de familieMinneboo lange jaren eigenaar van ‘Logement, stalling, stationskoffiehuis en biljartMinneboo’.(GdJ)8. Anjum. De openbare school vlak bij de hervormde kerk. Na de nieuwbouw in 1924 aande Nieuweweg (in 1976 ook al weer afgebroken, na de sluiting in 1969) werd het oudegebouw gebruikt als vergaderruimte, beheerd door dorpsfotograaf Jacob Mosselman. Hetstond bekend als ‘zalen Mosselman’.(OD)
  2. 2. 9. Anjum. Gezicht op de molen vanaf de richting Stiem. Links het oude notarishuis,omstreeks 1870 gebouwd door notaris Fockema. Na 1900 werd het gebruikt alsdirecteurswoning van de Coöperatieve Boerenleenbank. De molen ‘De Eendragt’ werddoor de molenaarsfamilie Turkstra in 1889 gebouwd nadat zijn voorganger door eenbrand was verwoest.(JdJ)10. Anjum. Via Zuider Ee en ‘Aanjumer Schipvaart’ was Anjum voorheen over het waterbereikbaar. Eind- of beginpunt was De Haven, hier in 1935 op een foto uit Fen FryskeGroun. Het rechter skûtsje lijkt niet goed afgemeerd te zijn, het linker skûtsje heeft eendeklading turf aan boord. Het huis links was de woning van timmerman A. Zijlstra, degrote schuur erachter zijn werkplaats.(OD)11. Anjum. Op 23 augustus 1913 werd het gedeelte spoorlijn Metslawier-Anjumgeopend. Daardoor kon het Dokkumer Lokaaltje van Leeuwarden helemaal naar Anjumrijden. Na een bloeiperiode in de jaren ‘20, waarbij gedacht werd aan uitbreiding richtingKollum, werd het personenvervoer op 15 mei 1935 gestopt. In oorlogstijd werd het lijntjenog gebruikt voor goederenvervoer.(OD)12. Anjum. Kerkstraat richting Molenbuurt, na 1913. Voorheen ook wel‘bolstienbuorren’ genoemd naar de kleine keien waarmee de straat gevloerd was. In hetmidden van de straat werd later een smal fietspad aangelegd, op de foto goed te zien. Hethuis links was ‘Het Grauwe Paard’, een eeuwenoude herberg. Mogelijk werd dezeherberg in de Franse Tijd tevens als rechthuis gebruikt.(OD)13. Anjum. Molenbuurt rond 1910. Tegenwoordig heet deze straat Pfeifferbuorren.Geheel links de oude gereformeerde pastorie, het torentje rechts is van de in 1889gebouwde gereformeerde kerk. Deze brandde in 1967 af en werd vervangen door kerk enzalencentrum ‘De Dobbe’. Het witte huis midden op de foto is tegenwoordigdokterswoning maar was voorheen herberg ‘De Witte Zwanen’.(OD)14. Anjum. Het Banthuis, een dijkshuis aan de Bantweg. Op de achtergrond de buitenstedijk van de in 1592 ingedijkte Anjumer- en Lioessemer polder, de Bantdijk, genoemdnaar een daar gelegen plaat. In de voorgevel een stichtingssteen uit 1864 en een steen dieherinnert aan de werkzaamheden aan de zeedijk tussen 1907-1922. Tegenwoordig looptde Lauwerszeeweg rechts langs deze woning.(OD)15. Anjum. De oudste, uit tufsteen opgetrokken, gedeelten van de St. Michaëlskerkstammen uit de 11e eeuw, waarna de kerk bij een overstroming in 1516 geheel werdvernield. Bijzonder aan het gebouw zijn het laatgotische sacramentshuisje en ‘de engsteplek van Nederland’: it hûnegat, voorheen gebruikt als gevangeniscel toen de grietmanvan Oostdongeradeel op ‘Holdinga’ woonde.(OD)16. Anjum. Het Bumahûs aan de Nieuweweg, nu Rederijwei. Dit in 1901 gebouwdeArmhuis diende als vervanging van een omstreeks 1818 daterende voorganger. In 1952werd het Armhuis omgedoopt tot Bumahûs als eerbetoon aan burgemeester W.W. van
  3. 3. Haersma Buma, de initiatiefnemer tot de bouw. In september 1975 vertrokken de laatsteacht bewoners naar De Skûle in Metslawier.(OD)17. Betterwird. Deze achtkante stellingmolen De Jonge Ulbe werd in 1708 gebouwd opeen houten onderstuk. In de molen waren vier zolders. Enkele eigenaren: Auke Johannes,Dirk Sickes, Nanne Botes Wieukstra en Albert Willems Banga. De molen had als functie:koren-, pel- en cichoreimolen. De molen werd in 1933 ontwiekt en in 1944 afgebroken.(JvdW)18. Betterwird. De zuivelfabriek ‘Dockum en omstreken’ werd in 1898 opgericht en in1917 afgebroken en vervangen door een nieuwe fabriek. In 1971 volgde algehele sluiting.In de LC van 3-8-1898 stond het volgende: “Veehouders die nog Lid wenschen te wordender Ver. St. zuivelfabriek Dockum en omstreken, dienen zich vóór 15-03-1898 bij een derbestuurders aan te melden”.(SMA)19. Betterwird. Een overzicht van Betterwird uit de jaren vijftig. Andere bedrijven dan dezuivelfabriek waren er nog niet. Slingerend zoekt de Ee zijn weg. Vele melkbootjesbrachten de zuivel in melkbussen naar de melkfabriek, waar er boter en kaas van werdgemaakt. De melkboeren uit Dokkum haalden hun producten rechtstreeks van de fabriekom het in Dokkum uit te venten.(SMA)20. Bornwird. Een oude foto van de ingang van de kerk die dateert uit de 13e eeuw. In1906 werd deze toegang ommetseld met klinkers. De topgevel is van natuursteen, dateertuit 1751 en is afkomstig uit de pastorie van Hiaure. In de top zit het wapen van Aylvamet daaronder vijf wapens waarvan de middelste van de Friese predikant en dichter JanAlthuysen is.(SMA)21. Bornwird. De terp is bijna helemaal afgegraven. Wat overbleef was een klein gedeeltemet daarop de van oorsprong uit de 13e eeuw daterende Romaanse kerk. De kerk isopgetrokken uit kloostermoppen, de oostzijde van hergebruikte stenen van de toren. In dezuidelijke muur zit een smal segmentboog venstertje. De Heilige Maagd is de patronesvan deze kerk.(JdJ)22. Bornwird. Bornwird is wel een van de kleinste dorpjes in (West)-Dongeradeel. Ditkerkje van Bornwird ligt eenzaam tussen de weilanden. Het is nooit een echt dorpgeworden met een dorpskern, maar in de omgeving lagen enkele huizen en verspreid watboerderijen.(SMA)23. Brantgum. Deze straat wordt de Ids Wiersmastraat genoemd naar kunstenaar IdsWiersma die in 1878 te Brantgum werd geboren. Zijn vader was arbeider, het gezingroeide op in crisistijd en werd aangetrokken tot het socialisme. Ook de school is naarhem genoemd en in het dorp staat zelfs een beeldje van hem. Op de achtergrond zien wenog net de torenspit van de kerk.(SMA)24. Brantgum. Hier zien we huisschilder Petrus Cornelis Houtman in actie. Hij wasdorpsschilder en voorbeeld voor Ids Wiersma, die zelf ook huisschilder wilde worden.
