Downloaded 11 times
![94
ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë, ïðàêòèê
Øóãàìàí áóñ ìàòåìàòèê çàãâàð: G(rï
) øóãàìàí áóñ ôóíêöûí õóâüä ¿ð
àøèãèéã rï
õ¿¿ãèéí ò¿âøèíã òîäîðõîéëíî.
( ) ( ){ }
( )
0
max ,
n
n
n a n n
G r SK
r
F G r r G r r
μ≤ ⋅
≥
⎡ ⎤ − ⋅⎣ ⎦
(3)
G(rï
) - ÒÒÕ-ûí õýìæýý
ra
– çýýëèéí õ¿¿ãèéí ò¿âøèí /àêòèâûí äóíäàæ õ¿¿/
SC- ººðèéí õºðºíãèéí õýìæýý
μ - ººðèéí õºðºíãèéí õýìæýýíä íîãäîõ òàòàí òºâëºð¿¿ëñýí
õºðºíãèéí êîýôôèöèåíò
Ýíý F[G(rï
),ra
] ôóíêö íü áàíêíû õ¿¿ãèéí îðëîãûã íýìýãä¿¿ëäýã.
Ò¿ðýìãèé ñòðàòåãèéã ÿâóóëàõ ººð íýãýí íü õýëáýð ýäèéí çàñãèéí öàð
õ¿ðýýã íýìýãä¿¿ëýõ áóþó øèíýýð ñàëáàð íýýõ ÿâäàë þì. Ýíý
òîõèîëäîëä áàíêíû çàðäàë íýìýãäýõ ó÷èð ¿¿íä òîõèðñîí ýäèéí
çàñàã ìàòåìàòèêèéí çàãâàðûã àøèãëàõ íü ç¿éòýé.
Á¯À-íû çàãâàð÷ëàëä òºðèéí çîõèöóóëàëòûí ¿¿ðãèéã òóñãàõ íü
çàéëøã¿é. Òºð áîëîí áàíê íü ñàíõ¿¿ãèéí ñåêòîðò õàðèëöàí àøèãòàé
ò¿íø¿¿ä áàéæ ÷àääàã. Òºð íü òàòàí òºâëºð¿¿ëñýí õºðºíãºä
áàòàëãàà ãàðãàõ, õºíãºëºëòòýé çýýë îëãîõ, íºõºí îëãîâîð îëãîõ
çýðýã íü áàíêèíä àøèãòàé ¿éëäë¿¿äèéã õýðýãæ¿¿ëäýã.
Áàíêíû ¿éë àæèëëàãààíû èæ á¿ðýí çàãâàð
Õýðýâ õýñýã÷èëñýí çàãâàðóóä íü áàíêíû ¿éë àæèëàãàíû òîäîðõîé
íýã õýñã¿¿äèéã /àêòèâûí á¿òýö, ÒÒÕ-ûí óäèðäëàãà/ øèíæèëäýã áîë
èæ á¿ðýí çàãâàðóóä íü á¿õýëä íü àâ÷ ¿çäýã. Å.Áàëòåíñïåðãåðàãèéí
¿çýæ áàéãààãààð èæ á¿ðýí çàãâàð íü íýãä¿ãýýðò: Áàíêíû àêòèâ áîëîí
ïàññèâûí /õàðèëöàí õàìààðàë/ øèéäâýð, õî¸ðäóãààðò: Áàíêíû
ººðèéí õºðºíãèéí òóõàé øèéäâýðèéí ¿íäýñëýë áîëîõ ¸ñòîé.
Å.Áàëòåíñïåðãåðàãèéí á¿òýýëä áàíêíû àøãèéí ìàõ áàéëãàõ àêòèâ
áîëîí ïàññèâûí õýìæýýã òîäîðõîéëñîí áàéäàã.
Áàíêíû ¿éë àæèëëàãààíû çàãâàð áîëîâñðóóëàõ îíîëûí àñóóäàëä
Ê.Ñèëèãèéí õóâü íýìýð èõ áàéäàã. Òýð íü äýýð äóðäñàí 2 ÷èãëýëèéã
íýãòãýí èæ á¿ðýí çàãâàðûã áèé áîëãîõîä ººðèéí ñóäàëãàà,](https://image.slidesharecdn.com/econ15-130902045739-phpapp01/85/Econ-15-90-320.jpg)
Econ 15
- 1. 5 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê ХҮН АМ БА ХӨГЖИЛ А.СОЛОНГО Ýäèéí çàñãèéí õºãæèë, õ¿í àìûí ºñºëò õî¸ðûí õîîðîíä íàðèéí ò¿âýãòýé, óÿëäàà õîëáîî áàéãààã Ìݪ 1300 îíîîñ õ¿í àì, õºãæëèéí àñóóäëààðõè íîìëîë, ¿çýë áàðèìòëàë, îíîëóóäàä òàéëáàðëàñààð èðæýý. Ãýõäýý ýíý õî¸ð õóâüñàã÷ íü íýã íü íýãíèéõýý ó÷èð øàëòãààí áîëîõã¿éãýýð õîîðîíäîî óÿëääàã áàéæ áîëîõ þì. Ìîíãîëûí õ¿í àìûí ºñºëò íü ýäèéí çàñãèéí ºñºëòºíä ò¿ëõýö áîëæ áàéíà óó? ýñâýë õ¿í àìûí ºñºëòèéí áóóðàëò íü ýäèéí çàñãèéí ºñºëòºíä ñààä ó÷ðóóëæ áàéíà óó? ãýõ ìýòèéí àñóóëòóóäàä áèä õàðèóëò øààðääàã. Òýð äóíäàà ºðãºí óóäàì íóòàã äýâñãýðò æèãä áóñ òàðõàí áàéðøñàí, öººí õ¿í àìòàé ìàíàé óëñûí õóâüä õºãæëèéí ãîë ò¿ëõ¿¿ðèéã õ¿í àìûí ºñºëò ãýæ ¿çýæ, òàéëáàðëàõ õàíäëàãà ºíäºð áàéäàã. Ñ¿¿ëèéí 10 ãàðóéõàí æèëèéí õóãöààíä õ¿í àìûí òºðºëòèéí îãöîì áóóðàëòûí íºëººãººð õ¿í àìûí íàñíû á¿òöýä èõýýõýí ººð÷ëºëò ãàð÷ áàéãàà òóë ýíýõ¿¿ õýëýëö¿¿ëãèéã ýðõýì óíøèã÷ òàíòàé õóâààëöàõûã çîðüñîí áèëýý. Õ¿í àìûí ºñºëò ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéí õºø¿¿ðýã ìºí ¿¿? Õ¿í àìûí ºñºëò ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéã äýìæèí ò¿ëõýö ºãäºã ãýñýí àíõíû ñàíààã Äàíèéí ýäèéí çàñàã÷ Ýñòåð Áîñðàï äýâø¿¿ëñýí áºãººä XVIII çóóíû Åâðîïûí àæ ¿éëäâýðèéí õóâüñãàë áîëîí õºäºº àæ àõóéí ¿éëäâýðëýëèéí ºñºëòèéã äàãàëäàí Åâðîïûí õ¿í àì ºññºí ò¿¿õ ¿¿íèéã ãýð÷èëäýã. Ãýõäýý ò¿¿íèé ¿çëèéí ãîë ñàíàà íü õºäºº àæ àõóéí õóâüñãàëòàé õîëáîîòîé ãàð÷ èðæýý. Òóõàéí ¿åèéí Åâðîï, ÀÍÓ-ä ÿâàãäñàí õºãæèëä õ¿í àìûí ºñºëò ãîë õºø¿¿ðýã áîëñîí áàéíà. Çàðèì ò¿¿õ÷èä Åâðîïîä àæ ¿éëäâýðæèëòèéí ºìíº õàëäâàðò òàõëûã á¿ðìºñºí óñòãàñíààð íèéòèéã õàìàðñàí íàñ áàðàëò áóóðñàí ÿâäàë “Àæ ¿éëäâýðèéí õóâüñãàëûí î÷“-èéã áàäðààñàí ãýæ ¿çäýã. Àæ ¿éëäâýðæñýí ºíäºð õºãæèëòýé óëñ îðíóóäûí õºãæèëä õ¿í àìûí ºñºëò äýì áîëñîí ãýäãèéã õºãæëèéí ò¿¿õ èëòãýæ áàéãàà áîëîâ÷ ºíººãèéí õºãæèíã¿é îðíóóäòàé õàðüöóóëàõàä ÿëãààòàé ãýäãèéã õºãæëèéí îëîí ¿ç¿¿ëýëò õàðóóëæ áàéíà. Òóõàéëáàë, ºíººäºð õºãæèë äîðîé óëñ îðíóóä åðºíõèé人 õºãæèíã¿é óëñ îðíóóäûí 200 ãàðóé æèëèéí õóãàöààíä òóóëñàí õºãæëèéí çàìûã äàâòàõã¿é áàéãàà þì.
- 2. 6 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê ªíäºð õºãæèëòýé óëñ îðíóóäûí õºãæëèéí àìæèëòûã èìïîðòëîõ çàìààð õºãæèë äîðîé óëñóóä õ¿í àì ç¿éí øèëæèëòèéí1 ¿å øàòóóäàä åð人 30- 50 æèëèéí õóãàöàà çàðöóóëæ áàéíà. Õ¿í àìûí ºñºëò áîëîí ýäèéí çàñãèéí õîîðîíäûí õàðèëöàà íü òóõàéí óëñ îðíû äàìæèí ºíãºð÷ áóé õ¿í àìûí ç¿éí øèëæèëòèéí ÿìàð ¿å øàòàíä áàéãààãààñ èõýâ÷ëýí õàìààðàí ººð÷ëºãäºæ áàéäàã. Àæèëëàõ õ¿÷íèé íèéë¿¿ëýëò áóþó õàíãàìæ òàëààñ àâ÷ ¿çâýë ýäèéí çàñãèéí õºãæèëä ÷óõàì àëü íàñíû õ¿í àì èë¿¿ õóðäàöòàé ºñ÷ áàéíà âý ãýäýã íü õàìãèéí ÷óõàë. Òºðºëòèéí áóóðàëòûí íºëººãººð íèéò õ¿í àìä íàñàíä õ¿ðñýí õ¿í àìûí òîî ºñ÷ áàéãàà íü ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéã õóðäàñãàæ, “õ¿í àì ç¿éí øèëæèëòèéí íºëººãººð õ¿¿õýä çàëóó÷óóäûí à÷ààëàë áàãàñíààð àæèëëàõ õ¿÷ îãöîì ºñ÷, ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéí íèéòèéã õàìàðñàí, íýã óäààãèéí ¿ñðýëò ãàðäàã õ¿í àì ç¿éí óðàìøóóëàë áóþó ò¿ëõýö”-èéã áèé áîëãîäîã. Èéìä õ¿í àì ç¿éí ÷óõàë ýëåìåíò íü õ¿í àìûí íèéò òîî áèø õàðèí íàñíû á¿òýö ãýæ îéëãîæ áîëîõîîð áàéíà. ªºðººð õýëáýë, óëñ îðíû õ¿í àìûí íàñíû á¿òýö íü íèéãìèéí ººð÷ëºëòèéí ãîë ºäººã÷ áîëæ áàéíà. Ìîíãîë óëñûí õ¿í àìûí íàñíû á¿òöèéí ºíãºðñºí, îäîî, îéðûí èðýýä¿éí òºëºâ áàéäëûã Çóðàã 1-ä õàðóóëàâ. Ìîíãîë óëñûí õ¿í àì ç¿éí íºõöºë áàéäëààñ ¿¿äýí ñ¿¿ëèéí àðàâ ãàðóé æèëèéí õóãàöààíä õ¿í àìûí á¿òýö, á¿ðýëäýõ¿¿í íýëýýä ººð÷ëºãäñºí áàéíà. Õ¿í àì åðºíõèé人 çàëóó íàñíû á¿òýöòýé áàéñíàà èäýðøèõ á¿òýö ð¿¿ øèëæèæ áàéãàà áºãººä õ¿í àì ç¿éí óðàìøóóëàë íýãýíò áîëñîí áàéíà. Òºðºëòèéí ò¿âøíèé áóóðàëòààñ ¿¿äýí íèéò õ¿í àìä õ¿¿õýä íàñíû õ¿í àìûí ýçëýõ õóâèéí æèí áóóð÷, õºäºëìºðèéí íàñíû õ¿í àì èë¿¿ õóðäàöòàé ºñ÷ áàéíà. Òºðºëòèéí îãöîì áóóðàëòûí ¿ð äàãàâðààð õ¿í àìûí íàñíû á¿òýö íýëýýä ººð÷ëºãäºæ áàéãàà ÷ õ¿í àìûí õºãøðºëò õºãæèíã¿é îðíóóä äàõü õºãøðºëòèéí ò¿âøèíòýé õàðüöóóëàõàä òèéì èõ áèø áàéãàà ÷ ãýñýí èë¿¿ õóðäàöòàé ÿâàãäàõ òºëºâòýé áàéíà. Çóðàã 1. Ìîíãîë Óëñûí Õ¿í àìûí íàñ-õ¿éñèéí ñóâàðãà, ñîíãîñîí îíîîð 1 Хїн ам ç¿éí øèëæèëòèéí îíîë íü õ¿í àìûí ºñºëòèéã õºãæëèéí ò¿âøèíòýé õîëáîí ñóäëàõàä èõýýõýí à÷ õîëáîãäîëòîé þì. Óã îíîëîîð øèëæèëòèéí ýõíèé ¿åä áàéãàà óëñ îðíóóäûí íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí õºãæèë ìàø äîîãóóð, ýíý íü òºðºëò áîëîí íàñ áàðàëòûí ò¿âøèíã ºíäºð áàéëãàõ ãîë õ¿÷èí ç¿éë áîëäîã ãýæ òàéëáàðëàäàã. Õàðèí óëñ îðíû õºãæëèéí ò¿âøèí äýýøëýõèéí õýðýýð íàñ áàðàëò, óëìààð òºðºëò áóóð÷, øèëæèëòèéí äàðààãèéí øàòàíä øèëæäýã. Øèëæèëòèéí ñ¿¿ëèéí øàòàíä òºðºëò, íàñ áàðàëòûí ò¿âøèí àëü àëü íü ìàø äîîãóóð ò¿âøèíä õ¿ðäýã.
- 3. 7 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê 1990 îí 2004 îí Ýõ ¿¿ñâýð: ¯ÑÃ. “Ìîíãîë óëñ çàõ çýýëä” ñòàòèñòèêèéí ýìõòãýë-2003, Ìîíãîë Óëñûí Ñòàòèñòèêèéí ýìõòãýë-2004, Õ¿í àì, îðîí ñóóöíû óëñûí òîîëëîãî-2000: Ìîíãîë Óëñûí õ¿í àìûí õýòèéí òîîöîî, Óëààíáààòàð Èéìä áèä õ¿í àìûí òîîíä èë¿¿ à÷ õîëáîãäîë ºãºõ ¿¿ ýñâýë íýãýíò áèé áîëîîä õ¿í àìûíõàà á¿òöýä ò¿ëõ¿¿ à÷ õîëáîãäîë ºãºõ ¿¿? Õàðèóëòûí ãîë íü óëñ îðíû ýäèéí çàñãèéí áîäèò íºõöºë áàéäëûã èë¿¿ õàðñàí îíîâ÷òîé ñîíãîëò áàéõ þì. Æóëèàí Ñàéìîí ýäèéí çàñãèéí àõèö ãàðãàõàä “õàìãèéí õýðýãòýé íººö” áîë õ¿í àìûí ºñºëò áºãººä áàéãàëèéí õÿçãààðëàãäìàë íººöèéã òåõíîëîãèéí õºãæ뺺ð îðëóóëæ áîëîõ áà ýíä õàìãèéí ãîë íü õ¿íèé ººðèéí ÷àäàâõè, ÷àäâàð, á¿òýýë÷ áàéäàë èë¿¿ ÷óõàë ãýñýí ñàíààã 1980- ààä îíä äýâø¿¿ëæ áàéæýý. Òýðýýð õ¿í àìûí äóíä çýðãèéí õóðäòàé ºñºëò (õóðäàí ýñâýë õýò óäààí ãýõýýñýý èë¿¿) õ¿ì¿¿í êàïèòàëûã íýìýãä¿¿ëýõýä õàìãèéí òîõèðîìæòîé áºãººä ýíýõ¿¿ ºñºëò íü ýäèéí ýðýãòýé 2 0 0 15 0 10 0 5 0 0 ýðýãòýé 200 150 100 50 0 ýìýãòýé 0 50 100 150 200 0-4 10-14 20-24 30-34 40-44 50-54 60-64 70+ ýðýãòýé 200 150 100 50 0 ýìýãòýé 0 50 100 150 200 0-4 10-14 20-24 30-34 40-44 50-54 60-64 70+ ýìýãòýé 0 50 100 150 200 0-4 10-14 20-24 30-34 40-44 50-54 60-64 70+
- 4. 8 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê çàñàãò àøèãòàé áàéõûí òóëä õ¿ì¿¿ñ ººðèé㺺 ÷ºëººòýé èëýðõèéëýõ, á¿òýýë÷ áàéõ áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëñýí îð÷èíä ÿâàãäàõ ¸ñòîé ãýñýí òààìàãëàëûã òàâüæýý (IIPS, Indai, 2002). Ò¿¿íèé ýíý ñàíàà íü ºíººäºð õ¿íèé õºãæëèéí ¿çýë áàðèìòëàëûí ¿íäñýí çàð÷ìóóäûí íýã áîëîõ õ¿íèé á¿òýýë÷ áàéäëûã äýìæèõ, íýìýãä¿¿ëýõ àñóóäëûã àãóóëæ áàéíà. Òîäðóóëáàë, õ¿ì¿¿ñèéí ÷àäàâõèéã áèé áîëãîõ, õºãæ¿¿ëýõýä øààðäàãäàõ õºðºí㺠îðóóëæ óëìààð á¿òýýë÷ ÷àäâàðûã íü õàìãèéí äýýä õýìæýýãýýð àøèãëàõ ìàêðî ýäèéí çàñãèéí îð÷èíã áèé áîëãîõ òóõàé àñóóäàë þì. Èéì áîëîõîîð ýäèéí çàñãèéí ºñºëò íü õ¿íèé õºãæëèéí çàãâàðûí íýãýí ÷óõàë õýñýã áîëîõîîñ ¿íäñýí çàð÷èì íü áèø þì. Õ¿íèé õºãæëèéí ¿çýë áàðèìòëàëûí ¿¿äíýýñ õºðºí㺠îðóóëàëòûã àâ÷ ¿çâýë äàí ãàíö êàïèòàëààð òóõàéëáàë ìàøèí ìåõàíèçì, áàéøèí áàðèëãà, ¿éëäâýðëýëèéí òåõíîëîãè, ýñâýë ìàø ñàéí çàì, õîëáîî õàðèëöààíû ñ¿ëæýý çýðýã äýä á¿òýö áàéãóóëàõàä çàðöóóëàõ ìºí㺠ãýæ ¿çýæ áîëîõã¿é þì. Ýíý íü áîëîâñðîë, ýð¿¿ë ìýíä ãýõ ìýò õ¿ì¿¿í êàïèòàë áóþó ìýäëýã õóðèìòëóóëæ ÷àäâàðæèõ, á¿òýýë÷ áàéæ óã ÷àäâàðàà àøèãëàõ ÷èãëýëýýð õèéãäýõ õºðºí㺠îðóóëàëòûã ÷ ìºí áàãòààäàã. Åðºíõèé人, õ¿í àìûí ºñºëòèéí åðºíõèé ò¿âøèí íü ýäèéí çàñãèéí õºãæèëä àëü íýã íàñíû á¿ëãèéí ºñºëòèéí ò¿âøíýýñ áàãà íºëºº ¿ç¿¿ëäýã àæýý. Áóñàä íàñíû á¿ëãèéí õ¿ì¿¿ñòýé õàðüöóóëàõàä çàëóó õ¿ì¿¿ñèéí òîî ºñºõ, ÿëàíãóÿà, òºðºëò áóóðàõ ¿éë ÿâö íü ààæèì áèø, îãöîì òîõèîëäîõ íü ýäèéí çàñàãò èë¿¿ àøèãòàé áàéíà. Ìýäýýæ õ¿í àì ç¿éí ººð÷ëºëò íü ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéí öîðûí ãàíö õóâüñàã÷ áèø íü îéëãîìæòîé. Õóâü õ¿íèé ýðõ ÷ºëºº, õóâèéí ºì÷èéí ýðõ, ÷ºëººò çàõ çýýë, àðä÷èëñàí çàñãèéí ãàçàð íü òóõàéí óëñ îðîí õºãæèæ, ýäèéí çàñãèéí ºíäºð ò¿âøèíä õ¿ðýõ ¿¿, ýñâýë ýíý ò¿âøèíäýý ñààòàæ, ýäèéí çàñãèéí õóâüä çîãñîíãè áàéäàëä îðîõ óó ãýäýãò ÷óõàë íºëººòýéã îëîí óëñûí òóóëæ ºíãºðººñºí ò¿¿õýí òóðøëàãà õàðóóëñààð áàéíà. Èéìä þóíû ºìíº õ¿í àìûí òîîíû àñóóäëààñ èë¿¿òýé ÷àíàðûí àñóóäàëä îíöãîé àíõààð÷, àæèëëàõ õ¿÷íèé ºíººãèéí áîëîí èðýýä¿éí õàíäëàãûã óõààëãààð õ¿ëýýí àâ÷ òýäíèéã øèíãýýõ ¿ð ä¿íòýé àæèë ýðõëýëòèéã äýìæèõýä õàíãàëòòàé õºðºí㺠îðóóëàëò õèéõýä Çàñãèéí ãàçàð õ¿÷èí ÷àðìàéëò ãàðãàõ õýðýãòýé áàéíà. Ýöýñò íü ä¿ãíýõýä, óëñ ¿íäýñíèé àþóëã¿é áàéäàë òóñãààð òîãòíîë, ýäèéí çàñãèéí õºãæèëä õ¿í àìûí òîîí õýìæýý ÷óõàë áîëîâ÷ áèä õ¿í àìûí á¿òöèéí ºíººãèéí ä¿ð òºðõèéã îíîâ÷òîé àøèãëàõ íü õºãæëèéí ãîë ò¿ëõ¿¿ð áàéõ áîëíî. Ашигласан материал 1. Micheal P. Todaro, 1992. “Economic Development in the Third World” 2. MPS, IIPS, 2000. "Population and Development: Linkages", Series materials 3. Weeks Jonh. An introduction to Concepts and Issues, 2002
- 5. 9 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê 4. ÕÀÑÑÒ, ͯÁÕÀÑ, 2001. Õ¿í àì áà õºãæëèéí çàð÷ìóóä, îð÷. ÕÀÑÑÒ 5. David Lucas, Paul Meyer, 1994. Beginning of population studies, 6. Ìîíãîë Óëñûí ¯íäýñíèé Ñòàòèñòèêèéí Ãàçàð, 2002. “Õ¿í àì îðîí ñóóöíû òîîëëîãî: Ìîíãîë Óëñûí õ¿í àìûí õýòèéí òîîöîî, ñýäýâ÷èëñýí ñóäàëãàà”, Óëààíáààòàð 7. ÍÕÕß, ÕÀÑÑÒ, ͯÁÕÕ, 2004. Óëààíáààòàð õîòûí ÿäóóðàë áà øèëæèõ õºäºë㺺í, ñóäàëãààíû òàéëàí, Óëààíáààòàð 8. Ìîíãîëûí õ¿í àì áà õºãæèë íèéãýìëýã, Õ¿í àìûí ñóðãàëò, ñóäàëãààíû òºâ, ͯÁ-ûí ÕÀÑ, 2004. Ìîíãîëûí õ¿í àìûí íàñ õ¿éñèéí á¿òöèéí ºíººãèéí áà èðýýä¿éí õàíäëàãà, Ìîíãîëûí õ¿í àìûí ñýòã¿¿ë, äóãààð 10, Óëààíáààòàð
- 6. 10 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê ХҮНИЙ НӨӨЦИЙН БҮРТГЭЛ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ АСУУДАЛ À.ªíºðæàðãàë Àëèâàà áèçíåñèéí áàéãóóëëàãûí õàìãèéí ÷óõàë íººöèéí íýã áîë õ¿í áàéäàã. Õ¿íèé íººö áîë áóñàä íººö¿¿äòýé õàðüöóóëàõàä õàìãèéí øàâõàãäàøã¿é àðâèí áàÿëàã þì. Ó÷èð íü õýðâýý õ¿ì¿¿ñèéã çºâ óäèðäàæ õºãæ¿¿ëæ ÷àäâàë òýä ¿ð àøèãòàé õºäºëìºðëºõèéí çýðýãöýý õºãæèõèéíõýý õýðýýð ñýòãýæ øèíèéã ýðýëõèéëýõ á¿òýýë÷ ñýòãýëãýýòýé áîëäîã. Äýëõèéí óëñ îðíóóä óäèðäëàãûí “ Õ¿í òºâòýé “ ñòðàòåãèéã áàðèìòëàí óëìààð íèéãýì áàéãóóëëàãûí õºãæèë äýâøëèéí ýõ ñóðâàëæ õ¿í ãýæ ¿çýõ õàíäëàãà íèéòëýã áîëæ áàéíà. Èéì íºõöºëä õ¿íèé íººöèéí óäèðäëàãûí àðãà ç¿éí îíîëûã õºãæ¿¿ëýõ øààðäëàãà çàéëøã¿é òàâèãäàæ áàéíà. Õ¿íèé íººöèéí ìåíåæìåíò áîë áàéãóóëëàãûí ìåíåæìåíòèéí ÷óõàë õýñýã áºãººä õ¿ì¿¿ñèéí õºäºëìºðèéí ¿éë àæèëëàãààòàé õîëáîîòîé àñóóäàë áîëîí àæèëëàã÷äûí áàéãóóëëàãàòàé õàðèëöàõ õàðèëöààã ñóäàëäàã. Õ¿íèé íººöèéí ìåíåæìåíòèéí ãîë çîðèëãî áîë àæèëòàí á¿ðèéí àâúÿàñ ÷àäâàð íººö áîëîìæóóäûã íýýí èëð¿¿ëæ õºãæ¿¿ëýõ, õ¿ì¿¿ñèéã ñàíàà÷ëàãàòàé àæèëëàõàä óðèàëàí äóóäàõ ºìíºº òàâüñàí çîðèëãîî áèåë¿¿ëýõ õ¿ñýë ýðìýëçëýëòýé áàéõ îð÷èí íºõöºëèéã á¿ðä¿¿ëýõ ÿâäàë þì. Õ¿íèé íººöèéí ìåíåæìåíòèéí ¿íäñýí ÷èã ¿¿ðã¿¿ä íü : • Áàéãóóëëàãûí õ¿íèé íººöèéí õýðýãöýýã òºëºâëºõ • Áàéãóóëëàãûã õýðýãöýýò àæèëëàõ õ¿÷íýýð õàíãàõ • Àæëûí ã¿éöýòãýëèéã ¿íýëýõ , öàëèí øàãíàë òîîöîõ • Àæèëëàã÷äûã õºãæ¿¿ëýõ, àæèëëàõ îð÷èíã ñàéæðóóëàõ • ¯ð ä¿íòýé àæëûí õàðèëöàà áèé áîëãîõ áà ñàéæðóóëàõ • Õ¿íèé íººöèéí á¿ðòãýëèéã õºòºëæ ìýäýýëëèéí ãàäíû áà äîòîîäûí õýðýãëýã÷äèéã øààðäëàãàòàé ìýäýýëëýýð õàíãàõ áà àæèëëàã÷äàä çîðèóëñàí òàéëàí áýëòãýõ ÿâäàë áàéäàã. • Õ¿íèé íººöèéí ìåíåæìåíòèéí çîðèëãóóä íü : • ×àäâàðëàã ìýðãýøñýí àæèë ãîðèëîã÷äûã ººðòºº òàòàõ • ×àäâàðëàã àæèëëàã÷äûã òîãòâîðòîé àæèëëóóëàõ
- 7. 11 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê • Àæèëëàã÷äûã èäýâõèæ¿¿ëýõ • Õ¿íèé íººöèéí ìåíåæìåíòèéí çîðèëòóóä íü : • Õºäºëìºðèéí á¿òýýìæèéã íýìýãä¿¿ëýõ • Õºäºëìºðèéí àìüäðàëûí ÷àíàðûã ñàéæðóóëàõ • Õºäºëìºðèéí ¿éë àæèëëàãàà íü õóóëüä íèéöýæ áàéãàà òàëààð áàòàëãàà ãàðãàõàä îðøèíî. Áèçíåñèéí ºðñºë人í óëàì øèð¿¿ñ÷ äýëõèé íèéò äàÿàðøèæ áàéãààòàé õîëáîîòîéãîîð ºðñºë人íèé ãîë çýâñýã áîëîõ òåõíîëîãèéí äàâóó òàë , øèíý á¿òýýëèéí áà á¿òýýãäõ¿¿íèé øèéäëèéí ïàòåíò, ñòðàòåãèéí áàéð ñóóðü òºäèéëºí à÷ õîëáîãäëîî àëäàæ ºíäºð óð ÷àäâàðòàé õàðèóöëàãàòàé óÿí õàòàí õºðâºõ ÷àäâàðòàé àæèëëàõ õ¿÷ áîëîõ õ¿í áîë òîãòâîðòîé ºðñºëäºõ ãîë ¿íäýñ áîëæ áàéíà. Áàéãóóëëàãûí àìæèëòûí ¿íäýñ íü õ¿ì¿¿ñèéã çºâ óäèðäàõ ÿâäàë ìºí ãýäýãòýé ýíý ñàëáàðûí ýðäýìòýä ñàíàë íýãäñýí áàéäàã. Õ¿íèé íººöèéí ìåíåæìåíò íü õ¿ì¿¿ñ àíõ õàìòðàí õºäºëìºðëºæ ýõýëñýí ¿åýñ àëáàí áóñààð õºãæèæ ýõýëñýí ãýæ ¿çäýã. Õàðèí àëáàí ¸ñíû õ¿íèé íººöèéí ìåíåæìåíòèéí ò¿¿õýí õºãæëèéã äºðâºí ¿íäñýí ¿å øàòàíä õóâààäàã. I ¿å - 19- ð çóóíû ñ¿¿ë÷èéí õàãàñààñ äýëõèéí 1-ð äàéí õ¿ðòýë. Ýíý ¿åä àæ ¿éëäâýðèéí íèéãìèéí õàëàìæèéí àæèëòíóóä ãàð÷ èðñýí. ̺í àæèë÷äàä ¿ç¿¿ëæ áàéãàà íèéãìèéí õàëàìæ áîë òýäíýýñ ¿ð øèã õ¿ðòýõèéí ýõëýë ãýäãèéã îéëãîæ àæèë÷äûí àæèëëàõ îð÷èí õºäºëìºðèéí íºõöºëèéã ñàéæðóóëàõ òàëààð ÿíç á¿ðèéí õºòºëáºðèéã ñàíàà÷ëàí õýðýãæ¿¿ëæ áàéñàí. II ¿å – Äýëõèéí 1-ð äàéíû ¿åýñ. Ýíý ¿åä øèíæëýõ óõààíû ìåíåæìåíò Òåéëîðèçìèéí îíîë ¿¿ññýí. Òåéëîðûí íîìëîëîîð êîìïàíèéã ¿ð àøèãòàé àæèëëóóëàõ õàìãèéí ãîë àðãà çàì áîë øèíæëýõ óõààíû õýìæèë ç¿éí çàð÷ìóóäûã àæëûí á¿õ ôðîíòîä òýð äîòðîî õ¿íèé íººöèéí áîäëîãîäîî õýðýãëýõ ¸ñòîé ãýæ íîìëîäîã. Òýð àæèë ¿¿ðýã á¿ðèéã ñóäàëæ àæèë ¿¿ðãèéã ñåãìåí÷ëýõ , àæèë ¿¿ðýã á¿ðèéí òîäîðõîéëîëò áýëòãýõ , àæëûã õàìãèéí ñàéí ã¿éöýòãýõ õ¿íèéã ñîíãîõ , àæëûí àðãà áàðèëä ñóðãàõ,àæëûã ¿ð àøèãòàé çîõèîí áàéãóóëñíû á¿òýýìæèéí ¿ð àøãèéã ýíä îðîëöñîí á¿õ õ¿ì¿¿ñò õ¿ðòýýõýýð øàãíàë óðàìøóóëëëûí òîãòîëöîîã ººð÷ëºí çîõèîí áàéãóóëàõ íü ç¿éòýé ãýæ ¿çñýí. Òåéëîðûí îíîëä àæëûí ñóäàëãàà , çîõèîìæ , àæèëä àâàõ , ñîíãîëò õèéõ , ñóðãàëò çîõèîí áàéãóóëàõ , ¿ð ä¿íä òóëãóóðëàñàí öàëèí õºëñ îëãîõ çýðýã îð÷èí ¿åèéí õ¿íèé íººöèéí ìåíåæìåíòèéí ¿éë àæèëëàãààíû á¿ðäýë õýñã¿¿äèéí ¿íäýñëýëèéã ãàðãàæ èðñýí. III ¿å – 1930 -1980 îí. Ýíý ¿åä õ¿ì¿¿ñèéí õàðèëöààíû îíîë õºãæñºí. Ýíý îíîëûí óðñãàëûí ãîë óòãà íü àæèë÷èä àæëàà ã¿éöýòãýõ ÿâöäàà ººðñäèé㺺 èëýðõèéëýõ òºðºëõèéí ñýòãýë ç¿éí õýðýãöýýòýé áàéäàã áºãººä òýä àæèëäàà èäýâõèã¿é õàíäàæ áàéãàà á¿õèé ë èëýðõèéëëèéí ãîë øàëòãààí áîë ìóó çîõèîí áàéãóóëàãäñàí àæèë ¿¿ðýã áàéõ áà ýíý íü òýäíèé òºðºëõèéí á¿òýýë÷ áàéäëàà èëýðõèéëýõ áîëîìæ ºãäºãã¿é.
