aaa

1. Güneşin Gücü:Dış
Kuvvetler

2. Rüzgarların Oluşturduğu Yer
Şekilleri

3.  RÜZGAR AŞINDIRMA BİRİKTİRME ŞEKİLLERİ
 Rüzgârlar, kopardıkları parçacıkları havalandırarak taşımak,
bu parçacıkları çarptırarak aşındırmak ve gücü bitince de
biriktirmek yoluyla yeryüzünde şekillendirme yaparlar.
Rüzgârlar, en fazla kurak ve yarıkurak bölgelerde
etkilidirler. Çünkü, bu bölgelerde bitki örtüsü zayıf, arazi
kuru, rüzgâr hızlıdır.
RÜZGAR AŞINDIRMA ŞEKİLLERİ
Rüzgârlar, güçleri ölçüsünde yeryüzünden kopardıkları
parçacıkları veya mevcut materyalleri sürükleyerek,
havalandırarak taşırlar ve önüne çıkan engellere çarptırırlar.
Bunun sonucunda, kayaların yüzeyinde çizikler ve oyuklar
oluşur. Aşınmaya karşı farklı dirençteki tabakalar üst üste
oluşmuş ise bu oyuklar büyür ve bazı şekiller meydana
gelir.
Bu şekillerin en sık görülenleri şeytan masaları (mantar
kayalar) tafoni ve yardang dır.

4. Şeytan Masası (Mantar Kaya):Rüzgarların taşıdıkları
materyallerin kayaların alt bölümlerini çarparak aşındırması ile
oluşur.Üst kısmı daha az aşınan kayalar mantar görünümünü alır.

5. Şahit kayalar: Bir yamaçta kayalar arasındaki çözülmüş
maddelerin uzaklaştırılması ile oluşmuş şekillerdir. Yani
farklı dirence ve aşınma özelliklerine sahip kaya veya
tortulların bulunduğu yerlerde rüzgârın kolay aşınan kaya
ya da tortulları aşındırması ve aşındırılan maddelerin başka
yerlere uzaklaştırılması ile oluşan şekillerdir

6. Tafoni:Taşların sular tarafından yumuşak kısımlarının
eritilmesi ve aşındırılması sonucu kayaçlar üzerinde küçük
oyuklar oluşur bu oyukara tafoni denir.

7. Yardang: Kayaçların yumuşak kısımları kolay aşınırken,
sert kısımları zor aşınır. Böylece yüzeyde küçük çukur ve
tümseklerden oluşan bir görüntü ortaya çıkar böyle
arazilere yardang denir.

8. RÜZGAR BİRİKTİRME ŞEKİLLERİ

Rüzgâr biriktirme şekillerinden en yaygın
olanları kumullardır. Kumullar, rüzgâr hızının
azaldığı alanlarda kum yığınları şeklinde meydana
gelirler.

9. Rüzgâr yönünde uzanan kumul tepelerine
boyuna kumul, rüzgâra dik yönde olanlara
da enine kumul denir. Hilal biçimindeki
enine kumullara da barkan adı
verilmektedir.

10. 
Kumul alanlarına yakın yerlerde oluşan
ince toz birikintilerine ise lös toprakları adı
verilmektedir.

11. AKARSULARIN OLUŞTURDUĞU YER
ŞEKİLLERİ

12.  Yeryüzünü şekillendirici etkisi en fazla olan dış kuvvet
akarsulardır. Kutup bölgeleri ve yüksek dağlar dışında kalan
yerlerde etkisi fazladır. Nemli ve sıcak iklimlerde daha çok etkilidir.
 Türkiye'de akarsuların şekillendirici etkisi 3. zamandaki orojenik
hareketlerin tamamlanmasıyla başlamıştır. 4. zamandaki epirojenik
hareketlerle Türkiye'de yükselme sonucu akarsu yataklarında eğim
artmış, akarsuların akış hızının artmasıyla birlikte aşındırma güçleri
de arttığı için, derin vadilere gömülmüşlerdir.
 "İç kuvvetlerin meydana getirdiği yerşekillerinin ana yapısı, dış
kuvvet olan akarsular tarafından aşındırma ve aşınan malzemelerin
taşınarak biriktirilmesi ile sürekli olarak değiştirilmektedir."