  4. 4. Hij deed ervaring op als decoratieschilder. Petrus Houtman werd op 16 juni 1853 teBrantgum geboren als zoon van Sipke Harkes Houtman en Wepkje Hessels Bontekoe.Hij overleed in 1933 te Leeuwarden.(SMA)25. Brantgum. Ids Wiersmastrjitte. Arbeiderszoon Ids Wiersma bleek al op jeugdigeleeftijd aanleg voor tekenen te hebben. Hij was in eerste instantie huisschilder, maar in1898 kon hij toch geplaatst worden op de tekenacademie te Den Haag. Hij tekende zelfsvoor het Koninklijk Huis. Vele dorpsgezichten en tafereeltjes uit het dagelijks leven zijnvan hem bekend.(SMA)26. Dokkum. Deze ‘Fetzepomp’ dateert uit 1752 en is meerdere malen verplaatst. Hierstaat hij nog op de plaats waar de meeste Dokkumer hem kenden. Tegenwoordig staat hijop een plekje er precies tegenover, dus links. Deze pomp werd oorspronkelijk gevoeddoor een zoetwaterbron op de Markt. Op de pomp staat een 18e eeuwse tuinvaasafkomstig van landgoed Hartekamp, Heemstede.(JvdW)27. Dokkum. Garage Sierksma was vroeger gevestigd aan de Stationsweg te Dokkum.Een showroom was er niet, de auto’s stonden keurig buiten opgesteld. Garage Sierksmabestaat niet meer, tegenwoordig is hier de parkeergarage It Panwurk gevestigd. Ook debussen van busonderneming NOF waren hier te vinden.(DvdW)28. Dokkum. Het Dokkumer Grootdiep stond tot 1729 rechtstreeks in verbinding metopen zee. Zeeschepen konden zo Dokkum bereiken. Het Grootdiep diende ook alsafwatering. Op de voorgrond zien we platbodems liggen voor het vervoer van allerleigoederen als zand, turf, maar ook vee en melkbussen. Op de achtergrond het pand vanboekhandel Bergsma.(JvdW)29. Dokkum. Links de Keereweer met de woning, nu op de monumentenlijst, waarvroeger het vogelmuseum in gevestigd was. Dit ‘Master Bonga museum’ verhuisde in1963. Het is een woning met een zadeldak tussen topgevels en aan weerszijdenschoorstenen met borden. In het verleden kwamen de schepen vanuit Oostdongeradeelhier de stad binnenvaren met boerenproducten.(JvdW)30. Dokkum. Nogmaals de Keereweer. Dit straatje bezat een aantal kleine woningen metertussen een steegje dat op het Oosterbolwerk uitkwam. Deze steeg was afgesloten meteen keerweer. Dat is een paaltje met erbovenop een draaibaar kruis. Het was eendraaihekje, dat ook wel een kierewier werd genoemd. Sinds er geen mensen meer wonen,zijn veel van de huisjes verdwenen.(JvdW)31. Dokkum. De Markt heeft zijn naam te danken aan de veemarkt die er voor het eerst inongeveer 1830 werd gehouden. Omdat het vroeger een kerkhof was, werd voordien denaam Oud Kerkhof gebruikt. Burgemeester Jonker liet een paal oprichten, dezogenaamde burgemeesterspaal, die bij een van de vele veranderingen van de Markt hetveld moest ruimen.(JvdW)
  5. 5. 32. Dokkum. Deze laatste helling van Dokkum is ongeveer 1582 ontstaan. Er werdennadien op deze werf houten binnenschepen en vissersvaartuigen gerepareerd door bijv.scheepstimmerman Jochem Hendriksz. Dokkum telde destijds nog drie hellingenwaarvan deze de grootste was, een andere bekende helling was die op het Hellingpadwaar nu een parkeerterrein is.(JvdW)33. Dokkum. Dit Baantjebolwerk ligt tussen het Woudpypke en molen Zeldenrust.Vroeger was er op dit bolwerk een lijnbaan, de touwslagers waren hier bezig om touwinelkaar te draaien. Vandaar ook de naam van dit bolwerk. Het huisje dat we zien is hetzogenaamde chergershuisje, het eerste (in 1976) door Stichting Stadsherstel Dokkumgerestaureerde monument.(JvdW)34. Dokkum. Een mooie foto van het voormalige spoorwegstation te Dokkum. Hier reedhet ‘Dokkumer Lokaaltje’ van 1901 tot 1936. Deze spoorlijn verbond Leeuwarden,Dokkum en Anjum met elkaar. Toen de autobusdiensten in de jaren dertig opkwamen,werd dit een goederenspoor. De lijn reed in 1972 nog tot Dokkum en maakte daarnaplaats voor de Rondweg Noord in Dokkum.(JvdW)35. Dokkum. Streeksterpoort. Vroeger was deze brug een poort met deuren en torentjes.Op deze plaats werd het bolwerk doorbroken en afgegraven. Bij deze brug stondenvoorheen een molen, een aantal huizen en later het Dokkumer gasfabriek. In de loop vande tijd is dat allemaal afgebroken. De flapbrug heeft plaats moeten maken voor een vastebrug.(JvdW)36. Dokkum. Tramremise. Op 22 juli 1880 werd besloten tot de bouw van dezetramremise op de Lutjebleek, bij de Woudpoort, op 6 oktober 1880 al reed de eerstepaardentram naar Veenwouden. Men kon voortaan over een 11,5 km lang tramspoor naarVeenwouden. In 1926 werd de paardentram vervangen door een stoomtram. De laatstestoomtram reed op 5 oktober 1947.(JvdW)37. Dokkum. Deze foto is gemaakt op 20 september 1925 als de laatste rit Dokkum-Veenwouden wordt gemaakt met de paardentram. We zien op het balkon met zweep M.van der Velde, ernaast staat Jitse Mulder. Met pet stationschef Blauw en dan Huizinga enBoers. Achterop staat Ids Jousma, postbeambte. Links op de achtergrond Café Van derMeer.(DvdW)38. Dokkum. We zijn bovenaan op de Hogepol, 1900. In dit huis woonde de familie Vander Werff. Opvallend is dat de huizen destijds allen een benedenverdieping hadden metdaar bovenop de zolderverdieping. De goten zitten dus vrij laag. Helaas is er van dezehuizen niets meer over. Ze hebben plaats gemaakt voor andere gebouwen zoals destijdsbar de Zambezie.(DvdW)39. Dokkum. Nogmaals de Hogepol, nu 1935. Het was in die tijd een straat met veelbedrijvigheid. Zo was hier de textielmarkt gevestigd. Er woonde een breidster, namelijkTante Lena, die sokken en kousen breidde. Grossierderij fa. Tuininga, bakkerij Van
  6. 6. Duinen, zuivelhandel Roolvink en scheerwinkel Nauta zijn enkele andere. In 1934 kwamhet belastingkantoor in deze straat.(DvdW)40. Dokkum. Bonte brug, gefotografeerd vanaf de witte brug, 1935. Deze brug verbindtde Legeweg met de Vleesmarkt. Achter de Bonte brug ligt het Kleindiep. Hier in hetKleindiep is het keerpunt van de Elfstedentocht. Nadat men een stempel had gehaald,keerde men terug om de laatste etappe naar Leeuwarden te voltooien.(JvdW)41. Dokkum. Links de Witte brug, die het Westerbolwerk met het Baantjebolwerkverbindt. De bolwerken zijn ongeveer 1580 aangelegd maar verloren in de 19e eeuw hunfunctie. Sindsdien zijn ze een aangename plaats voor een lekkere wandeling. Rechts opdeze foto uit 1935 zien we nog net dat er toen een eilandje in de gracht lag, dat later isweggebaggerd.(JvdW)42. Dokkum. Dit woonwagen kamp lag aan de Westerissestraat en de Driepijpstergracht.Er woonden zigeuners, ze kregen zelfs bezoek vanuit Wit-Rusland van Pierre Stchargus.Ze woonden er met grote gezinnen. Vroeger waren hier de tuinen van Dokkum en later devuilstort en de gemeentewerf. In de volksmond heette dit gebied ook wel hetrattenklooster.(JvdW)43. Dokkum. Het Schapedijkje loopt over het Vallaatsbruggetje en de Kolk. De Kolk isvan 1690 en de brug werd in 1910 vernieuwd. De sluisdeuren zijn van 1926. Tot 1906stond hier een zeskante molen met een molenhuis. Het Schapedijkje was deverbindingsweg tussen de Harddraversdijk en Metslawier. Men moest destijds tol betalenom hier langs te mogen.(JvdW)44. Dokkumer Nieuwe Zijlen. Mooie oude foto van rond 1900. Door de bouw van deStatendijk, een ontwerp van Willem Loré, werd in 1729 het Dokkumer Grootdiepafgesloten. Ten behoeve van de scheepvaart van en naar Dokkum en de ontwatering werdop deze plaats een sluizencomplex gebouwd, ontworpen door Hermannus Mellema. Zoontstond Dokkumer Nieuwe Zijlen.(GdJ)45. Dokkumer Nieuwe Zijlen. Een groot aantal mosselschepen heeft voor het weekendaangelegd aan de Diepswal. YE staat voor het Zeeuwse Yerseke. De vissersschepen vanModdergat lagen op deze plaats wel in winterberging. Rechts een klein stukje van dedirecteurswoning van Zuivelfabriek De Nieuwe Zijlen uit 1891, gesloten in 1948.Daarnaast een aantal keurige werkmanswoningen.(OD)46. Dokkumer Nieuwe Zijlen. Doorkijkje onder de in 1883 geplaatste ijzeren draaibrugover de schutsluis, links de boog van de ene afwateringssluis. Linksboven het in hetbuitenbeloop van de Statendijk gebouwde sluiswachterhuisje uit 1908. In het midden opde voorgrond de nog op petroleum werkende seinlamp. Ook is het draaiwerk voor desluisdeuren duidelijk zichtbaar.(OD)47. Dokkumer Nieuwe Zijlen. De sluiskolk na 1955 toen de draaibrug werd vervangendoor een ijzeren ophaalbrug. Naast de brug het toen eveneens gebouwde