- 8. 12 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê Õ¿ì¿¿ñèéí õàðèëöààíû îíîë íü àæëûí íèéãýì÷ øèíæ ÷àíàð, õàìòûí õºäºëìºðèéã óðàìøóóëàõûí à÷ õîëáîãäîëûã ãîëëîí àâ÷ ¿çäýã áàéõàä øèíý õàðèëöààíû îíîë íü õóâü õ¿íä òºâëºð÷ àæèëëàõ ÿâöäàà ººðèéí ñýòãýë õàíàìæèéã áèé áîëãîõ õóâü õ¿íèé õýðýãöýýã àâ÷ ¿çäýã. IY ¿å – 1980 îíîîñ îäîîã õ¿ðòýë. Ýíý ¿å øàòíû ãîë îíöëîã áîë àæëûí áàéðíû ç¿ãýýñ àæèëòàíä óðüä ºìíºõººñ èë¿¿ ºíäºð øààðäëàãà òàâèãäàæ áàéãàà áºãººä ò¿¿íèéã õàíãàõûí òóëä àæèëëàã÷èä òàñðàëòã¿é ñóð÷ õºãæèõ õàíäëàãà äàâàìãàéëæ áàéãàà. Èéìä ¿éëäâýð àæ àõóéí ãàçàð áàéãóóëëàãà á¿ð àæèëëàã÷äàà ñóðãàæ õºãæ¿¿ëýõýä àñàð èõ õºðºí㺠îðóóëàëò õèéõ áîëñîí ¿å þì. Ýíý ¿åä äýëõèéí óëñ îðíóóä “ Õ¿í òºâòýé “ ñòðàòåãèéã áàðèìòëàõ áîëñîí. Õ¿íèé íººöèéí á¿ðòãýë ãýäýã íü (ÕÍÁ) õ¿íèé íººöèéí òóõàé ìýäýýëë¿¿äèéã òàíüæ ìýäýõ áà ìýäýýëëèéã ¿íýëæ ñîíèðõîã÷ òàëóóäàä õ¿ðãýõ ïðîöåññ þì. Àìåðèêèéí õºäºëìºðèéí èíñòèòóòýýñ (Work Institute in America) äàðààõ òîäîðõîéëîëòûã ºãñºí íü õ¿íèé íººöèéí á¿ðòãýëèéí àãóóëãûã èë¿¿ òîäîðõîéëäîã: ÕÍÁ ãýäýã íü Àëáàí ¸ñíû áàéãóóëëàãóóäûí ç¿ãýýñ (1) õ¿íèé ìºí ÷àíàðûã òàéëáàðëàõ áà (2) õ¿íèé íººöèéí ºðòãèéã òîîöîõ õ¿÷èí ç¿éë¿¿äèéí òóõàé îíîëûã õºãæ¿¿ëýõ (3) õ¿íèé íººöèéí ºðòãèéã òîäîðõîéëîõ , ¿ð àøèã ¿íý öýíèéã ¿íýëýõ øèíæëýõ óõààíû ¿íäýñëýëòýé íàéäâàðòàé àðãûã áîëîâñðóóëàõ áà (4) ïðàêòèêò íýâòð¿¿ëýõ çîõèîí áàéãóóëàëòûí àðãà õýìæýý àâàõ ¿éë àæèëëàãàà þì. ÕÍÁ èéí çîðèëãî íü : 1. Áàéãóóëëàãà çàðäëû㠺㺺æòýé áàéëãàõ çîðèëãîä õ¿ðýõèéí òóëä õ¿íèé íººöèéã îëæ ýçýìøèõ, õàìãèéí ¿ð ºãººæ àâàõ àæëûí áàéðàíä àæèëëóóëàõ , õ¿íèéã á¿õ òàëààð õºãæ¿¿ëýõ, äýìæèõ òàëààð óäèðëàãàä çîðèóëñàí ºðòãèéí õóâüä ¿íý öýíýòýé ìýäýýëëèéã áýëòãýõ 2. Óäèðäàõ àæèëòíóóäàä õ¿íèé íººöèéã àøèãëàõ õàìãèéí ¿ð àøèãòàé ìîíèòîðèíã õèéõ áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëýõ 3. Õ¿íèé íººöèéí ºðòãèéã õÿíàõ,ººðººð õýëáýë ò¿¿íèé ºðòºã ººð÷ëºãäñºí ýñýõ, õýðýâ ººð÷ëºãäñºí áîë íýìýãäñýí ¿¿? ýñâýë õîðîãäñîí óó? ãýäãèéã òîîöîæ áàéõ 4. Óäèðäëàãààñ õýðýãæ¿¿ëæ áàéãàà áîëîâñîí õ¿÷íèé õîëáîîòîé àðãà õýìæýýíèé ñàíõ¿¿ãèéí ¿ð äàãàâàðûã òîäîðõîéëæ òýäýíä óäèðäëàãûí çàð÷ìàà áîëîâñðóóëàõàä íü òóñëàõ ÕÍÁ èéí ¿¿ðãèéã òîäîðõîéëáîë: 1. ÕÍÁ íü óäèðäëàãûí ìàø õ¿÷òýé çýâñýã ìºí. ÕÍÁ íü áàéãóóëëàãûí àæèëëàãñäûí ººðèéí ºðòºã áà ¿íý öýíèéí òàëààðõ ìýäýýëëýýð óäèðäëàãûã õàíãàíà. Ýíý ìýäýýëýë íü áàéãóóëëàãà öààøèä õýðýãöýý øààðäëàãàòàé áîëîâñîí õ¿÷íèéã ñîíãîõîä ÷ àøèãëàãäàíà. ÕÍÁ èéã õºòºëñíººð óäèðäëàãûí ìåíåæåð¿¿äýä õ¿í áîë áàéãóóëëàãûí õàìãèéí ¿íýòýé íººö ãýäãèéã îéëãóóëæ ºãäºã. ÕÍÁ õºòºëäºãã¿é áàéãóóëëàãàä
- 9. 13 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê õ¿íèé íººöòýé õîëáîîòîé á¿õ çàðëàãóóäûã ¿¿ññýí ¿åä íü øóóä çàðäàë áîëãîäîã ó÷èð ýíý íººöèéí ºðòºã òîîöîãäîõã¿é, ò¿¿íýýñ ¿¿ñýõ èðýýä¿éí ¿ð ºãººæ òîäîðõîéëîãäîõã¿é. Õàðèí áóñàä ýäèéí çàñãèéí íººöèéí ºðòãèéã òîîöîæ á¿ðòãýæ õóâààðèëäàã. Õ¿íèé íººöèéí ìåíåæåð¿¿ä çºâõºí áîëîâñîí õ¿÷íèéã îëæ àâñàí çàðäëàà òîîöîõîîñ õýòýðäýãã¿é. Åð íü õ¿íèé ÕÍÁ èéí ýöñèéí ¿ð ä¿í áîë - Õ¿íèé íººöèéí çàðäëûã òîîöîõ - Õ¿íèé íººöèéí ¿ð ºãººæèéã òîîöîõ ÿâäàë áàéäàã Áàéãóóëëàãàä áèçíåñèéí çîðèëãîäîî õ¿ðýõýä õ¿íèé íººöèéí àøèãëàëòûí á¿ðòãýë øóóä õàìààðàëòàé áàéõ ¸ñòîé. 2. ÕÍÁ íü çºâõºí áàéãóóëëàãûí óäèðäëàãûã ÷óõàë ìýäýýëëýýð õàíãààä çîãñîõã¿é õºðºí㺠îðóóëàã÷äàä áàéãóóëëàãûí áîëîâñîí õ¿÷íèé íººöèéí òàëààð ìýäýýëýë ºãäºã. Ýíý íü òýäíèé õºðºí㺺 áàéðøóóëàõ øèéäâýðò ÷óõàë íºëººòýé. Îäîîãèéí ñàíõ¿¿ãèéí á¿ðòãýëýýð õ¿íèé íººöä îðóóëñàí õºðºí㺠îðóóëàëò íü õºðºí㺠áîëîõã¿é çàðäàë áîëäîã ó÷ðààñ îðóóëñàí õºðºíãèéí ºãººæèéí ¿ç¿¿ëýëò ãàæèæ áàéíà. Öýâýð àøèã Îðóóëñàí õºðºíãèéí ºãººæ = ---------------------------------- Õºðºíãèéí ä¿í Õºðºí㺠îðóóëàã÷èä õºðºíãèéí ºãººæèéí ¿ç¿¿ëýëòèéã ¿íäýñëýí øèéäâýð ãàðãàõ ãýæ áàéãàà ë áîë õ¿íèé íººöèéí ºãººæèéã îðîëöóóëæ òîîöîõûã ýðìýëçýõ íü ç¿éí õýðýã áèëýý. ̺í õ¿íèé íººöèéí á¿õ çàðäëûã êàïèòàëæóóëàõã¿é çàðäëààð òîîöñîíîîñ ¿¿ñýõ áàñ íýã íºëºº áîë îðëîãî ¿ð ä¿íãèéí òàéëàíãèéí àøèã áóóðàõ þì. Õýðâýý èéì áîëáîë ñàíõ¿¿ãèéí ìåíåæåð¿¿ä îéðûí àøãèéã èë¿¿ä ¿çäýãýýñ õýòèéí àøãèéã îéøîîõã¿é áîëíî. 3. Áàéãóóëëàãûí àæèëòàíä ñýòãýë õàíàìæ àâ÷ðàíà.Àæèëòàí ººðèé㺺 çºâõºí õºëñíèé àæèë÷èí áèø êîìïàíèéí ¿íý öýíýòýé õºðºí㺠ãýäãèéã ìýäýð÷ àæèëëàñíààð õºäºëìºðèéí á¿òýýìæ íýìýãäýæ áîëíî. 4. ÕÍÁ íü íèéãìèéí àìüäðàëä ÷ íºëººëíº. Õ¿í àìûã , ¿¿í äîòðîî ¿íäýñíèé öººíõ,ýìýãòýé÷¿¿ä áà åð íü àæèëëàãñäûí ýðõ àøãèéã õàìãààëàõ òàëààð õóóëü ä¿ðýì æóðìûã õàòóó ìºðäºæ àæèëëàõûã áèçíåñèéí áàéãóóëëàãóóäààñ óëàì èõ øààðäàõ áîëñîí. ÕÍÁ íü áàéãóóëëàãà àæèëëàãñäûí íèéãìèéí áàéäëûí òàëààðõ õ¿ëýýñýí ¿¿ðãýý õýðõýí áèåë¿¿ëæ áàéãààã ¿ç¿¿ëýõ áîëîìæòîé áîëîõ áà ýäèéí çàñàã äàõ õ¿í êàïèòàëûí ºñºëò áóóðàëòûã õÿíàõ áîëîëöîîòîé áîëîõ þì. Ìèíèé ñóäàëãààíû àæëûí çîðèëãî áîë ÕÍÁ íü íÿãòëàí áîäîõ á¿ðòãýëèéí íýã ñàëáàð áîëîõ íü çàéëøã¿éã áàòàëæ íÿãòëàí áîäîõ á¿ðòãýëèéí ñèñòåìä ñóóëãàæ ºãºõ , õ¿íèé íººöèéí ºðòºã áà ¿íý öýíèéã (¿ð àøãèéã) ¿íýëýõ çàãâàð áîëîí ò¿¿íèéã íÿãòëàí áîäîõ á¿ðòãýëä òóñãàõ ìýäýýëëèéí ñèñòåìèéã áîëîâñðóóëàõ ïðàêòèêò íýâòð¿¿ëýõ ÿâäàë áîëíî. ̺í ñàíõ¿¿ãèéí ìýäýýëëèéí ãàäíû áà äîòîîäûí õýðýãëýã÷èä íü êîìïàíèéí
- 10. 14 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàíä øèíæèëãýý õèéæ øèéäâýð ãàðãàõäàà êîìïàíèéí àøèãò íºëººëºõ áóñàä õ¿÷èí ç¿éë¿¿äèéí íýãýí àäèë àæèëëàãñäûí ÷àäâàð ÷àíñàà, êîìïàíèàñ õ¿íäýý îðóóëñàí õºðºí㺠îðóóëàëòûí íºëººã ìºí ñóäëàõ øààðäëàãàòàéã õàðãàëçàí øèíæèëãýýíèé çàãâàð áîëîâñðóóëàõ çîðèëãîòîé. XYII çóóíä Àíãëèéí ñîíãîäîã óëñ òºð ýäèéí çàñãèéí óõààíûã ¿íäýñëýã÷äûí íýã Â.Ïåòòè õóâü õ¿íèé õºäºëìºðëºõ ÷àäâàðûí ºðòãèéã ìºí㺺ð èëýðõèéëýõ àíõíû îðîëäëîãûã õèéæ áàéñàí. (Ïåòòè.Â. Ýêîíîìè÷åñêèå è ñòàòèñòè÷åñêèå ðàáîòû , 1940ã. Ìîñêâà) Ò¿¿íèé îíîëîîð õ¿íèé ¿íý öýíý ãàçðûí ºðòãèéí íýãýí àäèë ò¿¿íèé íýã æèëä îëäîã îðëîãûã 20 äàõèí ºñãºñºíòýé òýíö¿¿ ãýæ ¿çýæ, òýð ¿åèéí Àíãëèéí õ¿í àìûã 520 ñàÿ ôóíò ñòåðëèíãýýð ¿íýëñýí . Ïåòòè íèéãìèéí áàÿëàã áîë èðãýäèéí ÿìàð õºäºëìºð ýðõýëæ áàéãàà áîëîí òýäíèé õºäºëìºðò õàíäàõ ÷àäâàðààñ õàìààðíà ãýæ ¿çýæ áàéñàí ó÷ðààñ íýã òîì õ¿íèéã 2 õ¿¿õýäòýé òýíö¿¿, íýã óñàí öýðýã 3 òàðèà÷èíòàé òýíö¿¿ ãýõ ìýòýýð òîîöîæ Àíãëèéí íýã èðãýí îéðîëöîîãîîð 80 ôóíò ñòåðëèíãèéí ¿íýòýé ãýæ ãàðãàæ áàéñàí áàéíà. 1812 îíä Îðîñä Ëþäâèã ßêîá ÷ºëººò èðãýí áà õàìæëàãàò òàðèà÷íûã õºëñëºõ çàðäëûã õàðüöóóëàí òîîöîîëæ ï¿¿ áà øóóäàé õàð áóäààíû äºðºâíèé íýã ãýõ ìýò áîäèò õýìæèãäõ¿¿íýýð èëýðõèéëæ áàéñàí. Òýð òîîöîîíäîî àíõ óäàà õ¿ëýýæ àâààã¿é îðëîãî áóþó îäîîãèéíõîîð àëäàãäñàí áîëîìæèéí ºðòºã ãýäýã îéëãîëòûã àøèãëàñàí áàéíà. (Äÿòëîâ Ñ.À. Îñíîâû òåîðèè ÷åëîâå÷åñêîãî êàïèòàëà, ÝÓÔ,1992) ÕÕ çóóíä õ¿ì¿¿í êàïèòàëûí îíîëûã áîëîâñðóóëñàí 2 ýðäýìòýí ýäèéí çàñãèéí ñàëáàð äàõ Íîáåëèéí øàãíàëûã õ¿ðòñýí íü 1979 îíä Òåîäîð Øóëüö, 1992 îíä Ãýðè Áåêêåð íàð þì. Õ¿ì¿¿í êàïèòàë ãýäýã áîë õ¿í á¿ðò áàéäàã ìýäëýã ÷àäâàð äàäàë çàíøëûí õýì õýìæýý íººö þì. Ò¿¿íä õºðºí㺠îðóóëíà ãýäýã íü ò¿¿íä áîëîâñðîë îëãîõ , ìýðãýæëèéí äàäëàãà õóðèìòëóóëàõ , ýð¿¿ë ìýíäèéã íü õàìãààëàõ, íèéãìèéí àñóóäëûã íü øèéäâýðëýõ, ìýäýýëýë ºãºõèéã îéëãîíî. Øóëüö Õ¿í - êàïèòàëûí òóõàé ¿íäñýí îíîëûã áîëîâñðóóëæ äýëãýð¿¿ëñýí áîë Áåêêåð Õ¿í - Êàïèòàëä îðóóëñàí õºðºí㺠îðóóëàëò áîëîõ áîëîâñðîëûí ýäèéí çàñãèéí ¿ð àøãèéã ñòàòèñòèê àðãààð òîîöñîí. Áîëîâñðîëûí ýäèéí çàñãèéí ¿ð ºãººæèéã òîîöîõûí òóëä Áåêêåð äýýä áîëîâñðîëòîé õ¿íèé íàñàí òóðøèä àâàõ öàëèí õºëñíººñ äóíä ñóðãóóëü òºãññºí õ¿íèé íàñàí òóðøèä àâàõ öàëèí õºëñèéã õàñ÷ áîëîâñðîëûí îðëîãûã òîäîðõîéëñîí. Ñóðãàëòûí çàðäàëä ñóðãàëòûí òºëáºð , äîòóóð áàéðíû ãýõ ìýò øóóä çàðäëûã îðóóëàõààñ ãàäíà àëäàãäñàí áîëîìæ áóþó ñóðàëöàõ õóãàöààíû àâ÷ ÷àäààã¿é öàëèíã îðóóëæ òîîöñoí áàéíà. Àëäàãäñàí öàëèí áîë ñóðãàëòàíä çàðöóóëñàí öàãèéí ¿íý öýíý áóþó îðëóóëàëòûí ºðòºã ãýñýí ¿ã þì.Áîëîâñðîëûí îðëîãûã çàðäàëä íü õàðüöóóëæ áîëîâñðîëûí ¿ð àøãèéã òîîöñîí áà ýíý íü æèëèéí îðëîãûí 12% -14% áàéõ þì ãýñýí òîîöîîã õèéñýí áàéíà. Ìèíèé ñóäàëãààãààð Õ¿íèé íººöèéí á¿ðòãýëèéí àñóóäëûã 1960 ààä îíû ñ¿¿ë÷ýýð ÿðèãäàæ ýõýëñýí áà èë¿¿ ìýðãýøñýí ìýðãýæèëòýé àæèëëàõ õ¿÷èí ãàð÷ èðñýí , êîìïàíèóäûí íýãäýæ íèéëýõ ¿éë ÿâö èõýññýíýýð
- 11. 15 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê óäèðäëàãûí ìåíåæåð¿¿ä ýíý àñóóäëûã 1980 îíîîñ õîéø èë¿¿ ñîíèðõîæ ýõýëñýí. Åð íü ñ¿¿ëèéí 20 æèëä óäèðäëàãûí øèíæëýõ óõààí 2 ç¿éëèéã ë òîéð÷ ÿðüæ áàéãàà íü (èííîâàöèÿ) øèíý÷ëýë áà õ¿íèé íººö (÷åëîâå÷åñêèå ðåñóðñû) þì. Óäèðäëàãûí ñàëáàðò õ¿íèé íººöèéí á¿ðòãýëèéí òàëààð ñóäàëãàà õèéäýã ýðäýìòäèéí òºëººëºã÷ áîë Àìåðèêèéí ýðäýìòýí Ýðèê Ôëàìõîëüö , Ãåðìàíñîí À.Ã, Õåíäðèêñåí Ý.Ñ íàð þì. Ýðèê Æ.Ôëàìõîëüö íü ÀÍÓ ûí Ëîñ Àíæåëîñ, Êàëèôîðíèéí èõ ñóðãóóëèéí Áàéãóóëëàãà ñóäëàëûí òºâ áîëîí Àíäåðñîíû áàêàëàâðûí äàðààõ ìåíåæìåíòèéí ñóðãóóëèéí Õ¿íèé íººöèéí ìåíåæìåíò áà Áàéãóóëëàãûí òºëºâ áàéäëûí (organizational behavior) òýíõìèéí ïðîôåññîð õ¿í þì. Ò¿¿íèé ñóäàëãààíû ÷èãëýë íü : 1. Áàéãóóëëàãûí õºãæëèéí ñòðàòåãè (áàéãóóëëàãûí àìæèëò áà áóóðàëò) , áàéãóóëëàãûí ºñºëòèéí ÿëãààòàé øàòóóäàä øààðäàãäàõ øèëæèëòèéí áàéäàë 2. Áàéãóóëëàãûí ñî¸ëûí ìåíåæìåíò áà õýìæ¿¿ð 3. Áàéãóóëëàãûí õÿíàëòûí ñèñòåì áà áàëàíñ 4. Õ¿íèé íººöèéí á¿ðòãýë þì. Õ¿íèé íººöèéí á¿ðòãýëèéí òàëààð Ôëàìõîëüöûí á¿òýýë¿¿ä íü : - 1971 îí, A Model for human resourse Valuation: A Stochastic Process with Service Rewards, Accounting Review ñýòã¿¿ë, April 1971 Õ¿íèé íººöèéã ¿íýëýõ ñòîõàñòèê çàãâàð - 1974 îí, Human resourse accounting . Encino, California: Dickenson Publishing Co. Õ¿íèé íººöèéí á¿ðòãýë øèíæèëãýý - 1975 îí, The metaphysics of human resourse accounting and its implications for managerial accounting. Accounting Forum îð÷óóëàõ - 1975 îí , Human resourse accounting for CPA firms. Certified Public Accountant Jourrnal, 45 Àóäèòûí ôèðì¿¿äèéí õ¿íèé íººöèéí á¿ðòãýë øèíæèëãýý -1984 îí, Human resourse accounting. Jossey-Bass publishers,Los Angeles. - Õ¿íèé íººöèéí á¿ðòãýë øèíæèëãýý - 1989 îí, Valuing human resourses in buying service companies. Mergers and Acquisitions,23 - Õóäàëäààíû êîìïàíèóäàä õ¿íèé íººöèéã ¿íýëýõ íü Õ¿íèé íººöèéí ºðòãèéã ÿàæ òîäîðõîéëîõ âý ? Õ¿íèé íººöèéí àíõíû ºðòãèéã òîäîðõîéëîõ õýä õýäýí çàãâàð áàéãààãààñ õàìãèéí ýíãèéí îéëãîìæòîé çàãâàð áîëîõ Ôëàìõîëüöûí çàãâàðûã òîìú¸îëáîë : Х¿ний нөөцийг хөрөнгө гэж ¿звэл ямар зардлыг анхны ºртºгт оруулах яаж элэгд¿¿лэх болон яаж данснаас хасах зэрэг асуултууд гарч ирнэ. Ôëàìõîëüö õ¿íèé íººöèéã á¿ðòãýëä 2 ÿíçààð á¿ðòãýæ áîëíî ãýæ ¿çäýã: 1. Анхны өртгөөр б¿ртгэх (original or historical cost) Анхны ºртºгт ажиллагсдыг элс¿¿лэх, хºлслºх мэргэжилд сургах б¿х зардлыг капиталжуулж оруулна. Дараа ¿еэс анхны ºртгийг элэгд¿¿лнэ. Эриê Флэмхольцын боловсруулсан х¿ний нººцийн ºртгийг тооцох
- 12. 16 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê модельд х¿ний нººцийн анхны ºртгийг 2 з¿йлээс б¿рдэнэ гэж таамагладаг: Энэ нь ажилтныг элс¿¿лэх зардал (acquisition costs) ба ажилтныг дадлагажуулах зардал (learning costs) юм. Х¿снэгт-1 Анхны ºртºг б¿рдэлт Анхны ºртºг Ажилтныг элсүүлэх зардал Ажилтныг дадлагажуулах зардал Шууд Шууд бус Шууд Шууд бус Элсэлтийн Хайгуулчийн Шилж сонгох Бүртгэх Ажлын байр олгох Тушаал дэвших эсвэл дотроосоо øèëæ¿¿ëýõ Танилцуул ах аялал Ажлын байран дээр сургах Сургагчийн зааварчлага ºгºхºд зарцуулах цаг Дадлагажих ¿ед хамт ажиллагёдын хºдºлмºрийн б¿тээмж буурах Шинэ ажилтны хºдºлмºрийн б¿тээмж бага байх Элслэлтийн ба хайгуулчийн зардал нь тохиромжтой нэг л х¿нийг сонгохын тулд гарч байгаа зардал юм. Жишээлбэл 20 х¿нийг хайсан судалсан ярилцлага хийсэн б¿х зардлыг элс¿¿лсэн 2 х¿нд хувааж б¿ртгэх хэрэгтэй. Ажлын байр олгох зардал гэдэг нь шинэ ажилтанд зориулж байгууллагаас ажлын байр бэлтгэхэд гарах зардал юм. Танилцуулах аялалын зардал нь компанийн ¿йл ажиллагаа, ¿йлдвэрлэлийн цех тасаг, ажлын талбартай танилцах, ажлын байр ажил ¿¿ргийн хуваарийг танилцуулах зардал юм. Энэ аргын давуу тал нь зардал бол ºртгийн хэмж¿¿р байдаг гэсэн хºрºнгийг ¿нэлж б¿ртгэх нийтээр х¿лээн зºвшººрºгдсºн ерºнхий зарчмыг баримталж байна. Сул тал нь мºн л хºрºнгийг ºртгººр ¿нэлж б¿ртгэхэд гардаг дутагдалтай тал болох зах зээлийн ¿нийг тусгадагг¿й мºн т¿¿ний ºртгийг зºвхºн гарсан зардлаар л хэмжиж байгаа явдал юм. 2. Оруулалтын ºртгººр á¿ðòãýõ (Replasement cost) Энэ арга нь х¿ний нººцийн ºртгийг тодорхойлохдоо ажилтныг ººр ажилтнаар орлуулан ажиллуулахад (замещение) гарах зардлаар хэмжиж б¿ртгэх арга юм. Орлуулалтын ºртгийн аргын ¿ед анхны ºртгийн аргаас ялгаатай нь х¿ний нººцийн ºртºгт бас нэг элемент нэмэгдэж байгаа нь ажилтныг элс¿¿лэх дадлагажуулах зардлаас гадна ажлаас халагдах ¿еийн зардлыг (separation costs) оруулдаг.
- 13. 17 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê Х¿снэгт 2 Орлуулалтын ºртºг б¿рдэлт Орлуулалтын ºртºг Элс¿¿лэх зардал Дадлагажуулах зардал Ажлаас халах зардал Шууд Шууд бус Шууд Шууд бус Шууд Шууд бус -Элсэлтийн -Хайгуулчийн -Шилж сонгох -Б¿ртгэх -Àжлын байр олгох -Тушаал дэвших эсвэл дотроосоо øèëæ¿¿ëýõ - Танилцуул ах аялал -Ажлын байран дээр сургах -Сургагчийн зааварчлага ºгºхºд зарцуулах цаг -Дадлагажих ¿ед хамт ажиллагёдын хºдºлмºрийн б¿тээмж буурах -Шинэ ажилтны хºдºлмºрийн б¿тээмж бага байх Тэтгэмж олгох -Халагдахын ºмнº хºдºлмºрийн б¿тээмж буурах -Хамт ажиллагсдын хºдºлмºрийн б¿тээмж буурах -Сул зогсолтын зардал гарах Ажлаас халагдах ¿еийн зардал гэдэг нь ажилтанд тэтгэмж ºгºх шууд зардлаас гадна ажилтныг халагдах шийдвэр гаргаснаас хойш ººрийн ба хамтран ажиллагсдын хºдºлмºрийн б¿тээмж буурах, шинэ ажилтныг олох а¿ртэл сул зогсолтын гэх мэт шууд бус зардал орно. Орлуулалтын ºртгººр б¿ртгэх аргын давуу тал нь: 1. Ажилтны албан тушаалын хувьд хувь х¿нийх нь хувь ажлын б¿тээмжийг ¿нэлэх боломжтой. 2. Х¿ний нººцийг тºлºвлºх хянахад арай ил¿¿ боломжтой болно. 3. Байгууллагаас х¿ний ¿р ашгийг ¿нэлэх бусад сонголтот (альтернатив) арга хэрэглэх боломжтой. Дутагдалтай тал нь энэ арга их субъектив, хувь х¿ний санаа бодол чухал ¿¿рэгтэй. Õ¿íèé íººöèéí ºðòãèéã ¿íýëýõ áàñ íýã õóâèëáàð áîë Õåêèìüÿí, Äæîóíñ íàðûí (Hekimian and Jones) íàðûí ñàíàë áîëãîæ áàéãàà àëäàãäñàí áîëîìæèéí ºðò㺺ð (opportuniti cost) èëýðõèéëýõ àðãà þì. Ýíý àðãûã õºðºíãèéã ººðººð àøèãëàõ áîëîìæ áàéâàë ë õýðýãëýäýã. Хамгийн оновчтой, ººр ажлын байранд ажиллахдаа авах байсан цалин хºлсний хэмжээгээр х¿ний нººцийн ºртºг тодорхойлогдоно. Энэ аргын давуу тал нь х¿н б¿р ººр ººр ºртºгтэй байх боломж олгодог. Гэвч энэ арга нь хувь х¿ний àæèëëàæ байгаа нэгжийн удирдлагын санаа оноо тэдний мэдээлэл олж авах чадвараас хамааралтай. Тийм ч их эрэлттэй байдагг¿й ажиллагсад ¿íэг¿й юм уу маш бага ¿нээр ¿нэлэгдэж болзошг¿й юм. Õ¿íèé íººöèéã ¿íýëýõ Ñòîõàñòèê óðàìøóóëëûã ¿íýëýõ çàãâàð áàéäàã. Ýíý çàãâàðò ã¿éöýòãýõýýð õ¿ëýýãäýæ áàéãàà àæèë ¿¿ðãèéí õóâààðèéã ¿íýëæ àæèëòíóóäûí ºðòãèéã òîîöîõ íü ç¿éòýé ãýæ ¿çäýã. Àæèëòàí òóõàéí áàéãóóëëàãàäàà ÿìàð àëáàí òóøààëä àæèëëàõ áîëîìæòîéã òîäîðõîéëíî. 1. Àëáàí òóøààë òóñ á¿ðèéí ºðòãèéã òîäîðõîéëíî. 2. Àæèëòíû áàéãóóëëàãàä öààøèä àæèëëàõ õóãàöààã òîãòîîíî. 3. Äýýðõ àëáàí òóøààëä àæèëòàí õýçýý äýâøèí àæèëëàæ áîëîõ ìàãàäëàëûã îëíî. 4. Èðýýä¿éí îðëîãûã äèñêàóí÷èëæ ºíººãèéí ¿íý öýíèéã îëíî.
- 14. 18 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê Íýãä¿ãýýðò àæèëòíû àëáàí òóøààë äýâøèõ øàòëàëûã òîéìëîíî: Àæëààñ ãàðàõ Ñàíõ¿¿ ýðõýëñýí îðëîã÷ çàõèðàë Åðºíõèé ñàíõ¿¿÷ (íÿãòëàí áîäîã÷) Àõëàõ íÿãòëàí áîäîã÷ Íÿãòëàí áîäîã÷ Òóñëàõ íÿãòëàí áîäîã÷ Õî¸ðäóãààðò òóõàéí àëáàí òóøààëä àæèëëàõäàà àæèëòíû áàéãóóëëàãàäàà îðóóëàõ öýâýð îðëîãûã òîäîðõîéëíî. Ýíý íü àæèëòàí á¿ðèéí êîìïàíèéí íèéòèéí òîãîîíä îðóóëàõ õóâü íýìðèéã ¿íýëæ ìºí㺺ð èëýðõèéëíý ãýñýí ¿ã þì. ¯¿íèéã 2 àðãààð òîîöîæ áîëíî. 1. Íèéò ã¿éöýòãýñýí áîëîí èðýýä¿éä ã¿éöýòãýõ àæëûí íýãæèä íîãäîõ îðëîãûã îëíî. Íýãæ á¿òýýãäõ¿¿íä ÿìàð õýìæýýíèé îðëîãî íîîãäîæ áàéãààã îëíî ãýñýí ¿ã þì. Æèøýýëáýë: Ǻâëºõ ¿éë÷èëãýýíèé êîìïàíèä ¿éë÷ë¿¿ëýã÷èäòýé ÿðèëöñàí 1 öàãò íîîãäîõ îðëîãûã îëæ áîëíî. Ǻâëºã÷- àæèëòàí á¿ðèéí íèéò àæèëëàñàí öàãèéã 1 öàãò íîîãäîõ îðëîãîîð ¿ðæ¿¿ëæ çºâëºã÷- àæèëòàí á¿ðèéí íèéò îðëîãûã îëæ áîëíî. 2. Ýñâýë êîìïàíèéí èðýýä¿éí íèéò îðëîãûí ïðîãíîçûã îëîîä ò¿¿íèéãýý õ¿íèé íººö áà áóñàä íººö¿¿äýä íîîãäîõ íü ãýñýí áàéäëààð õóâààðèëæ áîëíî. Õ¿íèé íººöºä íîîãäîõ îðëîãûã õ¿í òóñ á¿ðä õóâààðèëíà. Ãóðàâäóãààðò Àæèëòíû òóõàéí áàéãóóëëàãàä àæèëëàõ õóãàöààã òîãòîîíî: Àæèëëàõ íèéò õóãàöààã îëîõäîî õóâü õ¿íèé õ¿ñýë, áèåèéí ýð¿¿ë ìýíä , ýìîöè , áàéãóóëëàãààñ àæèëòíûã àæèëä àâàõ, òóøààë äýâø¿¿ëýõ , àæëààñ õàëàõ áîëîí øàãíàæ óðàìøóóëàõ òàëààð ÿâóóëäàã áîäëîãî , àæèëòíû õºäºëìºðèéí çàõ çýýë äýýð õºðâºõ ÷àäâàð çýðãèéã õàðãàëçàí ¿çíý. Àæèëòíû àæèëëàõ õóãàöààã îëîõäîî ýêñïåðò¿¿äèéí (óäèðäàõ àæèëòíóóä , õàìòðàí àæèëëàãñàä, õàðèëöàã÷èä ) ¿íýëãýýã ¿íäýñëýæ áîëíî.Ýñâýë óëàìæëàëò àðãààð áóþó áàéãóóëëàãàä õóðèìòëàãäñàí ñòàòèñòèê ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã àøèãëàíà. ĺðºâä¿ãýýðò: Àëáàí òóøààë àõèõ çàìûã õàëàãäàõ õ¿ðòýë íü ÿìàð ÿìàð àëáàí òóøààëä áîëîìæòîéã òîîöîõäîî àëáàí òóøààë òóñ á¿ð äýýð àæèëëàõäàà àæëààñ õàëàãäàõ ìàãàäëàëûã òîîöíî. Àæèëëàõ ñ¿¿ë÷èéí æèë àæëààñ õàëàãäàõ ìàãàäëàë 100% áàéõ ¸ñòîé. Òàâäóãààðò : Îðëîãûã äèñêàóí÷ëàíà. Äàðàà íü èðýýä¿éí àæëûí õ¿ëýýãäýæ áàéãàà ¿íý öýíèéí íèéëáýðýýð àæèëòíû ºðòãèéã òîãòîîíî. Х¿ний нººцийн ¿р ашиг, ¿нэ цэнийг ÿàæ ¿нэлэх âý? Аливаа хºрºнгº ºртºгтэй байна гэдэг нь ºгººж ºгнº гэсэн ¿г. Хэдийгээр ажилтныг ¿нэлж б¿ртгэлд тусгаж болж байгаа болов÷ т¿¿ний эдийн засгийн ¿р ºгººжийг хувь х¿ний хувьд тооцоход х¿ндрэлтэй. Яг адилхан ºртгººр б¿ртгэгдсэн 2 х¿ний компанид авчрах ¿р ºгººж ººр ººр байна. Х¿ний нººцийн ¿нэ цэнийг тооцох судлаачдын боловсруулсан хэд хэдэн хувилбар байдаг байна. ¯¿нд:
- 15. 19 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê Германсон х¿ний нººцийн ¿нэ цэнийг мºнгººр илэрхийлэх 2 арга з¿йг санал болгосон: 1. Эзэмшээг¿й г¿¿двилийн арга (Unpurchased goodwill method) Компанийн ашиг салбарын дундаж юмуу хэвийн ашгаас ил¿¿ байгаà нь нэмэлт ¿йл ажиллагааны актив т¿¿н дотроо х¿ний нººц байна гэсэн ¿г юм. Тухайн байгууллагын ажилтнуудын чадвараас шалтгаалж ил¿¿дэл ашиг олж байна гэж ¿здэг. Удирдлагын удирдах ур чадвар, ажиллагсдын хувийн онцгой зан чанар, нийгэмд эзлэх байр суурь цаашилбал ¿йлчил¿¿лэгчтэй тогтоосон эелдэг харилцааны ºндºр соёл компанийн нэр х¿ндийг ºргºх худалдааны тааламжтай нºхцºл зэргээс ¿¿дэлтэй г¿¿двил байна гэж ¿здэг. Ñàíõ¿¿ãèéí Òàéëàãíàëûí Îëîí Óëñûí Ñòàíäàðò 38-д энэ тухай бий, ¿¿нийг дотооддоо бий болсон г¿¿двил гэж ¿зэж íÿãòëàí áîäîõ á¿ðòãýëä б¿ртгэхг¿й байгаа. Худалдан авсан г¿¿двилийг б¿ртгэхýýð стандартад заасан. 2. Одоогийн ºртгийг тохируулах арга (Adjusted present value method) ªнгºрсºн 5 жилийн цалингийн зардлын жигнэсэн дундаж ба цаашдын 5 жилийн цалингийн зардлын ºнººгийн ¿нэ цэнэд ¿ндэслэн тооцож х¿ний нººцийг ¿нэлэх алвтернатив арга юм. Гарсан д¿нг хºдºлмºрийн б¿тээмжийн факторын коеффициентээр залруулна. Энэ 2 арга нь маш субектив ба тооцооллын ¿р д¿н ойролцоо гардгаараа сул талтай. Х¿ний нººцийн ¿нэ цэнийг мºнгººр хэмжих бас нэг хувилбар нь Английн эрдэмтэн Фармар ба Робинсон нарын британскийн хандлага (британский подход) гэж байдаг. Энэ арга нь хувь х¿нд ганцааранд нь зарцуулсан зардал байгууллагад ¿р ºгººж авчирч чадахг¿й гэсэн таамаглалд ¿ндэслэдэг. Ажилтнуудыг ¿ндсэн 4 группд хуваадаг: • Дээд шатны удирдлагынхан • Дунд шатны удирдлагыхан • Хяналт шалгалтынхан • Конторын ажилтнууд, боловсон х¿снийхэн ба ¿йлдвэрийн ажиллагсад . Групп тус б¿рд х¿ний нººцийн хамтын (совокупный )¿нэ цэнийг тооцож х¿н тус б¿рд ¿рж¿¿лэгчийн аргыг (multiplier method) ашиглан хуваарилдаг. Энэ аргын дутагдалтай тал нь хамтын ¿нэ цэнийг хуваарилах суурь болох хувь х¿ний хºдºлмºр оролцоог тодорхойлоход субъектив (хувийн санал давамгайлах) байдаг явдал юм. Лев, Шварц нарын санал болгож байгаа х¿ний нººцийн мºнгºн ¿нэлгээний загварт (monetary human resource valuation model) х¿ний нººцийн эдийн засгийн ºртгийг орлох з¿йл бол ердºº л т¿¿ний цалин хºлс гэж ¿здэг. Äээрх загвар тус б¿р х¿ний нººцийг т¿¿ний онцлогийг тусгаж ¿нэлэхийг ººр ººрийнхººрºº оролдож байгаа боловч яг ºнººдºр нийтээр х¿лээн зºвшººрºгдºж олон компаниуд ашиглаж байгаа х¿ний нººцийг ¿нэлэх загвар байхг¿й байна.
