2. ХААН ЯЗГУУРТНЫ ХУРАЛДАЙ ЗОНХИЛОГЧДЫН ЗӨВЛӨЛ ТӨВ АРАВТ АРАВТ ТҮМТ АРАВТ ЗУУТ МЯНГАТ ЗУУТ ТҮМТ БАРУУН ЗҮҮН ТҮМТ МЯНГАТ ЗУУТ МЯНГАТ

3. Язгууртны хуралдайн шийдвэрлэх асуудал? Эртний улсуудын төрийн байгуулал, одоогийн Монгол Улсын төрийн байгууллыг жишин харьцуулж, үзэл бодлоо илэрхийл. Аравтын зохион байгуулалтын сул ба давуу талыг тодорхойл.

4. Òºð ¸ñ Îëîí ò¿ìíèé èòãýë õ¿ëýýýæ, òýäíýýñ çîõèõ õýìæýýíèé ýðõ ìýäýë îëãîñîí õ¿ì¿¿ñ òºðèéí àëáà õàøäàã. Çàðèì íýã íü ýðõ ìýäëýý óðâóóëàí àøèãëàæ òºð ò¿ìíèé èòãýëèéã àëääàã. Òèéìýýñ òºðèéí àæëûã íàðèéâ÷ëàí òîãòîîñîí ¸ñ æóðìûí äàãóó ÿâóóëíà. ¯¿íèéã òºðèéí ¸ñ ãýíý.

5. Төрөө байгуулах ёс Хуулиа бүтээх, дээдлэх ёс Эртний Төрийн захирах ёс улсуудын Гадаад харилцааны ёс төрийн ёс Бэлгэдлийн ёс

6. Хаан өргөмжлөх íü хаант төрийн гол үйл хэрэг юм. Хааны дараах албан тушаалыг хаан өөрөө шийддэг тул хаанаа өргөмжлөх нь хамгийн чухал. Хааныг “Тэнгэрийн хүү” гэж дээдэлнэ. Язгууртны хуралдайгаар хэлэлцэж хаанаа өргөмжилнө.

7. Эртний улсууд хэв хуулинд тулгуурлаж, хааны зар ë игаар хуулиа тогтоодог байжээ. Хууль нь зөв бурууг шийдэж, шударга ёсыг тогтооход чиглэгдсэн байна. Эртний улсуудад гэм буруутай хүмүүсийг зодох, торгох, цаазлах зэргээр шийтгэж байсан мэдээ бий.

8. Төрийн үйл ажиллагаа харилцан итгэлцэх, эрх эдлэх, хариуцлага хүлээх зарчмаар явагдаж байв. Мянганы ноён хааны итгэл, тушаалыг биелүүлэх хариуцлага хүлээж, хэрэгжүүлэхдээ хаанаас олгосон эрхийг эдэлж байв. Төрийн үйл ажиллагаанд үнэнч, шударгыг гол хэмжүүр болгож байв.

9. Гадаад орнуудтай элчээр дамжуулж энхийн замаар харилцахыг чухалчилдаг байв. Тиймээс ч монголын гадаад харилцааг элчин харилцаа гэдэг байжээ.

10. Эртний улсуудад төрийн тэргүүн /ХААН/, төрийн ордон, төрийн сүлд, төрийн жанжин зэргийг дээдлэн хүндэтгэнэ. Хүннүгийн хаад өглөө наранд,үдэш саранд залбирч мөргөдөг байснаас үзэхэд нар, саран сүлдтэй, тэр нь эртний улсуудад уламжлагдаж иржээ.

11. “ Төр төмбөгөр, ёс ёмбогор” гэдэг үгийн утгыг өөрийн байр сууринаас илэрхийлэх. Ц.Гантулга, Т.Алтанцэцэг, Т.Жамбалдорж, Ж.Заанхүү, С.Содном, С.Цолмон нарын Монголын түүх II сурах бичгийн 51-р хуудас бие даан гүйцэтгэх ажил 1,2,3, С/Б-ийн 51-р хуудасны харьцуулсан хүснэгтийг ажиллах Г.Шүрэнцэцэг, Б.Энхбилэг нарын Монголын түүхийн хичээлээр ажиллах тест даалгаварууд хуудас 8,9 тест 12,15,16,17

12. Àæ àõóé Òºð óëñ îðøèí òîãòíîõ íýã ¿íäýñ áîë àæ àõóé, íèéãýì, ýäèéí çàñàã, ñî¸ëûí àìüäðàë þì. Õ¿í áàéãàà ãàçàð õýðýãöýý áàéäàã. Õ¿ì¿¿ñ õýðýãöýýãýý õàíãàõûí òóëä àæ àõóé ýðõýëäýã.