  7. 7. sluiswachterhuisje. Het eerste huis onderaan de Statendijk werd rond 1900 gebouwd alssluiswachterwoning. Het gebouw helemaal links achter de netten van het vissersschipwerd direct na 1729 gebouwd als herberg en logement.(OD)48. Dokkumer Nieuwe Zijlen. Werkzaamheden aan de sluis in 1952 door firma Pijnacker.Meerdere keren werd er aan het complex gewerkt. Zo herinnert een steen uit 1834 aanuitvoerige werkzaamheden uit die tijd, een andere steen getuigt van dergelijke werken in1900. Maar ook in 1955 en nog in 1971 werd aan de sluizen gewerkt. Laatstesluiswachter was Geert Wijma.(OD)49. Dokkumer Nieuwe Zijlen, 1971. Op de achtergrond het pas (na 25 mei 1969)drooggevallen Lauwersmeergebied, in het midden het toen in gebruik genomen nieuwesluizencomplex. Geheel links het oude sluizencomplex uit 1729. Aan deLauwersmeerkant van de sluizen rechts de nieuwe jachthaven ‘Lunegat’ en links delanderijen van de in 1752 ingedijkte polder van het Engwierumer Nieuwland.(OD)50. Ee. Uniaweg richting Metslawier, ongeveer 1920. Links de homeie van de naamgevervan deze ‘straatweg’, Unia Zathe. Het gebouw midden op de achtergrond (achter boom)is ‘de pilaars’, in die tijd het café van Pieter Eelses Visser. Rechts van het midden‘Logement Stalling’ Wieger Hoekstra, nu café Woudstra. Links langs de straatwegbakkerij Douwe Streekstra.(GdJ)51. Ee. Uniaweg, de andere kant uit, richting Engwierum. Links, waar de vrouw met hetkleine kind voor de deur staat, was tot voor kort café Woudstra. Het huis met hetdakkapel rechts is weer bakkerij Douwe Streekstra. De kinderen staan keurig op een rijtjenaar de fotograaf te kijken op het pleintje tussen beide gebouwen. Opvalt hoe smal deUniaweg toen nog was.(JdJ)52. Ee. Grutte Loane, de opgang naar het hervormde kerkgebouw op de terp van Ee,omstreeks 1906. In het huis links woonde Marten Smedema, later Feike Westra, eenpetroleumventer. Het huis rechts was van de rentenierende Gradis Meindersma, daarnaastde bakkerij van Jan Zijlstra.(JdJ)53. Ee. Opening museum ‘It Braakhok’ op 9 juli 1976 door burgemeester R.W. Dijkstravan OD. Het originele braakhok bestond in ieder geval al in 1825 en werd tot 1939 doorde gemeente, eigenaar van het gebouwtje, gebruikt om er arbeiders tegen betaling vlas telaten braken. Daarna is het o.a. bewoond geweest en voor meerdere doeleinden gebruikt.Nu worden er rondleidingen gegeven.(GJ)54. Ee. Deze in 1965 gebouwde ‘Hoge Brug’ over het Dokkumer Grootdiep verving zijnvoorganger uit 1924, de Ir. D.F. Wouda-brug. Voor 1924 was er een ‘overzet’, destijdsbediend door herbergier Douma, die overdag, maar zo nodig ook ’s nachts, mensenovervoer. Hij woonde in de herberg op het Steenvak, naast de hier ook aanwezigezuivelfabriek.(JvdW)
  8. 8. 55. Ee. Mooi plaatje van de Achterwei. De boerderij links is nog in vol bedrijf met de‘rûchskerne’ waarop de nog pas gebruikte ‘mjukskroade’ ligt. De melkbussen kunnen zoopgehaald worden door de melkrijder. De Achterwei vormt de onderste ringweg om deterp van Ee.(OD)56. Ee. De Stienfeksterwei richting Dokkumer Grootdiep. Op de voorgrond een weilanddat nu bebouwd is met een nieuwe woonwijk. Het torentje van de in 1890-1891gebouwde gereformeerde kerk komt net boven de bomen uit, links ernaast de nauwelijkszichtbare pastorie. In 1919 werd het huidige kerkgebouw gesticht. Deze foto is dus vanvóór 1919.(JdJ)57. Ee. Vergane glorie aan de Tibsterweg in 1958. Links de in 1879 gestichte hervormdeschool, in 1967 verenigd met de gereformeerde school tot de christelijke school ‘DeGearing’. Daarnaast het koetshuis voor de lijkkoets van de begrafenisvereniging. Demolen brandde op 5 september 1962 geheel uit en werd door laatste molenaars Johannesen Hielke Visser niet weer opgebouwd.(DZ)58. Engwierum. It Roster in 1908, voorheen Schoolstraat of ‘It Lykpaad’. De naam ItRoster is afkomstig van het veerooster waarmee voor 1873 het kerkhof voor vee werdafgesloten. Het witte huis rechts op de foto was de woning van het schoolhoofd,daarnaast de bakkerij van de familie Van Esch. Het weiland links is tegenwoordig geheelbebouwd met woningen.(GJ)59. Engwierum. De Achterweg, nu Bûtendykswei, in 1908 gezien richting Ee. Op de foto(vrnl) 20, 18 en 16. Nr. 20 was een kleine gardenierswoning van de familie Jeltema. Nr.18 werd in 1874 gebouwd als Evangelisatielokaal op rekening van Antony Jans Helder.In nummer 16 werd in 1896 een bakkerij met winkel gevestigd. Later was het eenschilderszaak van de familie Sipma.(GJ)60. Engwierum. Bûtendykswei 7 in 1910. Dit huis werd gebouwd in 1848 alswagenmakerij voor Aebe Bearts Zijlstra en zijn vrouw Antje Tjebbes Smit. De schuurrechts was de wagenmakerij. Sinds 1960 wordt het pand door één gezin bewoond,groentehandel Pel. Helaas zijn geen namen bekend van de nieuwsgierige toeschouwers,ondanks het kruisje bij de ‘beppe’ voor de voordeur.(OD)61. Engwierum. In 1858 werd een doorgraving gerealiseerd van het Dokkumer Grootdiepwaardoor het Diep bij Engwierum recht op Dokkumer Nieuwe Zijlen toe liep. Om hetnieuw ontstane eiland ‘Bûtendyk’ te kunnen bereiken, moest een brug worden gebouwd.De eerste brug was een draaibrug en werd in 1961 vervangen door een basculebrug metelektrische bediening.(JdJ)62. Engwierum. Hoofdstraat, ongeveer 1950, nu De Buorren. Het eerste pand rechts is in1924 gebouwd voor Jan Kloosterman als kruideniers- en textielwinkel. Het is daarnalange jaren in gebruik geweest als kruidenierswinkel, hier als Végé. Na 1970 werd hetgebruikt als woning. De huizen links zijn intussen afgebroken, mede om ruimte tescheppen in deze wel erg nauwe straat.(JdJ)
  9. 9. 63. Engwierum. Mûnebuorren voor 1925. In 1909 werd deze tweeklassige lagere schoolop gereformeerde grondslag voor f 6300,- gebouwd. Langs de straatweg de woning vande hoofdonderwijzer. Door het samengaan van de hervormde en de gereformeerde schoolin 1955 werd dit schoolgebouw in 1963 gesloten. Thans is het in gebruik als garage enwerkplaats van loonbedrijf De Vries.(JdJ)64. Engwierum. Tsjerkepaad ongeveer 1920. Rechts is nog net het voorhuis van DoniaState te zien. De bewoners van Donia hadden dmv een bruggetje toegang tot een voetpaddat naar de hervormde kerk leidde. Deze kerk is in 1746 geheel vernieuwd, alleen detoren uit de 13e eeuw is intact gebleven. Het huis links werd in 1828 gebouwd alstweeklassige school voor een bedrag van f 2100,-.(JdJ)65. Ezumazijl, 1935. Rechts de uitgang van de in 1931 vernieuwde sluis. Een jaar eerderwas het gemaal ‘De Dongeradielen’ klaargekomen. Al in 1415 is er sprake van een sluisin Ezumazijl, in 1671 werd een stenen sluis gebouwd. Het huis rechts is desluiswachterwoning. De WL 1, De Twee Gebroeders, eigendom van Sjoerd G. van derLei uit Moddergat werd in 1937 uit de vaart genomen.(JvdW)66. Ezumazijl. Brug over de schutsluis. Het huis links, zie ook vorige foto, is hetomstreeks 1880 gebouwde sluiswachterhuis/waterschapshuis/herberg. Het gezin van desluiswachter woonde op de eerste verdieping. Op de begane grond was een café engelegenheid om tabaksartikelen, koffie enz. te kopen. Tevens was er een vergaderzaaltjeingericht. Het werd omstreeks 1940 afgebroken.(JvdW)67. Ezumazijl, 1917. Volgens het bijschrift bij deze foto is hier sprake vanzeedijkverbetering. Het lijkt meer op een terpafgraving: zowel de arbeiders boven als dearbeiders onder gooien modder in kipkarren. Daarom is dijkverbetering wel mogelijkwant, zoals op het Banthuis is vermeld, werd er tussen 1907 en 1922 aan de zeedijkengewerkt. Ook uit andere bronnen is dat bekend.(OD)68. Foudgum. Bruggetje in de Dokkumerdyk. De Dokkumerdyk en de vaart komen alvoor op de Schotanuskaart uit 1718. Deze weg was de enige verbinding tussen het dorpHolwerd, de stad Dokkum en de tussenliggende dorpen. In de scherpe bocht ongeveer300 meter verder staat de ruïne van wat eens de “Lêste Stoer” was, een klein boerderijtjetevens herberg.(SMA)69. Foudgum. De eerste kerk van Foudgum was vermoedelijk van hout, maar rond 1200werd deze stenen kerk gebouwd. De oudste stenen in de toren zijn de bekendekloostermoppen. In 1807/1808 is de kerk geheel afgebroken en werd de kerk herbouwd inde zogenaamde empire stijl. In de toren hangen twee klokken uit 1395 en 1732.(JvdW)70. Foudgum. Foudgum is een van de weinige dorpen in NOF waarvan deoorspronkelijke vorm en bebouwing nog niet is aangetast. Dit is het dorp van ds. FrancoisHaverschmidt (1835-1894) die bekend werd door zijn gedichten die hij schreef onder het
  10. 10. pseudoniem Piet Paaltjens. Het bekendst is zijn dichtbundel ‘Snikken en grimlachjes’.(JvdW)71. Hantum. Deze molen staat niet in het dorp Hantum zelf maar op enige afstand. Omdatmen in de winter in de omgeving van Hantum nogal wat last had van wateroverlast,meenden de ingelanden van Westdongeradeel dat ze daar een eigen molen moestenhebben. Daarom werd in 1880 deze watermolen gebouwd. De molen bemaalt 100 ha.(JvdW)72. Hantum. Deze draaibrug ligt over de Hantumervaart, vroeger de (water)verbindingtussen Dokkum en Hantum. Het eind van de vaart werd door de gemeente Dokkumgedempt om er huizen te bouwen. De straatnaam Gedempte Hantumervaart herinnert hiernog aan. Op de foto zien we tevens de boerderijen die verspreid rond Hantum liggen.(SMA)73. Hantum. Hannema of Kennemazathe te Hantum op de hoek Fetsewei enTernaarderwei is in 1877 gebouwd. De naam Hannema komt echter al in 1812 voor. Hetwoonhuis is gebouwd met een toegangstrap naar de ingang in het midden. De naamKinnemazathe komt ook voor, die boerderij ligt ten noordwesten van Hantum.(SMA)74. Hantum. Dorpsstraat, 1912. In deze straat was het postkantoor van Zijlstra gevestigd.Zijn vrouw was postagentschaphoudster en Zijlstra zelf zorgde voor het bestellen van depost. Verder waren er in deze straat een verfwinkel, de brandstofhandel van HarmKingma en de kruidenierswinkel van Piet de Jong. Naar verluid was er ooit ook nog eenwagenmakerij in deze straat.(JdJ)75. Hantum. De kerk stamt uit de twaalfde eeuw en ligt op het zuidelijke gedeelte van deterp. Daardoor spring de kerk duidelijk in het oog. De spitse toren dateert uit 1808 en wasoorspronkelijk van tufsteen met een zadeldak, maar werd opgebouwd met forsebakstenen. In de toren hangen twee klokken; een uit 1400 met de naam Maria en een uit1530 met de naam Nicolaas.(SMA)76. Hantum. In 1862 kreeg Sijbren Klazes de Jong een vergunning om in Hantum eenmolen te bouwen. In Leeuwarden werd het achtkant van de uit 1789 stammende molenDe Roosenboom gekocht. In 1900 werd geprobeerd deze molen te verkopen, maar erwaren geen belangstellenden voor. Op 1 maart 1949 maakte een fikse storm een eindeaan de glorietijd van de molen.(SMA)77. Hantum, 1952. De hervormde pastorie staat in de Smidsstraat. De Smidsstraat heettevoorheen Stationsweg, maar sinds er geen trein meer rijdt, is de naam veranderd inSmidsstraat. In deze straat woonden behalve de dominee ook de wegwerkers Ids enMietsje en voerman Van der Meer. Op de richtingaanwijzer staat dat Dokkum 6 km is.Naar rechts is Brantgum 2 en Holwerd 5 km.(JdJ)78. Hantumhuizen. Voor de herberg van Pier Steensma staat de vrachtwagen van Jellevan der Zee uit Wierum, die met zijn Ford allerlei goederen vervoerde, vooral naar