- 16. 20 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê Õ¿íèéã ýäèéí çàñãèéí õ¿÷èí ç¿éë òàëààñ íü ñóäëààã¿é ÷ ìàíàé îðîíä õ¿í êàïèòàëûí îíîëûã ñóäàëñàí ýðäýìòýí áîë óëñ òºðèéí ç¿òãýëòýí ôèëîñîôèéí øèíæëýõ óõààíû äîêòîð àêàäåìè÷ Ö.Áàëõààæàâ ãóàé þì. Ö.Áàëõààæàâ ãóéàí õ¿í ñóäëàëûí ñýäâýýð áè÷ñýí 50 ãàðóé ñýäýâ áàéãààãààñ çàðèìààñ íü äóðäâàë Õ¿íýýñ àðãàìæñàí áîäîë (1992), Õ¿í õîðâîîãòéí òóõàé áîäîë (1995), Õ¿¿õýä áà òîì õ¿í (1992), Õ¿íã¿é õºãæèë õààíà ÷ áàéõã¿é (1996), Ìàë÷èí çàÿà ìîíãîë çàÿà (1996), Õ¿íèé òóõàé 20 áîäîë (1996), Õ¿í áà ÕÕ çóóí (2000), Õ¿íèé óóðàã òàðõèíû õ¿÷èí ÷àäàë (1998) þì. Åð íü àëèâàà ç¿éëñèéã áàëàíñûí õºðºí㺠òàëä ººðººð õýëáýë àêòèâä îðóóëàõàä äàðààõ 3 øàëãóóðûã çàéëøã¿é õàíãàñàí áàéõ ¸ñòîé ãýæ ¿çäýã íü 1. èðýýä¿éí ýäèéí çàñãèéí ºãººæòýé áàéõ 2. ìºí㺺ð õýìæèæ áîëîõóéö áàéõ áà 3. ýçýøèã÷ýýñ ò¿¿íèéã çàõèðàí çàðöóóëàõ þìóó õÿíàëò òàâüæ ÷àääàã áàéõ ÿâäàë þì. ÕÍÁ èéã äýìæèã÷èä õ¿íèé íººöèéã äýýðõ øàëãóóðóóäûã á¿ðýí õàíãàõ ó÷èð àêòèâûí ñàëøã¿é õýñýã ìºí ãýæ ¿çäýã áîëîâ÷ ÿã ò¿¿íèéã ¿íýëæ á¿ðòãýëä òóñãàõ òàë äýýð ìàðãàëäàæ áàéíà. Àìåðèêèéí õºäºëìºðèéí èíñòèòóòûí òàéëàíä òýìäýãëýñíýýð õ¿íèé íººöèéã õºðºíãºíä òîîöîæ áîëîõã¿éí øàëòãààí áîë êîìïàíè õ¿íèéã àëáàí ¸ñîîð ºì÷ëºõ ýðõ áàéõã¿é ãýæ ¿çäýã ìºí Jauch ,R áà Skigen, M íÿãòëàí áîäîã÷èä õ¿íèé íººöèéã ¿íýëýõ ìýäýýëëèéí ñèñòåì áîëîâñðóóëàõ ÷àäâàðã¿éí äýýð Nicholls èéí áè÷ñýíýýð íýãýíò õºðºíãºíä á¿ðòãýëýý ÷ ò¿¿íèéã ýëýãä¿¿ëýõ áîëîí ò¿¿íä íýìæ õºðºí㺠îðóóëàõ (êàïèòàëæèõ çàðäàë ãàðàõ ) ¿åä á¿ðòãýëèéí õ¿íäðýë ¿¿ñíý ãýæ ¿çäýã. 1. Х¿ний нººцийн б¿ртгэлийн системийн тогтсон загвар хараахан тогтоог¿й манай нºхцºлд х¿ний нººцийн ¿нэ цэнийг ¿нэлэх хамгийн энгийн хэрэглээ бол худалдах ¿ед ¿¿сэх г¿¿двилийн тооцоо юм. Êîìïàíèéã õóäàëäàõ ¿åä ò¿¿íèé öýâýð õºðºíãèéí çàõ çýýëèéí ¿íýýñ èë¿¿ ìºí㺠òºëíº ãýäýã áîë õóäàëäàãäàæ áàéãàà êîìïàíèéí çàõ çýýëä ýçëýõ áàéð ñóóðü èõ, íýð õ¿íäòýé áàéãààãèéí èëðýë áîëîâ÷ õàìãèéí ãîë íü òýíä áàéãàà àæèëëàã÷èäûí óð ÷àäâàð , ìýäëýã áîëîâñðîë, òàíèë òàë , àæëàà ãàðãóóä ìýääýã ÷àíàðò èë¿¿ ìºí㺠òºëæ áàéíà ãýñýí ¿ã þì. 1985 онд General Motors Corporation Hugnes Aircraft компанийг 5,2 сая доллараар худалдан авах ¿ед ¿¿ссэн 4,4 сая долларын г¿¿двилийн ихэнх хэсгийг Hugnes-ийн ажилтнуудын мэдлэг чадвар, туршлагад тºлºгдсºн мºнгº гэж ¿здэг. 2. Компанийг худалдан авагч нь ºмчлºгч солигдсон нºхцºлд ч х¿ний нººцийг хадгалахыг эрмэлзэх ёстой. Компанийг худалдах ººрчлºн зохион байгуулах ¿ед ажилтнууд халагдаж солигддог, энэ нь ялангуяа ¿йлчилгээний салбарын компаниудыг дампууралд х¿ргэж болно. Мэдлэг туршлагатай ажилтныг хална гэдэг нь ¿нэ цэнэтэй активыг л устгаж байна гэсэн ¿г боллоо.
- 17. 21 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê 3. Х¿ний нººцийг худалдан авалтын ºртºгт оруулж тооцсоноор компанийг худалдан авагч татварын хэмнэлт авч болох юм. Ер нь ХНБ-ийн асуудлуудыг ¿ргэлжл¿¿лэн судалж шийдвэрлэх нь байгууллагын удирдлагад ч, хºрºнгº оруулагчдад ч ер нь нийгэмд чухал ач холбогдолтой. Х¿ний нººц нь компанийн ¿р ашгийг дээшл¿¿лэх чухал нººц болохынх нь хувьд удирдлагаас шийдвэр гаргахдаа ХНБ - ийн мэдээллийг заавал тооцож байх шаардлага з¿й ёсоор тавигдаж байна. Компани ажилтныхаа мэргэжил мэдлэгийг дээшл¿¿лэх, нийгмийн асуудлыг нь анхаарах зэрэг ер нь х¿нд ямар хэмжээний хºрºнгº зарцуулж байгаагаар нь компанийн хºгжлийг тодорхойлж болно. Улс орны хэмжээнд ч х¿нийг л хºгж¿¿лбэл улс орны эдийн засаг хºгжинº гэсэн ¿зэл баримтлалыг нийтээр зºвшººрч байгаагийн жишээ бол АНУ-ын дотоодын нийт б¿тээгдэх¿¿ний 15% нь х¿ний нººцºд оруулсан хºрºнгº оруулалт эзэлж байгаагаас харагдаж байна. Х¿ний нººцийí á¿ðòãýë мэдээллийн системийг боловсруулах íü Компаниудад ХНБ-ийн хамгийн энгийн систем нºгººд нь ил¿¿ боловсронгуй систем ашиглагдах ёстой. Гэхдээ компани ºсºн дэвжихийн хэрээр ХНБ-ийн систем боловсронгуй болгох ёстой. ХНБ-ийн систем дараах шаталбартай байхыг санал болгож байна. I ХНБ-ийн энгийн систем II ХНБ-ийн суурь систем III ХНБ-ийн завсар ¿еийн (дунд шатны) систем IY ХНБ-ийн ахисан шатны систем Y ХНБ-ийн глобал систем Эдгээр систем нь дараах з¿йлсийг б¿рэн хангасан байх ёстой. 1Х¿ний нººцийн тºлºвлºлт 3. Боловсон х¿чнийг олж бэлтгэх сургах санх¿¿жилтийг шийдвэрлэх 4. Х¿ний нººцийг хадгалах тогтвортой ажиллуулах хºтºлбºр 5. Х¿ний нººцийг ¿нэлэх 6. Х¿ний нººцийн удирдлагын ¿р ашгийг хянах Аль системийг ашиглахаа шийдэхдээ байгууллага дараах з¿йлсээ харгалзан ¿знэ:. 1. Байгууллагын зохион байгуулалтын хэлбэр 2. Т¿¿ний хэмжээ ба б¿тэц 3. Одоогийн хэрэглэж байгаа системийнхээ боломж х¿чин чадал 4. Х¿ний нººцийг б¿ртгэх ºгºгдлийн сангийн ¿нэн зºв байх чадвар ХНБ-ийн системээ боловсруулахдаа дараах 5 шатаар г¿йцэтгэж болно. 1. Системийн зорилгоо тодорхойлох 2. Хэмжих системээ боловсруулах 3. ªгºгдлийн санг бий болгох 4. Системийг турших, шаардлагатай бол ººрчлºх. 5. Системийг байгууллагадаа нэвтр¿¿лэх
- 18. 22 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê МАКРО-ЭДИЙН ЗАСГИЙН САНХҮҮГИЙН ХӨТӨЛБӨР БОЛОВСРУУЛАХ АРГАЧЛАЛ А.Энхбат Îëîí Óëñûí Âàëþòûí Ñàíä õýðýãëýäýã ìàêðî-ýäèéí çàñãèéí áîäëîãî áîëîâñðóóëàõ àðãà÷ëàëûã “Ñàíõ¿¿ãèéí õºòºëáºð” çîõèîõ ãýæ íýðëýäýã áºãººä ýíý íü õàðèëöàí óÿëäààòàé ñåêòîðûí òîîöîîíóóä èéì õºòºëáºðèéí ¿íäýñëýë áîëäîãтой холбоотой. Ñàíõ¿¿ãèéí õºòºëáºð íü íèéò çàðëàãà, îðëîãî, ¿éëäâýðëýë, àæèë ýðõëýëò, ¿íý, öàëèí, ãàäààä õóäàëäàà, òàòâàðûí îðëîãî, óëñûí çàðäàë, ìºíãºíèé õýìæýý çýðýã ýäèéí çàñãèéã á¿õýëä íü õàìàðñàí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã ñóäëàõ íýã àðãà õýðýãñýë áîëäîã. Ýíý íü ïðàêòèêò íýãä¿ãýýðò äýýðõè íèéòëýã ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéí ººð÷ëºëòèéã òàéëáàðëàõ, õî¸ðäóãààðò ýäèéí çàñãèéí ºíººãèéí ¿éë ÿâöûí ¿ð äàãàâðûã òîîöîîëæ òîäîðõîéëîõ, ãóðàâäóãààðò óëñ îðíû óäèðäëàãûã ýäèéí çàñãèéí áîäëîãî õýðýãæ¿¿ëýõýä øààðäëàãàòàé ìýäëýã, ìýäýýëýëýý õàíãàæ ºãºõ ãýñýí ãóðâàí ãîë çîðèëòûã øèéäâýðëýõýä ÷èãëýãäýíý. Ýäèéí çàñãèéã ìàêðîò¿âøèíä ñóäëàõàä äýýðõ íèéòëýã ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã òîîöîîëæ, ãîë ñàëáàðóóäûí õîîðîíäûí óÿëäàà õîëáîîã èëð¿¿ëæ ãàðãàõ øààðäëàãàòàé áºãººä Ñàíõ¿¿ãèéí õºòºëáºð ýíý õî¸ð çîðèëòûã õàìòàä íü øèéäýæ ºãäºã. Ìàêðî ýäèéí çàñãèéí ñàíõ¿¿ãèéí õºòºëáºðèéí àãóóëãà ìºí ÷àíàð çîðèóëàëò Ñàíõ¿¿ãèéí õºòºëáºð çîõèîëò íü ìàêðî ýäèéí çàñãèéí áîäëîãî áîëîâñðóóëàõ àðãà÷ëàë þì. ªºðººð õýëáýë ìàêðî ýäèéí çàñãèéí õàðèëöàí óÿëäààòàé ñåêòîðûí òîîöîîíóóä ýíý õºòºëáºðèéí ãîë ¿íäýñ áîëíî. Èéìýýñ ìàêðî ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéã õàíãàõ áîäëîãûí àðãà õýìæýýíèé èæ á¿ðýí öîãö þì. Ò¿¿í÷ëýí, Ñàíõ¿¿ãèéí õºòºëáºð íü ìàêðî ýäèéí çàñãèéí òàëààð äýâø¿¿ëñýí áàãö çîðèëãîä õ¿ðýõèéí òóëä àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõýýð áîëîâñðóóëñàí áîäëîãûí àðãà õýìæýýíèé á¿ðýí öîãö ãýæ
- 19. 23 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê îéëãîæ áîëíî. Ñàíõ¿¿ãèéí õºòºëáºðèéí òºâä òºëáºðèéí áàëàíñûí àëäàãäàëò, ºíäºð èíôëÿöè, á¿òýýãäýõ¿¿íèé áóóðàëò áóþó õýò áàãà ºñºëòººð èëýðäýã íèéò ýðýëò íèéë¿¿ëýëòèéí òýíöâýðèéí çºð÷ëèéã àðèëãàõ çîðèëò îðøäîã. Èéíõ¿¿ ñàíõ¿¿ãèéí õºòºëáºð íü íèéò çàðëàãà, îðëîãî, ¿éëäâýðëýë, àæèë ýðõëýëò, ¿íý, öàëèí, ãàäààä õóäàëäàà, òàòâàðûí îðëîãî, óëñûí çàðäàë, ìºíãºíèé õýìæýý çýðýã ýäèéí çàñãèéã á¿õýëä íü õàìàðñàí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã ñóäëàõ íýã àðãà õýðýãñýë áîëäîã. Ýíý íü ïðàêòèêò íýãä¿ãýýðò äýýðõè íèéòëýã ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéí ººð÷ëºëòèéã òàéëáàðëàõ, õî¸ðäóãààðò ýäèéí çàñãèéí ºíººãèéí ¿éë ÿâöûí ¿ð äàãàâðûã òîîöîîëæ òîäîðõîéëîõ, ãóðàâäóãààðò óëñ îðíû óäèðäëàãàä ýäèéí çàñãèéí áîäëîãî õýðýãæ¿¿ëýõýä øààðäëàãàòàé ìýäëýã, ìýäýýëëýýð õàíãàæ ºãºõ ãýñýí ãóðâàí ãîë çîðèëòûã øèéäâýðëýõýä ÷èãëýãäýíý. Èéíõ¿¿ ýäèéí çàñãèéã ìàêðîò¿âøèíä ñóäëàõàä äýýðõ íèéòëýã ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã òîîöîîëæ ãîë ñàëáàðóóäûí õîîðîíäûí óÿëäàà õîëáîîã èëð¿¿ëæ ãàðãàõ øààðäëàãàòàé áºãººä ñàíõ¿¿ãèéí õºòºëáºð ýíý õî¸ð çîðèëòûã õàìòàä íü øèéäýæ ºãäºã áàéíà. “Ñàíõ¿¿ãèéí õºòºëáºð” ãýæ íýðëýäýã ìàêðî-ýäèéí çàñãèéí áîäëîãî áîëîâñðóóëàõ àðãà÷ëàëûã ÎÓÂÑ-èéí øóãàìààð áîëîâñðóóëæ õýðýãæ¿¿ëäýã àæýý. Ìàêðî ýäèéí çàñãèéí òýíöâýð àëäàãäñàí íºõöºëä íººö áàÿëãèéí îäîîãèéí áàéãàà ò¿âøèí áà ò¿¿íèéã øààðäàæ áàéãàà õýìæýýíèé õîîðîíäûí çºð¿¿ã àðèëãàõûí òóëä ýäèéí çàñàãò áîäëîãûí ººð÷ëºëò, çàñâàð çîõèöóóëàëò õèéõ øààðäëàãàòàé áîëäîã. Èéì çîðèóäûí áîäëîãûí ÷àíàðòàé àðãà õýìæýýã ýðòõýí àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõã¿é áîë àÿíäàà çàìáàðààã¿é, ¿ð àøèã ìóóòàé çîõèöîëò õèéãäýõýä õ¿ðãýäýã. Æèøýýëáýë, èìïîðòûí çîðèëãîîð ãàäààä âàëþòûí íººöèéã èõ çàðöóóëáàë íººö áàãàñàõàä õ¿ð÷ óëìààð òºëáºðèéí òýíöëèéã ñàéæðóóëàõ áîëîîä áóñàä ÷èãëýëýýð îðæ èðýõ ãàäààä ýõ ¿¿ñâýð õîìñäîõ áîëíî. Ýíý íü èìïîðòûã ýðñ áóóðóóëàõ, óëìààð ýäèéí çàñãèéí ºñºëò, àìüæèðãààíû ò¿âøèíä ìóóãààð íºëººëíº. Ñàíõ¿¿ãèéí õºòºëáºðèéí ãîë îíöëîã íü çîõèöóóëàõ àðãà õýìæýýã öàã àëäàëã¿é õýðýãæ¿¿ëýõ çàìààð ãàäààä ñàíõ¿¿æèëòèéã çîõèñòîé õýìæýýãýýð õàíãàæ ýäèéí çàñãèéí øààðäëàãàòàé ººð÷ëºëò çîõèöóóëàëòûã çîõèîí áàéãóóëàëòòàé õèéæ ã¿éöýòãýõýä îðøèíî. Ñàíõ¿¿ãèéí õºòºëáºðò äîòîîäûí ýðýëòèéã õÿíàæ òºëáºðèéí áàëàíñûí òýíöâýð àëäàãäàõ áàéäëûã çàñàõàä ìºíãº, òºñºâ áîëîí âàëþòûí õàíøíû áîäëîãîä ãîëëîí ò¿øèãëýäýã áîëîâ÷ áóñàä áîäëîãî ÿëàíãóÿà íèéë¿¿ëýëòèéã ºñãºõºä ÷èãëýñýí àðãà õýìæýýí¿¿äèéã ìºí òóñãàäàã. Èéì ººð÷ëºëò çîõèöóóëàëò íü ¿éëäâýðëýë áóóð÷, àæèëã¿éäýë èõñýõ ¿ð äàãàâðûã 纺ëð¿¿ëæ, ýöñèéí ä¿íäýý öààøèä òîãòâîðòîé áàéæ ÷àäàõóéö òºëáºðèéí áàëàíñûí ä¿íä õ¿ðãýõ ó÷èðòàé àæýý. Òºëáºðèéí áàëàíñûí òîãòâîðòîé áàéõ ä¿í ãýäãèéã óðñãàë òîîöîî, äóíä õóãàöààíä ÿàæ õºãæèæ ººð÷ëºãäºõ òºëºâ õàíäëàãàòàé óÿëäóóëàí àâ÷ ¿çýõ øààðäëàãàòàé. Óëñ îðîí á¿ð õàðèëöàí àäèëã¿é áîëîâ÷ åðºíõèé人 óðñãàë òîîöîîíû òîãòâîðòîé áàéæ ÷àäàõ ä¿í íü ãàäíààñ îðæ èðæ áàéãàà êàïèòàëûí õýìæýý íü óäààí õóãàöààãààð ñàíõ¿¿æ¿¿ëæ õ¿ðýõ¿éö áºãººä
- 20. 24 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê òóõàéí îðíû ãàäààä ºðºº òºëºõ ÷àäâàð áîëîí ýäèéí çàñãèéí ºñºëò, ¿íèéí òîãòâîðæèëòûí çîðèëòûã õàíãàõóéö ò¿âøèí ãýæ òîäîðõîéëæ áîëíî. Ñàíõ¿¿ãèéí õºòºëáºð íü èðýýä¿éä ÷èãëýñýí àãóóëãàòàé áàéõ íü ìýäýýæ áºãººä äóíä õóãàöààã îéðîëöîîãîîð 5 æèë ãýæ ¿çýæ áîëîõ áîëîâ÷ áàñ ÿã òîãòîîñîí ãýæ õàòóó õýëæ áîëîõã¿é þì. Õàðèí èæ á¿ðýí áîäëîãî áîëîâñðóóëàõ òóëãàìäñàí øààðäëàãà, ìýäýýëëèéí îéð áýëýí áàéäàë çýðãýýñ ¿¿äýí èðýõ îíû ñàíõ¿¿ãèéí õºòºëáºð ÿìàãò íàðèéâ÷èëñàí äýëãýðýíã¿é õýëáýðýýð õèéãääýã áà äàðàà æèë¿¿äèéí õºòºëáºð àðàé òîâ÷, ãîë íü ãàäààä ñåêòîðûí ººð÷ëºëò çîõèöóóëàëòûí ¿ð äàãàâðûí àñóóäàëä òºâëºðñºí áàéäàã. Ýíý àñóóäëûã ñóäëàñíû ¿ð ä¿íä Ìîíãîë Óëñàä ñàíõ¿¿ãèéí õºòºëáºð áîëîâñðóóëàõ öàã íýãýíò áîëæýý ãýñýí ä¿ãíýëò õèéæ áàéíà. Ýíýõ¿¿ ñàíõ¿¿ãèéí õºòºëáºð áîë ìàêðî ýäèéí çàñãèéí áîäëîãî ÷èãëýëèéã òîäîðõîéëäîã áîëîõ íü áèäýíä îéëãîãäîæ áàéãàà. ͺ㺺 òàëààñ ñàíõ¿¿ãèéí õºòºëáºð íü ìàêðî ýäèéí çàñãèéí á¿õ òîîöîîã ººðòºº íýãòãýí èëýðõèéëýõ áîëîìæòîé. ×óõàì ýíý óòãààðàà ñàíõ¿¿ãèéí õºòºëáºð ìàêðî ýäèéí çàñãèéí òºëºâëºëò ïðîãíîç÷ëîëûã èëýðõèéëæ áàéíà. Èéìýýñ ìàêðî ýäèéí çàñãèéí òºëºâëºëòºä ñàíõ¿¿ãèéí õºòºëáºð áîëîâñðóóëàõ àðãà ç¿éã íýâòð¿¿ëýõ ñàíàëòàé áàéãàà þì. Ýíý íü øèíæëýõ óõààíû ¿íäýñòýé, îëîí óëñûí ïðàêòèêò õýðýãëýãäýæ áàéãàà, ¿íäýñíèé ýäèéí çàñãèéí ìàêðî òºëºâëºëòèéí ¿íäñýí õýëáýð áîëæ ÷àäàõ þì. ×óõàì ýíý ó÷ðààñ áèä ìàêðî ýäèéí çàñãèéí òºëºâëºëò óäèðäëàãàä øèíý÷ëýë õèéõ ñàíàë äýâø¿¿ëæ áàéãàà þì. ªíººãèéí ìàêðî òºëºâëºëòèéí ¿íäñýí ¿íäñýí ãóðâàí ÷èãëýë áîëîõ òºñâèéí òºëºâëºëò, ýäèéí çàñãèéí ¿íäñýí ÷èãëýë , ìºíãºíèé áîäëîãî á¿õýëäýý ñàíõ¿¿ãèéí õºòºëáºðò íýãäýæ, õîîðîíäûí óÿëäàà õîëáîîòîéãîîð îðîõ áîëíî. Èíãýñíýýð õºãæëèéí íýãäñýí áàðèìò áè÷ãèéã áîëîâñðóóëæ ìºðäºõ áîëîìæòîé áîëæ òºð çàñãèéí õºãæèëèéí áîäëîãî öýãöòýé, èæ á¿ðýí, áàëàíñæñàí õýëáýðò îðíî. Íýãýíò ñàíõ¿¿ãèéí õºòºëáºð ãýæ îëîí óëñûí ò¿âøèíä õýðýãëýæ ã¿éöýòãýõ áîëñîí íü òîõèîëäëûí õýðýã áèøèéã áàñ íîòîëæ áàéãàà þì. Ýíý õºòºëáºð íü ìàêðî ýäèéí çàñãèéí ò¿âøèíä õîëáîæ, çîõèöóóëàëò õèéæ, õºãæèëèéã àãóóëæ, òºëºâëºõ, òàéëàãíàõ áîëîìæ á¿õèé ñåêòîð íü þó âý ãýäãèéã ÷ òîäðóóëæ ºã÷ áàéíà. ×óõàìäàà áîäèòîéãîîð òîîöîæ àæèëëàõ ñàëáàð íü òºð çàñãèéí õ¿ðýýíä ñàíõ¿¿ãèéí õ¿ðýý áèëýý. ×óõàì ýíý óòãààðàà ìàêðî ýäèéí çàñãèéí Ñàíõ¿¿ãèéí õºòºëáºð ãýæ íýðëýãäñýí. ¯¿íèéã æèíõýíý óòãààð íü õýðýãæ¿¿ëýõ öàã íýãýíò áîëæýý. Ñàíõ¿¿ãèéí õºòºëáºðèéí õ¿ðýý Ýäèéí çàñãèéí áàéäàëä ¿íýëãýý ºã÷, ººð÷ëºëò çîõèöóóëàëòûí áîäëîãî áîëîâñðóóëàõàä øààðäàãäàõ ìýäýýëëèéã ¿íäýñíèé òîîöîî, òºëáºðèéí áàëàíñ, òºñâèéí áîëîí ìºíãºíèé òîîöîîã õàìàðñàí ìàêðî ýäèéí çàñãèéí õàðèëöàí óÿëäààòàé ñèñòåì ë á¿ðä¿¿ëæ ºãäºã. Ýäãýýð òîîöîîíû õàðèëöàí óÿëäàà íü àëü íýã ñàëáàðûí îðëîãîîñ äàâñàí çàðëàãûã ººð íýã ñàëáàðûí õýìíýëòýýñ ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ áà íèéò ýäèéí çàñãèéí èë¿¿äýë çàðëàãûã çºâõºí ãàäààä ýõ ¿¿ñâýðýýñ ñàíõ¿¿æ¿¿ëíý ãýäýã ¿íýíèéã òîä òîìðóóí õàðóóëæ ºãäºã. Ýíý áîë õºãæèæ áàéãàà, ÿäóó áóóðàé îðíóóäàä øóóä õîëáîîòîé þì.
- 21. 25 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê Áîäëîãî áîëîâñðóóëàã÷äûí õóâüä äýýðõ ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéí ñèñòåìèéí çýðýãöýý ýäãýýð íü áóñàä ¿ç¿¿ëýëòýýñ õýðõýí õàìààð÷ ººð÷ëºãäºõèéã õàðóóëñàí òîìú¸îëëûí áàãö øààðäàãäàíà. Ýäãýýðèéí îðîëöîîòîéãîîð ýäèéí çàñãèéí çàãâàðûã á¿ðä¿¿ëýõ áºãººä ò¿¿íèé òóñëàìæòàéãààð èíôëÿöè, òºëáºðèéí áàëàíñ çýðãèéã õÿíàæ óäèðäàõ áîëîëöîîòîé ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã àâ÷ ¿çýæ, ¿íýëãýý ºãºõ áîëîìæ á¿ðäýíý. Èéìýýñ àëèâàà áîäëîãûí àðãà õýìæýýíèé ¿ð äàãàâðûã á¿ðýí òîîöîîëîõîä ýäèéí çàñãèéí á¿õ ñåêòîðûã çýðýã àâ÷ ¿çýõ øààðäëàãàòàé íü îéëãîìæòîé þì. Ñàíõ¿¿ãèéí õºòºëáºð áîëîâñðóóëàõàä ñàíõ¿¿ãèéí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä áà ýäèéí çàñãèéí ºñºëò, èíôëÿöè òºëáºðèéí áàëàíñ çýðýã ýöñèéí çîðèëò áîëîõ ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéí õîîðîíä òîãòâîðòîé õàìààðàë ¿éë÷èëæ áàéãàà ãýæ ¿çäýã áîëîâ÷ õýðýã äýýðýý ýäãýýð õàìààðëûã íàðèéí òîãòîîõ íýí áýðõòýé áºãººä îðîí òóñ á¿ðèéí óëñ òºð, á¿òöèéí áîëîîä öàã õóãàöààíû îíöëîãîîñ øàëòãààëàí ººð ººð áàéäàã. ßëàíãóÿà á¿òöèéí ã¿íçãèé ººð÷ëºëò, áîäëîãûí øèíý÷ëýë õèéæ áàéãàà íºõöºëä øèíý÷ëýëèéí áóþó äàðààõ ¿åèéí õàðèëöàí õàìààðàë ºìíºõ ¿åèéíõýýñ ýðñ ººð÷ëºãääºã òóë ýäèéí çàñãèéí ä¿í øèíæèëãýý õèéæ ñàíõ¿¿ãèéí õºòºëáºð áîëîâñðóóëàõ àæëûã óëàì õ¿íäðýëòýé áîëãîäîã òàë áèé. ̺í áîäëîãî àðãà õýìæýýíýýñ ¿ð ä¿í ãàðàõ õóãàöàà, èðýýä¿éí òàëààðõ õ¿ì¿¿ñèéí òºñººëºë èòãýë, ¿íýìøèë, îëîí øàëòãààíò àðãà õýìæýýíèé äîòîîä óÿëäàà çîõèöóóëàëò çýðýã íü àæëûã óëàì õ¿íäð¿¿ëæ, ýöñèéí ¿ð ä¿í ÿã ÿìàð áîëîõûã áàòòàé òîãòîîõ íü áàñ ò¿âýãòýé þì. Ñàíõ¿¿ãèéí õºòºëáºðèéí á¿òýö Ñàíõ¿¿ãèéí õºòºëáºðò ìàêðî ýäèéí çàñãèéí õ¿ðýýíä äýâø¿¿ëæ áàéãàà çîðèëòóóä, ò¿¿íèéã õýðýãæ¿¿ëýõ àðãà õýðýãñëèéã áàãòààñàí áàéíà ãýäãèéã ºìíº òýìäýãëýñýí áèëýý. Èéìýýñ ñàíõ¿¿ãèéí õºòºëáºð äàðààõ á¿òýöòýé áàéíà. • Áîäèò ñåêòîð • Çàñãèéí ãàçðûí ñåêòîð • Ìºíãºíèé ñåêòîð • Ãàäààä ñåêòîð • Óÿëäàà õàìààðàë Õ¿ñíýãò 1 Òîîöîî Ñåêòîð • ¯íäýñíèé îðëîãî áà çàðëàãûí òîîöîîíóóä Áîäèò ñåêòîð • Òºëáºðèéí áàëàíñûí òîîöîîíóóä Ãàäààä ñåêòîð • Çàñãèéí ãàçðûí ñàíõ¿¿ãèéí ñòàòèñòèê Çàñãèéí ãàçðûí ñåêòîð • Ìºíãºíèé òîîöîîíóóä ̺íãºíèé ñåêòîð
- 22. 26 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê • Ñóóðü íºõöºë • Õºòºëáºðèéí íºõöºë Áîäëîãóóä • Òºñºâ • ̺í㺠• Âàëþòûí õàíø Á¿ðýí öîãö • Áîäèò ñåêòîð • Òºëáºðèéí áàëàíñ • Çàñãèéí ãàçàð • Ìºíãºíèé ñåêòîð Íèéöòýé áàéõ Çîðèëòóóä • Òîîöîîíû õ¿ðýý ªñºëò • Áîäëîãî áîëîí çîðèëò Èíôëÿöè • Òýíöâýðèéí øèíæ ÷àíàð Òºëáºðèéí áàëàíñ Èðýýä¿éä ÷èãëýñýн ÑÀÍÕ¯¯ÃÈÉÍ Øèíæèëãýý ÕªÒªËÁªÐ Òààìàãëàë Áîäëîãûí çºâëºìæ
- 23. 27 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê 2. Áîäèò Ñåêòîð-¯íäýñíèé Òîîöîîíû Ñèñòåì, á¿òýýãäýõ¿¿íèé òîîöîî ¯íäýñíèé îðëîãî áà ¿íäýñíèé Ìàêðî ýäèéí çàñãèéí óõààí íü íèéò çàðëàãà, îðëîãî ¿éëäâýðëýë, àæèë ýðõëýëò, ¿íý, öàëèí, ãàäààä õóäàëäàà, òàòâàðûí îðëîãî, óëñûí çàðäàë, ìºíãºíèé õýìæýý çýðýã ýäèéí çàñãèéã á¿õýëä íü õàìàðñàí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã ñóäàëäàã. Ïðàêòèêò ýíý íü äýýðõ íèéòëýã ¿ç¿¿ëýëòèéí ººð÷ëºëòèééã òàéëáàðëàõ, ýäèéí çàñãèéí ºíººãèéí ¿ë ÿâöûí ¿ð äàãàâðûã òîîöîîëæ òîäîðõîéëîõ, óëñ îðíû óäèðäëàãûã ýäèéí çàñãèééí áîäëîãî õýðýãæ¿¿ëýõýä øààðäëàãàòàé ìýäëýã óäèðäàìæààð çýâñýãëýæ ºãºõ ãýñýí ãóðâàí ãîë çîðèëòòûã øèéäâýðëýõýä ÷èãëýíý. Ýäèéí çàñãèéí ä¿í øèíæèëãýý õèéæ, ¿éë ÿâäëûí ó÷èð øàëòãààíûã îéëãîõ, óëìààð áîäëîãî áîëîâñðóóëàõàä þóíû ºìíº äýýðõ ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã õýìæèõ øààðäëàãàòàé. Ìàêðî ýäèí çàñãèéí ãîë õýìæèãäýõ¿¿í¿¿äèéí òàëààðõ ìýäýýëëèééã á¿ðòãýæ ñèñòåì÷ëýõ àðãà íü ¿íäýñíèé òîîöîî þì. ¯íäýñíèé òîîöîîíû õàìãèéí ñóóðü îéëãîëò áîë íèéò á¿òýýãäýõ¿¿í áºãººä çàõ çýýëèéí îðíóóäàä ò¿¿íèéã ¯íäýñíèé íèéò á¿òýýãäýõ¿¿í ¯ÍÁ áóþó Äîòîîäûí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿í ãýæ íýðëýäýã. Ò¿¿íèéã òîîöîîëîõîä ͯÁ-ýýñ áîëîâñðóóëñàí ¯íäýñíèé òîîöîîíû ñèñòåìèéã ¯ÒÑ áàðèìòàëäàã áà ýíý àðãà÷ëàëûã õàìãèéí ñ¿¿ëä 1993 îíä øèíý÷èëñýí. ¯ÒÑ íü òîäîðõîé öàã õóãàöààíä òóõàéí ýäèéí çàñàãò øèíýýð áèé áîëãîñîí ýöñèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèéã õýìæèõ áºãººä ò¿¿íýýñ ýíý îðîí þóã ÿìàð õýìæýýãýýð, ÿìàð ñàëáàðò ¿éëäâýðëýæ îðëîãî íü ¿éëäâýðëýëèéí õ¿÷èí ç¿éë¿¿ä, òóõàéëáàë õºäºëìºð êàïèòàëä ÿàæ íîãäîæ áàéíà ãýäãèéã õàðæ áîëíî. Ýäèéí çàñãèéí øèíæýý÷, ñóäëàà÷, áîäëîãî áîëîâñðóóëàã÷èéí àëü íü ÷ ¿íäýñíèé òîîöîîã¿éãýýð àæèëëàõ àðãàã¿é, ÿàãààä ãýâýë ýíý áîë: • Ýäèéí çàñãèéí áàéäàë, òºëºâèéã øèíæëýõýä ãîë ¿¿ðýãòýé õýìæèãäýõ¿¿í¿¿äèéã ñèñòåì÷ëýõ ñòàòèñòèêèéí àðàã ÿñ. • Ýäèéí çàñãèéí ººð÷ëºëò õºãæëèéã òîäîðõîéëîõ õýìæ¿¿ð • Ýäèéí çàñãèéí áîäèò áàéäëûã ò¿¿íèé õ¿ð÷ ÷àäàõ áîëîìæòîé õàðüöóóëæ õàðàõ àðãà • ßíç á¿ðèéí îðíû ýäèéí çàñãèéã õîîðîíä íü æèøèæ ¿çýõ áîëîìæ þì.
