Samansafn af glósum til upprifjunar fyrir próf.

1. Landafræði handa
unglingum
Yfirferð fyrir próf

2. Fólksfjöldi
 Íbúar jarðarinnar eru u.þ.b. 7
milljarðar.
 Á 19. öld hófst veruleg fólksfjölgun, í
tengslum við bætta heilsugæslu og
þrifnað.
 Um 60% mannkyns býr í Asíu.
 Tvö fjölmennustu ríki jarðar eru Kína
og Indland.

3. Fólksfjöldafræði
 Fæðingartíðni – hversu margir íbúar
fæðast á hverja 1000 íbúa árlega.
 Dánartíðni – hversu margir íbúar
deyja á hverja 1000 íbúa árlega.
 Náttúruleg fólksfjölgun – fleiri fæðast
en deyja.
 Náttúruleg fólksfækkun – fleiri deyja
en fæðast.

4. Mestu þéttbýlissvæði jarðar
 80% íbúa jarðarinnar búa á um 20%
af flatarmáli hennar.
 Ástæður fyrir búsetu fólks geta m.a.
verið gott akurlendi og aðgangur
að hráefnum og orku til iðnaðar.
 Dreifbýl landsvæði eru þau of heitu
og köldu – erfitt um fæðuöflun.

5. Offjölgun
 Um 7200 börn fæðast á hverri
klukkustund = 1,2 millj. á viku.
 Um milljarður mannkyns lifir án nægilegs
matar.
 Talað er um norður/suður skiptingu
jarðar, fátækt, hungursneið og offjölgun
einkennir þjóðir í suðri.
 Andstæður vaxa þegar munur ríkra og
fátækra eykst – hætta á óeirðum eða
styrjöldum.

6. Þróunarlöndin
 Fólk flyst í borgina í von um betra líf
– flestir enda í kofaborgum í
úthverfum.
 Kofaborgirnar eru kallaðar barriadas
eða favelas í Suður-Ameríku, shanty-
towns í Afríku.
 Kofarnir eru úr blikkplötum og
fjölum, ekkert rafmagn er þarna né
vatns- eða skolpleiðslur.

7. Þróunarlöndin frh.
 Einkenni þróunar landanna er m.a. hátt
hlutfall landbúnaðar í skiptingu atvinnu-
greina.
 Í þróunarlöndunum deyja 93 af 1000
börnum á fyrsta ári á meðan 19 af 1000
deyja í iðnríkjum!
 Offjölgun á sér ekki stað nema land geti
ekki framfleytt íbúum.
 Fjölmennustu borgirnar eru Tókíó í Japan
og Mexíkóborg.

8. Iðnríkin - fólksfjölgun
 Í sumum löndum iðnríkjanna er
hörgull (vöntun) á vinnuafli í iðnaði –
farandverkamenn hafa flust inn frá
öðrum löndum.
 Vandamál sem fylgja aukinni
ævilengd er aukið hlutfall eldra fólks
sem þarfnast umönnunar yngri
kynslóða.

9. Spornað við vandanum
 Kínverjar leyfa einungis að eitt barn fæðist
í fjölskyldu – þetta hefur verið gagnrýnt
sem ómannúðlegt.
 Ef fólk hefur eignast fleiri börn hefur
refsingum verið beitt t.d. í formi fjársekta
 Indverjar reyna að draga úr offjölgun með
fræðslu – ekki gengið eins vel og í Kína.

10. Rússland bls. 14-25
 Almennt um svæði Sovétríkjanna
fyrrverandi
• 1991 Sovétríkin hrynja og leysast upp í
15 lýðveldi. – Síðasta heimsveldið –
• 100 þjóðir höfðu byggt gömlu
Sovétríkin.
• Fjarlægð frá vestasta til austasta staðar
er 8000 km og nær yfir 11 tímabelti.
• Sovétríkin voru 217 sinnum stærri en
Ísland.