13.  1.Kimyasal aşındırma: Akarsuların geçtiği zeminlerde, kayaları
oluşturan mineralleri eritmesiyle yaptığı aşındırmadır. Bu aşındırma
daha çok yanlara doğru yapılır. Kimyasal aşındırmada şu koşullar
etkili olur;
 Suyun sıcaklığı
 Kayaların eriyebilme özelliği

 Akarsular aşındırma faaliyetine ağız kesimlerinden başlar ve
yataklarını geriye (kaynağa) doğru aşındırırlar. Bu aşındırma işlemi
yatak eğimi iyice azalıncaya kadar devam eder. Bu aşındırma, işlemi
sonucunda, akarsu yatağı içbükey bir profil alır. Buna "denge
profili" denir.

14. 
2. Mekanik Aşındırma: Akarsuların yataklarında daha çok
derinlemesine yaptığı aşındırmadır. Bu aşındırma şu koşullara
bağlı olarak hızlı olur:
 Su miktarının çok olması
 Akış hızının fazla olması
 Yatak eğiminin fazla olması
 Taşıdığı yük miktarının (çakıl, kum, alüvyon, mil vb.) fazla olması
 Akarsu havzasındaki kayaların direncinin az olması
 Bitki örtüsünün cılız olması

15. 
Türkiye akarsularının boylan kısa, akıttıkları su miktarı çok fazla olmadığı halde,
aşındırma güçleri fazladır. Bu durum; yüksek dağlardan (Toroslar ve Kuzey
Anadolu dağları) doğmaları ve denize doğru, eğimli yataklarında çok hızlı
akmalarındandır. Akarsu aşındırması sonucunda şu yerşekilleri oluşur:

1- VADİLER: Akarsu aşındırmasıyla oluşan en yaygın yer şeklidir. Devamlı iniş
gösteren dar uzun oluklardır. Vadiler, akarsu aşındırması sonucu derinlemesine ve
yanlamasına gelişirler. Yataklarını geriye doğru aşındırarak boylarını uzatırlar.

Vadiler görünümlerine göre şu isimleri alırlar:


Çentik (Kertik veya Tabansız) vadi: Dik yamaçlardan inen akarsular tarafından
oluşturulur. Zemin sert kayalardan oluştuğundan akarsu derinlemesine ve
yanlamasına fazla aşındırma yapamaz. Dik yamaçlı vadidir. Profili "V" şeklindedir.
Doğu Karadeniz dağlarının, kuzey yamaçlarında rastlanır.

16. 

Yatık Yamaçlı Vadi: Akarsuların
yataklarında, bir yamacı daha çok
aşındırmasıyla oluşmuş asimetrik
vadilerdir.
Boğaz (Yarma) Vadi: Güçlü
akarsuların dağlık arazide sert kütleleri
aşındırarak açtıkları dik yamaçlı, derin
vadilerdir. Kızılırmak,
Yeşilırmak vadileri ile Doğu Anadolu'daki
akarsu vadileri bu türdendir.

17. • Kanyon Vadi: Yatay tabakalardan oluşmuş kalkerli
arazide, akarsuların derine ve yanlara.doğru yaptığı
aşındırmalar ile oluşan basamak şeklindeki vadilerdir.
Göksu vadisi bu tür bir vadidir.
• Tabanlı Vadi: Akarsuların geniş düzlüklere ulaştıkları
bölgelerde, taşıdıkları alüvyonları tabanlarında ve yatak
çevrelerinde biriktirmesi ile oluşmuş, geniş bir yatak
içerisinde aktıkları vadilerdir. Bu vadilerin yamaçları
yatıktır. Kızılırmak, Sakarya ve Ege bölgesindeki
akarsuların vadileri geniş tabanlıdır.
• 2. DEV KAZANI: Akarsu yatakları içinde, akarsuyun
çağlayan ve cavlan yaptıkları yerde, suyun düştüğü yerde
oluşan çukurlardır.
Akdeniz'de Düden ve Manavgat çağlayanlarında tipik
örnekleri görülür.