- 24. 28 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê Õ¿ñíýãò 2. Îðëîãî áà Çàðëàãûí öèêë óðñãàë Sh Çàñãèéí гаçðûí ñåêòîð ªðõ ãýð Th Cp Áàðààíû çàõ çýýë Yh Ñàíõ¿¿ãèéí çàõ çýýл ¯éëäâýðëýëèéí çàõ çýýëèéí Àæ ¿éëäâýð¿¿ä õ¿÷èí ç¿éë Ãàäààä ñåêòîð Yh = Cp + TH + Sh Yh - ªðõ ãýðèéí îðëîãî Cp - Õóâèéí õýðýãëýý Th - ªðõ ãýðèéí òàòâàð Sh - ªðõ ãýðèéí õàäãàëàìæ
- 25. 29 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê Ýäèéí çàñãèéã ìàêðîò¿âøèíä ñóäëàõàä äýýðõ íèéòëýã ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã òîîöîîëæ, ãîë ñàëáàðóóääûí õîîðîíäûí óÿëäàà õîëáîîã èëð¿¿ëæ ãàðãàõ øààðäëàãàòàé áºãººä ¯ÒÑ ýíý õî¸ð çîðèëòûã õàìòàä íü øèéäýæ ºãäºã. Òºâëºðñºí òºëºâëºëòèéí îðíóóäàä õýðýãëýæ áàéñàí ìàòåðèàëëàã á¿òýýãäýõ¿¿íèé ñèñòåìä ìàòåðèàëëàã öýâýð á¿òýýãäýõ¿¿í ãýäýã îéëãîëòûã ñóóðü áîëãîí àâ÷ ¿çäýã áà ýíý íü êàïèòàëûí ýëýãäýë áîëîí ìàòåðèàëëàã áóñ ¿éë÷èëãýýíèé ñàëáàðò áèé áîëñîí íýì¿¿ ºðòãèéã îðõèãäóóëäãààðàà Äîòîîäûí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿íýýñ ÿëãààòàé. Îðîí á¿ðèéí çàðèì îíöëîã áàéäàã õýäèéí áîëîâ÷ çàð÷ìûí õóâüä ìàòåðèàëëàã ¿éë÷èëãýýíä çºâõºí ¿éëäâýðëýëèéí “¿ðãýëæëýë” ãýæ òîîöîãääîã òýýâýð õàäãàëàëò, áîðëóóëàëòûí õîëáîãäîëòîé ¿éë÷èëãýýã îðóóëäàã áàéâ. Èéìä ýäãýýð îðíû õóâüä ÄÍÁ ìàòåðèàëëàã öýâýð á¿òýýãäýõ¿¿íýýñ 20-30 õóâü ºíäºð ãàðàõ íü áàéäàã. ßëàíãóÿà óëñààñ ¿ç¿¿ëæ áàéãàà ¿éë÷èëãýý òîîöîãääîãã¿é òàëòàé. Öýâýð ìàòåðèàëëàã á¿òýýãäýõ¿¿í äýýð êàïèòàëûí ýëýãäýë, ìàòåðèàëëàã áóñ ¿éë÷èëãýýã íýìæ, ìàòåðèàëëàã á¿òýýãäýõ¿¿íä äàâõàð òîîöîãäñîí ìàòåðèàëëàã áóñ ¿éë÷èëãýýíèé îðöûã õàñâàë ÄÍÁ ãàðàõ ¸ñòîé. Õ¿ñíýãò 2. Cp + Ip + G + NX = Ye +Tg Cp - Õóâèéí õýðýãëýý Ip - Õóâèéí õºðºí㺠îðóóëàëò G - Çàñãèéí ãàçðûí çàðëàãà NX - Öýâýð ýêñïîðò ¯e - ¯éëäâýð¿¿äèéí îðëîãî Tg - Èìïîðò áîëîí á¿òýýãäýõ¿¿íèé òàòâàð
- 26. 30 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê Áîäèò ÄÍÁ-èéã ¿éäâýðëýñýí ýöñèéí á¿òýýãäõ¿¿í, ¿éë÷èëãýýíèé ¿íý öýíýýñ èìïîðòûí îðöûí ¿íý öýíèéã õàññàí ä¿íãýýð òîîöäîã. Òîîöîîíû äàâõàðäëààñ çàéëñõèéõèéí òóëä ýöñèéí á¿òýýãäõ¿¿íèé ¿éëäâýðëýëä îðñîí çàâñðûí á¿òýýãäõ¿¿íèé ¿íèéã ýíý òîîöîîíä õàñàæ òîîöíî. Æèøýýëáýë: òàëõíû ¿íèéã òîîöîõûí òóëä óëààí áóóäàé, ãóðèëûí ¿íèéã õàñàõ áîëíî. ¯éëäâýðëýëèéí ãàðöûã äîòîîä áà ãàäààä çàõ çýýë äýýð áîðëóóëäàã. ÄÍÁ- èéã òîäîðõîéëîõ ýíýõ¿¿ àðãûã ãàðöûí àðãà õýìýýí íýðëýäýã. ̺í áîäèò ÄÍÁ íü áàðàà, òàâààðûí ¿éëäâýðëýëèéí ÿâöàä ¿éëäâýðëýëèéí õ¿÷èí ç¿éë¿¿äèéí (àæèëëàõ õ¿÷, ãàçàð, êàïèòàë) áèé áîëãîñîí îðëîãîòîé òýíöäýã. Îðëîãî íü öàëèí õºëñ, àøèã, ò¿ðýýñ áà çýýëèéí õ¿¿ã áàãòààíà. Áîäèò ÄÍÁ-èéã òîîöäîã ýíý àðãûã ºðòãèéí õ¿÷èí ç¿éëèéí àðãà áóþó íýì¿¿ ºðòãèéí àðãà ãýäýã. Íýì¿¿ ºðòºã ãýäýã íü òîäîðõîéëîëòûí õóâüä ¿éëäâýðëýãäñýí á¿õ áàðàà, ¿éë÷èëãýýíèé ¿íý öýíýýñ ¿éëäâýðëýëä õýðýãëýãäñýí áàðàà, ¿éë÷èëãýýíèé îðöûí ¿íý öýíèéã õàññàíòàé òýíö¿¿ þì. Îëñîí îðëîãî íü ýöýñòýý çàðöóóëàãäàõ áîëíî. Îðëîãî îëîã÷èä íü ò¿¿íèéõýý çàðèì õýñãèéã çàðöóóëíà. Òýäãýýðèéí îðëîãûí õóðèìòëóóëñàí õýñýã íü ñàíõ¿¿ãèéí çóó÷ëàã÷ áàéãóóëëàãóóäààð äàìæèí õóâèéí ñåêòîðûí õºðºí㺠îðóóëàëòûí çàðäëûã ñàíõ¿¿æ¿¿ëäýã. Îðëîãûí òîäîðõîé õýñýã íü òàòâàðò òºëºãäºí çàñãèéí ãàçðûí çàðëàãûã ñàíõ¿¿æ¿¿ëíý. ̺í îðëîãûí òîäîðõîé õýñýã èìïîðòîíä çàðöóóëàãääàã. Õàðüÿàò ýòãýýäèéí íèéò çàðëàãààñ èìïîðòîíä çàðöóóëàãäñàí ä¿íã õàñààä ýêñïîðòûã íýìâýë áîäèò ÄÍÁ-òýé òýíöýõ áîëíî. ÄÍÁ-èéã òîäîðõîéëîõ ýíý àðãûã çàðëàãûí àðãà ãýæ íýðëýäýã áèëýý. Çàðëàãûã çàõ çýýëèéí ¿íýýð òîîöäîã áºãººä ýíý ¿íý íü øóóä áóñ òàòâàð áîëîí òàòààñààñ õàìààðàí áàðàà, ¿éë÷èëãýýã áîðëóóëàã÷èéí îëæ àâ÷ áóé ¿íýýñ ÿëãààòàé áàéæ áîëíî. Ãàðö áà îðëîãûí àðãààð òîîöñîí ÄÍÁ äýýð øóóä áóñ òàòâàð áà òàòààñûã íýìñíýýð çàðëàãûí àðãààð òîîöñîí ä¿íòýé òýíö¿¿ áîëäîã. ßíç á¿ðèéí çàñâàð, çàëðóóëãà õèéñíèé äàðàà ãàðö, îðëîãî, çàðëàãà çýðýã ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä íü õîîðîíäîî òýíö¿¿ áàéäàã áîë çàëðóóëãûã õèéõèéí ºìíº ýäãýýð ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä íü çàéëøã¿é òýíö¿¿ áàéõ àëáàã¿é. 3. Çàñãèéí ãàçðûí Ñåêòîð- Çàñãèéí ãàçðûí çàðëàãà óðüä÷èëàí òîîöîõ íü Çàðëàãà, öýâýð çýýëèéã ÄÎÒÎÎÄÛÍ ÍÈÉ˯¯ËÝËÒ ªÑͪ ÕÓÂÈÉÍ ÇÀÐËÀÃÀ (Cp + Ip) ÓÍÀÍÀ GNDI + M = Cp + Ip + G + E ÃÀÄÀÀÄ ÍÈÉ˯¯ËÝËÒ ªÑͪ ÝÊÑÏÎÐÒ ÓÍÀÍÀ
- 27. 31 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê Òºñâèéí çàðëàãûí çàðèì ãîë òºðë¿¿ä ÿàæ ººð÷ëºãäºõ íü ýäèéí çàñãèéí áóñàä ¿ç¿¿ëýëòòýé øóóä õîëáîîòîé. Óëñûí ñåêòîðûí öàëèíãèéí ºñºëò ãýõýä òºðèéí àëáàíû öàëèíãèéí òàëààð, ÿëàíãóÿà èíôëÿöèòàéé èíäåêñ÷ëýõòýé õîëáîãäóóëàí ÿâóóëæ áàéãàà áîäëîãî, õóâèéí ñåêòîðûí öàëèíãèéí ò¿âøèíãýýñ øàëòãààëíà. Òºñ⺺ñ ñàíõ¿¿æèõ áàðàà ¿éë÷èëãýýíèé çàðäàë ¿íèéí ò¿âøèíã äàãàæ ºñºõ áîëîâ÷ òºñºâ çàðöóóëàõ æóðìààñ øàëòãààëàí ºñºëò èõ áàãà áàéæ áîëíî. Òºñ⺺ñ òºëºõ õ¿¿ãèéí òºëáºð íü äîòîîä ãàäààäûí õ¿¿ãèéí ò¿âøèí, çàñãèéí ãàçðûí ãàäààä äîòîîä ºðèéí õýìæýýíýýñ øàëòãààëíà. Çàðèì øèëæ¿¿ëýõ òºëáºðèéã ìºí òîîöîîëæ áîëíî. Æèø: àæèëã¿éäëèéí òýòãýìæ ýäèéí çàñãèéí áàéäàëòàé, ºíäºð íàñíû òýòãýâýð õ¿í àì ç¿éí ººð÷ëºëòòýé õîëáîîòîé. Çàðèì îðíû òóõàéä õºðºíãèéí çàðäàë ãàäààä ñàíõ¿¿æèòèéí ýõ ¿¿ñâýðýýñ èõýýõýí øàëòãààëäàã. Ýöñèéí ä¿íä çàñãèéí ãàçðûí çàðäàë äýâø¿¿ëæ áàéãàà áîäëîãîîñ ¿ëýìæ õýìæýýãýýð õàìààðàõ áºãººä óäèðäëàãûí øèéäâýðýýñ øàëòãààëàí ººð÷ëºãäºíº. ̺í çàñãèéí ãàçðààñ òîãòîîñîí íèéò çàðëàãûí õÿçãààðëàëò íü îðëîãûí òîäîðõîé ç¿éë àíãèéã ºñãºõ áîëîìæèä íºëººëäºã. Ñàíõ¿¿æèëòèéã óðüä÷èëàí òîîöîõ íü Ñàíõ¿¿æèëòèéã òîîöîõîä ãàäààä ñàíõ¿¿æèëò, áàíêíû áóñ äîòîîäûí çýýë, áàíêíû ñèñòåìýýñ àâàõ äîòîîäûí çýýë ãýñýí ãóðâàí ýõ ¿¿ñâýðèéã àâ÷ ¿çíý. Çàñãèéí ãàçðûí ãàäààä çýýë àâàõ òºëºâëºãºº, ºðèéí òºëáºð õèéõ õóâààðü íü ãàäààä ñàíõ¿¿æèëòèéí òîîöîî õèéõ ãîë ¿íäýñëýë þì. Òýãýõäýý ãàäààä çýýëä¿¿ëýã÷äèéí áàéäàë, øèíý çýýë àâàõ, ºð òºëºõ òàëààð òºëáºðèéí áàëàíñûí êàïèòàë òîîöîîíä òóñãàãäñàí òºëºâòýé íÿãò óÿëäñàí áàéõ øààðäëàãàòàé. Õýðýâ ãàäààä ºðèéí ò¿âøèí áóþó á¿òýö õ¿íäðýë ó÷ðóóëàõóéö áàéâàë ýíý àñóóäëûã èë¿¿ ºðãºí óòãààð àâ÷ ¿çýæ òîîöîîíäîî òóñãàõ íü ç¿éòýé. Áàíêíû áóñ äîòîîäûí çýýëèéí òóõàéä çàñãèéí ãàçðààñ äîòîîäûí ñàíõ¿¿ãèéí áàééãóóëëàãóóä áîëîí áóñàä çýýëä¿¿ëýã÷äýä ººðèéí ¿íýò öààñûã õýð õýìæýýãýýð áîðëóóëæ ÷àäàõ âý ãýäãèéã öýâýð ä¿íãýýð íü òîãòîîõ øààðäëàãàòàé. ¯¿íòýé óÿëäóóäëàí õ¿¿ãèéí ò¿âøèí áîëîí çàñãèéí ãàçðûí áóñ ¿éë àæèëëàãàà, ÿëàíãóÿà õóâèéí ñåêòîðûí õºðºí㺠îðóóëàëòûã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ ýõ ¿¿ñâýðò ÿàæ íºëººëºõèéã àíõààð÷ ¿çýõ õýðýãòýé. Áàíêíû ñèñòåìýýñ àâàõ çýýëèéí öýâýð ä¿íã ñàíõ¿¿æèëòèéí ¿ëäýãäëýýð ãàðãàõ áºãººä ýíý íü äîòîîäûí íèéò çýýëèéí ºñºëòèéí òàëààð òàâüñàí çîðèëòòîé òîõèð÷ áàéõ õýðýãòýé.
- 28. 32 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê Òºñâèéí àëäàãäëûí санхүүжилтийн ýäèéí çàñàãò ¿ç¿¿ëýõ íºëººëëүүд Төсвийн алдагдлын эдийн засашт үзүүлэх нөлөөллүүд ÑÀÍÕ¯¯ÆÈËÒ ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÃÈÉÍ ÍªÕ֪˯¯Ä ͪ˪ªËªÕ ÍÜ ÁÀÍÊ Á¯ÐÝÍ ÀÆÈË ÝÐÕËÝËÒ ¯ÉËÄÂÝÐËÝË ÁÀÍÊ ÁÓÑ ÕªÐªÍê Á¯ÐÝÍ ÀØÈÃËÀËÒ ÈÍÔËßÖÈ ÃÀÄÀÀÄ ÂÀËÞÒÛÍ ÒÎÃÒÂÎÐÒÎÉ ÕÀÍØ ÓÐÑÃÀË ÄÀÍÑ ÕÓÂÈÉÍ Ñ¨ÊÒÎÐ Á¯ÐÝÍ ÀÆÈËËÀÕ ÍÈÉÒ ТӨЛБӨРИЙН ТЭНЦЭЛ ÌªÍêÍÈÉ ¯ÍÝ ЦЭНЭ ГАДААД ӨР ÄÎÒÎÎÄ ªÐ
- 29. 33 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê Òºñâèéí àëäàãäàë ºññºíººñ ¿¿ñýõ íºëººëºë Íèéò ýðýëò, íèéë¿¿ëòèéí ìóðóé RMg = f (RY, NER* Pmf/ P, XDEMAND) RXg = f (RY, NER* Pxf/P, XDEMAND) Çàñãèéí ãàçðûí õóâüä òºñâèéí àëäàãäëûã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ ¿íäñýí òàâàí àðãà áèé. ¯¿íä: - òºâ áàíêíààñ çýýë àâàõ - àðèëæààíû áàíêíààñ çýýë àâàõ - äîòîîäûí áàíêíû áóñ áàéãóóëëàãóóäààñ çýýë àâàõ - àêòèâ áîðëóóëàõ - ãàäààäûí çýýë çýðýã áîëíî. Òºâ áàíêíààñ çýýë àâàõ Òºñâèéí àëäàãäëûã Òºâ áàíêíû çýýëýýð ñàíõ¿¿æ¿¿ëíý ãýäýã íü ¿íäñýíäýý øèíýýð ìºí㺠õýâëýí ãàðãàõ ¿éë àæèëëàãàà þì. Ýíý àðãûã õýò èõ ÍÝ Øèíý ÍÝ ÍÍ P 11 P 0 Y0 Y 1 Ìàø èõ öèêë àæèëã¿éäýë Á¿ðýí àæèë ýðõëýëò
- 30. 34 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê õýìæýýãýýð õýðýãëýâýë èíôëÿöûã îãöîì íýìýãä¿¿ëæ, òºëáºðèéí áàëàíñûã õ¿íäðýëä îðóóëàõ ñºðºã ¿ð äàãàâàðòàé. Õýò èõ õýìæýý ãýäýã íü þó âý? ̺íãºíèé íèéë¿¿ëýëò íü èðãýäèéí çàðöóóëàõã¿é áàéëãàæ áàéõ õýìæýýíýýñ õóðäàí íýìýãäýæ, çàðëàãà ºññºíººð ìºíãºíèé õàíø óëàì óíàíà. Èìïîðòûí õýìæýý ºñºæ (äîòîîäûí ¿íèéí áà çàðëàãûí ºñºëòººñ õàìààðíà) ýêñïîðò áóóðñíààñ ( äîòîîäîä ¿éëäâýðëýñýí á¿òýýãäõ¿¿íèé ýðýëò íýìýãäýõ áà ¿éëäâýðëýëèéí ºðòºã ºññºíèé óëìààñ ýêñïîðòûí á¿òýýãäõ¿¿íèé ¿éëäâýðëýëèéí àøèãò àæèëëàãàà áàãàñàõ ó÷ðààñ) òºëáºðèéí áàëàíñûí óðñãàë àëäàãäàë èõñýõ áîëíî. Ýöñèéí ýöýñò ìºíãºíèé íèéë¿¿ëýëò óëàì èõñýæ, ãàäààä íººö øàâõàãäâàë ýäèéí çàñãèéí á¿ðýí õÿìðàëä îðîõ íü äààìæèãã¿é. Äàðààãèéí àñóóëò íü: Èðãýä õýäèé õýìæýýíèé ìºíãèéã çàðöóóëàëã¿é ãàð äýýð áàéëãàæ áàéõ âý? Åðºíõèé人 õ¿ì¿¿ñ ìºíãºíèé çàðèì õýñãèéã íàéìààíû çîðèóëàëòààð ãàð äýýðýý áàéëãàæ áàéäàã. Çàõ çýýë õºãæñºí îðíóóäàä ýäèéí çàñàã äàõ áîäèò ãàðö íýìýãäýõýä áîäèò ìºíãºíèé ýðýëò ìºí îéðîëöîî õýìæýýãýýð íýìýãääýã (çàõ çýýëèéí ýäèéí çàñàãò øèëæèí îðæ áóé îðíóóäûí õóâüä ìàãàäã¿é àðàé èë¿¿ õóðäàí íýìýãäýæ ìàãàäã¿é). ̺í õ¿ì¿¿ñ ìºíãèéã áàÿëàã, ¿íý öýíý õóðèìòëóóëàõ õýðýãñýë áîëãîí õýðýãëýýíä çàðöóóëàëã¿é õàäãàëæ áàéäàã. Õýðâýý òóõàéëáàë, èíôëÿöûí òºâøèí áàãà, çàñãèéí ãàçàð ýäèéí çàñãèéí çºâ áîäëîãî ÿâóóëæ áàéãàà ãýñýí õ¿ëýýëò áàéãàà òîõèîëäîëä ¿íäýñíèé âàëþòûí òîãòâîðòîé áàéäàëä èòãýõ èòãýë èõýññýíýýð õóðèìòëàëûí õýðýãñýë áîëîõ ìºíãºíèé ýðýëò öààøèä íýìýãäýõ áîëíî. ̺íãºíèé ýðýëò, íèéë¿¿ëýëò áîëîí ýäèéí çàñãèéí ãàðö, ¿íèéí õîîðîíäõè ýíýõ¿¿ õàðèëöàí õàìààðëûã äàðààõ òîìú¸îãîîð èëýðõèéëäýã: MV = Py M = ìºíãºíèé íèéë¿¿ëýëò V = ã¿éëãýýíä áàéãàà ìºíãºíèé ýðãýëòèéí õóðä Ð = ¿íèéí òºâøèí (ÄÍÁ-íèé äåôëÿöèàð õýìæèãäýíý) y = ãàðö (áîäèò ÄÍÁ-ýýð õýìæèãäýíý). V-ã ìºíãºíèé ýðýëòèéã èëýðõèéëýõ ¿ç¿¿ëýëò áîëãîí àâ÷ ¿çýýä äýýðõ òîìú¸îã äàðààõ òýíöýòãýëèéí õýëáýðò îðóóëàí áè÷üå. M = kPy, áà k = 1/V Õýðâýý k=1 áîë ¿íý ºñººã¿é áàéõàä ãàðö íýìýãäýõèéí õýìæýýãýýð ìºíãºíèé íèéë¿¿ëýëò ºñºõ áîëíî. Õýðâýý ãàðöûí ººð÷ëºëòèéã äàãàí k ºñâºë (æèøýýëáýë ¿íäýñíèé âàëþòûí òîãòâîðòîé áàéäàë èõýññýíýýð íýãæ îðëîãî äàõ ìºíãºíèé ýðýëò ºñíº) ìºíãºíèé íèéë¿¿ëýëò íü ¿íèéí ºñºëòèéã áèé áîëãîëã¿éãýýð ãàðöûí ºñºëòººñ èë¿¿ õóðäòàéãààð íýìýãääýã. ¯¿íèéã çàñãèéí ãàçðûí òºñâèéí ¿¿äíýýñ àâ÷ ¿çâýë Ñàíãèéí ÿàì èíôëÿöûí ºñºëòèéã áèé áîëãîõã¿é öýã õ¿ðòýë òºâ áàíêíààñ çýýë àâ÷ áîëíî ãýñýí õýðýã þì. Ãýõäýý ýíý íü áîäèò áàéäàëä ìºíãºíèé ýðýëòèéã
- 31. 35 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê øóóä õýìæèæ, óðüä÷èëàí òîîöîîëîõîä õ¿íäðýëòýé áàéäàã ó÷ðààñ íèëýýä ýðñäýëòýé ¿éë àæèëëàãàà áàéæ áîëîõ þì. Ìîíãîëûã õàìðóóëàí èõýíõ îðíóóäûí õóâüä ñàíõ¿¿ãèéí õºòºëáºðèéí ãîë á¿ðýëäõ¿¿í õýñýã íü òºâ áàíêíààñ çàñãèéí ãàçàðò îëãîõ çýýëèéã áàãàñãàõ ÿâäàë áàéäàã. ÎÓÂÑ-ààñ äýìæèí ÿâóóëæ áàéãàà õºòºëáºðò èõýâ÷ëýí òºâ áàíêíû äîòîîäûí öýâýð çýýëèéí õýìæýýíä äýýä õÿçãààð òîãòîîñîí ã¿éöýòãýëèéí øàëãóóðûã áàãòààäàã. Îðîñ ìýòèéí çàðèì îðíóóäàä æèøýýëáýë, ðóáëèéí òîãòâîðòîé áàéäëûã õàíãàõ áîäëîãûí ¿¿äíýýñ òºâ áàíêíààñ çàñãèéí ãàçàðò çýýë îëãîõ ¿éë àæèëëàãààã õóóëèíä õîðèãëîñîí áàéäàã. ªìíº õÿçãààðëàëòã¿é çýýë îëãîñîí ÿâäàë íü èíôëÿöûã æîëîîäëîãîã¿é áîëãîõîä õ¿ðãýñýí áèëýý. Õýðâýý àëäàãäàëòàé àæèëëàæ áàéãàà óëñûí ¿éëäâýðèéí ãàçðóóäûí ¿éë àæèëëàãààã òºñâèéí îðîíä òºâ áàíêíû ýõ ¿¿ñâýðýýð ñàíõ¿¿æ¿¿ëæ áàéãàà òîõèîëäîëä çàñãèéí ãàçàðò òºâ áàíêíààñ îëãîõ çýýëèéã õîðîãäóóëàí ìºíãºíèé õàíø óíàëòûã áàãàñãàõ îðîëäëîãî àìæèëòàíä íýã èõ õ¿ðýõã¿é. Èéìýðõ¿¿ àðãûã èõýíõ øèëæèëòèéí ýäèéí çàñàãòàé îðíóóä, ò¿¿íèé äîòîð Ìîíãîë óëñ ìºí õýðýãëýæ áàéñàí áèëýý. Óëñûí ¿éëäâýðèéí ãàçðóóä øóóä áîëîí ýñâýë àðèëæààíû áàíêóóäààð äàìæóóëàí òºâ áàíêíààñ çàõ çýýëèéíõýýñ äîîãóóð õ¿¿ãýýð èõ õýìæýýíèé çýýë àâ÷ áàéâ. Ýíýõ¿¿ "õàãàñ òºñâèéí" øèíæ ÷àíàðòàé õºíãºëºëòòýé ñàíõ¿¿æèëò íü çàñãèéí ãàçàð óëñûí ¿éëäâýðèéí ãàçàðò òºñ⺺ñ øóóä òàòààñ îëãîæ áàéãààòàé èæèë áàéäëààð òºñâèéí àëäàãäëûã íýìýãä¿¿ëäýã þì. Çàõ çýýëèéí õ¿¿ãýýñ áàãà õóâèàð çýýë îëãîñíîîñ òºâ áàíêíû àøèã áóóðàõ íü òîäîðõîé. Ñàíãèéí ÿàì íü òºâ áàíêíû "ýçýìøèã÷" ó÷ðààñ ìýäýýæ õýðýã ò¿¿íèé îðëîãî áàãàñíà. Ýöñèéí ýöýñò çýýë ýðãýí òºëºõ õàðèóöëàãà Ñàíãèéí ÿàìàíä èðæ áóóäãààñ òºñâèéí çàðëàãà èõ õýìæýýãýýð íýìýãäýõýä õ¿ðäýã þì. Àðèëæààíû áàíêíààñ çýýë àâàõ Çàñãèéí ãàçàð àðèëæààíû áàíêóóäààñ çýýë àâàõ íü ìºíãºíèé õàíø óíàëòûã ò¿ðãýñãýæ, çýýëèéí áîäèò õ¿¿ã íýìýãä¿¿ëýõýä õ¿ðãýäýã. Àðèëæààíû áàíê ººðèéí íººöèéí èë¿¿äëýýñ (áàíêíû çàéëøã¿é áàéëãàõ íººöººñ èë¿¿ ãàð÷ áàéãàà õºðºíãº) çàñãèéí ãàçàðò çýýë îëãîõ íü òºâ áàíê çàñãèéí ãàçàðò çýýë îëãîí ýäèéí çàñàãò èíôëÿöè áèé áîëãîõ ìºíãºí õºðºíãèéã íýìýí ãàðãàæ áàéãààòàé èæèë íºëººëºëòýé áèëýý. ͺºöèéí èë¿¿äëýýñ çýýë îëãîõ íü òåõíèêèéí ¿¿äíýýñ àâ÷ ¿çâýë ìºíãºíèé ¿ðæ¿¿ëýã÷èéã íýìýãä¿¿ëýõ ¿ð äàãàâàðòàé þì. Õýðâýý àðèëæààíû áàíêóóä èë¿¿äýë íººöã¿é (ººðººð õýëáýë á¿ãäýýð íü çýýë îëãî÷èõñîí) áîë çàñãèéí ãàçàð áà óëñûí ¿éëäâýð àæ àõóéí ãàçðóóäûí çýýëèéí ýðýëò áîëîí ýð¿¿ë ¿éëäâýðèéí ãàçðóóä áà èðãýäèéí çýýëèéí ýðýëòèéí õîîðîíä ºðñºë人í áèé áîëîõ áºãººä èíãýñíýýð èíôëÿöûã òîîöñîí õ¿¿ áóþó áîäèò çýýëèéí õ¿¿ ºñºõ áîëíî. ¯éëäâýðèéí ãàçðóóäûí ¿ð àøèãòàé õºðºí㺠îðóóëòûã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ çýýë îëæ àâàõ áîëîìæ áàãàñíà. Òýäãýýð íü çýýëèéí ººð ýõ ¿¿ñâýð îëæ àâ÷ ÷àäàõã¿é
- 32. 36 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê òîõèîëäîëä ýäèéí çàñãèéí óðò õóãàöààíû ºñºëòºíä õ¿íäðýë ó÷ðàõ íü òîäîðõîé. Çàñãèéí ãàçðûí çýýëýýñ ¿¿äýí áèé áîëæ áóé çýýëèéí õ¿¿ãèéí ºíäºð õóâü õýìæýý íü ýöñèéí ýöýñò áàíêíû ñèñòåìèéí õýâèéí ¿éë àæèëëàãààíä ìºí õ¿íäðýë ó÷ðóóëäàã. ªíäºð õ¿¿òýé çýýë àâñàí ¿éëäâýðèéí ãàçðóóäûí õóâüä ºð çýýëýý áàðàãäóóëàõàä õ¿íä áàéõ áîëíî. Àðèëæààíû áàíêóóä ºíäºð õ¿¿òýé çàñãèéí ãàçðûí áîíäûí îðëîãîä íàéäàõààñ ººð àðãàã¿é áîëîõ áîëîâ÷ òºñâèéí àëäàãäëûã áàãàñãàõ àðãà õýìæýýíèé ä¿íä áîíäûí õ¿¿ áóóðñíààñ áàíêóóä àëäàãäàëä îðíî. Îðîñò îëîí áàíêóóä çàñãèéí ãàçðûí ¿íýò öààñíààñ õýò èõ õàìààðàëòàé áîëñîí ó÷ðààñ òýäãýýðèéí îðëîãûã õàíãàõûí òóëä çàñãèéí ãàçàð íü çàñãèéí ãàçðûí ¿íýò öààñíû çàõ çýýëä ãàäààäûíõíû îðîëöîîã õÿçãààðëàñàí þì. Ýíý íü ýöýñòýý çàñãèéí ãàçðûí çàðäëûã èõýñãýæ çýýëèéí ºðèéã áàðàãäóóëàõàä áýðõøýýëòýé áîëãîõ íü òîäîðõîé. Áàíêíû ñèñòåìýýñ çàñãèéí ãàçðûí àâàõ çýýëèéí ýäèéí çàñàãò ó÷ðóóëàõ ñºðºã ¿ð äàãàâðûí öàð õ¿ðýý íü çýýëèéí õºðºíãèéã ÿìàð çîðèóëàëòààð àøèãëàæ áàéãààãààñ òîäîðõîé õýìæýýãýýð õàìààðäàã. Áàíêíû çýýëýýð ñàíõ¿¿æ¿¿ëæ áóé äýä á¿òöèéí õºãæëèéí òºñºë íü õóâèéí õºðºí㺠îðóóëàëòûã õºõ¿¿ëýí äýìæñýíýýð ýöýñò íü á¿òýýãäõ¿¿í ¿éëäâýðëýëèéí ãàðö íýìýãäýæ áîëíî. Òºñâèéí àëäàãäëûã áàíê ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõýä ýäèéí çàñàãò íºëººëºõ íºëººëºë Төсвийн алдагдлын эдийн засагт үзүүлэх нөлөөллүүд ÑÀÍÕ¯¯ÆÈËÒ ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÃÈÉÍ ÍªÕ֪˯¯Ä ͪ˪ªËªÕ НЬ БÀÍÊ Á¯ÐÝÍ ÀÆÈË ÝÐÕËÝËÒ ¯ÉËÄÂÝÐËÝË ÁÀÍÊ ÁÓÑ ÕªÐªÍê Á¯ÐÝÍ ÀØÈÃËÀËÒ ИНФЛЯЦ ÃÀÄÀÀÄ ÂÀËÞÒÛÍ ÒÎÃÒÂÎÐÒÎÉ ÓÐÑÃÀË ÄÀÍÑ ÕÀÍØ ХÓÂÈÉÍ ÑЕÊÒÎÐ Á¯ÐÝÍ ÍÈÉÒ ÒªËÁªÐÈÉÍ ÀÆÈËËÀÕ ТЭНЦЭЛ ÌªÍêÍÈÉ ¯ÍÝ ÃÀÄÀÀÄ ªÐ ДОТООД ӨР
- 33. 37 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê Òºñâèéí àëäàãäëûã áàíê ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõýä ¿¿ñýõ íºëººëºë IS-LM ìóðóé 3) Äîòîîäûí áàíêíû áóñ ñèñòåìýýñ çýýë àâàõ Àðèëæààíû áàíêóóäààñ çýýë àâàõòàé èæèë ¿ð äàãàâàðòàé. Òºñâèéí àëäàãäëûí ýäèéí çàñàã äàõ íèéò ýðýëòýä íºëººëºõ ýåðýã íºëººëºë íü õóâèéí õºðºí㺠îðóóëàëò áà çýýëèéí õºðºíãèéí îëäîö õîìñäîæ, çàðäàë èõýññýíýýñ ¿¿äýí õýðýãëýý áóóðñíààñ íèéò ýðýëòýä ¿ç¿¿ëýõ ñºðºã íºëººëºëòýé áàðàã òýíöäýã. Çàñãèéí ãàçàð ýíý àðãààð çýýë àâàõ ýñýõ íü çýýëèéí õºðºíãèéã õýðõýí çàðöóóëàõààñ èõýýõýí õàìààðíà. Ãàðöûã íýìýãä¿¿ëýõ òºñëèéã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõèéí òóëä çýýë àâàõ íü óðñãàë õýðýãëýýã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõýýð çýýë àâàõààñ èë¿¿ àøèãòàé áàéõ íü òîäîðõîé. Èíãýñíýýð çàñãèéí ãàçðûí ýäèéí çàñàã äàõ èë¿¿äýë ýðýëòèéí õýìæýý áóóðñíààð çýýëèéí áîäèò õ¿¿ áàãàñàõ áîëîìæ á¿ðäñýæ ¿ð àøèãòàé õóâèéí õºðºí㺠îðóóëàëòûã íýìýãä¿¿ëýõ áîëíî Òºñâèéí àëäàãäëûã áàíêíû áóñ áàéãóóëëàãà ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõýä ¿¿ñýõ íºëººëºë IS Øèíý IS LM i 11 i0 Y0 Y 1 Øèíý LM
- 34. 38 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê ÑÀÍÕ¯¯ÆÈËÒ ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÃÈÉÍ ÍªÕ֪˯¯Ä ͪ˪ªËªÕ ÍÜ ÁÀÍÊ Á¯ÐÝÍ ÀÆÈË ÝÐÕËÝËÒ ¯ÉËÄÂÝÐËÝË ÁÀÍÊ ÁÓÑ ÕªÐªÍê Á¯ÐÝÍ ÀØÈÃËÀËÒ ÈÍÔËßÖÈ ГÀÄÀÀÄ ÂÀËÞÒÛÍ ÒÎÃÒÂÎÐÒÎÉ ÓÐÑÃÀË ÄÀÍÑ ÕÀÍØ ÕÓÂÈÉÍ ÑЕÊÒÎÐ Á¯ÐÝÍ ÍÈÉÒ ÒªËÁªÐÈÉН ÀÆÈËËÀÕ ÒÝÍÖÝË МӨНГӨНИЙ ҮНЭ ЦЭНЭ ГАДААД ӨР ДОТООД ӨР
- 35. 39 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê 4 . Óëñûí õàðúÿàëàëòàé ýòãýýäýä àêòèâ çàðàõ ªì÷ õóâü÷ëàë íü àêòèâ áîðëóóëàëòûí ¿íäñýí õýëáýð þì. Õýðâýý àêòèâèéã óëñûí õàðúÿàëàë á¿õèé ýòãýýä õóäàëäàí àâñàí áºãººä òýðýýð àêòèâ õóäàëäàí àâñíààð õóäàëäàí àâàëòûí õýìæýýãýý𠺺ðèéí õýðýãëýýíèé áà õºðºí㺠îðóóëàëòûí õýðýãöýýã áóóðóóëñàí íºõöºëä òºñâèéí àëäàãäëûã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ ýíý àðãà íü ìºíãºíèé õàíø áóóðàëòàíä íýã èõ íºëººëºõã¿é áèëýý. Õóâü÷èëñíààð ¿éëäâýðèéí ãàçðóóäûí óäèðäëàãà, çîõèîí áàéãóóëàëò ñàéæðàõòàé õîëáîãäîí á¿òýýãäõ¿¿í ¿éëäâýðëýë íýìýãäýõ áºãººä íºãºº òàëààð òºñºâò îðîõ îðëîãûí õýìæýý ºññºíººð ýöñèéí ä¿íä çàñãèéí ãàçðûí ýäèéí çàñàã äàõ èë¿¿äýë ýðýëòèéí à÷ààëëûã áàãàñãàõ áîëíî. Àêòèâèéã áîðëóóëàõ íü òºñâèéí àëäàãäëûã áàãàñãàõ íýã õýëáýðèéí àðãà õýäèé ÷ öàëèí õºëñ ãýõ ìýò òºñâèéí óðñãàë çàðëàãûã ºì÷ õóâü÷ëàëààñ îðæ èðýõ õºðºí㺺ð ñàíõ¿¿æ¿¿ëæ áîëîõã¿é. Àêòèâèéí áîðëóóëàëòûí îðëîãûã çºâõºí èðýýä¿éä òºñâèéí îðëîãûã íýìýãä¿¿ëýõ çàðëàãûã ë ñàíõ¿¿æ¿¿õýä çàðöóóëàõ þì óó ýñâýë ç¿ãýýð ë çàñãèéí ãàçðûí ºðèéã òºëºõºä õýðýãëýíý. 5.Ãàäààäààñ çýýë àâàõ áà óëñûí õàðúÿàëàëã¿é ýòãýýäýä àêòèâ çàðàõ IS Øèíý IS LM i 11 i0 Y0 Y 1
- 36. 40 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê Ãàäààä çýýëèéí ýõ ¿¿ñâýð îëæ àâàõ áà ãàäààäûí ýòãýýäýä àêòèâ çàðàí òºñâèéí àëäàãäëûã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ íü åðºíõèé人 èíôëÿöûí ¿ð äàãàâàðã¿é áºãººä çýýëèéí áîäèò õ¿¿ã òºäèéëºí íýìýãä¿¿ëýõã¿é þì. Ãýõäýý ãàäààäààñ èõ õýìæýýãýýð çýýë àâàõ ýñâýë èõ õýìæýýíèé ºì÷èéã ãàäààäàä çàðàõ íü ýäèéí çàñãèéí ñºðºã íºëººëëèéã áèé áîëãîíî. Îëæ àâñàí õºðºíãèéã çàðöóóëàõ íü ìºíãºíèé íèéë¿¿ëýëòèéã èõýñãýíý. Áàðàà, ¿éë÷èëãýýíèé èìïîðòîîð ìºí㺠ýäèéí çàñãààñ ãàäàãøëàõã¿é áàéõàä äýýðõ àðãûã èõ õýìæýýãýýð õýðýãëýñíýýñ ìºíãºíèé õàíø óíàëò óëàì èõñýõ áîëíî. Ãàäààä ¿íýòýé ºðñºëäºõ ÷àäâàðàà õàäãàëàí ¿ëäýõèéí òóëä äîòîîäûí ¿éëäâýð÷ëýã÷ íàð ¿íýý íýìýëã¿éãýýð õàðèí àõèóö àøãèéíõàà õýìæýýã áóóðóóëàõ ó÷ðààñ èíôëÿöûí äàðàìò èõýíõäýý ¿éë÷èëãýýíèé ñåêòîðò íºëººëäºã. Ãàäààä âàëþòûí îëäîö èõñýõòýé õîëáîãäîí äîòîîäûí âàëþòûí íýðëýñýí õàíø ºñºõ áºãººä ìºí ¿¿íòýé óÿëäàí ãàäààä ºðñºë人íä øàõàëò ¿ç¿¿ëýõ áîëíî. Òºñâèéí àëäàãäëûã ãàäààä çýýëýýð ñàíõ¿¿æ¿¿ëñýí ýäèéí çàñãèéí íºëººëºë ÑÀÍÕ¯¯ÆÈËÒ ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÃÈÉÍ ÍªÕ֪˯¯Ä ͪ˪ªËªÕ ÍÜ ÁÀÍÊ Á¯ÐÝÍ ÀÆÈË ÝÐÕËÝËÒ ҮÉËÄÂÝÐËÝË ÁÀÍÊ ÁÓÑ ÕªÐªÍê Á¯ÐÝÍ ÀØÈÃËÀËÒ ÈÍÔËßÖÈ ÃÀÄÀÀÄ ÂÀËÞÒÛÍ ÒÎÃÒÂÎÐÒÎÉ ÓÐÑÃÀË ÄÀÍÑ ÕÀÍØ ÕÓÂÈÉÍ ÑЕÊÒÎÐ Á¯ÐÝÍ ÍÈÉÒ ÒªËÁªÐÈÉÍ ÀÆÈËËÀÕ ÒÝÍÖÝË ÌªÍêÍÈÉ ¯ÍÝ ÖÝÍÝ ÃÀÄÀÀÄ ªÐ ÄÎÒÎÎÄ ªÐ
- 37. 41 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê Èõ õýìæýýíèé ãàäààä çýýë áà àêòèâèéí áîðëóóëàëò íü óðò õóãàöààíä õºäºëìºð áà êàïèòàëûã èë¿¿ àøèã ºíäºðòýé ¿éë÷èëãýýíèé ñåêòîð ëóó øèëæèí óðñàõ áàéäëûã áèé áîëãîäîã ó÷ðààñ ¿éëäâýðëýëèéí ñåêòîðûí ºñºëòèéã óäààøðóóëäàã ñºðºã ¿ð äàãàâàðòàé þì. Õàðèí õýðâýý ãàäààä çýýëèéí õºðºíãèéã ¿éëäâýðëýëèéã íýìýãä¿¿ëýõ¿éö òºñë¿¿äýä çàðöóóëâàë äýýðõ ñºðºã ¿ð äàãàâàð ãàðàõã¿é áàéæ áîëíî. Ãàäààä çýýë áà àêòèâèéí áîðëóóëàëòààñ ¿¿äýí ãàðàõ èíôëÿöûí äàðàìòààñ çàéëñõèéõèéí òóëä òºâ áàíê íü íýýëòòýé çàõ çýýëèéí îïåðàöûã (¿íýò öààñ çàðàõ) õýðýãëýí òýíäýýñ áèé áîëîõ ìºíãºíèé îðîõ óðñãàëûí íºëººëëèéã áàãàñãàäàã. Ãýõäýý ýíý àðãà íü áàñ òîäîðõîé áýðõøýýë¿¿äèéã áèé áîëãîäîã òàëòàé. Òóõàéëáàë íýãä¿ãýýðò, ººðèéí àêòèâóóäààñ (èõýâ÷ëýí ãàäààä àêòèâóóä) îëæ áóé õ¿¿ãèéí îðëîãîîñ èë¿¿ ºíäºð õ¿¿ ¿íýò öààñàíäàà òºëºõ ó÷ðààñ òºâ áàíê àëäàãäàë õ¿ëýýõ áîëíî. Èéìýýñ òºâ áàíêíû àøèã áóóðàõ ó÷ðààñ çàñãèéí ãàçðûí îðëîãî ÷ ýöýñò íü áóóðàõ íü òîäîðõîé. Õî¸ðäóãààðò, íýýëòòýé çàõ çýýëèéí ¿éë àæèëëàãààð áèé áîëæ áóé õ¿¿ãèéí ºíäºð õóâü õýìæýý íü ãàäíû õºðºíãèéí óðñãàëûã öààøèä óëàì íýìýãä¿¿ëýõýä õ¿ðãýæ áîëîõ þì. Ãàäààä áà äîòîîä çýýëèéí ãîë àþóë íü òºñºâèéí õóâüä ºð çýýëèéí òºëáºðèéí õ¿íä äàðàìò áèé áîëîõ ÿâäàë þì. Õýðâýý çàðëàãûí ñàíõ¿¿æèëòýýñ îëîõ îðëîãûí ºãººæèéí õóâü íü çýýëä òºëæ áóé õ¿¿ãèéí õýìæýýíýýñ áàãà áàéõ òîõèîëäîëä äýýðõ õ¿íäðýë ãàð÷ èðíý. ªìíºõ çýýëèéíõýý õ¿¿ã òºëºõèéí ë òóëä çýýë àâàõààñ ººð àðãàã¿éä õ¿ðâýë çàñãèéí ãàçàð ýöýñòýý ºð çýýëèéí õ¿ëýýñíýýñ ãàð÷ ÷àäàõã¿é áîëíî. Èéìýýñ çàñãèéí ãàçàð íü äàðààõ íºõöë¿¿äýä ë çýýë àâ÷ áàéõ ¸ñòîé ãýæ ¿çäýã. ¯¿íä: Îðëîãî, çàðëàãûí óðñãàëûí áîãèíî õóãàöààíû çºð¿¿ã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ, àøãèéí õóâü íü çýýëèéí õ¿¿ãýýñ èë¿¿ ºíäºð áàéõ êàïèòàëûí çàðäëûã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ çýðýã áîëíî. ÀØÈÃËÀÑÀÍ МАТЕРИАЛ 1. Financial Programming and Policy Tools for economists-5 books – IMF-2001 2. Financial Programming and Policy The case of Turkey Richard Barth and William Hemphill-2000 3. Financial Programming and Policy The case of Shri- Lanka –1996