11. Rússland – gróður
 Túndra:
• Trjálaust land þar sem frost fer aldrei úr
jörðu. Túndran í Síberíu er allt að því
1000 km. að breidd.
 Barrskógarbeltið:
• Tekur við sunnan túndrunnar. Stærsta
samfellda skóglendi jarðar, frá Finnlandi
að Kyrrahafi.

12. Rússland - Landshættir
 Mjög kalt er á veturna í Síberíu
(meginlandsloftslag). Meðalhitinn er
ca. -50°C og fer allt niður í -70°C
 Úralfjöll:
• Fjallgarður í Rússlandi sem markar skil
Evrópu og Asíu.
 Volga:
• Lengsta fljót Evrópu sem rennur í
Kaspíahaf.

13. Rússland – Landshættir frh.
 Rússnesku árnar eru afar mikilvægar
fyrir samgöngur.
 Don – Rennur í Svartahaf.
 Dnepr – Rennur í Svartahaf.
 Fjórar af lengstu ám heims eru í
Síberíu:
• Ob, Jenísej, Lena sem renna til sjávar í
N-Íshafi.
• Amúr sem rennur til sjávar í Kyrrahaf og
markar landamæri Rússlands og Kína.

14. Rússland – Landshættir frh.
 Kaspíahaf:
• Stærsta innhaf heims eða um 3.6
sinnum stærra en Ísland.
 Í Evrópuhluta Rússlands eru stærstu
vötnin:
• Ladoga og Onega
 Í Asíuhlutanum eru helstu vötnin:
• Aralvatn, Balkhashvatn og Bajkalvatn
(sem er stærsta ósalta vatn í heimi.)

15. Rússland – staðreyndir
 Rússland er stærsta land í heimi. 17
milljón ferkílómetrar eða um 165 sinnum
stærra en Ísland.
 83% íbúanna eru Rússar – alls um 148
milljónir íbúa.
 U.þ.b. 20% Rússa vinna við landbúnað,
þar með talið skógarnytjar og fiskveiðar
(ferskvatn)
 Rússar eru stærstu framleiðendur
skógarafurða í heimi.
 Þeir eru næst mesta fiskveiðiþjóð í heimi,
næst á eftir Japönum.

16. Rússland – staðreyndir
 Mesti hráefnisforði í heimi – margt sem
erfitt er að nýta vegna lélegra samgangna
og erfiðs veðurfars.
 Mikilvægustu hráefnin eru olía; jarðgas;
steinkol og járn.
 Rússland er eitt af mestu
framleiðsluríkjum olíu í heimi.
 Þrátt fyrir þetta eru Rússar langt á eftir V-
Evrópu í framleiðslu, hún er oft léleg og
framleiðnin er lág.

17. Rússland - Samgöngur
 Járnbrautir eru mikilvægasta
samgönguleiðin í Rússlandi.
 Síberíujárnbrautin er lengsta
járnbraut í heimi – 9330 km að
lengd!
 Ár og skipaskurðir eru einnig
mikilvægar samgönguleiðir.
 Vegir eru víða slæmir og bílaeign
ekki almenn.

18. Rússland - Umhverfismál
 Mjög mikill umhverfisvandamál eru í
Rússlandi.
 Í gömlu Sovétríkjunum var
umhverfismálum og
mengunarvörnum ekki sinnt.
 Mengun er mikil og almenn,
sérstaklega frá iðnaði.

19.  Á Kólaskaga er ein mesta
iðnaðarmengun á jörðinni. Ef ekki sú
mesta!
 Þar er að finna mikið magn af
jarðefnum, t.d. nikkel, kopar og
apetít.
 Þegar var verið að byggja upp iðnað
í tengslum við námurnar var ekkert
hirt um hreinsibúnað.
 Ath. umhverfi í nánd við borgirnar
Nikel og Montsjegorsk.

20. Eystrasaltslöndin bls. 26-28
 Eistland, Lettland og Litháen eru
kölluð Eystrasaltslöndin.
 Þau voru sjálfstæð ríki 1918-1938
þegar þau voru innlimuð inn í
Sovétríkin.
 Urðu sjálfstæð ríki árið 1991.
 Ísland varð fyrsta ríkið til að
viðurkenna sjálfstæði þeirra.