18. 

MENDERES (BÜKLÜM): Akarsuların, yatak
eğiminin çok azaldığı geniş vadi tabanlarında,
yana doğru yaptığı aşındırmalarla oluşturduğu
büklümlerdir. Eğer menderesler, vadi tabanına
gömülmüş ise, gömük menderes olarak
adlandırılır.
PERİ BACASI: Akarsular ve sel sularının
aşındırması sonucu oluşan ilginç
yerşekilleridir.Volkanik arazilerde, tüf gibi kolay
aşınabilen kayalardan oluşan vadi ve plato
yamaçlannda sel sularının aşındırması sonucu
oluşurlar. Göreme - Nevşehir yöresinde
yaygındır.

19. 
PENEPLEN (YONTUK DÜZ): Akarsu
aşındırmasının son şeklidir. Bunda rüzgar ve
diğer yüzeysel erozyonlarda etkilidir. Arazinin
aşınarak düzleşmesiyle meydana gelen, hafif
dalgalı düzlüklerdir.

20. 6. KIRGIBAYIR: Sel sularının killi
yamaçlaraki, aşmdırması sonucunda
oluşan sel yarıklarıdır. Kurak bölgelerde,
sağanak yağışlara bağlı olarak oluşur.

21. 



AKARSU BİRİKTİRME ŞEKİLLERİ
Akarsuların biriktirme yapabilmesi için, yatak eğimlerinin azalarak,
akış hızı ve taşıma güçlerinin azalması gerekir. Böylece yatağında
sürükleyerek, yüzdürerek taşıdığı çakıl, kum, mil, alüvyon (lığ) gibi
malzemeleri (yük) yatağının tabanında veya taşkınlarla, yatağının
çevresinde biriktirebilirler.
Akarsuların biriktirme yoluyla oluşturduğu yer şekilleri
şunlardır:
1. BİRİKİNTİ KONİSİ: Dik yamaçlardan inen akarsuların akış
hızı fazla olduğundan, aşındırma ve taşıma güçleri de fazladır.
Böyle akarsular yamaç boyunca aşındırdığı malzemeleri taşır ve
eğimin birden bire azaldığı dağ eteklerinde, hızları ve taşıma gücü
azaldığı için, taşıdığı alüvyonları biriktirir. Birikinti konisi oluştururlar.

22. • 2. BİRİKİNTİ YELPAZESİ: Birikinti konilerinin
sel suları tarafından araziye yayılması ile oluşan
daha yayvan yer şekilleridir.
• 3. DELTA OVALARI: Akarsuların alüvyonlarını
deniz ve göl tabanında biriktirmesi sonucunda
oluşan yer şekilleridir. Delta oluşması için,
denizin derin olmaması, denizde güçlü akıntılar,
dalgalar ve gelgitlerin olmaması gereklidir.

23.  4. AKARSU BOYU OVALARI: Akarsu
yataklarının her iki yakasında, akarsuların
taşıdığı alüvyonları biriktirmesiyle oluşmuş,
verimli düzlüklerdir.

 5. IRMAK ADASI: Akarsu yataklarında, tabanda
kum ve çakılların birikmesiyle oluşmuş geçici yer
şekilleridir. Akarsu seviyesinin alçaklığı kurak
mevsimlerde oluşur. Yağışlı dönemde ve sellerle
kaybolur.

24. 
6. AKARSU SEKİSİ (TARAÇA): Akarsu
yatağmda ve kenarlarında biriktirilen
alüvyonların, daha sonra aşındırılması ile
oluşur. Sekiler, önceki akarsu vadisinin,
akarsularla yeniden kazılması sonucu,
yüksekte kalmış düzlüklerdir. Akarsu
yataklarının kenarlarında basamaklar şeklinde
bulunurlar.

25. YER ALTI SULARININ
OLUŞTURDUĞU YER ŞEKİLLERİ