13. Мал аж ахуй Ан агнуур Гар үйлдвэр Газар тариалан Худалдаа

14. Ìàë àæ àõóé Ýðòíèé óëñóóä áàéãàëü öàã óóðûí èæèë íºõö뺺ñ õàìààð÷ áýë÷ýýðèéí ìàë àæ àõóé ãîëëîí ýðõýëíý. Ýíý íü õàìãèéí çàðäàë áàãàòàé, ¿ð àøèãòàé, õàÿãäàëã¿é òåõíîëîãèòîé àæ àõóé áàéâ. Áýë÷ýýðèéí ìàë íü áàéãàëèéí øàëãàðëûã äàâàí òóóëæ, øèëýãäýí ¿ðæäýã îíöëîãòîé. Õ¿í àì íü áýë÷ýýðèéí ìàë àæ àõóé ýðõýëæ í¿¿äýëëýí àìüäàðäàã òóë ýðòíèé óëñóóäûã í¿¿äýë÷äèéí óëñ ãýíý.

15. Àí àãíóóð Ýðòíèé óëñóóäàä àí àãíóóð íü ìàë àæ àõóéí äàðàà îðîõ ÷óõàë ñàëáàð áàéâ. Àâ õîìîðãî áîë àí àãíóóðûí ãîë õýëáýð áàéæýý. ÍÒ-ûí I çóóíû 70-ààä îíû ¿åä Õ¿íí¿ãèéí õààí çóóí ìÿíãàí ìîðüò öýðýãòýé àâ õîìîðãî õèéæ áàéñàí ìýäýý áàéäàã.

16. Ãàð ¿éëäâýð Õ¿íí¿÷¿¿ä àðüñ øèð, àíãèéí ¿ñ, ìîä, øàâàð, ÷óëóó, àëò, ìºíãº, õ¿ðýë, òºìºð, ÿñ çýðãèéã ºíäºð ò¿âøèíä áîëîâñðóóëæ ñóð÷ýý. Ò¿¿ãýýðýý òýðýã, òîíîã, ýìýýë õàçààð, ãýð, ãýðèéí õýðýãëýë, ýñãèé, øèðäýã, õ¿ðýë, òºìºð áàãàæ çýâñýã, àëò, ìºíãº, ÷óëóóí ÷èìýãëýë, ýâýð, íààìàë íóì, âààð ñàâ, áàðèëãûí âààðàí äýýâýð, òîîñãî çýðýã îëîí á¿òýýãäýõ¿¿í õèéäýã áàéæýý.

17. Ãàçàð òàðèàëàí Ýðòíèé óëñóóäààñ Õ¿íí¿, Ñÿíüáè íàð àìóó òàðèà áàãà çýðýã òàðüæ áàéæýý. Ò¿ðýã¿¿ä ãàçàð òàðèàëàí àðàé ò¿ëõ¿¿ ýðõýëäýã áàéæýý. Ìîíãîë îðíû ýðñ òýñ, õóóðàé, ñýð¿¿í íºõöºëä ãàçàð òàðèàëàí ýðõëýõýä òºâºãòýé, ¿ð àøèã ìóóòàé áàéñíààñ ýðòíèé óëñóóäàä ãàçàð òàðèàëàí ñàéí õºã溺ã¿é þì.

18. Õóäàëäàà Àëèâàà àðä ò¿ìýí ººðñ人 õèéäýãã¿é ç¿éëýý áóñàä îðíîîñ õóäàëäàí àâ÷ õýðýãöýýãýý õàíãàäàã. Ýðòíèé óëñóóä ¿ð òàðèà, áºñ áàðàà, öàé çýðãèéã Õÿòàä áîëîí Äóíäàä Àçèéí îðíóóäààñ õóäàëäàí àâ÷, îðîíä íü ìàë, íîîñ, íîîëóóð, àðüñ øèð, àíãèéí àðüñ ¿ñ õóäàëäààëäàã áàéæýý. Òýä áàéãàëèéí áàÿëãàà áàðàã õóäàëäààëäàãã¿é áàéâ.