21. Eistland
 Er minnst Eystrasaltslandanna, aðeins 41.000
ferkílómetrar eða um 40% af flatarmáli
Íslands.
 Íbúar eru um 1.6 milljón manns.
 Tallin er höfuðborg Eistlands og þar er mest
allur iðnaður samankominn.
 Landið er lítið þróað efnahagslega – margir
vinna við landbúnað.
 Víðtæk umhverfisspjöll á NA-horni landsins.
 Þungmálmar og geislavirk efni frá
fosfórítvinnslu renna út í jarðvatn og
stöðuvötn og jafnvel út í Kirjálabotn sem er
orðinn mjög mengaður.

22. Lettland
 Landið er um 64.600 ferkílómetrar.
 Þar búa um 3 milljónir manna.
 Höfuðborgin heitir Riga.
 Í Lettlandi er iðnvæðingin komin
hvað lengst af Eystrasaltsríkjunum.
 Iðnaðurinn byggir einna helst á
vopnaiðnaði, bílaiðnaði og
skipasmíðaiðnaði.
 Enn starfa margir við landbúnað og
eru afköstin frekar lítil.

23. Litháen
 Landið er 65.000 ferkílómetrar og er
stærst Eystrasaltsríkjanna.
 Íbúarnir eru um 4 milljónir.
 Höfuðborgin heitir Viliníus.
 Litháar hafa bæði lotið stjórn Pólverja og
Rússa.
 Á millistríðsárunum 1920-1939 var Litháen
sjálfstætt ríki, Kaunas var höfuðborg því
Viliníus taldist til Póllands.

24. Litháen frh
 80% íbúanna eru Litháar og eru
kaþólskir.
 Landbúnaður er stærsta
atvinnugreinin en matvæla og
vefnaðariðnaður eru stærstu
iðngreinarnar.
 Á milli Litháen og Póllands er
landskiki sem tilheyrir Rússlandi.

25. Úkraína, Hvíta-Rússland
og Moldavía
bls. 28-30

26. Úkraína, Hvíta Rússland og Moldavía
 Árið 1991 bættust við 3 ný lönd í Austur
Evrópu:
 Úkraína
 Hvíta Rússland
 Moldavía
 Úkraína er stærst og fjölmennast og eina
landið sem hefur aðgang að sjó.
 Í Úkraínu og Hvíta Rússlandi eru töluð mál
sem eru náskyld rússnesku en rúmenska í
Moldavíu.
 Hvíta Rússland og Moldavía hafa aldrei
verið sjálfstæð fyrr .

27. Úkraína
 Úkraína er næst stærsta land í Evrópu á
eftir Rússlandi.
 Íbúar eru um 52 milljónir og er Ú.
sjötta fjölmennasta ríki Evrópu
 Kiev er höfuðborgin . Aðrar helstu
borgir eru: Kharkov, Donetsk og
Odessa.
 Úkraína er ekki auðugt land en hefur
allar forsendur til að verða það.

28.  Í Úkraínu eru miklar náttúruauðlindir.
Steinkol og járngrýti skipta iðnaðinn
mestu máli.
 Helsta iðnaðarsvæðið er Donbss sem er
eitt stærsta iðnaðarsvæði heims.
 Iðnaðurinn er ekki samkeppnisfær við
iðnað í V- Evrópu.
 Önnur auðlind Úkraínu er sk. fokmold eða
“lössjarðvegur”
Í svörtu moldinni er ræktað mikið magn
af hveiti, maís og sykurrófum.
 Lössjarðvegur varð til á ísöld.

29. Hvíta Rússland
 Hvíta Rússland er um helmingi
stærra en Ísland.
 Í landinu búa um 10 milljónir manna.
 Höfuðborgin heitir Minsk.
 Aðal atvinnuvegirnir eru landbúnaður
og iðnaður.
• Landbúnaðurinn er líkur því sem gerist í
Eystrasaltslöndunum, hveiti, rúgur og
kartöflur.
• Iðnaðurinn er aðallega vélaiðnaður.
Vörubílar og landbúnaðarvélar.

