Successfully reported this slideshow.
We use your LinkedIn profile and activity data to personalize ads and to show you more relevant ads. You can change your ad preferences anytime.

Tjessens in Sneuper 130

51 views

Published on

Tjessens te Holwerd. Artikel van Reinder Tolsma in De Sneuper 130.

Published in: Education
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

Tjessens in Sneuper 130

  1. 1. VERGANEGLORIE:VERDWENENBUITENS HUIZE TJESSENS Aan de weg Dokkum-Holwerd, net voorbij Waaxens, ligt aan de rechterkant een verhoogd terrein: met de daar aanwezige stenen toegangsdam de laatste resten van ‘Huize Tjessens’. Rond 1500 woonden hier leden van de familieTjessens.Vader UulbetTziessens en zoon Gercke Tiessens worden in 1505 beide onder de edellieden van Dongeradeel genoemd. Ulbe woonde op Tjessens, Gercke op Hemminga even verderop richting Holwerd (daarom ook wel Gercke Hemminga genoemd, maar hij wordt in 1515 als Gercke Tzessens ontslagen van zijn eed van trouw aan de hertog van Saksen). In 1511 bezat Ulbe 62 pondemaat land onder Tjessens, maar ook in Oosternijkerk, Raard, Hegebeintum, Bornwerderhuizen en Waaxens bezat hij landerijen. Toch bedroegen zijn inkomsten uit grondbezit niet meer dan 70 gulden per jaar. Hij was getrouwd met Syts Werps van Hania ook afkomstig uit Holwerd. Ze overleden in 1512 en 1535 en werden begraven in de kerk te Holwerd. WORP & SICKE VAN TJESSENS Van zoon Worp van Tjessens is bekend dat hij in 1550 volmacht ten Landsdage was voor Westdongeradeel. Hij was getrouwd met Tziets Galama en ook zij liggen begraven in de kerk van Holwerd (1558 en 1581). Hun zoon Sicke nam deel aan de opstand tegen Spanje en speelde een rol tijdens de ‘Waalse Furie’, 1572 in Dokkum. Sicke van Tjessens en Sipke van Scheltema had- den van graaf Van Schouwenburg, vertegenwoordiger van Willem van Oranje in het noorden, opdracht gekregen om in naam der Geuzen soldaten te werven. Van Scheltema ging vanuit Ameland met een boot vol volk naar Dokkum om die stad tegen de Spanjaarden van De Robles te verdedigen. Sicke van Tjessens ging naar Franeker en samen met Johannes Bonga en twee vaandels voetknechten kwam hij terug om de Spanjaarden uit Dokkum te verdrijven. Ze kwamen te laat, maar wisten vanuit een hinderlaag de op Leeuwarden terugtrekkende Waalse soldaten bij de Ee te overmeesteren en hun de buit af te pakken. Niet lang daarna, in december 1572, stierf hij en werd met zijn tweede vrouw Geel van Heringa (1608) in de kerk van Holwerd begraven. Zijn eerste vrouw Auck van Bonga werd in de kerk van Waaxens begraven. TJESSENS IN ANDERE HANDEN De volgende Worp van Tjessens was vaandrig in het leger en in 1607 bij de admiraliteit van Dokkum werkzaam. Hij had nogal veel schulden en moest geregeld land verkopen. Hij was getrouwd met Ursel van Scheltema en zij kregen samen zeven kin- deren waarvan alleen zoon Syds de huwbare leeftijd bereikte. Syds kreeg slechts één dochter waardoor het geslacht Tjessens in mannelijke lijn uitstierf. Het slot Tjessens ging over naar de zussen van Syds, waaronder Tjets, die trouwde met de Poolse edel- man Hendrick van Suchten. Ze woonden ook op Tjessens maar verkochten in 1652 de helft aan Albert van Loo. Van Suchten wordt in 1684 nog genoemd maar daarna kan Tjessens met recht een‘adellijk goed’genoemd worden omdat er maar liefst drie adellijke heren een derde deel beza- ten: Tiaerd van Aylva, Aggaeus van Sixma en Hermanus Ydsinga. Daar kwam in 1699 een eind aan toen Tjaard van Aylva, grietman van Wonseradeel, de andere heren voor 9000 cg uitkocht. 