- 38. 42 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê САНХҮҮГИЙН ЛИЗИНГ Д.Хонгорзул Элэгдэж хуучирсан техник тоног төхөөрөмж бүхий үйлдвэр, үйлчилгээний газруудын хувьд бүрэн хүчин чадлаараа ажиллах, хэрэглэгчдийнхээ эрэлт хэрэгцээг хангахуйц бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж зах зээлийн өрсөлдөөнийг давж гарахад нэн хүндрэлтэй байдаг. Ялангуяа жижиг, дунд үйлдвэрүүд, төрийн өмчид байсан үйлдвэр аж ахуйн газрууд, шинээр байгуулагдаж буй компани, түүнчлэн өндөр үнэтэй тоног төхөөрөмж хэрэглэдэг уул уурхайнхны хувьд хөрөнгө оруулах санхүүжилтийн эх үүсвэр үлэмж хязгаартай. Жижиг дунд үйлдвэрүүдэд орчин үеийн шинэлэг техник, тоног төхөөрөмж худалдан авах зэрэг боломжийг олгохын тулд үндэсний үйлдвэрлэлийг дэмжих, уян хатан санжүүжилтийг бий болгох, мөн дотоод гадаадын хөрөнгө оруулалтыг татах таатай орчныг бүрдүүлэх чиглэлээр төрөөс тодорхойлсон бодлогыг нэн даруй шат дараатай хэрэгжүүлэх нь хойшлуулшгүй зорилт болж байна. Лизинг хөгжүүлэх нь төрийн бодлогын нэг хэсэг бөгөөд лизингийн салбар нь Монголын эдийн засгийн өсөлтөд зохих хувь нэмрээ оруулах нь дамжиггүй. Лизинг буюу санхүүгийн түрээс гэж юу вэ? Лизинг нь “leasing” гэсэн англи үгнээс гаралтай бөгөөд монголоор «түрээс» гэсэн үг юм. Үйл ажиллагааны лизинг болон санхүүгийн лизинг гэсэн 2 төрлийн ойлголт байдаг. Үйл ажиллагааны лизинг нь Монголын хуулиар ердийн түрээстэй ижил, харин санхүүгийн лизинг нь санхүүгийн түрээс буюу бидний хэлж дассан лизинг юм. Иймд лизинг гэдэг үгийг хэрэглэхдээ бид санхүүгийн түрээсийг хэлж байгаа гэдгийг дурьдах хэрэгтэй. Лизинг нь эд хөрөнгө (түрээслэх эд зүйл) худалдан авч улмаар түр хугацаагаар хэрэглүүлэхээр бусдад шилжүүлэх хөрөнгийн харилцаа юм. Лизингийн гэрээнд оролцож буй нэг тал (түрээслэгчийн)-ын
- 39. 43 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê захиалгаар лизингийн компани (түрээслүүлэгч) нь шаардлагатай тоног төхөөрөмж (эд зүйл) худалдан авч түрээслэгчид шилжүүлж эзэмшүүлнэ. Ингэхдээ түрээслэгч тал гэрээнд заасан хуваарийн дагуу төлбөрийг нь цувуулж төлөх үүрэг хүлээнэ. Лизингийн гэрээний нэг онцлог бол хөрөнгө эзэмших эрх (лизингийн компани буюу түрээслүүлэгч эзэмшиж болно) болон уг хөрөнгийн үр ашигт ажиллагаа (түрээслэгч хөрөнгийг ашиглана) нь салангид тусгагдаж байгаа нь уг гэрээний онцлог юм. Лизингийн компаниуд зээл олгогч санхүүгийн бусад байгууллагын тавьдаг олон шаардлага болох зээлийн эргэн төлөгдөх чадвар, барьцаа хөрөнгө, зээлийн баталгаа, урьд нь зээл авч байсан эсэх зэргээс илүүтэйгээр түрээслэгч тал уг хөрөнгийг хэрэглээд олж болох ашиг нь лизингийн төлбөрийг төлөхөд хангалттай эсэхэд анхаарлаа хандуулдаг. Учир нь тэдний хувьд түрээсэлсэн хөрөнгө нь өөрөө барьцаа болж өгдөг. Ийм ч учраас лизинг нь шинээр байгуулагдсан болон жижиг дунд үйлдвэр, аж ахуйн газруудад илүү тохиромжтой бөгөөд тоног төхөөрөмжийн шинэчлэлт хийж, үйлдвэрлэлээ өргөтгөн ашгаа нэмэгдүүлэх замаар лизингийн төлбөрөө барагдуулах бизнесийн таатай орчинг бүрдүүлж байгаа юм. Лизингийн гэрээнд дараахь талууд оролцож болно: - Түрээслүүлэгч – лизингийн зорилгоор хөрөнгө худалдан авч байгаа буюу үйлдвэрлэж байгаа этгээд. - Түрээслэгч - тодорхой хугацаанд түрээсэлсэн хөрөнгийг ашиглах эрх бүхий этгээд. - Нийлүүлэгч - түрээсэлсэн хөрөнгийг үйлдвэрлэгч буюу зуучлан борлуулагч. Олон оронд лизинг нь бүх төрлийн үйлдвэр, аж ахуйн газруудын хувьд дунд хугацааны санхүүжилтийн гол эх үүсвэр болдог. Лизинг нь лизингийн үйл ажиллагаанд оролцож байгаа бүх талуудад харилцан ашигтай. Түрээслэгч бага хэмжээний хөрөнгөөр томоохон хэмжээний хөрөнгө оруулалт хийх боломжоор хангагдаж харин түрээслүүлэгч зөвхөн төлбөр хуваарийн дагуу хугацаандаа төлөгдөж байгаа эсэхэд хяналт тавьж, түрээслэгчийн хөрөнгийн хэмжээ, өмнө нь зээл авч байсан эсэх зэрэг олон асуудалд санаа зовох шаардлагагүй болох юм. Лизингийн компаниуд санхүүжилтийг бэлэн мөнгөөр биш тоног төхөөрөмж (өөрийн хөрөнгөөр тоног төхөөрөмж худалдан авч) хэлбэрээр олгосноор түрээслэгч хөрөнгийг зүй бусаар ашиглах зохисгүй явдлаас зайлсхийж чадна. Нийлүүлэгчийн хувьд лизинг нь борлуулалтыг нэмэгдүүлэхэд чухал үүрэгтэй.
- 40. 44 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê Салбарын хувьд авч үзвэл лизинг нь улс орны эдийн засгийн хөгжилд дараахь олон эерэг нөлөөг үзүүлнэ: Лизинг нь санхүүгийн зах зээл дээрхи өрсөлдөөнийг нэмэгдүүлнэ. Лизинг нь санхүүжилтийн өртгийг багасгаж, нийлүүлэлтийг, ялангуяа тогтмол хүүтэй санхүүжилтийн нийлүүлэлтийг нэмэгдүүлдэг. Хөгжиж байгаа орнуудын хувьд лизинг нь банкны зээлтэй төстэй санхүүжилтийн нэг хувилбар мөн. Иймд аж ахуйн нэгжүүд тоног төхөөрөмж худалдан авах санхүүжилтийн асуудлаар зөвхөн банк болон санхүүгийн бусад байгууллага руу хандах шаардлагагүй. Лизинг нь хөрөнгө оруулалтыг нэмэгдүүлнэ. Лизингийн салбарын өсөлт, хөгжилт нь лизинг өөрөө бусад төрлийн санхүүжилтийг аажмаар орлож чадахуйц болохтой шууд холбоотой. Лизинг нь урт хугацаат санхүүжилт буюу хөрөнгө оруулалтын өөр нэгэн хувилбар гэдгээр энэ өсөлтийг бас тайлбарлаж болно. Лизинг нь тоног төхөөрөмжийн нийлүүлэлтийг нэмэгдүүлнэ. Дотоодын аж ахуйн нэгжүүд лизингээр тоног төхөөрөмж худалдан авсанаар, тоног төхөөрөмж үйлдвэрлэгчид болон зуучлан борлуулагчдад шинэ зах зээлийг бий болгож, эрэлтийг нэмэгдүүлнэ. Лизинг нь үйлдвэрийн шинэчлэл болон жижиг дунд үйлдвэрүүдийг дэмжинэ. Лизингийн компаниуд нь жижиг дунд үйлдвэрүүдийн санхүүжилтэд чухал үүрэгтэй. Тэд зөвхөн түрээслэгч лизингээр авсан хөрөнгийг ашиглан ирээдүйд олж болох мөнгөн хөрөнгө лизингийн төлбөрийг төлөхөд хангалттай эсэхийг харгалзан санхүүжүүлдэг. Лизингийн үйл ажиллагааг эхлэхэд тодорхой үе шаттай ажиллагаа явуулсны дүнд түрээслүүлэгч байгууллагыг сонгодог. 1. Түрээсийн эд хөрөнгийн хэрэгцээ Бизнесийн тодорхой үр дүнд хүрэхийн тулд бизнес эрхлэгч өөрт шаардагдах тоног төхөөрөмжийн хэрэгцээг тодорхойлно. Ямар тоног төхөөрөмж хэзээ ямар хугацаагаар хэрэгтэй байгааг үнэлэхийн зэрэгцээ үүнийг хаанаас авч болох талаар мэдээлэл цуглуулна. Үүний дараа бизнесийг санхүүжүүлэхэд лизинг нь хамгийн сайн хөшүүрэг болж чадах эсэхийг үнэлнэ. Тоног төхөөрөмж худалдаж авахад хөрөнгө өмчлөх болон ашиглах эрх худалдан авагчид шилждэг бол лизингээр түрээслэгч эхлээд хөрөнгө ашиглах эрхтэй болж улмаар түрээсийн төлбөрийг бүрэн төлснөөр өмчлөгч болдог. Энэ утгаараа лизинг нь тоног төхөөрөмжийг зээлээр авахаас нэлээд ялгаатай. Ийм учраас бизнес эрхлэгчийн хувьд лизинг нь санхүүжилтийн нэг шинэ боломжит арга, үүнийг бусад сонголттой харьцуулж үзэх хэрэгтэй.
- 41. 45 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê 2. Санхүүжилтийн хэлбэрийг сонгох нь Түрээслэгч лизингийг ашиглах эсэхэд нөлөөлөх шийдвэрлэх хүчин зүйл бол түрээсийн үнэ байдаг. Түрээслэгч нь өнөөгийн үнэ цэнэ (ӨҮЦ) тогтоох шинжилгээний аргыг ашигласнаар санхүүжилтийн өөр өөр сонголт, нөхцөлийг хооронд нь харьцуулна. Жишээ нь: 2 жилийн хугацаатай, 24 удаагийн төлбөр хийх хуваарьтай зээлийг 3 жилийн хугацаатай 18 удаагийн төлбөр хийх хуваарь бүхий лизингтэй харьцуулах боломжийг түрээслэгчид олгоно. Мөн мөнгөний цаг хугацааны үнэ цэнэ буюу таны одоо эсвэл ирээдүйд зарцуулах гэж буй мөнгөний “бодит” үнэ цэнийг тодорхойлж харьцуулна. Өөрөөр хэлбэл мөнгө өөр өөр цаг үед ялгаатай үнэ цэнэтэй байдаг ба энэ нь та алимыг жүржтэй харьцуулах аргагүйтэй адил утгатай болно. Мөнгөний ирээдүйн үнэ цэнэд инфляци, ирээдүйд орлого олохгүй байх эрсдэл, боломжит үнэ /одоо байгаа мөнгө өөр илүү ашигтай зүйлд зарцуулагдах зэрэг хүчин зүйл нөлөөлдөг гэж санхүүгийн шинжээчид үздэг. Мөнгөний өөр, өөр урсгалыг хооронд нь зөв харьцуулахын тулд тэднийг тодорхой нэг цагт бууруулж үзэх, өөрөөр хэлбэл дискаунтлах хэрэгтэй. Лизингийн хувьд ирээдүйд төлөх түрээсийн төлбөрийн нийт дүнгийн өнөөгийн үнийг түрээсийн хөрөнгө худалдан авах үнэ эсвэл зээлийн нийт дүнгийн өнөөгийн үнэтэй харьцуулж болно. Түрээсийн цэвэр өнөөгийн үнийг тооцохдоо төрөл бүрийн боломжит төлбөрүүд, мөн мөнгөний гадаад, дотоод урсгалыг авч үзэх хэрэгтэй. Үүнд гарах урсгалд урьдчилгаа /НӨАТ оролцуулаад/ болон түрээсийн төлбөр, түрээсийн гэрээний эцэст түрээсийн хөрөнгийг худалдан авах үнэ, орох урсгалд худалдан авалтанд ногдох НӨАТ болон татвар ногдуулах орлого (ТНО)-оос хасагдах зардлыг тооцно. Банкнаас зээл авч худалдан авсан тохиолдолд банкны зээлийн нийт дүнгийн өнөөгийн үнийг мөн олж болно. Энэ тохиолдолд гадаад болон дотоод урсгал доорхи байдлаар гарна. НӨАТ оролцуулсан тоног төхөөрөмжийн үнэ, зээлийн төлбөр, ТНО-оос хасах элэгдлийн зардал Өнөөгийн үнийг тооцох ердийн жишээ авч үзье. Хэрэв дискаунтын түвшин нь 5% гэж үзвэл 10 жилийн дараах 2000 төгрөгийн өнөөгийн үнэ хэд байх вэ? 2000 төг 10 жилийн дараа = 50.1562)05.01(*2000 10 =+ −
- 42. 46 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê нь гарах урсгал, түүнчлэн ТНО-оос хасах хүүгийн зардал, худалдан авалтад ногдох НӨАТ нь орох урсгал болно. Эдгээр мөнгөний урсгалуудыг тооцож үзсэний дараагаар лизингийн өнөөгийн үнийг банкны зээлийн өнөөгийн үнэтэй харьцуулна. Хэрэв лизингийн цэвэр өнөөгийн үнэ нь зээлийн цэвэр үнээс илүү байвал түрээс нь зээлээс илүү үнэтэй болж байна гэсэн үг юм. Цэвэр өнөөгийн үнийг тооцох жишээ: Бизнесийн байгууллага 1,0 сая төгрөгийн үнэтэй тоног төхөөрөмж худалдан авахаар шийдвэрлэсэн боловч өөрийн эх үүсвэргүйн улмаас санхүүжилт хайж байна гэж үзье. Тэдэнд санхүүжилт олох 2 зам байна. Эхнийх нь тоног төхөөрөмжийн үнийн 10 % урьдчилан төлөөд, үлдсэн 900 000 төгрөгийн банкны зээлийг 3 жилийн хугацаатай, 24%-ийн жилийн хүүтэй, жил бүр төлбөр хийх хувилбар. Мөн тухайн тоног төхөөрөмжийг 3 жилийн хугацаатай жил тутамд 480 000 төгрөг төлөх ба түрээсийн хугацааны эцэст уг тоног төхөөрөмжийг 190 000 төгрөгөөр худалдан авах лизингийн хувилбар. Цэвэр өнөөгийн үнийг тооцох: Зээл Жил Оруулсан хувь Зээлийн эргэн төлөлт Дискаунтын түвшин Өнөөгийн үнэ 100 000 1 100 000 1 516,000 1/1.24 416,129 2 444,000 1/(1.24)2 288,762 3 372,000 1/(1.24)3 195,109 НИЙТ 1,332,000 1,000,000 Цэвэр өнөөгийн үнэ нь энэ тохиолдолд зээлийн үндсэн хэмжээтэй тэнцүү байгааг анхаарна уу. Учир нь үнэлгээний дискаунтын түвшин нь банкны зээлийн хүүгийн түвшинтэй тэнцүү байгаад оршино. Иймд зээлийн өнөөгийн үнэ нь өөрөө зээлийн хэмжээ болно. Цэвэр өнөөгийн үнийг тооцох: Лизинг Жил Түрээсийн эргэн төлөлт Худалдан авах үнэ Бууруулах хүчин зүйлс Одоогийн үнэлгээ 1 450,000 1/1.24 369,903 2 450,000 1/(1.24)2 292,664 3 450,000 190,000 1/(1.24)3 335,672 НИЙТ 1,540,000 991,239 Лизингийн 3 жилийн нийт төлбөр нь 1 540 000 төгрөг болж байгаа тул банкны зээлтэй харьцуулахад (1 432 000 зээлийн нийт төлбөр нь анх оруулсан хувь хөрөнгийг оролцуулаад) илүү үнэтэй санагдаж болно. Гэвч бид уг төлбөрийн өнөөгийн үнийг харьцуулахад (991 239 <1 000 000) лизинг нь хямд байгаа тул уг тоног төхөөрөмжийг лизингээр авсан нь илүү хямд, тохиромжтой болох нь харагдана. Мэдээж эцсийн
- 43. 47 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê шийдвэрт олон хүчин зүйл нөлөөлөхийг үгүйсгэхийн аргагүй. Зарим чанарын үзүүлэлтүүдийг доорх хүснэгтээр үзүүлэв. Лизинг болон зээлийн харьцангуй давуу талууд Давуу тал Лизинг Зээл Уян хатан төлбөрийн хуваарь ● Хязгаарлагдмал бус хэрэглээ ● Урьдчилгаа төлбөр илүү бага байх ● Үл хязгаарласан ашиглалт ● Өмчлөл ● Үргэлжлүүлэн ашиглах бололцоо ● Гэрээний хугацаанд тоног төхөөрөмж солих ● Тоног төхөөрөмжийг өөрчлөн ашиглах ● Тоног төхөөрөмжийн техникийн үзүүлэлтээс хамаарч ашиглалтад хязгаарлалт хийх ● 3. Түрээслүүлэгчийг сонгох Бизнес эрхлэгч лизингээр бүтээгдэхүүн үйлчилгээ авах шийдвэрээ гаргасан бол дараагийн алхам нь лизингийн хамгийн тохиромжтой компанийг сонгох явдал юм. Лизинг эрхэлдэг компанийн талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэлтэй болох, тэдгээрийн саналыг хүлээж авахын өмнө анхаарах зүйлийн талаар цуврал 21-ээс үзнэ үү. Лизингийн компанийн баримтлах гол зүйл бол зардлаа нөхөөд дээр нь ашиг олох явдал юм. Түрээсийн төлбөрт түрээсийн эд зүйлийн үнэ, компанийн бусдаас авсан зээлийн хүү, түрээсийн компанийн бүх төрлийн үйлчилгээний зардал, түрээстэй холбогдуулан төлсөн бүх төрлийн татвар болон түрээслүүлэгчийн хүүгийн шимтгэлийг тооцсон байдаг. Түрээслүүлэгчийн шимтгэл Туршлага багатай түрээслэгч түрээсийн компаниудтай ярилцах үедээ ихэвчлэн “Танай шимтгэл хэд вэ ?” гэж асуудаг. Түрээсийн нэг компани 5% гэж байхад , нөгөөх нь 10% , мөн гурав дахь нь 12% , эсвэл гурвуулаа ижил 10 % гэж магадгүй юм . Гэвч гурван өөр шимтгэлийн хувь нь эцсийн дүндээ ижил байж болох бөгөөд мөн гурвуулаа өөр өөр байж болно. Түрээслүүлэгч энэ шимтгэлийг шимтгэл, хүүгийн орлого, ашиг гэх мэтээр өөр өөрөөр нэрлэхээс гадна шимтгэл тооцсон арга нь ялгаатай байдаг. Зарим түрээслүүлэгч шимтгэлээ тооцохдоо үүнд албан татвар, даатгалын төлбөр, бусад зардлыг багтаадаг байхад зарим нь тусад нь зардал гэж үзэж тооцдог. Гэхдээ ямар ч тохиолдолд түрээсийн компани бүр эдгээр зардлаа зайлшгүй нөхөх бөгөөд харин түрээсийн төлбөрийн шимтгэлд багтааж, эсвэл тусдаа тооцох уу гэдэг нь ялгаатай байдаг.
- 44. 48 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê Ихэнх тохиолдолд талууд харилцан тохиролцож түрээсийн төлбөрийн хэмжээ, тооцох аргыг тогтоодог. Иймд ямар арга хэрэглэхээс түрээсийн төлбөрийн хэмжээ түрээслүүлэгч компани бүрд харилцан адилгүй байдаг. Түрээсийн төлбөр тооцох хамгийн хялбар арга нь тогтмол хугацаанд ижил төлбөр төлөх арга юм. Ихэнх түрээсийн гэрээнд урьдчилгаа төлбөр болон үлдэгдэл өртгийг түрээсийн төлбөрт багтаасан байдаг. Түрээслэгч цэвэр хөрөнгө оруулалтаас урьдчилгаа төлбөрийг хасаж тооцдог. Түрээсийн төлбөрийг тооцох нь 100 000 төгрөгийн үнэтэй үндсэн хөрөнгийг 5 жилийн хугацаатай лизингээр өгчээ. Түрээсийн төлбөрийг жил бүр хийх бөгөөд урьдчилгаа болон үлдэгдэл өртөг байхгүй гэж үзье. Тогтмол хугацаанд ижил төлбөр тооцох арга “ A “ түрээсийн компани тогтмол хугацаанд ижил төлбөр тооцох аргыг ашиглан түрээсийн төлбөрийн хуваарь хийж жилийн 10%-ийн хүү авдаг байна. Хүүгийн зардал түрээсийн хугацааны өмнө буюу сүүлд төлөхөөс үл хамааран ижил буюу 31899 төгрөг болж байна. Үе (1) Томъёогоор бодсон түрээсийн төлбөр (2) Хүүгийн зардал (3)=(5)*10% Үндсэн төлбөр (4)=(2)-(3) Төлөх ёстой түрээсийн төлбөр (5)=(5)-(4 1 26379.75 10000 16379.75 100000 2 26379.75 8362 18017.72 83620 3 26379.75 6560 19819.50 65603 4 26379.75 4578 21801.44 45783 5 26379.75 2398 23981.59 23982 Дүн 131899 31899 100000 0 Цэвэр хөрөнгө оруулалтыг тэнцүү хэмжээгээр төлөх төлбөрийн арга “ B “ түрээсийн компани цэвэр хөрөнгө оруулалтын ижил төлбөрийн аргыг ашиглан жил бүр 10%-ийн хүү тооцдог байна. Энэ тохиолдолд хүүгийн зардал жил бүр буурах бөгөөд 5 жилийн дараа 30000 төгрөг болно. Үе (1) Томъёогоор бодсон түрээсийн төлбөр (2) = (3)+(4) Хүүгийн зардал (3)=(5)*10% Үндсэн төлбөр (4) Төлөх ёстой түрээсийн төлбөр (5)=(5)-(4) 1 30000 10000 20000 100000 2 28000 8000 20000 80000 3 26000 6000 20000 60000 4 24000 4000 20000 40000 5 22000 2000 20000 20000 Дүн 130000 30000 100000 0
- 45. 49 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê Цэвэр хөрөнгө оруулалтыг бууруулах төлбөрийн арга “ C “ түрээсийн компани нь цэвэр хөрөнгө оруулалтыг бууруулах төлбөрийн аргыг ашиглан жил бүр 10%-ийн хүү тооцож авдаг бөгөөд түрээсийн гэрээний эцэст хүүгийн шимтгэл 25000 төгрөг болно. Үе (1) Томъёогоор бодсон түрээсийн төлбөр (2) = (3)+(4) Хүүгийн зардал (3)=(5)*10% Үндсэн төлбөр (4) Төлөх ёстой түрээсийн төлбөр (5)=(5)-(4 1 40000 10000 30000 100000 2 32000 7000 25000 70000 3 24500 4500 20000 45000 4 17500 2500 15000 25000 5 11000 1000 10000 10000 Дүн 125000 25000 100000 0 Дээрх жишээнээс үзэхэд хүүгийн түвшин адил байсан ч түрээслүүлэгчийн түрээсийн төлбөрийн хуваарь хийхдээ ашигласан аргаас хамаарч төлөх төлбөр харилцан адилгүй байна. “А”, ”Б”, ”С” түрээсийн компанийн хувьд түрээсийн хүү бүгд ижил 3% байгаа боловч төлөх ёстой хүүгийн төлбөр нь өөр өөр байна. ( 31899 ; 30000 ; 25000 ). Ийм учраас түрээслэгч түрээслүүлэгчийн хүүгийн хувь хэмжээг асуух нь тийм ч ач холбогдолтой зүйл биш болох нь тодорхой байна. Иймд түрээслэгч оновчтой шийдвэр гаргахын тулд дараахь зүйлийг мэдэх шаардлагатай. Үүнд: 1. Түрээсийн хугацааны туршид түрээсийн төлбөрийн хуваарилалт 2. Түрээсийн төлбөр хийх хугацаа 3. Түрээсийн төлбөрийн давтамж Төлбөр тооцоонд валютын ханш нөлөөлөх нь Хэрэв лизингийн компани түрээсийг санхүүжүүлэхдээ хатуу валютаар тооцоо хийсэн бол түрээсийн төлбөрийг мөн хатуу валютаар тогтоож төгрөгийн ханш унахаас сэргийлдэг. Энэ тохиолдолд ханшны эрсдлийг түрээслэгч хүлээнэ. Энэ эрсдэл түрээслэгчийн үйл ажиллагааны зардалд хэрхэн нөлөөлөхийг жишээгээр үзье. Түрээслэгч гурван жилийн хугацаатай түрээсийн гэрээ байгуулж улирал бүр 100$ -ын түрээсийн төлбөрийг 12 удаа хийх бөгөөд төлбөр хийж байгаа үеийн долларын ханшаар бодож тооцоог хийнэ. Түрээсийн эхэн үед долларын ханш 1102 төгрөг байсан бөгөөд ханш өөрчлөгдөөгүй тохиолдолд түрээслэгч улирал бүр 110 200 төгрөгийн төлбөр хийнэ. Харин төгрөгийн ханш буурахад, түрээслэгчийн хувьд хэдийгээр түрээсийн төлбөрийн америк доллараар илэрхийлэгдэх дүн өөрчлөгдөөгүй ч төгрөгөөр илэрхийлэгдэх дүн нь ихэсч түрээсийн төлбөрт илүү их төгрөг төлж энэ хэмжээгээр түрээслэгчийн үйл
- 46. 50 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê ажиллагааны зардал өснө. Харин төгрөгийн ханш өссөн тохиолдолд түрээслэгч ханшны өөрчлөлтөөс ашиг олох нь дамжиггүй. Иймд түрээсийн төлбөр хийх мөнгөний нэгжийг тодорхойлохдоо түрээслэгчийн бизнесийн үйл ажиллагааг анхаарч үзэх нь чухал. Манай ихэнх түрээслэгч дотоодын зах зээл дээр бүтээгдэхүүнээ борлуулдаг тул төгрөгийн ханш унахад бүтээгдэхүүний үнэ дагаж буурдаг. Үнийн энэ уналтыг түрээсийн гэрээ хийх үед тооцоолсон байх шаардлагатай бөгөөд зарим онцгой тохиолдолд талууд төлбөрийн хуваарьт өөрчлөлт хийж ингэснээр түрээслэгчид гэрээний үүргээ биелүүлэх бололцоог олгодог. 4. Лизингийн өргөдөл гаргах Ихэнх лизингийн компани үйлчлүүлэгч нь итгэл даах, ажил салбараа сайн мэддэг эсэхийг үнэлэх зорилгоор түрээслэгчээс өргөдөл гаргахыг хүсдэг. Өргөдөл гаргагчийн эрхэлж буй бизнесийн талаар аль болох их мэдээлэлтэй болж төлбөрөө хугацаанд нь хийх чадавхитай эсэхийг үнэлэх зорилгоор түрээслүүлэгч эл мэдээллийг ашиглана гэсэн үг. Нөгөөтэйгүүр түрээслэгчийн бизнесийн үйл ажиллагааг санхүүжүүлснээр түрээслүүлэгч түүний бизнесийг амжилтад хүргэхэд хувь нэмрээ оруулах боломжтой. Ийм ч учраас түрээслүүлэгч өргөдөл гаргагчийн бизнес төлөвлөгөө, ялангуяа түүний төлбөрийн чадавхи, төлбөр эс хийх эрсдэлийг нь үнэлнэ. Лизинг нь түрээсэлж буй эд хөрөнгөөр баталгааждаг тул түрээслүүлэгч эд хөрөнгөө буцаахад хүрвэл түрээслэгчийн хувьд үнэтэй цаг хугацаа, мөнгөө алдана гэсэн үг. Өргөдлийн маягтад бизнесийн үндсэн үйл ажиллагааг танилцуулж, худалдан авах гэж буй тоног төхөөрөмжийг хэзээ яаж ашиглах гэж буй талаар бичдэг. Өргөдөл гаргахыг шаардаагүй ч гэсэн түрээслэгч төслийнхээ ерөнхий дүр зургийг бичгээр гаргавал энэ нь түүнд түрээслүүлэгчтэй уулзахад илүү итгэлтэй давуу байдлыг бий болгодог. Чухам ямар тоног төхөөрөмжийг аль үйлдвэрлэгчээс ямар үнээр авах талаараа тодорхой мэдлэгтэй үйлчлүүлэгчийг лизингийн компаниуд илүү их үнэлдэг хандлагатай. Лизингийн компаниуд түрээслэгчээс дараах баримт бичиг ихэвчлэн шаарддаг. Үүнд: 1. компанийн дүрэм, эрх зүйн бусад баримт бичиг, 2. санхүүгийн холбогдолтой баримт бичиг, үүнд улирлын тайлан баланс, улирлын орлого (ихэвчлэн сүүлийн гурван улирлын, тухайн жилийн болон лизингийн хугацаанд ямар байх төсөөлөл), түрээсийн хугацаанд бэлэн мөнгөний урсгал ямар байх урьдчилсан тооцоо, зээл (төлж барагдуулсан болон төлөх зээлийн талаарх мэдээлэл), банкны тодорхойлолт. 3. Бизнес төлөвлөгөө, дагалдах материалын хамт, 4. Баталгаат үйлчилгээний баримт,
- 47. 51 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê 5. Хүсэмжилсэн тоног төхөөрөмжийн талаарх мэдээлэл Үнийн санал Эд хөрөнгө бэлтгэн нийлүүлж буй компани түрээслүүлэгчид үнийг санал болгоно. Үнийн саналд үнэ, төлбөр хийх арга, үнийн санал хүчинтэй байх хугацаа (лизингийн өргөдөл гаргах хугацааг үүнд оруулна); техникийн үзүүлэлтүүдийг тусгасан эд хөрөнгийн тодорхойлолт; нийлүүлэх заалт, үүнд ялангуяа цаг хугацааг нарийн тусгана; баталгаа, даатгал; эд хөрөнгө худалдсаны дараах үйлчилгээ, засвар үйлчилгээний гэрээг тусгана. Санхүүгийн тайлан баланс, бусад баримт Санхүүгийн тайлан баланс, бусад баримт нь бодитой, үнэн зөв байна. Татварын албанд өгсөн мэдээлэл нь банкинд (түрээслүүлэгчид) өгсөн мэдээллээс зөрж байвал энэ нь тухайн байгууллагын удирдлага нь шударга ажилладаг эсэх талаарх эргэлзээг бий болгоно. Ашгийн хувь хэмжээ хангалтгүй бол тухайн байгууллагын ашигтай ажиллах болон төлбөр хийх чадвартай эсэх талаар асуудал гарна. Мөнгөний урсгалын талаар урьдчилсан тооцоо нь тухайн компани түрээсийн төлбөрөө төлж чадах эсэх болон төлбөрийн хуваарийг хэрхэн хийхийг харуулдаг. Монголын эрс тэс уур амьсгал нь олонх салбарын мөнгөний тайлан тооцоонд гарцаагүй тусгалаа олдог бөгөөд түрээсийн төлбөрийг хэрхэн хийхэд ч нөлөөлнө. Түрээслүүлэгчийн зайлшгүй шаарддаг чухал баримт бичиг бол түрээслэгч компанийн бизнес төлөвлөгөө юм. Бизнес төлөвлөгөө нь компани, түүний удирдлагын талаарх үндсэн мэдээлэл, үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүн, үйлчилгээ, зах зээлийн мэдээ (борлуулах бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний тоо хэмжээ, үйлчлүүлэгчид, өрсөлдөөн зэрэг), компанийн санхүүгийн байдлын талаарх мэдээлэл (хүлээгдэж буй үр дүн, гарах зардал зэрэг)–ийг агуулсан байна. Түрээслэгч өнөөгийн байдлаа хэр бодитой тусгасан, төлөвлөсөн зүйлээ хэрхэн хэрэгжүүлж байгаа зэрэгт үнэлгээ өгнө. Ийм ч учраас санхүүжилт хайж байгаа түрээслэгч дараах зүйлийг анхаарууштай. Үүнд : Бизнес төлөвлөгөөг түрээслэгч өөрөө гардаж хийх. Мэргэжлийн хүмүүсийн бичсэн бизнес төлөвлөгөө нь цаасан дээр сайхан харагддаг хэдий ч ихэвчлэн түрээслэгчийн бизнесийн бодит байдлыг тусгаж чадаагүйг хялбархан харж болно. Мөн бизнес төлөвлөгөөтэй холбоотой асуултад түрээслэгч хариулж чаддаг байх хэрэгтэй. Компанийнхаа байдлыг танилцуулахдаа үнэн байдлыг бүү нууцал. Бизнес эрхлэгчдийн харилцаанд хамгийн чухал зүйл бол харилцан итгэлцэх явдал юм. Түрээслэгч үнэн зөв мэдээлэл өгсөн эсэхэд түрээслүүлэгч эргэлзэх байдлыг бий болгосон, татварын албанд буруу ташаа мэдээлэл өгдөг бол түрээслүүлэгч түрээсийн хэлцэл хийхээс татгалзах нь мэдээж.