  11. 11. Dokkum. Eerdere eigenaren waren de weduwe Havinga en de familie Van Duinen.Tevens was hier de kruidenier gevestigd. Later werd dit huize Margaretha, waar ouderemensen verzorgd werden.(JdJ)79. Hantumhuizen. De patroonheilige van de kerk is mogelijk Sint Anna. Deze kerk komtuit de 13e eeuw en is een mooi voorbeeld van de romano-gotiek in Friesland. Binnen inde kerk is nog een fraaie muurschildering te zien. De kerk wordt hier gerestaureerd, dusis deze foto genomen tussen 1939 en 1942, want toen vond de restauratie plaats.(SMA)80. Hantumhuizen. We zien hier de Hantumhústerfeart. Deze vaart komt vanaf hetriviertje de Paesens uit in de dorpskom. Grote platbodems, zoals op de foto, kunnen hiervandaag de dag niet meer komen. De boot moest misschien wat afleveren bij dekruidenier in het dorp of bij het café.(JvdW)81. Hantumeruitburen. Deze poort hoorde bij de boerderij Jagtlust, daarom ook wel de“Poartepleats” genoemd. De poort werd in ongeveer 1651 gebouwd en in 1930afgebroken. De gracht om de boerderij stond via een opvaart in verbinding met dePaesens. Op deze boerderij woonden Pieter Terpstra, Klaas Lettinga en Gerrit Kingma.(SMA)82. Hantumeruitburen. Dit huisje stond destijds op de oorspronkelijke Roderterp, achterde boerderij van Van der Woude in Hantumeruitburen. Het huisje is helaas afgebroken, inhet landschap is nog een kleine verhoging te zien. In dit huisje woonden Bart en AfkeGrevink.(SMA)83. Hiaure, 1938. Pastorie uit 1751 en kerk uit 1869. In het oorspronkelijke kerkgebouwwas veel tufsteen verwerkt, terwijl de toren was voorzien van een zadeldak. Door hogeonderhoudskosten moest alles worden vervangen. In 1918 werd nog een orgel ingewijd.Tegenwoordig probeert een ‘Vriendenstichting’ dmv activiteiten het kerkje weer eennuttige bestemming te geven.(KD)84. Holwerd. Een kaart uit ongeveer 1910: zo kwam men Holwerd binnen vanuit derichting Leeuwarden. Recht op het logement van weduwe De Kuur af. Het logement isbekender onder de naam Amelander Veerhuis aan de Leeuwarderweg. Vanuit ditVeerhuis kon de overtocht naar Ameland gemaakt worden. Het was er nog rustig, wantgemotoriseerd verkeer was er niet.(GdJ)85. Holwerd. Dit is het zogenaamde chergershuisje aan de Holwerdervaart. Het werdbewoond door de opzichter van de belasting op het gemaal die tevens moest toezien opde gang van zaken op de Holwerder rogmolen. Hier woonden onder andere de familiesVan der Woude en Sijens.(JvdW)86. Holwerd. De koren- en pelmolen van Holwerd met de naam De Hoop werd ongeveerin 1751 gebouwd en onderging daarna een verbouwing en diverse restauraties. Het is eenachtkante stellingmolen op een houten onderbouw en is met riet gedekt. Hij staat aan de
  12. 12. Holwerder vaart aan de Mûnereed. De Hoop is sinds 1973 lesmolen van It Gild FryskeMounders.(JvdW)87. Holwerd. Aan deze loswal aan de Holwerder vaart was het een komen en gaan vanschepen met ladingen turf, bieten, aardappelen, enz. De turfschippers hadden een vasteligplaats en zorgden ervoor dat de turf vanuit Drenthe in Holwerd kwam. Per kar werd deturf in manden bij de klanten afgeleverd. De bekendste turfschipper was RienkHalbertsma. De straat is bekend als Alewal.(JvdW)88. Holwerd. Hoogebuurt. Dit is wel de bekendste straat van Holwerd met zijn hogestoepen. De bekende Friese schrijver Waling Dijkstra woonde in deze straat. Verder waser een timmerzaak met werkplaats en het gardeniersbedrijf van Ids van der Meulen. VanIds is bekend dat hij, toen zijn bedrijfje niet goed meer liep, begon met het venten vanbeschuit en andere bakkerswaren.(GdJ)89. Holwerd. Hoogebuurt, nu in de andere richting. Deze straat behoorde tot de terp vanHolwerd, die in 1891 grotendeels werd afgegraven. De Hoogebuurt was dicht bebouwd,maar men wist er toch 60 tot 80 cm aarde vanaf te halen. Vandaar dat de straat veel lagerligt dan de stoepen en de tuintjes. Alles werd wel netjes afgewekt met gele klinkertjes.(GdJ)90. Holwerd. Dorpsstraatje met op de achtergrond het hervormde kerkgebouw. De torenuit de 13e eeuw is het oudste gedeelte van dit bouwwerk, de kerk werd in 1776 geheelvernieuwd. Herinneringsstenen vertellen van een reparatie in 1739 en de nieuwbouw uit1776. Het wapen van grietman Aylva getuigt van de invloed van deze adellijke familie inHolwerd.(GdJ)91. Holwerd. Hier aan de Stationsweg moet ergens het Holwerder station hebben gestaan.Op de route van Leeuwarden naar Dokkum met het Dokkumer Lokaaltsje was Holwerdhet zoveelste plekje waar gestopt werd. Bij de kruising van spoor en weg werd hetverkeer tegengehouden door iemand van het treinpersoneel.(GdJ)92. Holwerd. Het Amelander Veerhuis was pleisterplaats voor vele rondtrekkendekramers en handelaars. Wat het vervoer in het begin van de vorige eeuw betreft, werdnog veel de benenwagen gebruikt. Klaas de Kuur was in 1870 de eigenaar van hetVeerhuis. Hij had ook een stalhouderij en onderhield een geregelde dienst met paard enwagen op Leeuwarden.(GdJ)93. Holwerd. Een oude foto uit de jaren dertig van de Holwerder pier. Het belangrijkstevervoermiddel is zo te zien de fiets. De boot naar Ameland was toen heel wat kleiner dandie van tegenwoordig waar een groot aantal auto’s op kan. Parkeerproblemen kende mentoen ook nog niet.(JvdW)94. Jouswier. Boerderij in de flauwe bocht naar rechts, richting Ee, net vóór Midhuizen.Sijbe Jousma erfde deze boerderij via zijn vrouw van de Alberda’s. Na hem woonde Pietde Boer er na 1924, mogelijk staat hij met zijn gezin op deze foto, gemaakt in de
  13. 13. voortuin. Herre Kampen woonde er tot 1986. In de boerderij zijn gewelven gevonden dieuit de middeleeuwen stammen.(GJ)95. Jouswier. Kerkgebouw na de restauratie van 1978. De kerk, ook wel ‘bargetsjerke’genoemd naar het wapen met de drie varkens van de familie Bergsma, is in 1557gebouwd op een eerder fundament van voor 1300. In 1876 werd de kerk witgepleisterd,deze pleisterlaag werd in 1978 verwijderd. Ook werd het groter uitgebroken raam bovende ingang weer in oude staat hersteld.(GJ)96. Jouswier, gezien vanuit de landerijen achter het dorp, 1945. Het voetpad rechts looptnaar het huis van de familie De Vries bij het gemaal, vroeger stond daar een watermolen.Van daar liep het pad langs het Jouswierster meer (in 1855 drooggelegd) en hetMellemameertje naar het dorp Oostrum. In de boerderij links naast de kerk woont al jareneen lid van de familie Van der Berg.(OD)97. Lioessens. De Opslag, nu Hoek en Wad, 1906. De boerderij werd toen bewoond doorRenze Woudwijk. Het haventje werd gebruikt voor de aanvoer van allerlei goederen, vanturf voor de dorpsbewoners tot hout en andere materialen voor timmerman en smid.Links enkele huizen van ‘De Vrolijkheid’, een levendige volksbuurt.(DD)98. Lioessens. Moarsterwei rond 1907. Deze in 1856 aangelegde weg verbindt detweelingdorpen Morra en Lioessens met elkaar. Op het eind van de weg de dorpssmederijvan de familie Bos, voorheen Abel Korte. Onder de voor schaduw zorgende lindebomenstaat het gezin van boer Auke Dirks Faber. Uiterst rechts weer enige woningen van DeVrolijkheid.(GJ)99. Lioessens. Dorpsstraat met gezicht op het hervormde kerkgebouw, 1915. In het eerstehuis links woonde Willem T. Dijkstra, links van de kerk staat het huis van Sipke Faber.Nakomelingen van zijn broer Andries vormen de nu bekende familie Faber, metbedrijven voor Elektronica en Communicatie in Oosternijkerk en Dokkum.(GJ)100. Lioessens. Gebouw ‘Samuël’ aan de Dorpsstraat, vlak voor de sloop in ongeveer1981. Er staat nu een moderne bungalow. Dit gebouw was eigendom van degereformeerde jongelingsvereniging ‘Samuël’, vandaar de naam. Deze JV kocht hetgebouw rond 1885. De JV hield er haar vergaderingen en er was tevens een bibliotheekjein gevestigd. Soms werd het verhuurd aan derden.(DD)101. Lioessens, 1933. Twee zusters aan het ‘bushimmeljen’ op het erf van de in 1963afgebroken boerderij van hun vader Marten Kuipers, bij De Vrolijkheid. Links EtjeKuipers die haar hele leven in Lioessens woonde en Jan de Graaf huwde. Rechts haarzuster Pietje die in later jaren directrice werd van ‘Rêst en Utsjuch’, verzorgingstehuisaan de Rondweg te Dokkum.(GJ)102. Lioessens. Dorpsstraat, 1935. Links de weg naar de Oude Dijk met op de hoek hetcafé van Haaksma, nu De Bonte Bok. De weg achter de fietsers gaat richting hervormde