30. frh.
 Á tímum Sovétríkjanna lá leiðin til
Evrópu í gegnum Hvíta Rússland. Þar
eru akvegir, járnbrautir og
olíuleiðslur sem liggja frá Rússlandi
til Mið-Evrópu.
 Sökum alls þessa hefur landið oft
orðið illa úti í styrjöldum. Síðast í
heimsstyrjöldinni síðari.

31. Moldavía
 Landið liggur á milli Úkraínu og Rúmeníu
og er um 1/3 af stærð Íslands.
 Höfuðborgin heitir Kíshínjov.
 Í landinu búa um 4,3 milljónir manna. Þar
af eru 2/3 Rúmenar og er rúmenska
opinbert mál í landinu.
 Moldavía var hluti af Rúmeníu áður og
vilja margir að löndin sameinist aftur.
 Helsti atvinnuvegurinn er landbúnaður.
Þar er helst ræktaðar vínþrúgur í
vínframleiðslu og rósir í ilmefnaiðnað.

33. Nýju ríkin á landssvæði Sovétríkjanna fyrrverandi
Úkraína, Hvíta-Rússland og Moldavía
Hvíta Rússland bls. 29
 10 milljónir íbúa
 Minsk höfuðborgin
 Mikill iðnaður, einkum vélaiðnaður (í kringum Minsk)
Moldavía bls. 30
 4,3 milljónir íbúa
 Kíshínjov höfuðborgin
 Dæmigert landbúnaðarland
• Vínframleiðsla
• Rósarækt (til ilmefnaframleiðslu)
Úkraína (Getur orðið stórveldi í A – Evrópu bls. 28)
• Náttúruauðlindir –svört mold (frjósamur fínkornóttur jarðvegur)
 Stærsta land í Evrópu eftir Rússlandi
 Íbúafjöldi 52 milljónir (6. stærst í Heimi)
 Kíev höfuðborgin

34. Nýju ríkin á landssvæði Sovétríkjanna fyrrverandi
Kákasuslönd: Georgía – Armenía og
Aserbaídsjan
Georgía bls. 30
 5,4 milljónir íbúa
 Tbílísí höfuðborgin
 Stalín þekktasti Georgíumaðurinn
Armenía bls. 30
 3,7 milljónir íbúa
 Jerevan höfðuborgin
 Jarðskjálftasvæði
 Deila um Nagorno-Karabakh hérað milli Armena og Aserbaídsjana.
Tilheyrir Aserbaídsjan í dag en íbúarnir eru flestir kristnir í héraðinu.
Aserbaídsjan bls. 32
 7,8 milljónir íbúa
 Bakú höfuðborgin

35. Nýju ríkin á landssvæði Sovétríkjanna fyrrverandi
Mið- Asíulýðveldin
Túrkmenistan, Úsberkistan, Tadsjikistan, Kirgistan og Kasakstan.
Kasakstan
 Íbúar 14 milljónir
 Höfuðborg : Alma – Ata
 Umhverfisvandamál
• Árum saman gerðu Sovétmenn kjarnorkutilraunir á slóðum Kasakstan.
• Þriðja hvert barn fæðist vanskapað : með krabbamein eða bilað ónæmiskerfi.
Úsebekistan
• Íbúar 27 milljónir
• Höfuðborg : Tashkent
Aralvatn – vatn sem er að hverfa
• Ekkert afrennsli er úr Aralvatni, sem er á þurrkasvæði og uppgufun því mikil.
• Var eitt sinn fjórða stærsta stöðuvatn heims, en hefur misst rúmlega helming af flatarmáli.
Farið úr því að vera eitt af 4 stærstu í númer 6.
• Öll fiskveiði hætt en áður fyrr störfuðu rúmlega 60.000 manns þarna.
• Stefnt er að færa stöðuvatnið aftur í fyrra horf með því að veita í það vatni.
• Reyna að framkalla regn og úrkomu, láta snjó frysta og svo bráðna og renna svo í Aralvatn.

37. http://www.youtube.com/watch?v=NC5UI