- 48. 52 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê ДААТГАЛЫН МАРКЕТИНГИЙН МЭДЭЭЛЛИЙН СИСТЕМ С.Чанцалмаа Äààòãàëûí íèéãýì ýäèéí çàñãèéí à÷ õîëáîãäîë íü ýäèéí çàñãèéã á¿õýëä íü áîëîí ýäèéí çàñãèéí òóñãàé ñóáúåêò¿¿äèéí íºõºí ¿éëäâýðëýëèéí ïðîöåñèéí òîãòâîðòîé áàéäëûã õàíãàæ, ò¿¿íèéã òàñðàëòã¿é õýâèéí ¿ðãýëæë¿¿ëýõ íºõöºëèéã á¿ð¿¿ëýõýä îðøèíî. Äààòãàëûí ìàðêåòèíã íü äààòãàëûí çàõ çýýëèéí òºëºâ áàéäàë, ò¿¿íèé õºãæëèéí õàíäëàãà, äààòãàëûí ýðýëòèéí õýòèéí òºëºâèéã óðüä÷èëàí ñóäàëñíèé ¿íäñýí äýýð äààòãàã÷ ººðèéí ¿éë àæèëëàãààíû ÷èãëýëýý òîäîðõîéëîõ, çîõèîí áàéãóóëàëòûí ñèñòåì þì. Даатгалын маркетинг өөрөө нийгмийн, хөдлөë ººð÷ëºëò, ºñºëò áóóðàëò áîëîí äåòåðìèíèðîâàííûé ñèñòåìòýé áàéíãà õàðèëöàí ¿éë÷èëäýã. ªºðººð õýëáýë, äààòãàëûí ìàðêåòèíã õ¿í, áàéãàëü, àìüòàí, òàíèí ìýäýõ¿é çýðýã õÿçãààðëàãäàõ áîëîìæã¿é ìàø îëîí ñèñòåìóóäòàé áàéíãà õàðèëöàí ¿éë÷èëäýã áºãººä òýäãýýðýýñ õàìãèéí ÷óõàë íü áîëîõ òààìàãëàë ñòîõàñòè÷åñêè-ûí ñèñòåìòýé èë¿¿ èõ õàðèëöàí ¿éë÷èëäýã îíöëîãòîé. Маркетингийн эдийн засгийн á¿õèé ë мөн чанар, ¿¿ðýã ôóíêö¿¿ä, õàðèëöàí ¿éë÷ëýë íü бүхэлдээ даатгалын маркетингид хамаардаг бөгөөд энэ нь ерөнхий маркетингийн нэг хэсэг нь болдог. Даатгалын менежмент өөрийнхөө хөгжлийн эхэн үед менежментийн бүхий л үе шатыг дамжèí õºãæèæ èðñýí. Гагцхүү даатгалын маркетинг ихээхэн орой, өөрөөр хэлбэл 70-80 аад оны үед өндөр хөãжилтэй орнуудад даатгалын системд маркетингийн асуудал гарч ирсэн нь материаллаг үйлдвэрлэлийн хүрээнд маркетинг нэвтэрсэнээс даруй 20-30 жилийн дараа даатгалын салбарт маркетингèéí ¿¿ðýã ôóíêöèéí ÷óõàë áîëîõûã íýýæ ò¿¿íèéã ñóäàëæ íýâòð¿¿ëñýí байна. Тэгвэл манай улсын хувьд ерөнхий мàркетингийн àñóóäàë бүр ч орой, 1990-ээд оны эхэн үеэс ‘’зах зээл судлалын асуудлыг сонирхон судалдаг манай улсын Их дээд сургуулиудын эрдэмтэн багш, судлаачид АНУ-ын нэрт судлаач Ф.Котлерийн номыг өөрийн эх хэлнээ орчуулсанаар монголчууд маркетингиéí óäèðäëàãûã ººðèéí îðîíä нэвтр¿¿ëэх онолын суурийг тавьсан” гэж эрдэмтэн доктор
- 49. 53 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê Д.Дагвадорж өөрийн бүтээлдээ бичсэн байна. 1994 онд зах зээл судлаач багш эрдэмтэдийн санаачлагаар Монголын Маркетингийн Холбоо байгуулагдаж үйл ажиллагаагаа идэвхитэй өргөжүүлсэний ачаар зах зээлийн эдийн засгийн хөгжлийн шинэ замаар хөгжиж байгаа манай улсын бараг бүхий л салбарт маркетингийн үзэл баримтлал аль хэдийнээ байр сууриа олж хөгжиж байгаа бөгөөд, манай улсын Маркетингийн Холбоо 10 жилийнхээ ойг 2004 оны эцсээр хийсэн бүтээсэн арвин их ололттойгоор ёслол төгөлдөр тэмдэгëýñýí. Ìàíàé óëñûí үйлдвэрëýëийн ñàëáàðûí хүрээнд 1990-ээд оны эхэн үеэс маркетингийн óäèðäëàãûã õýðýãæ¿¿ëæ эхэлсэн бол харин даатгалын салбарт 2000 оны эхэн үеэс äààòãàëûí маркетингийн хөгжих эõлэл тавигдñàí áîëîâ÷ түүний онолын үндсийг судалж, ìàíàé óëñûí äààòãàëûí салбарт нэвтрүүлэх àñóóäàë ºíººã õ¿ðòýë ÷óõàë õýâýýð áàéñààð áàéãàà þì. Äààòãàëûí êîìïàíèóä ìàðêåòèíãèéí ìåíåæåð ãýñýí àëáàí òóøààë äýýð ãàíö íýã õ¿í òîìèëñîí õýäèé÷ òýä äààòãàëûí ìàðêåòèíãèéí ìýðãýæèëòýí íü äààòãàëûí ñóðòàë÷èëãààíû àñóóäëûã õàðèóöàõ òºäèé㺺ð àæèëëàõ ìýòýýð äóòóó äóëèìàã îéëãîö íü îäîî áîëòîë õýâýýð áàéãàà íü àæèãëàãäàæ áàéíà. Òýãâýë äààòãàëûí ìàðêåòèíãèéí ìåíåæåð íü äîòîîä ãàäààäûí äààòãàëûí çàõ çýýëèéí òºëºâ áàéäàë, ò¿¿íèé õºãæëèéí õàíäëàãàä íàðèéâ÷èëñàí ñóäàëãàà áàéíãà õèéæ, ººðèéí êîìïàíèéí ºðñºëäºõ ÷àäâàð ãàäààä äîòîîä îð÷íû ñóäàëãàà õèéæ ¿íýëýëò ä¿ãíýëò ãàðãàæ äààòãàëûí ìàðêåòèíãèéí ñòðàòåãèéã õýðýãæ¿¿ëýõ ÷èãëýëä çîðüæ àæèëëàõ øààðäëàãàòàé þì. Äààòãàëûí êîìïàíèóäûí óäèðäëàãà ÷ ìàðêåòèíãèéí à÷ õîëáîãäîëûã áîäèòîîð ¿íýëæ ò¿¿íèéã õýðýãæ¿¿ëýõ àðãà õýìæýýíèé ñàíõ¿¿æèëòýíä çîðèóëæ õºðºí㺠òºñºâëºæ ò¿¿íèéãýý õàðàìã¿é çàðöóóëäàã áàéõ íü äààòãàëûí áèçíåñýý õºãæ¿¿ëæ àìæèëò îëîõ öîðûí ãàíö ¿íäýñ áîëîõ ó÷èðòàé. Äààòãàëûí áèçíåñèéí õºãæëèéí шинэ замыг маркетингийн онолын үндсэн дээр олж àâ÷, түүгээрýý замнаж даатгалын бизнесийг амжилттай хөгжүүлэхийг äààòãàëûí áèçíåñ ýðõëýã÷èä óõàìñàðëàõ öàã õýäèéíýý áîëñîí. Даатгалûí áèçíåñ õºãæëèéíõºº илүү эрчимтэй öàã ¿åð¿¿ шилжин орох эхний үедээ, түүний хувь заяа ìàòåðèàë, ìºíãºí õºðºíãèéí, бîëîí ìýðãýæëèéí ажиллах хүчийг хамгийн үр ашигтай ашигëàæ, даатгалын үйлчилгээний áîëîí ãýðýý /policy/ -íèé борлуулалтûí технологийã хамгийн боловñронгуй áîëãîæ, шинжлэх ухаан техник технологи, мэдээллийн ýðýí ºíººãèéí шаардлагатай уялдуулан хөдөлмөрийг зөв зохистой зохион байгуулах дараах зорилгод чиглэгдэнэ. ¯¿íä: Äаатгалын үйл ажиллагаатай холбогдох ихýýõýí хэмжээний олон талын мэдээлэл цуглуулах áà ò¿¿íèéã боловсруулах, ашиглахад зориулагдсан компьюòåрийн õàìãèéí îð÷èí ¿åèéí технологèéã íýâòð¿¿ëýõýýñ эхýлæ, шаардлагын шинэ түвшинд мэргэжлийí боловсон хүчнèéã ÷àíàðòàé сургаж бэлтгэх, тэр дундаа маркетингийн албанд
- 50. 54 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê даатгалын маркетингаар мэргэшүүлсэн мэргэжилтнүүдийã òîìèëæ ажиллуулахад онцлон анхаарах. Даатгалын ãýðýýний борлуулалтûã эрчимжүүлэх үндсэн чиглэл нь төлбөрийн чадвар сайтай даатгóóëàã÷äèéí äààòãàëûí õàìãààëàëòûí ýðýëò хэрэгцээг бүрэн дүүрэн хангаõóéö äààòãàëûí ¿éë÷èëãýýíèé òºðëèéã øèíýëýã õýëáýðýýð òýäýíä ñàíàë áîëãîæ äààòãàëûí ¿éë àæèëëàãààíûõàà ашгийг нэмэгдүүлэхýä çîðèëòîî чигл¿¿ëýõ. ¯éëäâýð õóäàëäààíû пүүс¿¿дийн төлбөрийн чадвар өсөх нөхцөлд, ï¿¿ñèéí ýçä¿¿äýä нэг талаас тэдэнд учрах аюул эрсдэл нэмэгдэõ, ¿¿íòýé óÿëäàæ нөгөө талаас тэд учирч болзошгүй аюул ослоос хамгаалàхûí òóëä хамгийн найдвартай äààòãàëûí ï¿¿ñò ýðñäýëýý øèëæ¿¿ëæ äààòãàëûí ãýðýýã худалäаж авñàíààð òýä ýðñäýëèéã òàéâàí íàéäâàðòàé яьвæ гарàõ áîëîìæ áèé бîëäîã. Ýíý ë ¿åä даатгалын маркетингèéí ¿¿ðýã ôóíêö æèíõýíý óòãààðàà ¿éë÷èëæ даатгагчдын үндсэн зорилтондоо хүрэх хэрэгслэл нь болдог. Äààòãàëûí ìàðêåòèíã íü äààòãàã÷èéí ç¿ãýýñ äààòãàëûí çàõ çýýë õýðýãæ¿¿ëýõ ñòðàòåãè òàêòèêèéã áîëîâñðóóëàõ, ò¿¿íèéã õýðýãæ¿¿ëýõ çàðäàë, àøèãò àæèëëàãààã òîîöîîëîõ, çàõ çýýëèéí ñåãìåíò, äààòãóóëàã÷èéí çàí òºëºâèéã ñóäëàõ, äààòãàëûí ãýðýýã áîðëóóëàõ îðîí çàé, ò¿¿íèé áîëîìæèéã ñóäëàõ, ºðñºëäºã÷ íàðûã ñóäëàõ, äààòãàëûí ¿éë àæèëëàãààíû ÿâöàä õÿíàëò òàâèõ çýðýã àñóóäëóóäûã ººðòºº áàãòààíà. Даатгалын маркетинг нь хамгийн чухал мэдээ мэдээллүүдийг цуглуулж боловсруулалт хийсэн байдаг тул даатгагчийн бүхий л үйл ажиллагаа нь энэ мэдээлэл дээр тулгуурлаж, даатгалын пүүсийн комплекс зорилтууд биелэгддэг бөгөөд даатгалын үйлчилгээг хэрэглэгчдийн хүлээлт ба сэтгэл ханамж нь энэ л мэдээллийн системээр дээд зэргээр хангагдаж үр дүнгээ өгдөг. Äààòãàëûí ìàðêåòèíãèéí ìåíåæåð¿¿ä îлж авсан мэдээллýý пүүсийнхээ дотоãøîî илгээж, пүүсийн бүхий л øàòíû óäèðäëàãóóä áîëîí менежерүүд шийдвэр гаргахадаа óã ìýäýýëëèéã ашигладаг бөгөөд пүүс энэ мэдээллүүдийн тусламжтайгаар õýðýгëýãчдийн äààòãàëûí эрэлòèéã эрчимжүүлæ, òýð чиглэлээр ажлаа зохион байгуулж явуулíà. Маркетингийн мэдээллээс бааз өгөгдөлүүдийн хэлбэрèéã бий болãîж, ìýäýýëë¿¿äèéí áîëîâñðóóëàëòûã øààðäëàãàòàé á¿õ õýëáýðýýð õèéæ тэдгээрийг үндэслэн äààòãàëûí çàõ çýýë äýýð хэрхэн яаж àжиллах òýäíèé ажлын çîõèîí áàéãóóëàëòûí систем бий болно. Төрөл бүрийн мэдээллүүдийí áîëîâñðóóëàëòààñ ãàðñàí ¿ð ä¿íã ¿íäýñëýí äààòãàëûí ìàðêåòèíãèéí стратегийã хаанаас эхэлж хэрхэн хэрэгжүүлэхийг тодорхойлîõ áîëîìæ á¿ðäýíý. Жишээ нь äààòãóóëàã÷äàä бичгээр захиа явуулах øààðäëàãà ãàðñàí тохиолдолд òýäíèé áàéðøèëûí áîëîí èíòåðíåòèéí õàÿãèéã тодорхой болгосон байх çýðýã àæëàà çîõèîí áàéãóóëæ ÿâóóëàõàä õîëáîãäîõ á¿õèé ë ìýäýýëë¿¿äèéã öóãëóóëæ áýëòãýñýí áàéõ íü íýí ÷óõàë þì. Орîсын судлаач В.В.Шахов äààòãàëûí маркетингийн мэдээллèéí ñèñòåìèéã ä¿ãíýæ õýëýõäýý: “Ìàðêåòèíãèéí ìýäýýëëèéí ñèñòåì нь
- 51. 55 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê маркетингийн арга хэмжээг хэрэгжүүлэхèéí тулд сонгож авсан аргачлалыг àøèãëàæ, туйлын үнэн бодитой чухал мэдээллүүдийг íýãòãýõ, ангилах дэлгэрэнгүй болгох зэргээр байнга хийгдэж байдаг харилцан уялдаатай систем юм” гэжээ.(Ñì. Øàõîâ Â.Â. Ââåäåíèå â ñòðàõîâàíèå: ýêîíîìè÷åñêèé àñïåêò-Ì.Ôèíàíñû è ñòàòèñòèêà) Äаатгалын пүүс á¿ð ихээхэн өргөн хэмжээний мэдээллèéí áààçòàé ажиллаж, дуртай цаг үедээ төрөл бүрийн статистик мэдээлэл дээр үндэслэн өөрийн үйл ажиллагаагаа óðüä÷èëàí õàðæ, ä¿í øèíæèëãýý õèéæ, ¿éë àæèëëàãààãàà çºâ удирдан чиглүүлж байõ øààðäëàãàòàé. Äààòãàëûí ï¿¿ñèéí мэдээллийг гол÷ëон даатгалын гэрээ хàðèóöñàí ìåíåæåð¿¿ä, эрсдэлийã ¿íýëýã÷, даатгàëûí актуарчид өргөн ашигладаг. Òүүíчлэн ìýäýýëýëèéí áààçûã автомашины даатгалûí гэрээíä ихээхэн өргөн ашигладаг. Даатгагчид өөрийн ажлын арга туршлагадаа болон статистик мэдээллүүдэä үндэслэн ихээхэн хэмжээний эрсдэлийн мэдээллүүдийг дараах байдлаар үнэлж болно. Æèøýý íü òýýâðèéí õýðýãñëýëèéí áîëîí æîëîî÷èéí õàðèóöëàãûí äààòãàë äýýð ýðñäýëèéã òîîöîîëîõäîî: “Эрсдэл бага байх нөхцөл” 45-60 настай жолооч нар хянуур íÿìáàé, болгоомжтой явдàг ó÷ðààñ òýä õ¿íä байдалд орох нь ховор, òýäíèé хүүхдүүд нь том болсон ó÷èð машинаа байнга ãàðãàæ хэрэглэхгүй, ìàøèíàà тэр болгон áóñäàä øèëæ¿¿ëäýãã¿é; “Эрдэл их байх нөхцөл íü” 18-25 насны жолооч нарын хувьд, тэд дадлага туршлага багатай, өөртөө итгэлгүй, найз нºõäºäºº машинаа дамжуулах магадлал èõ çýðãýýñ зам тээврийн оñолд өртөх магадлал өндөр ãýõ çýðãýýð ìýäýýëëèéã îëîí òàëûí ¿ç¿¿ëýëòýýð öóãëóóëñàí áàéõ øààðäëàãàòàé þì. Даатгалын пүүсийн хувьд иймэрхүү мэдээлэл нь эрсдэлийн тооцоололт хийхэд хангалттай мэдээлэл болж чадах боловч харамсалтай нь ìàíàéä ºíººäºð даатгалын пүүс бүр ийм мэдээллүүдээ á¿ðýí öóãëóóëàõàä àíõààðàë õàíäóóëäàãã¿é, çàðèì íýã äààòãàëûí ï¿¿ñò öººí õýäýí ìýäýýëýë áàéäàã ÷ ò¿¿íèéãýý äààòãàëûí маркетингийн зорилгодоо àøèãëàäàã áîëæ õàðààõàí õýâøýýã¿é байна. Энэ нь äààòãàëûí зах зээлийн òºëºâ байдлыг зөвхөн тоон талаас нь áóþó õóðààìæèéí îðëîãî òàëààñ íü үнэлж, даатгалынхаа үйл ажиллагаатай салшгүй холбоотой чухал асуудлóóä áîëîõ зах зээлийн багтаамж хэмжээ, түүний хөгжлийн хандлага, зах зээлийн ñåãìåíòчèлэл, äààòãóóëàгчийн эрэлт, өөрийн пүүсийн нэр õ¿íä, ãàäààä áîëîí äîòîîä îð÷èíû íºëººëºë зэрэг àìèí ÷óõàë асуудлуудûã ñóäàëæ ¿éë àæèëëàãààíûõàà óäèðäëàãà áîëãîõã¿é àíõààðëûí ãàäíà îðõèãäóóëæ áàéãààòàé холбоотой юм. Даатгалын пүүсийн хувьд ихээхэн хэмжээний мэдээллийг байнга цулуулж задëан шинжилсýний үндсэн дээр даатгалын маркетингèéí ñòðàòåãè òºëºâëºãººãºº зохиоæ ò¿¿íèéã õýðýãæ¿¿ëýõ øààðäëàãà ç¿é ¸ñîîð òàâèãäàõ ó÷èðòàé. Äààòãàëûí ¿éë àæèëëàãààòàé ñàëàøã¿é õîëáîîòîé үнэн бодитой, онцгой чухал мэдээллүүдийг олж авахын тулд äààòãàëûí ìàðêåòèíãèéí àæèëòàíóóä ñóäàëãààíû ìýäýý ìýäýýëýë öóãëóóëàõ òºðºë á¿ðèéí àðãûã
- 52. 56 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê ºðãºí àøèãëàæ èäýâõè ñàíàà÷ëàãàòàé шаргуу ажиллах шаардлагатай болдог. Чухал мэдээллүүдийг гаргаж авах хэрэгслэл нь даатгалын маркетингийн àíõäàã÷ судалгаа áîëîõ õ¿í àìûí áîëîí àéë ºðõèéí äóíä ñîöèîëîãèéí ñóäàëãàà ÿâóóëàõ çàìààð äààòãàëä õàíäàõ õàíäëàãèéã ñóäëàõ ÿâäàë þì. Äààòãàëûí ìàðêåòèíãèéí àíõäàã÷ ñóäàëãààã îëîí õýëáýðýýð õèéæ áîëîõ áºãººä ãàãöõ¿¿ ñóäàëãààíû ýöñèéí ¿ð ä¿í íü òóõàéí ï¿¿ñèéí äààòãàëûí ¿éë àæèëëàãààíä îíöãîé à÷ õîëáîãäîëòîé áîëîõóéö õèéãäñýí áàéõ õýðýãòýé. Даатгалын маркетингèéí íýã ãîë çîðèëãî íü судалгааны материал цуглуулах, боловсруулах, шинжлэх ухааны төрөл бүрийн çàãâàð аргà÷ëàëуудыг àøèãëàæ тухайн даатгалын объект дээр íàðèéâ÷èëñàí судалгаа хийæ áîäèòîé ä¿ãíýëò ãàðãàõàä ÷èãëýãäýíý. Олон улсын õýìæýýíä íèéòëýã õýðýãëýäýã стандартààð ìàðêåòèíãèéí ñóäàëãàà õèéõèéã Îëîí óëñûí õóóëü ýðõ ç¿éí áàðèìò áè÷èãò çºâøººðñºí áàéäàã. Îëîí óëñûí õýìæýýíä ìаркетингийн судалгааны стандартын дарааллûã дараах үе шатуудаàð õèéõýýð òîäîðõîéëñîí бàéíà.¯¿íä: I.Үзэл баримтлалын судалгааны боловсруулалт А.Зорилгоо тодорхойлîõ В.Асуудлуудаа жаãсаах С.Хийх ажлын таамаглалыг тодорхойлох D.Үзүүлэлтүүдийн системийг тодорхойлох II. Эмпирическиé ºãºãäºë¿¿ä áà ñóäàëãàà õèéæ ¿ð ä¿íãýý ãàðãàõ А.Ажлын багж õýðýãñëýëèéí áýëòãýõ áà боловсруулаõ В.Мэдээллүүдийг хүлээж авах процесс С.Боловсруулалт ба судалгаа хийх III.Үндсэн дүгнэлтүүдээ гаргаж, судалгааныхаа үр дүнг тодорхойлох А.Дүгнэлт ба зөвлөмжийг боловруулàõ Б.Судалгааны үр дүнг тодорхойлох Даатгалын маркетингийн хүрээнд судалгаа хийхдээ маркетингийн судалгаа хийгдэж байгаа объектууд áîëîí даатгагчийн үүрэг функцийн дотоод болон гадаад орчныг хамруулж судалдаг. Гадаад орчинд нь харьцангуй олон ерөнхий нөлөөллүүд байдаг бөгөөд даатгалын пүүс түүнд нөлөө үзүүлж чаддаггүй /энэ нь эдийн засгийн åðºíõèé үзүүлэлтүүд, демографический, нийгэм-соёлын зэрэг/, харин äîòîîä îð÷íû зарим нөлөөлëүүдэд äààòãàëûí пүүс чадварлаг нөлөө үзүүлдэг /даатгуулагчид ба тэдýнä даатгалààñ ¿ç¿¿ëæ байгаа үйлчилгээтэй холбогдох асуудлóóä, даатгалын үйлчилгээний эрэлтийí хангаëòûí түвшин, даатгалын үйлчилгээний нэр төрөл, даатгагчийн зорилтот зах зээл, төлөөлөгч-зуучлагч, áðîêåðийн үйл ажиллагаа зэрэг/ Гадаад орчèны судалгаа нь даатгалын маркетингийн зорилгодоо хүрэх боломжийг нээж өгдөг.
- 53. 57 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê Äààòãàëûí ¿éë àæèëëàãààíû èрээдүйд хэрэгжүүлж болох боломжуудыг даатгалын пүүсийн зөвхөн дотоод орчèны судалгаан дээр үндэслэн òîäîðõîéëæ болно. Ìàðêåòèíãèéí ñóäàëãààíû ìýäýýëëèéí ñóóðü ¿ç¿¿ëýëò íü äîòîîä á¿ðòãýëèéí ñèñòåì áàéäàã áºãººä ò¿¿íèéã ñàéòàð ñóäàëñàíààð èõýýõýí îëîí ç¿éë òîäîðõîé áîëíî. Äààòãàëûí ìàðêåòèíãèéí дотоод орчèíû ñóäàëãàà нь эхний ээлжинд даатгалын ¿éë÷èëãýýíèé ò¿âøèí ò¿¿íä нөлөөлæ áàéãàà õ¿÷èí ç¿éëèéí íºëººëëèéã íàðèéâ÷ëàí ñóäàëæ òîãòîîõ, даатгагчийн äîòîîä зохион байгуулалтын бүтэц, пүүсийн дотоодын соёл зэргийг á¿õ ¿å øàòàíä òîäîðõîéëîõ çîðèëòûã өөртөө агуулсан байдаг. Даатгагчийн дотоод орчèныг судлахдаа түүний хүчин чадал, үйл ажиллагааных нь давуу ба сул талыг нээж илрүүлэхэд чèглэгддэг. Даатгалын пүүсийн áîëîí òóõàéí äààòãàëûí зах зээлийí áàãòààìæ, хүчин чадàл боломж çýðãèéã харьцуулсан судалгаа нь ï¿¿ñèéí өөрийгөө өсгөх боломж, àðãà замыг хайх çîðèëãîîð хийгддэг. Ñóäàëãààíû òºðºë á¿ðèéí àðãà хэлбэрээр олж авсан олон тооны мэдээлэл нь даатгалын маркетингийн ñóäàëãààíû суурь бааз нь болдог. Äààòãàëûí ìàðêåòèíãèéí үүрэг функц¿¿äýýñ õàìãèéí чухал нь стратегийн таамаглал, төлөвлөлт, хяналтын үүргүүд áàéäàã. Удирдлагын хэлбэр ноёрхож байсан хэрэглэгчийн менежментийн өмнөх үеү¿дэд даатгагчид зах зээл дээр өөрийнхөө тодорхой бус үүргийг өөрºº хэрэгжүүлж чаддаг байсан áºãººä стратегийн зорилт ба таамаглал íü ихэнх тохиолдолд туршлага ба зөн билгийн онцлого äýýð òóëãóóðëàæ, тохиолдолуудын нөлөөлëийн харилцан үйлчлэлийн дор хэрэгжèж чаддаг байлаа. Даатгалын пүүс áîëîìæòîé õýìæýýíèé áîðëóóëàëòûí àøèã îëîõ үндсýн зорилтондоо хэзээ хүрэх нь түүний äààòãàëûí ¿éë÷èëãýýíèé эрэлтийг хэзээ, ÿìàð ò¿âøèíä хангасíààñ бүхэлдээ хамаарíà. Өнөөгийн нөхцөлд даатгалын пүүсийн ìåíåæìåíòèéí стратеги íü маркетингийн мэдээлэлгүйгээр хэрэгжих боломжгүй бөгөөд даатгалын пүүсүүд дотоодын зорилт ба сонирхолîî хязгаарлахгүй, зөвхөн äààòãóóëàã÷èäèéí ýðýëòèéã á¿ðýí хангаж чадсан нөхцөлд гадаад орчинд оршин тогтоно гэсэн зарчимтай нээлттэй системд шилжèí àæèëëàõ øàðäëàãà ç¿é ¸ñîîð òàâèãäàõ áîëëîî. Даатгалын маркетингийã нарийвчлан авч үзвэл, даатгалын үйл ажиллагааны чиглэлийн нэг хэсэг болохын зэрэгцээ санхүүгийн үйлчилгээний нэг хэсэг болох юм. Өөрөөр хэлбэл даатгалын маркетинг нь даатгалын үйл ажиллагааны нэг хэсэг нь бөгөөд харин мэдээлэл цуглуулах ба боловсруулах үйл явцыг уламжлалт бусад үйл ажиллагааны хүрээнд хэрэгжүүлэх боломжгүй байдаг. Даатгалын маркетингийн бүтэц бүхэлдээ суурь судалгааны ôóíêöýýñ бүрддэг áºãººä маркетингийн мэдээллийг цуглуулах ба боловсруулахтай холбогдсон үйл ажиллагаа гэж ойлгож болох боловч ìàðêåòèíãèéí функцүүд даатгагчийн бүхèé л үйл ажиллагааны зохион байгуулалттай ñàëàøã¿é холбоотой á¿õèé ë мэдээлэл дээр суурилж хийгддэг.
- 54. 58 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê Àøèãëàñàí ìàòåðèàë: Ñ.Ò¿âøèíçàÿà. Ìàðêåòèíãèéí óäèðäëàãà. Ñóðàõ áè÷èã. ÓÁ.1997 îí Ä.Äàãâàäîðæ. Ìàðêåòèíã çàõ çýýëèéã ýçýìäýõ ò¿ëõ¿¿ð óõààí: ìàðêåòèíã, áèçíåñ, õºãæèë. ÓÁ 2004 îí Øàõîâ Â.Â. Ââåäåíèå â ñòðàõîâàíèå: ýêîíîìè÷åñêèé àñïåêò-Ì.Ôèíàíñû è ñòàòèñòèêà æóðíàë. 2004 ãîä Insurance: Principles and Practice. Complited by David Bland. 2000.