  14. 14. kerk. Rechts woonde de familie Renze Dijkstra, kruidenier. Het puntje van het dak linksdaarnaast hoorde bij foeragehandel Van der Wagen.(DD)103. Lioessens. Op de voorgrond de in 1915 gebouwde gereformeerde pastorie metdaarachter het puntje van het kerkgebouw van de in 1851 opgerichte ChristelijkAfgescheiden Kerk te Morra-Lioessens. Het torentje werd gebouwd na een vergrotingvan het kerkgebouw. De weg voor de pastorie langs is de Dorpsstraat, het kleine weggetjenaar rechts de Mûnewei.(DD)104. Lioessens. Zuivelfabriek ‘De Dongeradeelen’, ongeveer 1930. De fabriek werdopgericht in 1915 als Coöperatieve Zuivelfabriek. Rechts de directeurswoning. In 1971fuseerde de fabriek met Betterwird waarna de gebouwen in 1973 werden verkocht endaarna voor vele doeleinden gebruikt. Eens was deze fabriek de grootste werkgever vanMorra en Lioessens met wel 40 arbeiders.(GdJ)105. Metslawier. Gezicht op de hervormde kerk vanaf de Master fan Loonstrjitte. Dehuizen (geheel rechts) hebben plaatsgemaakt voor een manege. Het rijtje huizen links, deTsjerkebuorren, behoort nu tot het beschermd dorpsgezicht. Het laatste huis daarvan waseen timmerzaak. De kerk is geheel vernieuwd in 1776. Een prachtige gedenksteen bovende ingang herinnert daaraan.(OD)106. Metslawier. Voor 1877 stond hier de dorpsherberg. Jarenlang huurde de gemeentedaar een gedeelte van als grietenijhuis. In 1839 kocht de gemeente de herberg. In 1876werd besloten tot nieuwbouw. De linker deur gaf toegang tot het gemeentekantoor, derechter tot de woning van de veldwachter. In 1937 verhuisde de rijkspolitie en werd eennieuwe toegang gemaakt met één deur.(OD)107. Metslawier. Kweekbedrijf Ropta aan de weg naar Morra. Eens stond op deze plekhet roemruchte slot van de adellijke familie Ropta. Bij de bouwwerkzaamheden voor hetkweekbedrijf in 1962 werden daarvan nog resten gevonden. Op het kweekbedrijf wordennieuwe aardappelrassen gekweekt op zeer moderne wijze. De molen werd in 1840gebouwd door Dirk Jans Sluiter.(OD)108. Metslawier. Stasjonswei met gezicht op café Veldzicht met achter de bomen detrochreed, 1958. Al voor 1900 was hier een herberg gevestigd met uitzicht over de veldenrichting Niawier. De bebouwing aan de Stasjonswei kwam ver na 1900 tot stand. DeLandbouwschool bijvoorbeeld in 1927 en bejaardencentrum De Skûle pas in 1960. DeSkûle werd geheel vernieuwd in 2002.(OD)109. Metslawier. Voorheen Foarbuorren, nu Balthasar Bekkerstraat. Genoemd naarBalthasar Bekker die in 1634 in Metslawier is geboren waar zijn vader van 1633 tot 1646als dominee stond. Bekker, zelf ook predikant, werd beroemd door zijn boek ‘Debetoverde wereld’ uit 1691. In 2000 is hier een nieuw pleintje aangelegd met daarop eenmonument ter ere van hem.(DD)
  15. 15. 110. Metslawier. Achterwei, nu Master Van Loonstrjitte. Links de smederij van defamilie Vellema. Smid Tj. Kuipers, die hier later woonde, vertrok naar Amerika waarnade smederij werd opgeheven. Het langgerekte huis verderop, achter de A-paal, hoorde bijbrandstofhandel Bosma, voortgezet door Meindertsma. Het huis vóór de A-paal was hetkantoor van de gemeenteontvanger.(DD)111. Metslawier. Roptawei, 1960. Tweede huis van rechts ‘Nij Ropta’ deburgemeesterswoning van Oostdongeradeel, gebouwd in 1935, toen nog over eenbruggetje bereikbaar. Dit beeld van een laan met bomen en bruggetjes over de sloot issinds lang verdwenen. Op het kruispunt voor café ‘Veldzicht’ het elektriciteitsgebouwtjeen tussen de bomen de trochreed.(OD)112. Metslawier. Tsjerkebuorren. In het eerste huis, mogelijk is Balthasar Bekker ergeboren, was de VIVO-winkel gevestigd van de familie Wijma. Op de foto P. Wijma.Nadien werd dit rijtje huizen gerestaureerd. Op de achtergrond de achterkant van hetgemeentehuis. Op de ladder is een boomchirurg in actie.(OD)113. Moddergat, 1935. Nadat het vissersdorp Paesens een eerste uitbreiding aan deoverkant van de Paesens kreeg in de vorm van De Kamp, waardoor Moddergat ontstond,was De Oere rond 1700 een tweede uitbreiding. Opvallend zijn de (boet)schuurtjes voorde huizen, soms opgetrokken uit wrakhout. De trochreed links op de foto is nu in gebruikals theeschenkerij ‘Yke Muoi’.(JvdW)114. Moddergat. De Oere, 1925 met ‘strandgoed’. Deze opgang werd gebruikt door deroeireddingsboot. De palen zijn waarschijnlijk aangespoeld en werden hier tijdelijkopgeslagen voor ze door de strandvonder werden verkocht. De man met de lange paalmoet Marten Holwerda zijn, links van hem broer Pieter. De boerderij op de achtergrondis lange jaren bewoond door de familie Zwart.(GdJ)115. Moddergat. Reddingsbootreed. Opname voor 1971 want toen werden de eerste tweevisserhuisjes, vanaf de zeedijk gerekend, gerestaureerd. De reddingsboot in Moddergatwas actief van 1876-1942 en is vele keren in actie gekomen. Met twee paarden en metbehulp van touwen en katrollen werd de boot de dijk over getrokken. In 1911 werd deeerste boot door een grotere vervangen.(JdJ)116. Moddergat. Museum It Fiskershúske, links achter de vlaggenstok. Dit in 1794gebouwde vissershuisje werd in juli 1965 in gebruik genomen. In 1973 kwamen De Blaesen De Ark tot stand. In 1987 werd een nieuwe expositieruimte gebouwd, terwijl Klaske’sHúske, op de foto is links een klein stukje te zien, het museum voltooide. Het boethuisjelinks vooraan hoorde bij elk vissershuis.(JdJ)117. Moddergat. Gereformeerde school. Zowel in Moddergat (1854) als in Paesens stondvoorheen een openbare school. In 1895 werd bijgaande school op gereformeerdegrondslag opgericht, in 1917 volgde een hervormde school. Deze stond in Paesens bij dehervormde pastorie aan de zeedijk. In 1957 kwamen beide scholen bij elkaar en werd eennieuwe school aan de Kokentún betrokken: ’t Kompas.(GdJ)
  16. 16. 118. Moddergat. Gereformeerde kerk en daarnaast de pastorie, vanaf Paesens gezien. Indecember 1887 scheidden de dolerenden in Paesens-Moddergat zich af van deHervormde Kerk. Zij kerkten eerst in een schuur van Folkert van Kuiken. Al gauw werdbegonnen met de bouw van een eigen kerk en pastorie die in 1889 klaar kwamen. Deinwijding vond plaats op 5 dec. door Ds. P. de Groot.(GdJ)119. Moddergat. Gereformeerde kerk en pastorie vanuit het westen gezien. Naast deroyaal aanwezige bomen links valt de sloot op die de weg afscheidt van de erven derhuizen. Een bruggetje zorgt voor de verbinding. De gaslantaarn links wijst opstraatverlichting van voor 1925 toen de elektriciteit werd ingevoerd. De dienstbode (?)van de pastorie kijkt nieuwsgierig uit het raam.(GdJ)120. Morra. Bakkerij Boelens wordt voorzien van een nieuwe vracht turf.Brandstofhandelaar P. van der Meulen uit Damwoude (rechts) wordt bijgestaan door zijnknechten P. Bies uit Driesum, midden, en F. Bosgraaf uit Damwoude. De bakkerij stondin Morra bekend als bakkerij Boelens, vanaf 1913 tot de sluiting in 1976 werd steedstraditioneel op turf gestookt.(GJ)121. Morra. Het oude straatje naar de hervormde kerk (het torentje is uit 1843, hetkerkgebouw heeft een 13e eeuwse architectuur) staat bekend als de Pepermuntstraat,mogelijk vanwege de vele kleine kruidenierswinkeltjes die hier gevestigd waren. Dezefoto uit 1933 werd afgedrukt in Fen Fryske Groun.(GJ)122. Morra. Op de voorgrond de Morrastervaart komend uit de richting Metslawier. Dehuizen staan aan de Achterwei. In het langgerekte huis (onder de toren) was deschilderszaak van Elzinga gevestigd, achter de boom links de foeragehandel van GerritOzenga.(GJ)123. Morra. Op 23 augustus 1913 werd de lijn Dokkum-Anjum geopend. Hier het stationMorra-Lioessens. Rechts richting Anjum. De eerste bewoners van de stationswoningwaren David Meinema en zijn vrouw. Zij was wachteres en zorgde voor kaartverkoop enhet sluiten en openen van de overwegbomen, hij was arbeider bij het spoor. Na 1924 deedhet echtpaar Sipke en Geertje Overdijk dit werk.(OD)124. Morra. De ringweg om de terp. Rechts de openbare school, gebouwd in 1883 enopgeheven wegens gebrek aan leerlingen in 1937. Oude Morsters zullen in dekinderschaar vast wel Auke van Kleffens (7e van links), daarnaast Age Heegstra enverder Eelke en Klaas Buwalda, Jan Ballings en Fetje Nauta en Froukje Boelensherkennen.(OD)125. Morra. Boerderij Klooster Weert, richting de Kolken. Het voorhuis is gebouwd in1764, de schuur in 1814. Boer Gerrit Eesges Botma poseert hier omstreeks 1900 met zijn‘volk’, melkers, ploegers en dienstmeiden. Zijn vrouw Aukje Sinia staat links van hemnaast de tilbury. Rechts Sijke Hoekstra, Lubbert Sakes Heeringa (wat krom) en geheelrechts zoon Eesge.(DD)