16 TITEL TJESSENS TE HOLWERD door REINDER TOLSMA r.tolsma01@knid.nl LOCATIE VAN HET VOORMALIGE BUITEN ‘TJESSENS’ BIJ HOLWERD VERGANE GLORIE In middeleeuws Friesland stonden meer dan 600 ‘stinzen’, verdedigbare stenen huizen. Het waren de steunpuntenvoordeFriesehoofdelingen.Demeestestinzenverdwenenindeloopdereeuwen,eenenkelewerduitgebouwd tot een adellijke buitenplaats. Daarvan zijn er in Noordoost-Fryslân nog een paar over, o.a. De Schierstins te Feanwâlden en Rinsma State te Driezum. Deze reeks beschrijft in het kort de lotgevallen van een aantal verdwenen buitenplaatsen. FOTO:REINDERTOLSMA VERGANE GLORIE: VERDWENEN BUITENS
  2. 2. VAN HARINXMA THOE SLOOTEN Tjaard woonde zelf in Hichtum maar dochter Agatha Wilhelmina, ge- trouwd met haar achterneef Hans Willem van Aylva, sinds 1712 griet- man van Westdongeradeel bewoonde Tjessens tot de dood van Hans Willem in 1722. Agatha bleef eigenaresse maar generaal bij de ruiterij Albert Coenders betrok met zijn gezin het slot. Na 1731 werd ‘het slot of adelyk huis vergeefs bewoont’ door Dirk Romkes, Catharina Jelles, Gerar- dus Jelles en anderen, tot de verkoop in 1754. Nieuwe eigenaar werd generaal-majoor Johan Sippo van Harinxma thoe Slooten die er tot 1799 (’s zomers?) met zijn gezin zou wonen. Hij kocht Tjessens, beschreven als ‘een deftige Adelyke Heeren Huijsinge, bestaande in ellef manifique en royale onder en boven Kameren, waar onder een braaf ruime keuken is, voorsien met een exelente kelderinge, geapproprieert tot veelerhande Commoditeiten, mitsgaders een schoon koetshuis en fraye Stallinge voor ellef Paarden, overdekt met heel ruim en sterke Hooij-zolderingen en wijders met sijn schone Tuinen, Vrugthovin- gen, Zingels en Allées, leggende in besloten Gragten’ voor een bedrag van 21.380 carolusgulden. Van de in eerdere koopakten genoemde ‘poorte ende hinxtewad’ is geen sprake meer. Of alles wel zo mooi was als in de advertentie beschreven staat, valt nog te bezien, gezien de beschrijving die een tijdgenoot maakte [1] : ‘...Tjessens was doen een moye plaats, dan heeft door ’t ledig leggen nu al vry wat verloren.’ TJESSENS Op 13 januari 1789 was het groot feest op Tjessens. De zoon van Johan Sippo, Pieter Edserd van Harinxma thoe Slooten, werd ingehuldigd als grietman van Westdongeradeel ‘...wordende zyn H.W.Geb. door een aantal Inwoonders met Paarden en Sleeden, alle cierlyk opgemaakt en met Orange linten voorzien, afgehaald: -by het aankomen wierden 3 stukjes Kanon gelost en vervolgens de klokken geluid...’ De nieuwe grietman werd toegesproken en gefeliciteerd door mederechter Heeringa in herberg De Zwaan ‘hetgeen zyn H.W. Geb. met dankzegging beantwoorde; vandaar begaf een aanzienlyk Gevolg zig na het Hoog Adelyk Slot Tjessens (werdende de Wapens van Harinxma en Westdongeradeel voor af gedragen) alwaar het Gezelschap deftig wierd onthaald...’ Na de plechtigheden ‘heeft men den gantschen nagt in alle vroolykheit door gebragt.’ Helaas stierf de nieuwe grietman al in 1793. KONING WILLEM I OP BEZOEK Als in 1818 koning WillemIen prins Frederik Friesland bezoeken, komen zij slechts bij twee particulieren aan huis: bij de Scheltema’s in Heerenveen en bij Anna van Sijtzama douairière Harinxma thoe Slooten op Tjessens. Na een ontvangst op het grietenijhuis in Holwerd door grietman Willem Hendrik van Sijtza- ma vertrekt het gezelschap naar het met erepoorten bij oprit en plein versierde ‘oud Adelijk Tjessens’. In het wit geklede meisjes bestrooien het pad van de koets tot in de grote zaal waar de douairière ‘de eer mogt genieten, aan Zijne Majesteit een dejeuné aan te bie- den, en zich gedurende den tijd van twee uren, over het verblijf aldaar te verheugen.’ JONKER PIET & BOER SIKKE Rond 1863 zou Sikke Jensma de boerderij Sjuxma State opnieuw inhuren van jonker Piet van Harinxma op het Slot in het ‘Waaxenser bosk’. Op het laatste moment kregen hij en jonker Piet meningsverschil omtrent een artikel in het huurcontract. Dat liep zo hoog op dat de jonker boer Sikke de huur opzei. In die tijd bestond er het zogenaamde kostuumrecht. 17 VERGANEGLORIE:VERDWENENBUITENSBRON:HISGIS TJESSENS IN 1832 tijd van regenten en vorsten FTOTO:REINDERTOLSMA/PARTICULIERECOLLECTIE LUTS VAN HARINXMA, IN 1665 GESCHILDERD DOOR NICOLAAS WIERINGA AFKOMSTIG UIT HUIZE TJESSENS boomgaard moestuin moestuin moestuin plaisiertuin
  3. 3. 18 Dat hield in dat de afgaande huurder één stuk land naar zijn keuze nog één jaar mocht gebruiken zonder er huur voor te be- talen. De jonker wilde hier echter niets van weten. Het kwam tot een proces en de rechter stelde Sikke in het gelijk. Die koos een zodanig perceel uit, dat de oogst ervan voor de ruiten van het Slot van de jonker gereden moest wordn. Zijn zoons kregen de opdracht elke keer dat een volle wagen het Slot passeerde de zweep treiterend omhoog te houden als de jonker voor het raam zat. In november werd Sikke bij de jonker ontboden. Die zei toen tegen hem: ‘Ik wou jou van de boerderij hebben, maar ons geschil zal je kinderen nooit benadelen.’ De jonker hield woord: de dochter van Sikke kwam met haar man op de‘poartepleats’.[2] KLAEIJLIET OP‘E ÔFBRAEK Rond 1850 zal de bovenverdieping van Tjessens verwijderd zijn en in 1880 schrijft L.H(eeringa) te Waaxens een ‘Klaeijliet fen in âld volk op ‘e ôfbraek fen it slot Tjessens’ in de Oostergo. Op 2 maart 1896 wordt de afbraak aanbesteed van de hoofdgebouwen met stalling van Tjessens. Nadien blijft er een ruïne over en in de strenge winters van 1940-1945 zijn de laatste bosschages op- geruimd. De Holwerders mochten gratis de stronken uit de grond graven: zij de brandstof en de boer een beter stuk bouwland! VERGANEGLORIE:VERDWENENBUITENS FOTO VAN TJESSENS VLAK VOOR DE SLOOP IN 1896 [2] GETEKENDE PLATTEGROND VAN TJESSENS OP DE ACHTERKANT VAN EEN ANSICHTKAART UIT 1918 COLLECTIE:ALIEVANDERMARK NOTEN & BRONNEN [1] Geographisch woordenboek, behelsende (...), E.M. van Burmania, 1749 [2] Jensma, een boerengeslacht uit het noorden van Friesland, G. Jensma, 1979 [3] Noordelijk Oostergo. De Dongeradelen, Herma M. van den Berg, 1983 Ontsnapt aan het bloedbad, G.I.W. Dragt, 2015 Genealogysk Jierboekje 2009 WINDVAAN VAN TJESSENS COLLECTIE:COLLECTIEJANVISSER-WAAXENS FOTO VAN TJESSENS UIT 1896, VLAK VOOR DE AFBRAAK [3]

×