- 55. 59 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê АЯЛАЛ ЖУУЛЧЛАЛЫН ҮЙЛЧИЛГЭЭНИЙ НЭР ТӨРӨЛ Ц.Сарантуяа Äýëõèé äàõèí ãëîáàë÷ëàãäàæ áóé ýíý ýðèí ¿åä äýëõèé äàõèíä àÿëàë æóóë÷ëàëûí ñàëáàð èë¿¿ ýð÷èìòýé õºãæèæ áàéãàà áèëýý. Ýíý íü ÷ ìàíàé óëñàä Àÿëàë æóóë÷ëàëûí ñàëáàð õºãæèõºä òààòàé áîëîìæèéã îëãîæ áàéãàà þì. Òýãýõýýð ìàíàé àÿëàë æóóë÷ëàëûí ñàëáàðò àæèëëàæ áóé ýíý áèçíåñèéã ýðõýëæ áóé ï¿¿ñ êîìïàíèóä ìààíü çºâõºí ººð õîîðîíäîî ºðñºëäºõ áèø äýëõèéí àÿëàë æóóë÷ëàëûí çàõ çýýëä ºðñºëäºæ áàéãàà ãýäãýý îéëãîæ ýíý àñàð èõ òóðøëàãàòàé, õ¿÷èí ÷àäàë ñàéòàé ºðñºëäºã÷èäòýé çýðýãöýí ìàø èõ ìýäýýëýëòýé, çºâ ñîíãîëò õèéæ ÷àääàã õýðýãëýã÷äýä ¿éë÷èëýõèéí òóëä ìýðãýæëèéí óë ñóóðüòàé ñóäàëãàà òîîöîîí äýýð ¿íäýñëýí àæèëëàõ õýðýãòýé þì. “Àÿëàë æóóë÷ëàë áîë ººðòºº ìàø îëîí ¿éë÷èëãýýíèé íýð òºðëèéã áàãòààñàí íèéëìýë öîãö ñèñòåì þì”. Èéìýýñ çºâõºí æóóë÷íû áààçûí ¿éë÷èëãýýíèé òàëààð áèø àÿëàë æóóë÷ëàëûí ñèñòåìä õàìààðàõ á¿õèé ë ¿éë÷èëãýýíèé íýð òºðºë àíãèëëèéã òîäîðõîéëæ, ýíý àíãèëàë íýð òºðºë òóñ á¿ðèéí õóâüä ºíººäºð ÿìàð áàéäàëòàé áàéãààã òîéìëîí àâ÷ ¿çëýý. • Ìýäýýëýë,çóó÷ëàë,çîõèöóóëàëòûí ¿éë÷èëãýý • Àÿëàë,çóãàà öýíãýýíèé ¿éë÷èëãýý • Òýýâðèéí ¿éë÷èëãýý • Áàéðëóóëàõ ñàëáàðûí ¿éë÷èëãýý • Õîîëíû ¿éë÷èëãýý • Áóñàä ¿éë÷èëãýý ãýñýí àÿëàë æóóë÷ëàëä õàìààðàõ ¿éë÷èëãýýíèé ¿íäñýí íýð òºðëèéí õóâüä ñóäàëãàà õèéæ ä¿ãíýëò ãàðãàëàà. • Ìýäýýëýë,çóó÷ëàë,çîõèöóóëàëòûí ¿éë÷èëãýý. Ìàíàé óëñûí Àÿëàë æóóë÷ëàëûí ¿éë÷èëãýýíèé ñàëáàðûí ìýäýýëýë, çóó÷ëàë, çîõèöóóëàëòûí ¿éë÷èëãýýã àëáàí ¸ñîîð á¿ðòãýãäñýí 500 ãàðóé Òóð-îïåðàòîð, Òóð-àãåíòóóä, ÇÃ-ûí õýðýãæ¿¿ëýã÷ àãåíòëàã Àÿëàë Æóóë÷ëàëûí Ãàçàð, Òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà áîëîõ ÌÀÆÕ, Visit Mongolia-2003 ¯Õ, çýðýã òîìîîõîí áàéãóóëëàãà ýðõëýí ã¿éöýòãýæ áàéñàí. ªíãºðñºí æèëýýñ Çàì Òýýâýð Àÿëàë Æóóë÷ëàëûí ßàì áàéãóóëàãäàí àæèëëàæ áàéíà. Ìîíãîë óëñûí Àÿëàë æóóë÷ëàëûí òóõàé õóóëèíä Òóð-Àãåíò, Òóð-Îïåðàòîðûã Àÿëàë æóóë÷ëàëûí áàéãóóëëàãà ãýæ íýðëýýä ýíý áàéãóóëëàãûí õèéõ ¿éë
- 56. 60 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê àæèëëàãàà, àíãèëàë, ¿éë àæèëëàãàà ýðõëýõ çºâøººðºë, á¿ðýí ýðõèéí òàëààð õóóëü÷ëàí çààæ ºãñºí. Ãýõäýý ýíý ñàëáàðò àÿëàë æóóë÷ëàëûí òîãòâîðòîé èäýâõèòýé ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã 100-ààä àæ àõóéí íýãæ áàéãàà þì. Òóð-àãåíò íü ¿éë÷ë¿¿ëýã÷èä, æóóë÷èäòàé øóóä õàðüöàæ àæèëëàäàã ó÷ðààñ æóóë÷èä àÿëàõ ãàçðàà ñîíãîõ, ¿éë÷èëãýýíèé çàõèàëãà ºãºõ人 òýäýíä èë¿¿ íàéääàã. Ìàíàéä îäîî Òóð-àãåíòûí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã áàéãóóëëàãóóäààñ ãàäíà áèå äààñàí õ¿ì¿¿ñ ýíý ¿éë àæèëëàãààã ýðõýëæ áàéãàà òàë áàéíà. Ãýõäýý îäîî Èíòåðíýòèéí ñ¿ëæýýã àøèãëàí àÿëàë æóóë÷ëàëûí òàëààð ëàâëàãàà ìýäýýëýë àâàõ, òóõàéëáàë: àÿëàõ îðíûõîî òóõàé, òýýâðèéí õýðýãñýë, çî÷èä áóóäëûí çàõèàëãà ºãºõ çýðýã íü áàðóóíû îðíóóäàä åðäèéí ç¿éë áîëæýý. Æèøýý íü äýëõèéä àëäàðòàé çî÷èä áóóäëóóäûí ñ¿ëæýý áîëîõ Ìàðèîò Èíòåðíýøíë, Õèëòîí õîóòåëç êîðïîðýéøí, Àé Òè Òè Øåðàòîí çýðýã íü ººðñäèéí á¿õèé ë ¿éë àæèëëàãààíäàà èíòåðíýòèéã àøèãëàæ áàéíà. Æóóë÷èí òóõàéí çî÷èä áóóäàëä óðüä÷èëñàí çàõèàëãà ºãººä çàõèàëãà õ¿ëýýí àâñàí òóõàé áàòàëãààã 20-30 ñåêóíäûí äàðàà àâ÷ áàéíà. Èíòåðíýòýýð ãàëò òýðýã, îíãîöíû òèéç õóäàëäààëàõ ¿éë÷èëãýý 1997 îíä 800 ñàÿ àì äîëëàðûí ýðãýëòòýé áàéñàí áîë 2002 îíä 8,9 òýðáóì àì äîëëàðò õ¿ðñýí áàéíà. Àÿëàë æóóë÷ëàëûí ¿éë÷èëãýýã èíòåðíýòýýð õóäàëäàõ íü Òóð-àãåíòóóäàä õ¿íä öîõèëò áîëæ áàéãàà áºãººä Àíãëè, Ãåðìàí çýðýã îðíóóäàä àÿëàë æóóë÷ëàëûí áèçíåñ òîìîîõîí ººð÷ëºëòèéí ¿å øàòàíä òóëæ èðýýä áàéãàà þì. Àíãëèéí ìàðêåòèíãèéí ñàëáàðûí íýð õ¿íäòýé ýêñïåðò¿¿ä àÿëàë æóóë÷ëàëä èíòåðíýòèéí íºëºº ºñ÷, Òóð-àãåíòóóäûí ¿¿ðýã ðîëü áàãàñíà ãýæ òîäîðõîéëæýý. Ãýõäýý àÿëàë æóóë÷ëàëûí ýðýëò õýðýãöýýíä ãàðñàí ñ¿¿ëèéí ¿åèéí ººð÷ëºëò¿¿äýýñ çóó÷ëàã÷äûí òàëä àøèãòàé çàðèì íýã õàíäëàãà áàéãàà íü çî÷èä, æóóë÷èä àÿëàë æóóë÷ëàëûí ¿éë÷èëãýýíèé òàëààð èõýýõýí ìýäýýëýëòýé áîëîâ÷ õóäàëäàí àâàõ øàòàíä çºâëºãºº àâàõ õýðýãòýé áàéäàã áàéíà. Èéì íºõöºëä Òóð-àãåíò íü ¿éë÷ë¿¿ëýã÷äýä ººðñäèéí õóðèìòëóóëñàí ìýäëýã, òóðøëàãàä ¿íäýñëýí çºâëºãºº ºãºõ çàìààð ýêñïåðò áîëîí õóâèð÷ áàéíà. ¯¿íýýñ ºìíº òóð-àãåíò íü ¿éë÷ë¿¿ëýã÷äýä çºâõºí òèéç óðüä÷èëàí çàõèàëàõ, õóäàëäàõ çýðýã ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëäýã áàéñàí áîë ñ¿¿ëèéí ¿åä ºðãºí õ¿ðýýòýé ¿éë÷èëãýý ýðõëýõ áîëæ áàéíà. Ìàíàé íºõöºëä ìîðü, òýìýý óíàõ, óóëàíä àâèðàõ, àí ãºðºº õèéõ, öýöýã øóâóó ñóäëàõ, ýðâýýõýé öóãëóóëàõ, õàäíû ñ¿ã çóðàã ¿çýæ ñîíèðõîõ çýðýã àÿëàëä ìýðãýæëèéí çºâëºãºº ºã÷ áîëîõ þì. Òóð-îïåðàòîðûí ¿íäñýí ¿éë àæèëëàãàà íü çàõ çýýëä ýðýëò õýðýãöýýòýé, áîðëóóëàëò ñàéòàé áàéõ àÿëàë æóóë÷ëàëûí ¿éë÷èëãýýã ñóäëàí áîëîâñðóóëæ çàõ çýýëä ãàðãàõ ÿâäàë þì. Îäîîãèéí áàéäëààð ìàíàé óëñàä Æóóë÷èí êîðïîðàöè, Öîëìîí travel, Nomads, Nomadic expedition, Nature tour ãýõ ìýò òîìîîõîí Òóð-îïåðàòîðóóä àæèëëàæ áàéíà. ÇÃ-ûí õýðýãæ¿¿ëýã÷ àãåíòëàã Àÿëàë Æóóë÷ëàëûí Ãàçàð òºð çàñãèéí àÿëàë æóóë÷ëàëûí òàëààðõè áîäëîãî øèéäâýðèéã õýðýãæ¿¿ëýõ ÷èãëýëýýð àæèëëàæ
- 57. 61 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê áàéñàí. Îäîî ÇÒÀÆ –ûí ßàì áàéãóóëàãäàí àæèëëàæ áàéíà. Ìîíãîëûí Àÿëàë Æóóë÷ëàëûí Õîëáîî íü 1992 îíä áàéãóóëàãäñàí, îäîîãîîð õàìãèéí øèëäýã ãýñýí 70 ãàðóé áàéãóóëëàãûã ýãíýýíäýý íýãòãýñýí òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà þì. Ìîíãîëûí àÿëàë æóóë÷ëàëûí ¿éë àæèëëàãààíû ÷àíàð áàéäëûã ñàéæðóóëàõ, øèëäýã ¿éë àæèëëàãàà äàäëàãà òóðøëàãûã ò¿ãýýí äýëãýð¿¿ëýõ çîðèëãîòîé àæèëëàæ áàéíà. “Visit Mongolia-2003” ¯Õ 2003 îíûã ” Ìîíãîëä çî÷ëîõ æèë” áîëãîñîíòîé óÿëäàí òîäîðõîé ¿éë àæèëëàãààíû õºòºëáºð, òºëºâëºãºº áîëîâñðóóëàí àæèëëàñàí. Ýíý õóãàöààíä Àçèéí õàíèàä áóþó Sars ãàðñàí íü ìàíàéä çî÷ëîõ æóóë÷äûí òîîíä ñºðºãººð íºëººëæ òºëºâëºñºí õýìæýýíä õ¿ðýýã¿é çàðèì òºëºâëºñºí àæëóóä ñàéí õèéãäýæ ÷àäààã¿éòýé óÿëäàí çàðèì ìýðãýæèëòýí õ¿ì¿¿ñ Çî÷ëîõ æèëèéã 2004, 2005 îíä ¿ðãýëæë¿¿ëýõ ñàíàë ãàðãàí Çàñãèéí ãàçàðò îðóóëñíààð Discovery Mongolia óðèàí äîð àæèëëàñàí. 2006 îíä Èõ Ýçýí ×èíãèñ õààíû Òóëãàð Òºð áàéãóóëàãäñàíû 800 æèëèéí îé òîõèîõòîé õîëáîãäóóëàí Çàñãèéí ãàçðààñ “Great Mongol- 800” óðèàí äîð Àÿëàë æóóë÷ëàëûí ¿éë àæèëëàãààã ºðãºí õ¿ðýýòýé çîõèîí áàéãóóëàõààð õºòºëáºð òºëºâëºãºº ãàðãààä áàéãàà þì. Ýäãýýð áàéãóóëëàãóóä ºíººäºð Ìîíãîë óëñûí àÿëàë æóóë÷ëàëûí ¿éë àæèëëàãààã õàðèóöàí çîõèîí áàéãóóëæ áàéãàà áèëýý. Èíãýýä ìàíàé îðîíä çî÷èëæ áóé ãàäààäûí ãèé÷äèéí àÿëàëûí çîõèîí áàéãóóëàëò ÿìàð áàéãààã àâ÷ ¿çüå. Àÿëаëûí çîõèîí áàéãóóëàëò çàõ çýýëèéí ñåãìåíò¿¿äýýð (%) Çîõèîí áàéãóóëàëò ßïîí Ñîëîíãîñ ÕîéäÀìåðèê Àâñòðàëè Àíãëè Ãåðìàí Ôðàíö ÁàðóóíÅðîïûí áóñàäîðíóóä Áóñàäá¿õ îðíóóä Á¿ãä Áàãö àÿëàë 45 44 31 20 45 45 50 38 16 37 Óðüä ÷èëñàí òºëáºðã¿é 43 48 61 69 46 48 47 53 72 54 ººðèéíçîõèîí баéãóóëàëòòàé Óðüä÷èë ñàí òºëáºðòýé 12 8 8 11 9 7 3 9 12 9 Íèéò 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 Íèéò ãèé÷äèéí àÿëàëûí çîõèîí áàéãóóëàëòûã àâ÷ ¿çâýë 63% íü ººðèéí çîõèîí áàéãóóëàëòààð àÿëæ áàéíà. ̺í óðüä÷èëñàí òºëáºðã¿éãýýð
- 58. 62 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê òóõàéí ¿åä íü òºëáºðºº õèéõ áàéäëààð àÿëàë çîõèîí áàéãóóëàãäàæ áàéãàà áàéäàë èõ õóâü õýìæýýã ýçýëæ áàéãàà íü àíõààðàë òàòñàí àñóóäàë þì. Àÿëàë, çóãàà öýíãýýíèé ¿éë÷èëãýý Ìîíãîë óëñûí àÿëàë, çóãàà öýíãýýíèé ¿éë÷èëãýýã äàðààõ òºðë¿¿äýä àíãèëæ àâ÷ ¿çëýý. • Áàéãàëèéí ¿çýñãýëýíò ãàçðûí àÿëàë • Í¿¿äëèéí ñî¸ë èðãýíøèëòýé òàíèëöàõ àÿëàë • Ò¿¿õ ñî¸ëûí äóðñãàëò ç¿éë¿¿äòýé òàíèëöàõ àÿëàë • Òóñãàé ñîíèðõëûí áîëîí Àäàë ÿâäàëò àÿëàë • Áèçíåñ àÿëàë • Ýêîëîãèéí àÿëàë • Àìðàëò ñóâèëëûí àÿëàë Ýäãýýð àÿëàëûí òºðºë òóñ á¿ðýýð ñîíèðõëûí öýã¿¿äèéã òîäîðõîéëáîë: Áàéãàëèéí ¿çýñãýëýíò ãàçðûí àÿëàë Ãîâü öºë, Òàë õýýð, ¨ëûí àì, Äóóò ýëñ, Áàÿíçàã, Õºâñãºë íóóð, Ìîíãîë Àëòàé, Ãîðõè Òýðýëæ, Õàí Õýíòèéí äàðõàí öààçàò ãàçàð, Èõ Ãîâèéí äàðõàí öààçàò ãàçàð, Îðõîíû óëààí öóòãàëàí, ̺íõ õºõ òýíãýð, ªãèé íóóð, Ýëñýí òàñàðõàé, Õóñòàéí íóðóó, Í¿¿äëèéí ñî¸ë èðãýíøèëòýé òàíèëöàõ àÿëàë ¯íýý ìàë ñààõ, Öàãààí èäýý áîëîâñðóóëàõ, Ìàë ñ¿ðãýý õàðèóëàõ ìàëëàõ, Øèðäýã øèðýõ, Í¿¿æ áóóõ, Ìàë÷èí àéëä çî÷ëîõ, Ìîðü òýìýý óíàõ, Ò¿¿õ ñî¸ëûí äóðñãàëò ç¿éë¿¿äòýé òàíèëöàõ Àðäûí áîëîí óðòûí äóó, Ìîðèí õóóð, ßçãóóð óðëàã, ¯ëãýð äîìîã ñîíñîõ, Ñ¿ì õèéä ìóçåé ¿çýõ, Çàíàáàçàðûí ãàéõàìøèãò á¿òýýë, ×èíãèñ õààíû ñóäëàãäàõóóí, Õàð õîðèí Ýðäýíý çóó, Àìàðáàÿñãàëàíò, Ìàíçøèð, Ìýãæèäæàíðàéñàã, Òºâõºí õèéä, Õàäíû ñ¿ã çóðàã áè÷ýýñ, Õºøºº äóðñãàë Òóñãàé ñîíèðõëûí áîëîí Àäàë ÿâäàëò àÿëàë Àíãèéí àÿëàë, Çàãàñ÷ëàë, Óóëàíä ãàðàõ, Æèïèéí àÿëàë, Ìîðèí áîëîí òýìýýí àÿëàë, Ìîðèí òýðãýýð àÿëàõ, Õàäàíä àâèðàõ, Ìîíãîë ¿íäýñíèé íóì ñóì õàðâàõ, Æèìñ öýöýã ò¿¿õ, Øóâóó ýðâýýõýé ñóäëàõ, Îä õàðàõ, ßâãàí àÿëàë, Äóãóéí àÿëàë, Àãóéí àÿëàë, Õîîëíû áàÿð õèéõ, Äýëã¿¿ð, Íààäàì, Öàãààí ñàð, ñïîðòûí òýìöýýí, Óðëàãèéí òîãëîëò, Áèçíåñ àÿëàë Àéë÷ëàë, Õóðàë çºâëºãººí, Òàíèëöàõ ñóðòàë÷èëãààíû àÿëàë, Êîíãðåññ àÿëàëÝêîëîãèéí àÿëàë Ýêîëîãèéí ñåìèíàð, Îëîí íèéòèéã õàìàðñàí óõóóëãà ñóðòàë÷èëãàà, Áàéãàëèéí îíãîí, äàðõàí, öîãöîëáîðò ãàçðààð àÿëàõ, õàéðëàí õàìãààëàõ, Àìðàëò ñóâèëëûí àÿëàë Ðàøààí ñóâèëëûí ãàçðóóä (Øàðãàëæóóò, Æàí÷èâëàí, Õóæèðò, ,,,) Àìðàëòûí ãàçðóóä Ìàíàé óëñûí àÿëàëûí ãîë çîðèëòîò öýã¿¿ä áîë Óëààíáààòàð õîò, Ãîâü (31%), Õàð Õîðèí (31%), Òýðýëæ (23%), Õºâñãºë (13%) þì. Àÿëàë æóóë÷ëàëûí êîìïàíèóäûí àÿëàëûí õºòºëáºð íü åðºíõèé人 àäèë òºñòýé íýãýí òºðëèéí, æóóë÷èä ñîíãîëò õèéõ áîëîìæã¿é áàéãàà íü
- 59. 63 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê õàðàãääàã. ¯¿íä ìàíàé îðîí àÿëàëûí ¿çìýð ìàø öººí õîîðîíäîî ìàø õîë áàéðëàñàí áàéäàã áýðõøýýëòýé àñóóäëóóä íºëººëæ áàéãàà þì. Òýýâðèéí ¿éë÷èëãýý Òýýâðèéí õýðýãñýë íü íýã òàëààñ æóóë÷äûã øèëæ¿¿ëýí áàéðëóóëàõ, 纺âºðëºõ õýðýãñýë áîëäãîîñ ãàäíà ººðºº àÿëàëûí íýã òºðºë áîëæ ÿâäàã. Ìàíàé ÀÆ-ûí ñàëáàðûí ¿éë àæèëëàãààíä õàìãèéí ãîë áýðõøýýëèéã ¿ç¿¿ëæ áàéãàà íü òýýâðèéí òýð äóíäàà àãààðûí òýýâýð áóþó îíãîöíû õ¿ðýëöýý ìóó ãýñýí àñóóäàë þì. ÌÈÀÒ ãýõýä ë ãàäààäàä íèñäýã 2 äîòîîäîä íèñäýã ãàíö îíãîöòîé áàéãàà íü íýìæ ãàíö õî¸ð îíãîö àâëàà ÷ æóóë÷äûí òîîã îãöîì ºñãºõ áîëîìæã¿é áàéãàà þì. Õàðèí Àåðî Ìîíãîëèà êîìïàíè îíû ýöñýýð Êàíàä óëñààñ òèéðýëòýò Ôîêåð-100 îíãîöûã 5 æèëèéí õóãàöààòàé ò¿ðýýñýýð àâààä áàéíà. Ìàíàé îðíû õóâüä àâòî òýýâðèéã àÿëàë æóóë÷ëàëä ºðãºí àøèãëàæ áàéíà. Ýíý íü ìàíàé óëñ àãààðûí òýýâðèéí ñ¿ëæýý áàãàòàé, äèéëýíõ ¿çìýð¿¿ä íü õîë áàéðëàëòàé àâòîìàøèíààð î÷èõîîñ ººð áîëîìæã¿é çýðýãòýé õîëáîîòîé þì. Ìàíàé îðíû äýä á¿òýö ìóó õºãæñºí, øîðîîí çàì íü áàðòàà èõòýé, áàéãàëü öàã óóðûí ººð÷ëºëò èõòýé çýðýã íü òýýâðèéí ¿éë÷èëãýýíä îëîí áýðõøýýëèéã áèé áîëãîäîã. Õàðèí òºð çàñãààñ õýðýãæ¿¿ëæ áóé Ìÿíãàíû çàì òºñºë àìæèëòòàé õýðýãæèæ äóóñâàë òýýâðèéí ¿éë÷èëãýýíä çîõèõ áîëîìæèéã áèé áîëãîõ þì. ͺ㺺òýéã¿¿ð, Óëààíáààòàð õîòûí çàìûí à÷ààëàë ìàø èõ áàéäàã, ìºí òýýâðèéí ¿éë÷èëãýýíä îðîëöîæ áóé òàêñè, ôóðãîí, ìèêðî àâòîáóñ, ÓÀÇ- 469, àâòîáóñ çýðýã òýýâðèéí õýðýãñýë íü ¿éë÷èëãýýíèé øààðäëàãûã òýð á¿ðèé õàíãàõã¿é áàéãàà þì. Õàðèí ýíý ¿éë÷èëãýýíä ãàð÷ áóé çàðèì íýã ñàéí òàëààñ äóðäâàë, Central asian net Co.,Ltd êîìïàíè 2002 îíîîñ àÿëàë æóóë÷ëàëûí ÷èãëýëýýð ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéãàà ï¿¿ñ êîìïàíèóäàä ºí㺠¿çýìæòýé, íàéäâàðòàé, çàñâàð ¿éë÷èëãýýã ñàéòàð õàíãàñàí, çàìûí õºäºë㺺íèé àþóëã¿é áàéäëûí ñòàíäàðò á¿õèé òýýâðèéí õýðýãñýë, äàäëàãà òóðøëàãàòàé æîëîî÷èéí ò¿ðýýñèéí ¿éë÷èëãýýã ¿ç¿¿ëæ áàéíà. Ýíý ¿éë÷èëãýýíä Land Cruiser, Delica, UAZ 469, Mercedes-Benz, Hundai Microbus ãýõ ìýòèéí àâòîìàøèíóóä àøèãëàãäàæ áàéíà. Ìàíàé îðíû õóâüä òºìºð çàìûí òýýâýð òèéì ÷ ñàéí õºãæèæ ÷àäààã¿é. ÎÕÓ, ÁÍÕÀÓ 2-ûã õîëáîñîí ìàíàé îðíîîð äàéðàí ºíãºðºõ Ñ¿õáààòàð, Çàìûí-¯¿äèéí ÷èãëýëèéí òºìºð çàì ìàíàé îðíû õóâüä òºìºð çàìûí àÿëàëûí ãîë ò¿øèö íü áîëæ áàéíà. Ìîíãîëûí òºìºð çàìààð æóóë÷èä èõýâ÷ëýí Áýýæèí-Ìîñêâàãèéí îëîí óëñûí ÷èãëýëýýð èðäýã. Ìîíãîëûí Òºìºð Çàìûí äýðãýä ÒÇ-ûí ÀÆÒîâ÷îî áàéãóóëàãäñàíààð ãàëò òýðãýýð æóóë÷èí òýýâýðëýõ ¿éë àæèëëàãààíä ÷óõàë õóâü íýìýð îðóóëæ áàéíà. ̺í ÒÇÀÆÒ óðüä ºìíº íü ãàäààä, äîòîîäûí òºð çàñãèéí ºíäºðëºã¿¿äýä ¿éë÷ëýõ çîðèóëàëòààð àøèãëàæ áàéñàí òóñãàé òîíîãëîëòîé âàãîíûã àÿëàë æóóë÷ëàëûí çîðèóëàëòààð
- 60. 64 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê àøèãëàæ áàéíà. Îäîî Õºâñãºë äàëàéä ÿâæ áàéãàà Ñ¿õáààòàð îíãîö íü 1985 îíîîñ ýõýëæ àÿëæ ýõýëñýí áºãººä 800 ìîðèíû õ¿÷òýé äèçåëü õºäºëã¿¿ðòýé, 18000 òí à÷àà ÷èðýõ õ¿÷èí ÷àäàëòàé, öàãò 20-22 êì õóðäòàé õºëºã þì. Ãýõäýý ýíý îíãîö íü à÷àà òýýâðèéí çîðèóëàëòòàé ç¿òã¿¿ð îíãîö òóë óñàí àÿëëûí çîðèóëàëòààð àøèãëàõàä ºðòºã èõ ãàðäàã. Ãýõäýý äîòîîäûí æóóë÷äûí ñîíèðõëûã èõ òàòäàã. Áàéðëóóëàõ ñàëáàðûí ¿éë÷èëãýý Àÿëàë æóóë÷ëàëûí ñàëáàðò Áàéðëóóëàõ ¿éë÷èëãýýíèé äàðààõ òºðë¿¿ä áàéäàã. Çî÷èä áóóäàë -Hotels, Motels, Resorts Àìðàëò ñóâèëëûí ãàçàð-Holiday centers/villages Æóóë÷íû áààç-Tourist camps Äýí áóóäàë-Guest houses Àÿíû îòîã-Camping & Caravaning Ò¿ðýýñèéí îðîí ñóóö-Time shite homes/apartments Àéëä áàéðëàõ-Gites/farm accommodation Ìàéõàí- Âàãîí-Train accommodation Àÿëëûí ìàøèí- Ìàíàé îðîíä îäîîãîîð Çî÷èä áóóäàë, Æóóë÷íû áààç, Àìðàëòûí ãàçàð, Ñóâèëëûí ãàçàð ãýñýí áàéðëóóëàõ ¿éë÷èëãýýíèé òºðë¿¿ä áàéíà. Ðåñîðò, Ìîòåëèéí òóõàé îéëãîëò á¿ðõýã áàéãàà ÷ öààøäàà áèé áîëîõ õàíäëàãà áàéíà. Òóõàéëáàë, îð÷èí ¿åèéí øààðäëàãà õàíãàõã¿é ÷ Çî÷èä áóóäëûí øààðäëàãàä íèéöýõ áàéãàëèéí ¿çýñãýëýíò ãàçðóóäàä áàéðëàäàã ãàçðóóäûã Ðåñîðòîä õàìààðóóëæ áîëîõ þì. Ñ¿¿ëèéí ¿åä àâòî çàì äàãàñàí õîîëíû ¿éë÷èëãýýíèé ãàçðóóä îëíîîð áàéãóóëàãäàæ áàéãàà íü èðýýä¿éí Ìîòåëèéí õºãæèëä õóâü íýìýð îðóóëàõ áîëîìæòîé þì. Ñ¿¿ëèéí ¿åä áàäàð÷èí æóóë÷èä èõýýð èðýõ áîëñîíòîé õîëáîãäîí Äýí áóóäëóóä îëíîîð áèé áîëæ õºãæèæ áàéíà. Äýí áóóäëûã áàéãóóëàõàä èõ õºðºí㺠îðóóëàëò øààðääàãã¿é, ìýðãýæëèéí áîëîâñîí õ¿÷èí, ìýðãýæëèéí ¿éë÷èëãýý øààðääàãã¿é íü Äýí áóóäàë õºãæèõ ¿íäýñ áîëæ áàéíà. ̺í Ìîíãîëûí ìàë÷èí àéëä çî÷èëæ, òýäýíòýé õàìò íýã ãýðò àìüäàð÷ ¿çýõ ñîíèðõîëòîé æóóë÷äûí òîî ºñºæ áàéíà. Àÿëàë æóóë÷ëàë ºíäºð õºãæèõèéí õýðýýð ãàëò òýðýã ÷ æóóë÷äûí òàâ òóõòàé, òîõèëîã áàéäëûã õàíãàõ çîðèëãîîð àÿëàë æóóë÷ëàëûí òîíîãëîñîí ãàëò òýðã¿¿äèéã àøèãëàæ áàéíà. Æóóë÷íû áààçóóä íü æóóë÷äûã õ¿ëýýí àâàõ, áàéðëóóëàõ, õîîëëîõ, àõóéí ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ, òîãëîæ íààäàõ çîðèóëàëòòàé ºðºº òàñàëãàà, òàëáàéòàé öîãö ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëäýã. Æóóë÷íû áààçûí ¿éë÷èëãýý íü õîò ñóóðèíãèéí Çî÷èä áóóäëààñ äîîãóóð ò¿âøèíä áàéäàã õýäèé ÷ ýíý ÿëãàà áàãà áàãààð àðèëàõ õàíäëàãàòàé áàéíà. Ìàíàé äèéëýíõ Æóóë÷íû áààçóóä íü Ìîíãîë ãýðò áàéðëóóëäãààðàà áóñàä îðíû æóóë÷íû áààçóóäààñ ÿëãààòàé.
- 61. 65 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê Õîîëíû ¿éë÷èëãýý Òîäîðõîé íýð òºðëèéí õîîëíû ¿éë÷èëãýýã õ¿ññýí æóóë÷èä, õýðâýý áàéðëàæ áàéãàà ãàçàðò íü òýð ¿éë÷èëãýý áàéõã¿é òîõèîëäîëä ãàäóóð õîîëëîõ íü èõ áàéäàã. Îäîîãîîð Óëààíáààòàð õîòîä îð÷èí ¿åèéí òîì, æèæèã 100-ààä Çî÷èä áóóäàë, 1000 ãàðóé Çîîãèéí ãàçàð, Êàôå, Áàð, Êëóáòýé áàéãààãèéí äîòîð ãàäààäûí óëñ ¿íäýñòíèé õîîëòîé Çîîãèéí ãàçàð áàðàã 100 øàõàì áàéíà. Ñóäëàà÷äûí òîãòîîñíîîð Ìîíãîë ¿íäýñòíèé óëàìæëàëò õîîëíû íýð òºðºë 350 îð÷èì áàéäàã ÷ ýäãýýðèéí äèéëýíõ íü ãîë òºëºâ ÷àíàõ àðãààð áîëîâñðóóëñàí òóðàã áîëîí äîòîð ìàõàí õîîë, ñ¿¿, öàãààí èäýý, áîîâ áîîðöîã áàéäàã íü ãàäààäûí õ¿ì¿¿ñèéí õóâüä òýð á¿ð òîõèðîìæ ìóóòàé. Ãýõäýý Æóóë÷èí êîìïàíèé ªãººäýé, Áàÿíãîë Çî÷èä áóóäëûí Ìîíãîëûí íýã ºäºð ãýõ ìýòèéí ðåñòîðàíóóä õîîë ¿éë÷èëãýýãýýðýý ºíäºð ò¿âøèíä ¿éë÷èëæ áàéãàà þì. Æóóë÷èä Ìîíãîë÷óóäûí õîîëûã ìàõààð òºñººëäºã òóë îëîí óëñûí õýìæýýíä õ¿ëýýí çºâøººðºãäñºí barbeque ãýõ ìýòèéí ìàõàí õîîëûã ìàíàéõàí ñàéí õèéæ ñóðàõ íü ýíý ñàëáàðûí ¿éë÷èëãýýíä ãàð÷ áóé íýã äýâøèë áîëîõ þì. Áóñàä ¿éë÷èëãýý Äýýð àâ÷ ¿çñýí Àÿëàë æóóë÷ëàëûí ¿íäñýí ¿éë÷èëãýýí¿¿äýýñ ãàäíà àÿëàëûí õºòºëáºðò îðäîãã¿é ÷ æóóë÷äàä ¿éë÷èëäýã äàðààõ ¿éë÷èëãýýí¿¿äèéí òàëààð àâ÷ ¿çýõ íü ç¿éòýé þì. Áàíê, ñàíõ¿¿ãèéí ¿éë÷èëãýý /American Express & Thomas Cook Travellers ÷åê¿¿äèéã àì äîëëàðààð ìàíàé òîìîîõîí áàíêóóä õ¿ëýýí àâäàã. VISA ATM ìàøèíûã öººí ãàçðóóä ¿éë÷èëãýýíäýý íýâòð¿¿ëýýä áàéíà. Ǻâøººðºãäñºí âàëþò ñîëèõ öýã¿¿ä Öýöýã òºâ, Àðä êèíîòåàòð, ÕÕÁ, Àíîä, Ãîëîìò, Êàïèòðîí,Ýðýë ãì áàíêóóä áàéíà./ Äààòãàëûí ¿éë÷èëãýý /Ìàíàé óëñûí äààòãàëûí ¿éë÷èëãýýíèé áàéäàë ãàäààä îðíóóäûíõ øèã òèéì òºãñ õºã溺ã¿é áàéíà. Ìàíàé àÿëàë æóóë÷ëàëûí ¿éë÷èëãýýíä äààòãàëûí àñóóäàë èõ ÷óõàë. Îäîîãèéí áàéäëààð æóóë÷èä ÿäàæ ýìíýëãèéí äààòãàëòàé áàéõ õýðýãòýé ãýäýã øààðäëàãà òàâèãäàæ áàéíà./ Óðëàã, ñïîðò, ñî¸ëûí ¿éë÷èëãýý /Ýíý òàëààð íîöòîé àñóóäàë áàðàã áàéõã¿é áîëîìæèéí ãýæ ¿çýæ áàéíà./ Ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýý /ßëàíãóÿà õºäºº îðîí íóòàãò àÿëàæ áàéõ õóãàöààíä ýìíýëãèéí òóñëàìæèéã ò¿ðãýí øóóðõàé, ÷àíàðòàé àâ÷ ÷àäàõã¿é áàéãàà ÿâäàë ýëáýã áàéäàã./ Õàðèëöàà õîëáîî, Ìýäýýëëèéí ¿éë÷èëãýý /Ýíý ÷èãëýëýýð äîðâèòîé àõèö ººð÷ëºëò¿¿ä ãàð÷ áàéíà. Èõýíõè àéìãóóä Èíòåðíýòèéí ñ¿ëæýýíä õîëáîãäëîî, ìºí Ìîáèêîìûí ñ¿ëæýý àéìàã îðîí íóòãèéã õàìààðëàà. Çàðèì ï¿¿ñ êîìïàíèàñ æóóë÷äàä çîðèóëæ õèéìýë äàãóóëûí òóñëàìæòàéãààð ÿìàð ÷ áàéðëàëààñ õîëáîãäîõ áîëîìæòîé òåõíèê õýðýãñýë ¿éë÷èëãýýã íýâòð¿¿ëýýä áàéíà. Àþóëã¿é áàéäëûã õàíãàõ, Öàãäàí ñýðãèéëýõ àëáàíû ¿éë÷èëãýý /Ýíý òàë äýýð íýëýýä àëäàà äóòàãäàë ãàðäàã. Æóóë÷èä þìàà õóëãàéä àëäàõ,
- 62. 66 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê áóëààëãàõ çýðýã àñóóäëóóä ìýð ñýð ãàðäàã. Öààøäàà àíõààðàõ øààðäëàãàòàé àñóóäëûí íýã þì. ØÒÑ, ìàøèí òåõíèêèéí çàñâàð ¿éë÷èëãýý /Ýíý ¿éë÷èëãýý ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä íýëýýä ºðãºæèæ áàéãàà. Õàà ñàéã¿é ØÒÑ, Ìàøèíû ñýëáýãèéí äýëã¿¿ð, çàñâàðûí ãàçàð áàéãóóëàãäñàí. Õàðèí ¿éë÷èëãýýíèé ÷àíàðûí õóâüä àíõààðàõ ç¿éë¿¿ä èõ áàéãàà./ Äýëã¿¿ðèéí ¿éë÷èëãýý. /Ýíä áýëýã äóðñãàëûí ãîë äýëã¿¿ð¿¿äèéã àâ÷ ¿çýâ. ÓÈÄ-èéí òóñãàé òàñàã, Ñ¿õáààòàðûí òàëáàéí äýðãýäýõ áýëýã äóðñãàëûí äýëã¿¿ð, Ñêàé õóäàëäààíû òºâ, Æóóë÷èí êîìïàíèé Shopping Centre, East Shopping Centre, Íàðíû òèòýì õóäàëäààíû òºâ, Elegant äýëã¿¿ð. Ñ¿¿ëèéí ¿åä áýëýã äóðñãàëûí ç¿éëñèéí îëäîö ñàéí áîëñîí ÷ ÷àíàðûã òºäèéëºí ñàéí ãýæ æóóë÷èä ¿íýëýýã¿é áàéñàí./ Аялал жуулчлалд хамаарах энэ бүх үйлчилгээний чанар стандартын байдлыг судлахад гадаад орнуудын ижил зэрэглэлийн адил нэр төрлийн үйлчилгээний чанар стандартын түвшинээс ихээхэн доогуур түвшинд ажиллаж байгаа юм. Иймээс энэ салбар үйлчилгээний чанар стандартын талаар дорвитой ахиц өөрчлөлт гаргах асуудал чухлаар тавигдаж байна.