  17. 17. 126. Morra. De Achterwei, de andere helft van de ringweg om de terp, langs deMorrastervaart. Het bruggetje leidt links de velden in langs de boerderij van de familieBoltjes, richting Metslawier. De kleine boerderij rechts werd bewoond door de familieKlijnstra. Daarachter was de ‘kêddekamp’, nu (slagerij) Hoekstra.(JdJ)127. Nes. Korenmolen aan de Nesser Opvaart. Deze molen werd in 1872 gebouwd doorTjebbe Hendriks Turkstra. Tot 1891 waren er zelfs twee molens in Nes. Tot 1940 bleefde familie Turkstra eigenaar, waarna in 1950 de molen werd ontmanteld. De romp raaktein brand en werd in afgebroken. Het skûtsje aan de wal herinnert aan lang vervlogentijden: vrachtvervoer over water.(JvdW)128. Nes. Gezicht op Nes, de andere kant op, 1936. Geheel links is de gereformeerdepastorie in aanbouw. De Gereformeerde Kerk Nes-Wierum werd opgericht in 1887waarna in 1890 het eerste kerkgebouw aan de Nieuweweg werd betrokken. In 1925 werdeen nieuwe kerk gebouwd aan de Wiesterwei, de pastorie volgde in 1936. TussenOpvaart en Wiesterwei staan nu een aantal kassen.(GdJ)129. Nes. Hoofdstraat, 1936. Een tweetal elektriciteitspalen wijzen op de nieuwestraatverlichting. Geheel rechts de winkel van Andries Barwegen, geheel links woondevele jaren kunstschilder Jo Rispens. Het lange dak achter de lange paal rechts is debusgarage van Rients de Jong die samen met Smidt uit Wierum een busonderneming had.Het bord wijst op de openbare school.(GdJ)130. Nes. Hoofdstraat, iets verder op, 1926. Het eerste huis rechts is de kruidenierswinkelvan Auke Eelkema, het tweede de herberg van Cornelis van Gelder. Verderop achter deA-paal nog een herberg, die van Pier de Graaf. Het dubbele huis op de achtergrond isgebouwd als dokterswoning, jarenlang woonde dokter De Groot er. Van Kuiken bouwdede tweede verdieping op deze woning.(GdJ)131. Nes. Voorstraat, 1938. Op het eind van de straat is de zeedijk nog zichtbaar, nu staandaar huizen. Ook het sportveld en dorpshuis De Nespel zijn er te vinden. Het tweede huisrechts met de bijzondere gevel is de woning en het pakhuis van graankoopman DirkHolwerda. Later woonde zoon Jippe daar. Achter de jongen is links de ingang naar deoude smederij.(GdJ)132. Nes. Keatsbuorren. Bijna alle panden aan de rechter kant van deze straat zijnverdwenen, gesloopt in de jaren ’70, om plaats te maken voor moderne huurwoningen.Vooraan rechts de bakkerij van F. Dijkstra, daarnaast het hoge huis van dehoofdonderwijzers tot 1898. Het laatste pand rechts (uit 1795) werd gebruikt als herbergen bakkerij.(GdJ)133. Nes. Hervormde pastorie, uit 1742, aan de Nijkerksterweg. Het gehele terrein vanafde hedendaagse Nynke van Hichtumstrjitte tot aan deze pastorie behoorde voorheen aan‘dûmny’s tún’, de pastorietuin. Van 1856 tot zijn emeritaat in 1882 woonde hier dominee
  18. 18. A.M. Bokma de Boer wiens dochter als ‘Nynke van Hichtum’ een bekend schrijfster vankinderboeken werd.(GdJ)134. Niawier. Hervormde kerk, 1925. De kerk is in 1678 geheel herbouwd, eengedenksteen boven de ingang herinnert daaraan. De voorganger moet gesticht zijn vanuitSion, het voormalige vrouwenklooster aan de Singel. Dat klooster bezat vrijwel allelanderijen in het dorp. Een priorsteen uit 1569, enige jaren geleden herplaatst op hetkerkhof, houdt de herinnering aan het klooster vast.(GJ)135. Niawier. Wegverbetering 1975. Het huis rechts was eens de herberg te Niawier.Mensen op doorreis konden hier een versnapering halen. Hun paard stalden ze in de‘trochreed’, aan de andere kant van de weg. Sinds 1860 werd in de trochreed de in derivier de Paesens gevangen steur tentoongesteld. De trochreed werd in 1975 vervangendoor een garage voor de firma Jelsma.(GJ)136. Niawier. Bornensisstrjitte. Deze naam is afkomstig van Bornensius, de laatste abtvan het klooster Sion. Hij werd bij de Reformatie in 1580 op wachtgeld gezet. Het huislinks van de elektriciteitspaal, iets naar achteren, was de smederij. Smid Veenma liet latereen nieuw bedrijf aan de Siercksmawei bouwen, nu gedreven door Gosse Veenma. Deoude smederij werd prachtig gerestaureerd.(GdJ)137. Niawier. Weg Metslawier-Niawier. Links ligt tegenwoordig het prachtige kaatsveld‘It Mearsfjild’. De bejaardenwoningen links werden in de jaren ’70 gebouwd, nadat devoorgangers, de eerste woningwetwoningen van de Woningstichting Oostdongeradeel,waren afgebroken. De weg naar Metslawier werd aangelegd in 1876, na jaren vangesteggel over noodzaak en ‘wie zal dat betalen’.(GdJ)138. Niawier. Bornensisstrjitte. In 1878 werd een lokaal gebouwd voor de GereformeerdeKerk van Niawier, toen gecombineerd met Lioessens. Dat gebouwtje staat hier linksachter de bomen, nu is daar dorpshuis ‘Nij Sion’ uit 1967. De kerk en pastorie (jarenlangbewoond door ds. Biersteker) werden in 1892 gerealiseerd, waarna in 1896 de losmakingvan Lioessens tot stand kwam.(GdJ)139. Niawier. Het pand van bakkerij Walda aan de Siercksmawei, 1915, met nogprachtige lindebomen voor de schaduw. In die tijd was de familie Harkema eigenaar maarvan 1933 tot aan de sluiting in 1986 waren vader en zoon Gjalt en Jan Walda er bakker.De foto is genomen vanuit de weilanden aan de overkant, nu staan daar allemaal huizen.(JdJ)140. NOF. Korenmijten, schreef Jacobus van der Werff als titel bij deze foto. Omdat defoto tussen andere uit Noordoost Friesland staat, moet de foto hier ergens gemaakt zijn,waar is echter onbekend. Hooimijten zijn wel bekend en vlas of erwten drogen opruiterstokken ook wel. Dergelijke hoge korenmijten heeft nog niemand echter herkend.(JvdW)
  19. 19. 141. NOF. Aardkar. Van oorsprong was de driewielige wipkar bedoeld om uitgebaggerdemodder over het land te brengen. Daarnaast werd de aardkar (ierdkarre) gebruikt voorvele doeleinden bijvoorbeeld bij de mestverspreiding waarbij het gemak van het kunnenkippen erg belangrijk was. Hier bij Wetsens staan er drie melkbussen op, wachtend op demelkrijder.(JvdW)142. NOF. Klein bedrijf in Noordoost Friesland. Jacobus van der Werff fotografeerde in1935 een typisch boerderijtje van een gardenier. Dergelijke kleine zelfstandigenbebouwden wat akkers en hielden een paar koeien. Zo konden ze net in leven blijven,soms ook werkten ze tijdelijk bij grotere boeren. Intussen zijn ze allemaal verdwenen,alleen de grote boeren bleven over.(JvdW)143. NOF. Melkbussen bij Wetsens. Geduldig staan deze twee melkbussen te wachten opde melkvaarder. Deze boer heeft zo te zien maar een paar koeien en hij niet alleen. Zowaren er in 1948 in Oosternijkerk maar liefst 54 ‘boeren’ die melk aan de zuivelfabriek teLioessens leverden, de meeste hadden niet meer dan een of twee koeien.(JvdW)144. NOF. Scheepshelling. Een echte scheepswerf lijkt dit niet te zijn. Eerder kangedacht worden aan het opknappen van het eigen schip. Daar wijst ook de aanwezigheidvan vrouwen op, waar voor een echte scheepshelling meer mannen (dus arbeiders)verwacht konden worden.(DvdW)145. NOF. Binnenvaartschip. In een tijd dat de wegen slecht waren, werd de verbindingmet en tussen de dorpen onderhouden door binnenvaartschepen. In elk dorp was eenbeurtschipper, die een geregelde dienst onderhield op Dokkum of Leeuwarden, in beideplaatsen hadden ze een vaste aanlegplek. Ze vervoerden van alles, van hout tot steen, vankleine boodschappen tot ondergoed.(JvdW)146. NOF. Schaapskooi. Nostalgisch plaatje van een onderkomen voor de schapen bijregen of ander slecht weer. Een stel paarden kijkt nieuwsgierig naar de fotograaf. Nu iseen dergelijk gebouwtje waarschijnlijk nergens meer te vinden. Ze zijn allemaalopgeruimd en vervangen door stenen, betonnen of met golfplaten uitgerusteonderkomens.(JvdW)147. NOF. Gestrand. Vissersbootje op de zeedijk bij Paesens-Moddergat. Rechts derestanten van de landaanwinningwerken. Door een doorbraak bij een hevige stormontstond daar nadien het natuurgebied de Paesemer Landen. Dit bootje met zelfgebouwde kajuit kan met een katrol te water worden gelaten.(JvdW)148. NOF. Vlasruiters. Volgens de beschrijving zijn dit vlasruiters maar kenners houdenhet op ruiters met drogende erwtenplanten. Vlas was wel een belangrijk landbouwproductin NOF, gezien ook de vele arbeiders die er in de winter door het vlasbraken nog een stukbrood mee konden verdienen.(JvdW)149. NOF. Noordoost Friesland, schreef Van der Werff bij deze foto. Dit boerderijtje isechter herkend als de Oude Swarte Mosk aan de weg Dokkum-Metslawier, hoek