19. Эртний улсуудын эрхэлж байсан аж ахуй дотроос мал аж ахуй голлон хөгжсөн учир шалтгаан, зүй тогтлыг тайлбарла. Эрхэлж байсан аж ахуйг ач холбогдлоор нь өөрийн үзэл бодол, үнэлгээгээр дараалан байрлуулж, жишээгээр нотлох. С/Б-ийн 55-р хуудас бодож тунгаах асуултууд

20. С/Б-ийн 55-р хуудас Суралцахуйн үйл ажиллагааны даалгавар, Хүннүгийн Модунь Шаньюй “Миний газраас бурхан гуйсан ч бүү өг” үгийн утгыг тайлбарла

21. Ýðòíèé óëñóóäûí ñî¸ë Ìîíãîë íóòàã äàõü ýðòíèé óëñóóä íü ÍÒª III çóóíû ¿åýñ ÍÒ XII çóóíûã õ¿ðòýë óðò õóãàöààíä îðøèí òîãòíîõäîî í¿¿äýë÷äèéí ºâºðìºö ñî¸ëûã áèé áîëãîæ, ò¿¿õýíä ìºðºº ¿ëäýýñýí. Õ¿ì¿¿ñèéí ýðõýëæ áàéãàà àæ àõóéã äàãààä ñî¸ë áèé áîëäîã. Õ¿íèé á¿òýýñýí ýäèéí áîëîí îþóíû á¿õèé ë ç¿éëñèéã ñî¸ë ãýíý.

22. Ýðòíèé óëñóóäûí ñî¸ëûí îíöëîã Ýðòíèé óëñóóä îðøèí òîãòíîæ áàéõ õóãàöààíäàà ººðèéí ãýñýí ºâºðìºö ñî¸ëûã á¿òýýõèéí çýðýãöýý ìîíãîë óãñààòíóóäûí ñî¸ëûí øèëäýã ºâ óëàìæëàëûã öààøèä ºâëºí óëàì áàÿæóóëàí õºãæ¿¿ëæ èðñýí. Í¿¿äýë÷èä ìàë÷äûí ìàë àæ àõóéãàà õºòëºõ àðãà óõààí àìüäðàëûí õýâ ìàÿã, çàí çàíøëûí ºâºðìºö îíöëîã ýðòíèé óëñóóäûí ¿åýñ á¿ðýëäýí òîãòñîí.

23. Ýðòíèé óëñóóä íýã íü íºãººãºº ìºõººõ çàìààð îðøèí òîãòíîæ áàéñàí ó÷ðààñ ýäãýýð óëñóóäûí ñî¸ë õàðèëöàí áèå áèåäýý íºëººëæ, ò¿¿íèé àãóóëãà íü óëàì áàÿæèãäàí èðñýí.

24. 12 жилийн цаг тоолол Бичиг үсэг Нүүдэлчдийн соёл Төрийн болон ахуйн амьдралын зан үйл, мэдлэг ухаан, өв соёл Урлаг Дүрслэх урлаг /сийлмэл, цутгамал, хөөмөл, хатгамал г.м/ Дуу хөгжим /уртын дуу, цуур, аман хуур, лимбэ г.м/

25. Даалгавар: С/Б-ийн 56-58-р хуудас унших Эртний улсуудын улс тус бүрийн соёлыг жишин харьцуулах С/Б-ийн 53-57-р хуудасны Соёлын олдворуудыг түүхэн цаг хугацаанд нь зөв харгалзуулах

26. Хүннүгийн хүн төрөлхтний соёлын хөгжилд оруулсан хувь нэмрийг жагсаан бичих Эртний улсуудын соёлуудаас өнөөг хүртэл уламжлагдан ирсэн соёлын жагсаалтуудыг гаргах С/Б-ийн 57-р хуудасны Суралцахуйн үйл ажиллагааны даалгавар

27. С/Б-ийн 57-р хуудасны Бодож тунгаах асуултуудад хариулах Г.Шүрэнцэцэг, Б.Энхбилэг нарын Монголын түүхийн хичээлээр ажиллах тест даалгаварууд 10-р хуудасны тест 18-22