  20. 20. Sybrandawei. Mogelijk was het eerst een kleine herberg, later een dubbele woning metaan beide kanten een houten hok als veestalling. Het is in 1952 afgebroken, er rest slechtseen lege plek.(JvdW)150. NOF. Jaagpad. Over de (Dokkumer)Ee voeren voorheen de vracht- en beurtschepennaar Leeuwarden. Bij tegenwind moest het schip soms getrokken worden, door mens ofdier, daarbij werd gebruik gemaakt van het jaagpad. De naam is afkomstig van het‘jagen’ van het paard. Bij de trekschuit werd altijd gebruik gemaakt van een paard omdater geen zeilen aanwezig waren.(JvdW)151. NOF. Garnalenvisser. Prachtig beeld van de WL 7, De Zeehond, in volle actie op deWaddenzee. De WL 7 kwam in 1937 in de vaart als vissersschip, eigenaar TjeerdWieringa. Hij woonde op De Oere in Moddergat. Na 1947 was De Zeehond, uitgerustmet een 20 PK Fordmotor, niet meer geschikt als vissersboot.(GJ)152. Oosternijkerk. Hoek De Lyts Ein – De Buorren in 1911. Links de voormalige‘foarein’ van de boerderij annex herberg van de familie Tilkema. Na de afbraak van dezedrie huizen was hier van 1974 tot 1989 het postkantoor gevestigd. Het verkeersbord geeftaan dat De Buorren richting Nes toen verboden was voor motorvoertuigen, behalvetweewielers.(RT)153. Oosternijkerk. De Buorren in 1906. Links is nog net het afstapje naar de gracht rondde pastorie te zien met ernaast It Lykpaad. In het huis op de hoek woonde eens FoekeSjoerds, vermaard schoolmeester en historieschrijver. Het witte hek staat voor een nognet zichtbare slagerij met daarachter een ‘njidstâl’, een toestel om paarden in te beslaan,voor de smederij van Jan Postma.(RT)154. Oosternijkerk. Onafhankelijkheidsfeesten 1913. De stoet met Friese sjezen passeertde hoek De Lyts Ein – De Buorren. Rechts de restanten van de gracht die voorheen omhet gehele terrein van de hervormde pastorie liep. Deze gracht is in gedeelten gedempt entegenwoordig is er alleen nog een stukje van 25 meter van over, de ‘Ald Fiver’ genaamd.(GJ)155. Oosternijkerk. Langgrousterwei met de christelijke school uit 1902 met daarvoor hetin 1934 vervangen huis van het ‘hoofd der school’. De huizen aan de linkerkant zijn deeerste door de Woningstichting (in 1919) gebouwde woningwetwoningen vanOosternijkerk. Het pad links werd ‘It Lykpaad’ genoemd. De man midden op de weg isAge de Jong.(RT)156. Oosternijkerk. De Boate’ Hoeke in 1915. Links de weg naar Paesens, rechts die naarNiawier. Het huis links is de slagerij van Holwerda die zelf in slagerskleding poseert. Opde achtergrond de in 1910 gebouwde woning van Bearn Idses Heeringa, boer op dezehoek. In 1920 werd de woning aangekocht om tot 1999 te dienen als gereformeerdepastorie.(RT)
  21. 21. 157. Oosternijkerk. De Buorren, 1937. De bus is de L 8709, door de Firma Weidenaar inde zomermaanden elke dag op de rit Groningen-Oostmahorn ingezet. Op het achterraamis daarom ‘Schiermonnikoog’ te zien. Ealse Weidenaar loopt zelf op de weg naar zijngarage met SHELL-benzinepomp. Op het erf van de garage staat de vrachtauto vanSiemen Cuperus die een bodedienst op Dokkum had.(RT)158. Oosternijkerk. Foeke Sjoerdsstrjitte, 1925. Links de in 1913 gebouwde hervormdepastorie met ernaast het in 1911 gerealiseerde Lokaal. ‘Gedempte Gracht’ slaat op degracht om de pastorie die in 1918 gedempt werd. Vrijwel het gehele rijtje huizen rechtswerd bewoond door middenstanders, van bakkers tot schoenmakers. Helemaal rechtsstond tot 1883 de openbare school.(RT)159. Oosternijkerk. Kunstmestpakhuis, ong. 1915. Dit pakhuis, met de zeer bijzondereschuine houten wand links, werd gebouwd in 1911. De kunstmestzakken werden metschepen aangevoerd die aan ‘de opslag’ meerden, waar nu het turfschip van WiltsjeRozendal ligt. In 1918 werden er 180 Franse vluchtelingen in het gebouw gevestigd,tegenwoordig worden er caravans in gestald.(RT)160. Oostmahorn. Pleintje, foto van voor 1900. Het huis links is hier in gebruik alslogement en stalling, tevens bestelhuis voor de veerboot naar Schiermonnikoog. Hetlanggerekte huis is de voormalige kazerne voor de Franse douaniers die hier van1795-1813 gevestigd waren. De boeken ‘De smokkelaars van de Schans’ van de Anjumerdominee Steen spelen in die tijd en deze omgeving.(OD)161. Oostmahorn. Prins Hendrik op doorreis naar Schiermonnikoog, 20 ‘er jaren. Linkshet eerder genoemde Logement en Stalling en daarachter weer de kazerne. Rechts de trapde dijk op naar de aanlegsteiger van de veerboot. Het publiek juicht de prins toe en tweemuziekkorpsen verwelkomen hem hier. Het gevolg bestaat uit drie auto’s, de prins staatvoor de tweede auto.(OD)162. Oostmahorn, 1935. Drukte van belang op de steiger voor veerboot de ‘Brakzand’.Deze boot werd gebouwd in 1929 en vervoerde passagiers van de vaste wal naarSchiermonnikoog visa versa. Meestal vanaf Oostmahorn maar soms werd ook vanafZoutkamp gevaren waarna Oostmahorn als tussenstation werd gebruikt om badgastenover te zetten naar het waddeneiland.(JvdW)163. Oostmahorn, 1935. Douaneboot aan de steiger te Oostmahorn. Omdat Oostmahornaan zee lag, was er al sinds onheuglijke tijden een douanepost gevestigd om schepen opzee te kunnen controleren en belastingen op in- en uitvoer te innen. De douaneboot op defoto is de ‘Laman de Vries’ met als schipper de op Schiermonnikoog geboren kapiteinJacob Visser.(JvdW)164. Oostrum. IJsbaan Nooitgedacht, schitterend gelegen in de kom van het dorp op eenafgegraven gedeelte van de dorpsterp, werd in 1969 aangelegd als grootste ijsbaan vanhet noorden. De toren van Oostrum stamt uit de 13e eeuw, de kerk is rond 1500 gemaakt
  22. 22. van eerder gebruikt materiaal. Vermoedelijk is St. Vitus de patroonheilige, echter St.Nicolaas wordt afgebeeld op de klok.(OD)165. Oostrum. Voormalige openbare school. Dit gebouw is in 1829 gesticht en tot 1870in gebruik geweest als schoolgebouw en onderwijzerswoning. De gemeente verkocht hetgeheel aan Pieter Jans Boersma die er een bakkerij in begon. In 1911 kocht WillemMolenbuur de bakkerij van Boersma over en zijn zoon Bouwe Molenbuur was van 1941tot 1976 de laatste bakker van Oostrum.(OD)166. Oostrum. Steenfabriek uit 1873. J. Helder uit Aalsum was de grondlegger van ditbouwwerk aan het Dokkumer Grootdiep. In 1876 volgde een grondige verbouw waarbijeen ringoven werd aangelegd, de eerste in Nederland. De schoorsteen van 9 meter werdverlengd tot de huidige lengte van 35 meter. Bij een ringoven verloopt het bakprocesgeheel automatisch en ononderbroken.(GJ)167. Oostrum. Steenbakker Eise Kloosterman, 1958. Bij het bakproces is het drogen vande klei van groot belang. Dit mag niet te snel gebeuren en daarom staan de vormen zo’nvier weken lang in droogschuren voor ze de oven in gaan. Op de foto plaatst Kloostermande pasgebakken steen op klampen. De steenfabriek werd in 1968 gesloten toen er nog 25man personeel aanwezig was.(GJ)168. Oostrum. Schreiershoek. Het grondgebied van Oostrum liep voorheen tot aan destadsgrachten van Dokkum. Deze stad was toen een zeehaven omdat het Grootdiep nogniet was afgesloten. De verklaring van de naam Schreiershoek ligt, volgens devolksoverlevering, in de ‘schreiende’ vrouwen van de zeelui die in deze bocht van hetDiep afscheid moesten nemen van hun mannen.(JvdW)169. Paesens. Haven, 1895. Voordat het vervoer per vrachtwagen opkwam, was Paesensbereikbaar met schepen over het riviertje de Paesens, voorheen Donger genoemd. Vlakvoor het dorp was een zwaaikom waar de schepen konden draaien. De brug vormt descheiding tussen Oost- en Westdongeradeel, links ligt Moddergat, rechts Paesens. HetModdergat was een ‘útbuorren’ van Paesens.(OD)170. Paesens. Haven, noordkant. De huizen op de foto zijn intussen allemaal verdwenenen vervangen door nieuwbouw. Het huis waar de vlag uithangt, werd toen timmerzaak.De aftakking naar rechts van de vaart, die helemaal tot aan de hervormde kerk liep en hetkerkhof bijna geheel omsloot, werd vlak na 1900 gedempt. Geheel links is nog eenwoonarkje te zien.(OD)171. Paesens. Haven, noordkant. Op deze foto uit de jaren ‘30 is de noordkant van dehaven al gedempt, voorheen lagen op deze plek de Paesemer vissersschepen. De straatheet nu de Wiel, genoemd naar een overblijfsel van een vroegere overstroming. De wiel‘was niet te dempen’, de dijk werd er omheen gelegd, zelfs bij de modernedijkverzwaring rond 1973 had men er problemen.(GdJ)
  23. 23. 172. Paesens. Brug over de Paesens. Deze brug is na 1900 veranderd in een duiker toende vaart links gedempt werd. Het huis rechts achter de brug is café ‘De Zwarte Arend’,rond 1900 gedreven door Pait Kolk. Hij stierf in 1916 waarna zijn zonen hier nog tot1945 werkzaam waren. Pait Kolk kwam met zijn gezin van Zoutkamp en was tegelijkwinkelier, bakker en kastelein.(OD)173. Paesens. De Hoeke, 1910. De foto is genomen vanuit de Eastein, links de weg naarAnjum. De boerderij links werd bewoond door Harmen Meinsma, hij staat met zijn hondvoor het hek. De bocht na de boerderij, nu Stallinga’s pleats genoemd, gaat het dorpverder in, de weg naar rechts voert naar de zeedijk. Rechts is nog net een stukje van degracht om de hervormde pastorie te zien.(OD)174. Paesens. De Hoeke, 1930. Hier is de gracht om de pastorie duidelijker in beeld. Hethoge huis midden op de foto werd bewoond door de familie A.A. de Jong, het huisjeernaast is inmiddels afgebroken. Het café op deze hoek was vanaf 1874, als Jelle SjoerdsBoersma er kastelein is, jarenlang in handen van de familie Boersma en het werd daaromook vaak ‘café Boersma’ genoemd.(GdJ)175. Peasens. De Jister buiten de zeedijk. In het voorjaar werden de koeien van meerdereboeren gezamenlijk het dorp doorgedreven en achter de zeedijk ingeschaard. ’s Ochtendsen ’s avonds was het een drukte van belang als de koeien gemolken moesten worden:fietsen tegen de zeedijk, allemaal melkbussen en vele melkers. De koeien komen gedweeop de melkers af.(JdJ)176. Paesens, 1933. De grote werkloosheid in de jaren ’30 van de vorige eeuwnoodzaakte gemeenten om te proberen arbeiders via de werkverschaffing iets te latenverdienen, zoals hier de slatting van de Paesens. De man met de pijp vooraan is Mient deVries, naast hem Wietze van der Meulen. Achter hen, in het donker en zonderwerkkleding, staat opzichter Johannes de Haan.(DD)177. Raard. Christelijke School. Raard heeft een kleine school met gemiddeld 30leerlingen. In vroeger tijden woonde de hoofdmeester naast de school, gesticht in 1903,zoals op deze foto duidelijk te zien is. Deze school is inmiddels vervangen door eennieuwe, met de toepasselijke naam Bernewird, met minder hoge lokalen dan in de tijdvan deze foto.(GdJ)178. Raard. Gereformeerde kerkgebouw met de naam Mariakerk. Deze kerk werd in1916 gebouwd. Het ontwerp is van Ane Nauta, hij was gemeente-architect vanWestdongeradeel tot 1920. Heel goed is de afgraving van de terp te zien, zie ookvolgende foto.(JvdW)179. Raard. Terpafgraving. Raard ligt op een terp die gedeeltelijk is afgegraven. Volgenssommigen zou op deze plek vroeger een state hebben gestaan. Hier werd in 1870 de VanKleffensweg naar Lichtaard aangelegd. Naast de weg, in het afgegraven deel, ligt deijsbaan.(JvdW)
  24. 24. 180. Raard. Dit mooie plaatje is gemaakt vlakbij de hoge brug te Raard. Het bootje in devaart diende waarschijnlijk om de melkbussen van de boeren naar de melkfabriek tebrengen. Ze stonden dan bij het opstapje klaar. De stroomvoorziening ging nog door delucht, wat te zien is aan de grote houten elektriciteitspalen.(JvdW)181. Ternaard. Fiskbuorren. Aan de voet van de voormalige zeedijk even ten noorden vanTernaard ligt de buurtschap Fiskbuorren. Hier liggen enkele rijen dicht op elkaargebouwde vissershuisjes. Mogelijk stond op deze plaats de kerk van Ternaard. Omdat dezee te dichtbij kwam, zou de kerk afgebroken en verder naar het oosten verplaatst zijn.(GdJ)182. Ternaard. Teijebuorren. Dit gehuchtje ligt tegen de westkant van Ternaard aan. Hetis een kleine boerengemeenschap, zoals op de foto wel is te zien. De boeren waren veelalzelfvoorzienend, ze hadden naar hedendaagse maatstaven maar een klein bedrijfje.(JvdW)183. Ternaard. Nijbuorren. Deze straat ligt in het verlengde van de Stationsweg waarovermen Ternaard binnenkomt vanaf Dokkum. Op de foto ligt er nog water tussen beidestraten. Op de achtergrond het bruggetje waarover men van de ene kant van de vaart naarde andere kant kon komen. Opvallend is de mooie oude wagen, naast de boom.(JvdW)184. Ternaard. Oudbuurt. De Oudbuurt of Aldbuorren is een gedeelte van de straat waarnu de Spar staat. Vroeger waren er ook diverse winkeltjes van o.a. Hitje Sipma, Nauta entaxibedrijf Blom. Rechts achter de bomen stond het gebouw van de Hervormdegemeente. In deze straat vindt men nu het dorpshuis Tunawerth.(GdJ)185.Ternaard. Nijbuorren. Nogmaals de Nijbuorren, alleen vanuit een andere hoek. Hetwas zo te zien een gezellig volksbuurtje waar men veel contacten met elkaar had. Het waseen smal straatje en toch kon er een vrachtwagen langs.(GdJ)186. Ternaard. Wierumerend. De naam Wierumerend zegt het natuurlijk al: wanneer mende straat zou vervolgen komt men in Wierum. De naam van deze straat komttegenwoordig in Ternaard niet meer voor. Nu heet het daar Tsjerkestrjitte en het vervolgde Nesserwei. Wel is te zien dat er toen meer bomen langs deze weg stonden.(GdJ)187. Ternaard. Oudbuurt. In deze straat stond het café van Wieringa, nu de kruidenier.Het huis rechts is de manufacturenzaak van Neve. Aan de linkerkant staat de voormaligekosterswoning van de Nederlands Hervormde Kerk. Deze kaart is uit ongeveer 1920.(JdJ)188. Ternaard. Beurtschipper Taeke Dijkstra met zijn zoon Ate Dijkstra in de vaart bijTernaard. Ze hadden een beurtschip en voeren met hun schip van plaats naar plaats omallerlei goederen te vervoeren. Je kon bepaalde schippers de hele provincie door vinden.Je ziet dan ook dat de kinderen van schippers op allerlei verschillende plaatsen zijngeboren.(JdJ)
  25. 25. 189. Ternaard. Fiskbuorsterwei. Deze weg gaat richting Fiskbuorren, een klein gehuchtten noorden van Ternaard. In tegenstelling tot Fiskbuorren zelf, zie je hier wel grotestatige huizen. Ternaard lag strategisch aan een kruispunt van meerdere wegen. Je ziet datalles hier vlak is, Ternaard is dan ook geen terpdorp. Waarschijnlijk waren er vroegeralleen huisterpen.(JdJ)190. Waaxens. Door deze poort kwam men op het terrein van de vroegere stins Sjuxma.Het gehele terrein was verder omgracht en de zolder van de poort was in gebruik alsduiventil. Op de poort is het wapenbord van Harinxma Botnia uit 1668 aangebracht. DeSjuxma boerderij werd lange tijd door de familie Jensma bewoond. Heel mooi zijn demuurankers te zien.(JvdW)191. Wetsens. Sint Vituskerk, noordgevel. Deze kerk is rond 1100 in Romaanse stijlopgetrokken en was eerst vier meter langer. Naderhand werden ook kloostermoppengebruikt. De toren met zadeldak stortte in 1842 in en werd niet herbouwd. Daarvoor in deplaats kwam er tegen de driezijdige westmuur een klokoverhuiving (achter de boom). Dekerk werd in 1973 gerestaureerd.(OD)192. Wetsens. Opgang naar de kerk. Duidelijk is de afgegraven terp (1892 en 1897) teherkennen waardoor de Opgong vier meter boven het maaiveld ligt. Het weiland op devoorgrond is in gebruik geweest als ijsbaan. Enkele jaren geleden is het voetpad naar dekerk in het kader van Historische Wandelpaden in NOFriesland hersteld. Het trappetjemidden op de foto hoort daarbij.(OD)193. Wetsens. Aan het weggetje om de terp stond in 1935 nog dit boerderijtje. Heteenvoudige, later bouwvallige, bedrijfje werd lange tijd bewoond door Andries Dijkstra,ook wel ‘de heremiet’ genoemd. Nu herinneren daar slechts een paar muurresten aan dezebijzondere persoon.(JvdW)194. Wierum. De Nije Streek te Wierum heette in de volkmond de Jordaan, omdat ernogal wat mensen woonden. Tegenwoordig heet deze straat de Thomas Jellesstrjitte. Opde foto wordt het huisje afgebroken dat het laatst werd bewoond door mevrouw AntjeHoeksma Visser.(DK)195. Wierum. Haven. Aan het eind van de vaart te Wierum lagen de schepen om bieten teladen, maar ook om turf te brengen. Deze vaart is er nu niet meer. Omdat de vaart directachter de dijk lag, moest hij vanwege gevaar van dijkzwakte gedempt worden. Daar werdin 1954 mee begonnen.(JvdW)196. Wierum. De kerk springt natuurlijk in het oog als men Wierum binnenkomt. Hiernog een foto van voor de oorlog. Het transformatorhuisje van het P.E.B. (ProvinciaalElektriciteits Bedrijf) staat er al lang niet meer. Men zag door het hele dorp de grotehouten elektriciteitspalen.(JvdW)
  26. 26. 197. Wierum. Achterkant van de Ternaarderweg, in de volksmond de Tillewei. We ziennog de grote boerderij van de Poutsma‘s, die in 1980 is afgebrand. Nu staat op dezeplaats de bungalow van de familie Visser.(GdJ)198. Wierum. Efter Buorren heet nu Liudgerstraat, een gezellig straatje met op het eindeen boerderijtje tegen het kerkhof aan. Het huisje rechts is inmiddels verdwenen.Opvallend zijn hier weer de elektriciteitspalen die elk huis van elektra voorzag. OfLiudger ooit in Wierum is geweest, is nog altijd onzeker.(JvdW)199. Wierum. De Hoofdstraat loopt van noord naar zuid door Wierum. In deze straatwaren diverse bedrijfjes gevestigd, zoals een bakker en een smid. En misschien ook weleen timmerman zoals ladder en trap doen suggereren. Nu is er geen enkel bedrijf meer.(JdJ)200. Wierum. De Pastoriestrjitte doet al vermoeden dat de pastorie in deze straat moetstaan. Dat is ook het geval, alleen woont er geen dominee meer in Wierum. Het ging omde pastorie van de Gereformeerde Kerk Nes-Wierum. De pastorie staat ook niet op dezefoto, wel de huisjes die er tegenover zijn gebouwd.(DK)
  27. 27. Verantwoording van de foto’s:DD = Collectie Doede DoumaDK = Collectie Douwe KoopmansDvdW = Collectie David van der WerffDZ = Collectie Douwe ZwartGdJ = Collectie Gerrit de JongGJ = Collectie Geert JongelingJdJ = Collectie Jan de JagerJvdW = Collectie Jacobus van der WerffKD = Collectie Kees DijkstraOD = Fotocollectie DongeradeelRT = Collectie Reinder TolsmaSMA = Collectie Museum AdmiraliteitshuisGebruikte Literatuur:Ealsum, fan doe en no, A.C. Boonstra-Oegema e.a., 1988Anjum in oude ansichten, H. Iedema, 1978Van Anigheim tot Anjum, H. Iedema, 1976125 jaar christelijk onderwijs in Anjum 1866-1991, H. Iedema, 1991Verdwenen plekjes, Albert van de Bunt en Hilko Hofstra, z.j.Dokkum, een stad vol herinneringen, D. van Minnen, 1975Dokkum, beeld van een stad, G.I.W. Dragt e.a., 1986Dokkumer Nieuwe Zijlen in historie, R. Nouta, 1995Ee in oude ansichten, D.A. Zwart, 198Schetsen uit de historie van Ee, D.A. Zwart, 1994Wonen en werken in Engwierum, toen en nu, K. de Graaf, 1996Ingwierrum troch de tiden hinne, Sj. Sipma, 1981Oerliz is it heale wurk…stinnen de oare helte, 4H-dorpen, 2008Holwerd, de geschiedenis van een terpdorp in woord en beeld, W.T. Keune, 1978Uit het verleden van Holwerd, M. Geertsma, 1993Metslawier van toen…., G. Jongeling, 1982Us doarp Mitselwier, M. Meindersma e.a., 2008Morra 750 jaar, H. Notenbomer e.a., 1980It doarp Nijewier, J. Walda, 1977Jimme mutte komme, ut waait, W.B. Banga, 2010Uit de Oude Foto-doos, serie krantenartikelen door Bram SpierWat staat er op de torenklokken van Oostdongeradeel, serie krantenartikelen door G.JongelingUit het album van Dongeradeel, G.I.W. Dragt, 1993Monumenten van Geschiedenis en Kunst, Noordelijk Oostergo, De Dongeradelen, H.M.van den Berg, 1983Kerken in Noordoost Friesland, A. Buursma, 2007

×