- 63. 67 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê МЭДЭЭЛЛИЙН ШИНЭТГЭЛ ДЭХ САНГИЙН БҮРТГЭЛ С.Эрдэнэбилэг Монгол Улсын Санхүү эдийн засгийн сайдын баталсан Улсын секторын нягтлан бодох бүртгэлд холбогдох үндэсний заавар, журам ба аргачлал нь бүртгэх тайлагнах ажлыг горим, журмын талаас зааварласан агуулгатай байдаг бол, олон улсын стандарт нь үйл явдлын үр дүн буюу тайлангийн үзүүлэлтүүдийг хэрхэн илэрхийлэх асуудлыг стандартын түвшинд заасан байдгаараа онцлогтой. Зээл нь санхvvгийн хөрөнгөөс давсан тохиолд сөрөг vр дагавар vvснэ. Энэ нь ирээдvйд буцааж төлөх өр, амлалттай юм. Аккруэл суурьт нягтлан бодох бvртгэлд амлалт vvрэг (инкамбранс) ба болзошгvй өрийг тодруулдаг. Улсын төсвийн алдагдал 1998 онд дотоодын нийт бүтээгдхүүний 11.0, 1999 онд 10.9, 2000 онд 10.4 хувь болсон байна. Төсвийн алдагдлын 70-аас дээш хувийг гадаадын зээлээр хааж байна. Энэ нь төсвийн төлөвлөлтийг боловсронгуй болгох, орлого, зарлагыг уялдуулах, тэгэхдээ зарлагандаа орлогыг захируулах биш орлогодоо зарлагаа тохируулах арга зүйг баримтлах шаардлагатай болсон байна. Төр эдийн засагт зохицуулах нилээд өндөр үүрэгтэй, түүндээ зохицсон төсөвтэй, төсвийн зарцуулалтад тавих хяналт төвлөрсөн нарийн системтэй байх ёстой. Өнгөрсөн хугацаанд Төсвийн байгууллагын эдийн засаг, санхүүгийн үр дүнгийн тайлагналыг ил тод, тодорхой болгох зорилгоор төсвийн байгууллагууд тайлан тэнцлээ нягтлан бодох бүртгэлийн аккруэль суурьт зарчмаар гаргах болов. Сангийн бүртгэлийн талаар ЗГСБХорооноос тодорхойлсныг дурьдвал: засгийн газрын нягтлан бодох бүртгэлийн тогтолцоо санд суурилан үйлдэгдэж зохион байгуулагдах ёстой. Сан бол санхүүгийн нягтлан бодох бүртгэлийн тусдаа нэгж адил бэлэн мөнгөний бүртгэлийн данс, бусад санхүүгийн нөөц, өр төлбөр ба үлдэгдэл өмч болон балансын хамт, түүний хязгаарлалт, тусгай дүрэм журмын дагуу тодорхой зорилгод хүрэх, онцгой үйл ажиллагаагаар бий болсон
- 64. 68 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê зорилгыг тусгаарлах зэрэг өөрчлөлтүүдэд дангаар балансыг тогтоон тодорхойлогдоно4 . Дараахь хоёр нөхцлийг хангахыг шаардана. Нэгд, хөрөнгө тусгай зорилгоор хадгалагдах эдийн засгийн ба санхvvгийн тусдаа нэгж байх, хоёрт, санхvvгийн тусдаа нэгжид зориулан данс vvсгэсэн байгууллагын бvртгэл давхар бичилтийн зарчмаар бvртгэнэ. Өөрөөр хэлбэл санг мөнгөн хөрөнгө, санхvvгийн эх vvсвэр, өр төлбөр болон vлдэгдэл өмч хөрөнгийн тэнцэл, тvvний өөрчлөлттэй, хууль журмаар хязгаарласан тусгай vйл ажиллагаа явуулах ажил гvйлгээг бvртгэхэд ашиглана. Сан бvртгэлийн шинжлэх ухааны тулгуур зарчимд vндэслэдэг, тэгээд ч бvртгэлийн шинжлэх ухааны мэдлэгийн тогтолцоо өөрөө “бvртгэлийн философи-арга зvй-бvртгэлийн шинжлэх ухаан” гэсэн гурвалсан холбооноос бvрддэг. Засгийн газрын санхvvгийн тайлан зарцуулах бvрэн эрхэд нийцсэн, тvvнийг дагаж гvйцэтгэж байх ёстой. Энэ зорилгоор санг тодорхойлно. Тухайлбал нэгдсэн орлогын сан, өрийн үйлчилгээний сан болон парламентийн зарцуулалтын бусад сан зэрэг хэд хэдэн төрлийн санг ашиглаж болно. Засгийн газрын санхvvгийн тайлан бvрэн эрхээр хязгаарлагддаг. Сан ба нөөц /зарцуулалт/ нь өөр ойлголт юм. Сан бол хөрөнгө буюу актив, дебит талтай, нөөц ба төсвийн зарцуулалт нь /хуримтлагдсан ашгийн/ эх үүсвэр буюу пассив, кредит утгатай дүйх учиртай. Сангийн нягтлан бодох бvртгэл нь эдийн засгийн тусгаар нэгжийн нягтлан бодох бvртгэл гэсэн утгаараа хууль, журамд зааснаар нөөцөөр сан байгуулах, тvvнд хэм хэмжээ, хязгаар тогтоосон зохион байгуулалт бvхий өвөрмөц хэлбэр мөн. Мөн нөөцийн ашиглалтыг тусгайлсан болон сангаас санд бvртгэх нь эдгээр хэм хэмжээнд захирагдаж байх ёстой. Улсын болон орон нутгийн засаг захиргаа дараахь санг (балансанд өөрийн хөрөнгөөр) зарцуулах эрхээ харилцан адилгvй vvсгэж бvртгэнэ: Засгийн газрын нөөц сан: Тусламжийн орлогын сан–тусламжийн нөхцлөөр бий болсон орлогыг бүртгэх (хөрөнгө зарцуулалтын эрх нь хязгаарлагдмал), гэрээний амлалт үүрэг буюу инкамбрансын бүртгэл, Өрийн үйлчилгээний сан – үндсэн төлбөр, хүүгийн зардал, болзошгүй өр төлбөрийг бүртгэнэ. Сан бол үүрэг хариуцлага барагдуулснаар байгууллагад үлдэх үнэ цэнэ, үлдэгдэл хувь, цэвэр активыг бүртгэх өмч хөрөнгө юм. Төрийн сангийн тогтолцоонд нэгд, өрийн үйлчилгээний санд суурилсан мэдээлэл хувиргалтын загвар, хоёрт, сан төвтэй нягтлан бодох бүртгэлийн загварыг суулгаж өгөх нь зүйтэй. Алив онолын бүтцийг 4 Çàñãèéí ãàçðûí Á¿ðòãýëèéí Ñòàíäàðòûí Õîðîî, Çàñãèéí ãàçðûí êîä÷èëîë áà Ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàíãèéí ñòàíäàðò1993, (ÀÍÓ), õýñýã, 1100.102.
- 65. 69 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê хөгжүүлэх чухал хандлага элемент, ойлголтын хүрээг тогтоох явдал. Ашгийн бус байгууллага, түүний дотор гадаадын зээл тусламжийн орчны санхүүгийн хэмжил, тайлагналд хамгийн их холбогдох хөрөнгө, өр төлбөр /өрийн үйлчилгээ/, сан /өмч/, зээл тусламжийн хөрөнгө оруулалт ба хэрэглээ, орлого, зардал, олз, гарз гэсэн дотоод уялдаа бүхий 9 бүрдэл хэсгийн ойлголт, шинж ба шалгуурыг аккруэл суурийн хэрэглээтэй холбож шинээр тунхаглав. Хөрөнгө өнгөрсөн үйл явцаар байгууллагын хяналтад орж, ирээдүйд үйлчилгээ, эдийн засгийн өгөөж авчрах нөөц, өр төлбөр үйлчилгээ, эдийн засгийн өгөөжийг өөртөө агуулсан, байгууллагын нөөцөөс хасагдах, өмнөх үйл явцаас улбаатай бусдын өмнө улсын хүлээх үүрэг хариуцлага, сан /өмч/ бол үүрэг хариуцлага барагдуулснаар улсад үлдэх үнэ цэнэ, үлдэгдэл хувь, цэвэр актив, зээл тусламжийн хөрөнгө оруулалт–улсын хөрөнгө, өмчлөх эрх, оролцоог нэмэгдүүлэхийн тулд гадаадын зээл тусламжаар оруулсан зүйлсээр цэвэр хөрөнгөд гарах өсөлт. Үр дагавар: хөрөнгө өсөх авч бас үйлчилгээ, эсвэл өр төлбөрийн барагдалт, хувиргалт байж болно. Улсын хэрэглээ–хөрөнгө шилжүүлэх, үйлчилгээ үзүүлэх, эсвэл үүрэг хариуцлага хүлээсний дүнд цэвэр хөрөнгөд гарах бууралт. Хэрэглээнд өгсөн хуваарилалтаар өмчлөх эрх, хувь оролцоо буурна. Орлого бараа, бүтээгдэхүүн, үйлчилгээ гэх мэт хэвийн хувиргалтаар бий болох эдийн засгийн өгөөжийн дотогш урсгал бөгөөд байгууллагын хөрөнгө нэмэгдэж, өр төлбөр багасах, улмаар эздийн өмч нэмэгдэх үр дагавартай. Зардал бол бараа хүргэх, бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх, үйлчилгээ үзүүлэх зэрэг хэвийн хувиргалт, байнгын үйлдэлтэй холбогдсон гадагшлах мөнгөн урсгал бөгөөд байгууллагын хөрөнгө багасах, өр төлбөр нэмэгдэх, улмаар эздийн өмч хорогдох үр дагавартай. Олз гарз гэж байнгын бус, тохиолдлын ажил гүйлгээ, тэрчилэн эздийн ба зээл тусламийн орлогоо, хөрөнгө оруулалтаас бусад бүх гүйлгээ, үйл явц, нөхцлийн үр дүнд байгууллагын өмч ба цэвэр хөрөнгөд гарсан өсөлт бууралт гэсэн зарчмын томьёоллыг монгол бүртгэлийн технологид шинээр оруулж суулгах нь чухал байна. Өрийн үйлчилгээний сангийн тайлангийн загвар. Гадаад өр төлбөрийн үндсэн шинж засгийн газрын байгууллагын өнөөгийн хүлээх үүрэг хариуцлага болно. Өр төлбөр гол төлөв хөрөнгө зээлж эсвэл авах тухай үл цуцлах гэрээ байгуулсан үед үүсч болно. Аккруэл суурьт нягтлан бодох бүртгэл үүрэг хариуцлагын нөхцөл, хэрэгжилтийн хувь заяаг нягт судлаж, нийтээр зөвшөөрсөн ойлголт, шалгуурын нийцлийн төвшинг бодитой үнэлэхийг шаардах учир манайд төлбөрийн амлалт, үүрэг хариуцлага, болзошгүй өр төлбөр гэсэн түгээмэл ойлголтуудыг төгс зааглах нь чухал гэж үзэв. Төлбөрийн амлалт өнгөрсөн явцаас үүдэн хүлээгдэж буй улсын үүрэг хариуцлага. Төлбөрийн амлалт нийтээр зөвшөөрсөн ойлголт, шалгуурт илт тохирохгүй, нийцлийн төвшин туйлын доогуур учир аккруэл
- 66. 70 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê сууриар хүлээн зөвшөөрөхгүй ч материаллаг шинжтэй бол санхүүгийн тайланд нэмж тодруулдаг. Үүрэг хариуцлага төгс баталгаажих бол болзошгүй өр төлбөр гэсэн томьёолол үүснэ, баталгаажилт төгс биш бол аккруэл сууриар хүлээн зөвшөөрөх үндэсгүй, материаллаг шинжтэй бол зөвхөн санхүүгийн тайлангийн тодруулгад илэрхийлэх дүрэмтэй. Өр төлбөрийн ойлголт, шинж, шалгуур зөрчилтэй, биелэхгүй, эсвэл эргэлзээтэй үед чухамдаа дээрх томьёолол үүсдэг. Шинж, шалгуур хангаж буй ч үүрэг хариуцлага улсын хяналтаас гадуур, өмнөх явцаас улбаатай ч үүрэг хүлээх нь эргэлзээтэй, эсвэл мөнгөн урсгал гадагшлах магадлал бага буюу эргэлзээтэй, бас найдвартай хэмжих боломжгүй. Аккруэл бүртгэлд нийтээр зөвшөөрсөн ойлголт, шинж, цогц бүрдсэн, бас шалгуур бүрэн хангасан нөхцөлд сая баримт, гүйлгээ, мөнгөн урсгалыг хүлээн зөвшөөрдөг. Засгийн газар худалдан авалтын мэдээлэлд үндэслэж ирээдүйн өр төлбөрийг хүлээн зөвшөөрч болно. Энэ нөхцөлд зээлээр авсан гүйлгээ нь өр төлбөрийг үүсгэнэ. Зарим өр төлбөр урьдчилан таамгаар тооцсон болзршгүй өрийн дүнг өр төлбөр гэж үздэг. Засгийн газрын нягтлан бодох бүртгэлийн хорооны стандартад Өрийн vйлчилгээний сангийн төрөл гэдэгт өрийн vйлчилгээнд зориулсан зардал ба урт хугацааны өрийн vйлчилгээг нэмэгдvvлэх орлого ба бусад санхvvгийн эх vvсвэрийг хэрхэн бvртгэхийг тайлбарласан байдаг. Засгийн газрын гадаадын өрийн төрөлд тухайлбал үндсэн төлбөр, болзошгүй өр төлбөр болон хүүгийн төлбөр зэрэг орно. Аккруэль суурьт бvртгэлээр амлалт vvрэг ба болзошгvй өрийг тодруулахад тохиромжтой. Урт хугацааны зээлийн vндсэн болон хvvгийн төлбөрт зориулан татвар болон тусгай vнэлгээгээр Өрийн vйлчилгээний санд онцгойлон татвар ноогдуулсан бол vvнийг Өрийн vйлчилгээний сангаас орлого гэж vзнэ. ЗГНББСХорооны стандартын нэг онцлог зvйл нь өрийн vйлчилгээний бvртгэлд урт хугацааны өр төлбөрийн хvvг хуримтлуулдаггvй, хvv төлөгдөх хуулийн хугацаа буюу тухайн жилд нь зардлаар хvлээн зөвшөөрнө. Өрийн vйлчилгээний санд ашиглах дансдыг нөөцийг бvртгэх ялангуяа хvvгийн төлбөрийг бүртгэх дансыг ашигладаг. Анхны vнээр буцаан төлөгдөх өр төлбөрийг тогтмол, эхний төлбөр нэг жилээс илvv хугацаагаар хойшлогдсон бол хойшлогдсон өр төлбөр, жилийн төлбөрийн буцаан төлөлт жил бvр нэмэгдэхээр төлөвлөж, ойролцоогоор хvvгийн төлбөр буурснаар (учир нь төлөлт багасч хvv буурснаар) жил тутмын тэнцvv хэмжээтэй vечилсэн өр төлбөр vvснэ. Тогтмол бус өр төлбөр бусад гурван төрөлтэй адилгvй, буцаан төлбөрийн хэв шинжтэй байна.
- 67. 71 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê Тогтмол өр төлбөрийн бvртгэлийн жишээ нь IV-р ДЦС-ийн өр төлбөрт зориулсан vндсэн болон хvvгийн төлбөрийг төлөхөд үүссэн өрийн vйлчилгээний сангаар тайлбарлаж, тайлангийн загварыг үзүүлэв. “Засгийн газар” IV-р ДЦС-ын Өрийн vйлчилгээний сан Vлдэгдэл тэнцэл 2000.12.31 (сая ₮) Хөрөнгө Мөнгө ₮ 36500 Авлага 2000 Нийт хөрөнгө ₮ 38500 Сангийн өр төлбөр ба өмч Өглөг 2000 Сангийн үлдэгдэл ₮36500 Нийт сангийн өмч ₮ 38500 “Засгийн газар” IV-р ДЦС-ын Өрийн vйлчилгээний сан Орлого, үр дүнгийн тайлан 2000.12.31 Орлого: Ерөнхий сан-Шилжvvлэг ₮204000 Зардал: Үндсэн өр 120000 Зээлийн хvv 96000 Нийт зардал 216.000 Зөрүү ашиг (алдагдал) (12.000) Сангийн үлдэгдэл, 2000.01.01 12.000 Капитал төслийн сангаас өмч шилжvvлэг 38500 Сангийн үлдэгдэл, 2000.12.31 ₮38500 Засгийн газрын байгууллага хэд хэдэн өрийн vйлчилгээний санг ашигладаг бол зэрэгцvvлсэн санхvvгийн тайлан гаргах ёстой. Дөрвөн төрлийн өрийн vйлчилгээний сангийн Зэрэгцvvлсэн vлдэгдэлийг гэрээ ба хууль тогтоомжийн дагуу хийж гаргасныг харуулав.
- 68. 72 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê “Засгийн газар” IV ДЦС-ын Өрийн vйлчилгээний сан Зэрэгцvvлсэн vлдэгдэл тэнцэл 2000.12.31 (сая ₮) Хотын өрийн Орон нутгийн өрийн vйлчилгээ үйлчилгээ Нэгтгэсэн өр Нэгтгэсэн өр ДЦСтанц Харилцаа холбоо Уул уурхай Нийт өрийн vйлчилгээний сан Хөрөнгө Мөнгө …………… ₮30176 ₮87698 ₮17308 ₮114832 ₮250014 Мөнгө, санхvv/байгууллага 1930544 -- 82480 116019 2129043 Хөрөнгө оруулалт 11167467 7983789 1302536 8629059 29082878 Нэмэгдсэн хvvгийн авлага 187733 44393 124188 164602 520916 Бусад сангаас хураамж 27422 2210 -- -- 29623 Татварын авлага 523942 -- -- 242756 766698 Нийт хөрөнгө ₮13867284 ₮8118090 ₮1526539 ₮9297268 ₮32779181 Өр төлбөр ба сангийн өмч Өр төлбөр: Дансны өглөг 706 7 -- 1708 2421 Бусад санд хураамж 688938 -- -- 1 688939 Хойшлогдсон орлого 523942 -- -- 242756 766698 Нийт өр төлбөр 1213586 7 -- 244465 1458058 Сангийн баланс: Өрийн vйлчилгээнд 12653698 8118083 1526539 9022803 31321123 Нийт сангийн баланс 12653698 8118083 1526539 9022803 31321123 Нийт өр төлбөр ба сангийн баланс ₮13867284 ₮8118083 ₮1526539 ₮9267268 ₮32779181
- 69. 73 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê “Засгийн газар” IV ДЦС-ын Өрийн vйлчилгээний сан Орлог, үр дүнгийн тайлан 2000.6.30 (сая ₮) Хотын өрийн Орон нутгийн өрийн үйлчилгээ үйлчилгээ Нэгдсэн бонд Нэгтгэсэн өр Нийт Өрийн ДЦСтанц Холбоо Уул уурхай үйлчилгээни харилцаа сан Орлого: Татвар …………… ₮8740740 ₮ -- ₮6537325 ₮3849992 ₮19128057 Хөрөнгө ашиглалтаас орсон орлого ………. 5156620 668273 986052 2675808 9486753 Бусад засгийн газрын агентлагаас орлого 326298 -- -- -- 326298 Нийт орлого ₮14223658 668273 7523377 6525800 28.941108 Зардал: Өрийн vйлчилгээ: Тэтгэврийн зардал 6650495 -- 4849000 3049000 14548495 Хvv ба санхvvгийн төлбөр 6515348 2073750 2983586 2595120 14167804 Нийт зардал ₮13165843 2073750 7832586 5644120 28716299 Орлого (алдагдал) 1057815 (1405477) (309209) 881680 224809 Бусад санхvvгийн ашиглалт: Бусад сангаас шилжvvлэг 168564 -- 105858 873297 1147719 Бусад санд шилжvvлэг (105858) -- -- -- (105858) Бусад санхvvгийн нийт ашиглалт 62706 -- 105858 873297 1041861 Орлого (алдагдал) ба зардал давсан бусад ашиглалт 1120521 (1405477) (203351) 1754977 1266670 Капитал төслийн сангаас эсвэл санд өмч шилжvvлэг (687868) 9523560 -- -- 8835692 Сангийн үлдэгдэл, С1 12221045 -- 1729890 7267826 21218761 Сангийн үлдэгдэл, С2 ₮12653698 ₮8118083 ₮1526539 ₮9022803 ₮31321123
- 70. 74 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê ЭРСДЭЛИЙН ТУХАЙ АРГА ЗҮЙН АСУУДАЛ Д.Хангал Бид өдөр тутам олон төрлийн эргэлзээтэй àñóóäëóóäòàé тулгардаг бөгөөд энэ нь эрсдэл гэсэн ухагдахууныг гаргадаг юм. Ãàäààä îð÷íîîñ ¿ç¿¿ëæ áóé õ¿÷èí ç¿éë¿¿äûí íºëººëëèéí ò¿ðãýí õóðäàöòàé ººð÷ëºëò, çàõ çýýëèéí òîäîðõîéã¿é áàéäàë çýðýã íü ýрсдэлийг зөвхөн хувь хүмүүсийн амьдрал дээр яриад зогсохгүй á¿õ àæ àõóéí íýãæ, төрийн болон îëîí íèéòèéí байгууллагóóäын хувьд авч үзэõ, ñóäëàõ, óäèðäàõ çàéëøã¿é øààðäëàãûã áèé áîëãîîä áàéíà. Зах зээлийн үед компаниуд өрсөлäөөнт íºõöºëä ¿éë àæèëëàãààãàà ýðõëýí ÿâóóëäàã áºãººä çºâ îíîâ÷òîé áîäëîãî ñòðàòåãè áîëîâñðóóëàõ, ò¿¿íèéã ç¿é çîõèîñòîé õýðýãæ¿¿ëýõ àñóóäàë òýäíèé îðøèí òîãòîõ, àìæèëòòàé õºãæèõ òóëãóóð ¿íäýñ íü áîëæ áàéäàã. ªäºð òóòìûí ¿éë àæèëëàãààã áèø õàðèí èðýýä¿éí õºãæëèéã ãîë õàíäëàãàà áîëãîäîã ìåíåæìåíòèéí ýíý ¿éë àæèëëàãààíä ýðñäëèéí ¿íýëãýý õèéõ, ýðñýëòýé íºõöºëä áàðèìòëàõ ñòðàòåãèéí õóâèëáàðóóäûã áîëîâñðóóëàõ, ýðñäëèéã áóóðóóëàõ òºëºâëºãºº çîõèîõ, õýðýãæèëòèéã çîõèîí áàéãóóëàõ àñóóäàë ÷óõàë áàéð ñóóðü ýçýëíý. Ìîíãîë÷óóä áèä ºðñºë人íò íºõöºë áàéäàëä áèå äààí ¿éë àæèëëàãààãàà ýðõëýí ÿâóóëàõ àðãà óõààíä ñóðàëöàí, ò¿¿íèéã àìüäðàë ïðàêòèêò õýðýãæ¿¿ëæ ýõýëñíýýñ õîéøõè á¿òýí 15 æèëèéí õóãàöààíä áàãàã¿é ìýäëýã, äàäëàãà òóðøëàãà, àìæèëò ¿ð ä¿íã õóðèìòëóóëñàí ÷ ýðñäëèéí óäèðäëàãûí àñóóäëóóä õàðüöàíãóé ñóë ñóäëàãäàæ, õýðýãæèæ áàéíà. Ìàíàé îðîí äàõü óëñ òºð, ýäèéí çàñàã, õóóëü ýðõ ç¿é ñèñòåì¿¿äèéí øèíýõýí òºëºâøèë íü ýðñäëèéí ìåíåæìåíòèéí õýðýãöýý øààðäëàãà, ¿¿ðýã à÷ õîëáîãäëûã èõýýõýí íýìýãä¿¿ëæ áàéãàà þì. Ýíýõ¿¿ ºã¿¿ëýëä ýðñäýë, ò¿¿íèé òºðë¿¿ä; ýðñäëèéí óäèðäëàãà, ò¿¿íèé ¿íäñýí àëõàìóóäûã àðãà ç¿éí ¿¿äíýýñ òóñãàí õàðóóëëàà.
- 71. 75 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê Introduction In our daily lives we have many uncertainties facing us which creates an understating of a risk. The risk can be talked not only in people’s individuals’ lives but also in business and government organizations and other institutions’ operations and it is one of the primary things that have to be managed. The company needs to monitor not only its daily operations but also make projections for the future possible risks. It is important in market economy for companies to be competitive as never before and handle many changes that are associated with market economies. Especially, for former social countries the transition to market economy involves many challenging process and learning experiences. In addition to market instability and uncertainty, there is no sufficient infrastructure for these companies. These same problems can be seen in the government sector of these former socialist countries in their ministries and agencies’ operations and legislature. Transition from central planned economy to market economy requires legislative systems and adequate laws, sound financial market regulation, good business ethics, protection of copyright and trademarks. Also special laws need to be created for arbitrary, anti-corruption. The legal institutions need to be fair and just, independent and provide efficient operations2 . The government organizations will serve primarily not in a central planning and regulatory roles as before but more of a coordinator and regulator role. What is Risk? In September 11th , 2001 there was a terrorist attack in United States of America on two World Trade Centers, were many people had lost their lives and much physical and intellectual damage had occurred. We also have risk in our daily lives and the same holds true for companies and government organizations and different type of risks needs to be managed through special risk management methodologies. How organizations overcome problems and risk associated with risk will largely depend on preparedness of the organization, proper risk management plan and prior risk management experience. Therefore, risk management should be studied on scientific basis and each organization needs to implement risk management plan and strategies. There are basic two types of risk: we participate in risky activities voluntarily and risk that could happen without our knowledge and acceptance. The example of voluntarily risk is participating in car racing. Example of unpredictable risk is different natural disasters such as flood, electrical, air pollution risks. This is also defined as objective and subjective risk. Objective risk is not related to human cognition, desire and will contain unforeseen things such as earthquake, flood. Subjective 2 Friedman, L. Thomas. Lexus and the Olive Tree, Anchor Books, 2000
- 72. 76 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê risks happen from not properly assessing the issue, taking preventive measures and not giving needed attention 3 When we identify risks we assign monetary value but not all risks are easy to be identified in monetary terms. The risk of organizational reputation falling or customer being dissatisfied with our product or service quality is difficult to be put into monetary units of measure. Any individual, organization is susceptible to both objective and subjective risk. For example, organization can be under objective risk of different types of natural disasters such as flood, earthquake and hurricane as well as under subjective risk such as market competition, loosing its reputation or valued customers. Therefore, organizations need to take into consideration both objective and subjective types of risks and create its risk management plan accordingly. In relation to risk there are four concepts. These are hazard, vulnerability, risk and disaster 4 (UNEP 3, Vulnerability Indices). Hazard is the possibility of dangerous incident happening, vulnerability is damage level, classification in relation to possible hazard, risk is the probability that certain hazard occurs, disaster is when many people are involved in disastrous event, much damage is caused and normal social condition is disturbed and situation is beyond internal resource affordability and capacity of organization 5 Types of Risks There are seven general classifications of risk: 1. Physical 2. Social risk 3. Political risk 4. Legal risk 5. Operational risk 6. Economic risk 7. Management capacity risk Physical risk will include risks that are possible from natural environment. These natural risks can have financial and other types of negative consequences to the organization. Social risk is related to social traditions, changes in social trends. For example, Japanese market is known for its traditionalistic approach, which is related to the fact that their society is much traditionalist and this causes difficulties for foreign companies to enter Japanese market. For different types of organizations social risk can be considered from different perspectives. For business organizations social risk is primarily related to customers’ product, services choices that are due to social trends and preferences. For government organizations, this on the other hand means taking into account how do changes in society influence the whole country’s affairs and government organizations’ and agencies’ operations. As for Mongolia, as the country moved to market economy the 3 D. Boldbaatar, Ts Molom “Insurance”, Ulaanbaatar, 2000. 4 UNEP 3, Vulnerability Indices, Climate Change Impacts and Adaptation, UNEP Policy Series, 2001 5 N. Sonintamir, Hazard, Vulnerability, Risk Assessment General Methodology. Ulaanbaatar, 2004
- 73. 77 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê government needs to be as much flexible, intelligent as never before in order to regulate, coordinate all the changes that are happening as a result of the market economy. Political risk relates to the involvement of domestic and international politics into operations of organization. In countries were there are no laws to protect the rights of private companies, governments sometimes do not compensate for business nationalization process. Mongolian government had increased its taxes on imported beer in order to support its domestic beer production companies. This caused many foreign beer importing companies to close their businesses. Legal risk can be the risk that there are new laws and regulations implemented that do not service the company or that the company breaches law and can be called to court. The internal operations without proper controls and policies often cause companies unnecessary legal problems and risks. Especially, in market economy companies need to have competent lawyers, who are consistently up-to-date on any modifications to existing laws and are well aware of the new laws. Operational risk is associated with external and internal influences on organizational operations of organization. Operational risk is the risk of not conducting operations economically, efficiently, effectively and not meeting its operational targets. All divisions of the business should work in coordination to reduce organization’s overall operational risk. Organizations develop operational plans, proper structures and regulations to monitor and manage their operational risk 6 . Proper internal monitoring within organizations ensures that operational risk is properly managed. These management controls provide guidance and direction for organization as a whole. These controls include policy and standards that are applied to everyone in the organization. Also they include management’s way of doing business as well as the culture of organization. Management controls that are well thought-out will provide for better processes, optimal use of resource and will reduce the risk that something with operations could go wrong. Organization’s operational risk controls can be: risk controls, preventive controls, detective controls, corrective controls, automated or programmed controls and manual controls 7 Economic risk is the risk that country’s local or regional, world economy can have much impact on that organization. When the economy is not good this creates tough times for both businesses and government organizations. Citizens have low consumption rates, government collects less in tax revenue and investment rates fall. Management capacity risk studies ability of the organization to manage when the risk happens. The same type of political, legal, economic or any other type of risk can happen to many organizations but organizations will have different degree of damage to their businesses based on their management capacity to manage these risks. Therefore, we have to study risk management methodologies that organizations can implement when managing their risks. Risk Management 6 Internet.www.searchCIO.com, Types of organizational risk, 2004 7 Business Process Evaluation and Risk Management, England National Audit Office Guidance, 2004.
- 74. 78 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê Organizations have three types of management. Strategic, operational and risk management 8 (Figure 1). Figure 1: Three Types of Organizational Management From Figure 2 we see the importance of risk management in organization is of equal importance as strategic and operational management. Each organization should have its strategic, operational and risk management plan and related monitoring and reporting procedures. In order to reduce any risk and its negative impacts, scientific risk management methodology should be used by organizations 9 (Figure 2). Figure 2: Risk Management Methodology 8 Williams, A and others. “Risk Management and Insurance”, 1995. 9 NASA, Risk Management Office, Internet.2004. Strategic Management Operational Manageme Risk Manageme Risk Identification Risk Assessment Risk Management Plan Risk Reduction Risk Monitoring
- 75. 79 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê Risk Identification. Organization needs to identify its risks according to six classifications: Physical, Social, Political, Legal risk, Operational, Economic and Management capacity risk. Risk Assessment. All identified risks need to be assessed and classified 10 Figure 3: Risk Assessment Model Impact Probability The risks are identified as low, medium and high based on Figure 3 evaluation. For easy reference we can denote risk with traffic colors. Green being a low risk, yellow as a medium risk and red as a high risk. Impact Probability Risk Management Plan. After risks are classified as being low, medium and high, organization is now ready to create its Risk Management Plan. This plan has to definitely address both high and medium risk and some of the low risks can be left out. Risk Management Plan has to be up-dated on consistent basis as some new risks might emerge and some of the low risks might become medium or high risks. Management should give its attention to the risk management issues, review and participate in Risk Management Plan development. Risk Reduction. This is a stage when risks are reduced according to the Risk management Plan. During any emerging issues and risks that are not included in the plan, proper changes are needed to be made to the plan. All the staff of organization needs to be following set procedures and regulations of Risk management plan, report on instances when plan is impractical or insufficient to ensure is success in reduction of risks. Risk Monitoring. Once proper procedures are set that will keep risks to be low or once an apparent risk had been reduced, the risk has to be monitored. Regular motoring and 10 Alastair L.Day, “Mastering Risk Management”, Prentice Hall, 2003. IMPACT HIGH / PROBABILITY LOW IMPACT HIGH / PROBABILITY HIGH IMPACT LOW / PROBABILITY LOW IMPACT LOW/ PROBABILITY HIGH MEDIUM RISK HIGH RISK LOW RISK MEDIUM RISK
- 76. 80 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê check-up set of procedures should be developed to check on the main risks of organization on a constant basis. Conclusion The success of risk management depends to the extent senior management of organization gives importance to risk management. The above mentioned risk management methodology allows companies to run their businesses successfully and manage their risks without incurring much costs and wasting their time and resources trying to manage every risk. Classification of risk and developing risk management plan allows organizations to allocate appropriate time and resources to risks as needed and by their degree of imposed threat to stable continuous operations of business. Citations Alastair L.Day, “Mastering Risk Management”, Prentice Hall, 2003 Business Process Evaluation and Risk Management, England National Audit Office Guidance, 2004 D. Boldbaatar, Ts Molom “Insurance”, Ulaanbaatar, 2000 Friedman, L. Thomas, “Lexus and the Olive Tree”, Anchor Books, 2000 Internet.www.searchCIO.com, Types of organizational risk, 2004 NASA, Risk Management Office, Internet.2004 N. Sonintamir, Hazard, Vulnerability, Risk Assessment General Methodology. Ulaanbaatar, 2004 UNEP 3, Vulnerability Indices, Climate Change Impacts and Adaptation, UNEP Policy Series, 2001 Williams, A and others. “Risk Management and Insurance, 1995
- 77. 81 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê ҮНЭТ ЦААСААРХ ХӨРӨНГӨ ОРУУЛАЛТЫН БҮРТГЭЛ, ТАЙЛАГНАЛЫН ЗАРИМ АСУУДАЛ Д.Нямаа Õºðºí㺠îðóóëàëòûí òºðºë, àíãèëàë Õ¿¿, ëèöåíçèéí òºëáºð, íîîãäîë àøèã áîëîí ò¿ðýýñèéí òºëáºð àâàõ çýðãýýð àøèã îëîõ, õºðºí㺺 íýìýãä¿¿ëýõ, ºì÷ áóþó êàïèòàëûíõàà ¿íý öýíèéã ºñãºõ çîðèëãîîð àæ àõóéí íýãæèéí ýçýìøèæ áàéãàà, ¿íäñýí ¿éë àæèëëàãààãààð øóóä òîäîðõîéëîãäîõã¿é õºðºíãèéã õºðºí㺠îðóóëàëò / investment / ãýäýã. Õºðºí㺠îðóóëàëòûã ýçýìøèæ áàéãàà õóãàöààãààð íü áîãèíî áà óðò õóãàöààò, õýëáýðèéíõ íü õóâüä ¿íýò öààñààðõ, ìºíãºí õºðºí㺺ðõ, òóñãàé çîðèëãî á¿õèé ñàíãààðõ , áèåò õºðºí㺺ðõ êàïèòàë îðóóëàëò ãýæ òóñ òóñ àíãèëíà. ¯íýò öààñààðõ õºðºí㺠îðóóëàëòûã áóñàä êîìïàíèéí õóâüöàà áîëîí õóâüöààíû ýðõýýðõ áóþó ºì÷èéí ¿íýò öààñààðõ êàïèòàë îðóóëàëò, áîíäîîðõ áóþó ºðèéí ¿íýò öààñààðõ êàïèòàë îðóóëàëò ãýæ àíãèëäàã. Óðò õóãàöààò õºðºí㺠îðóóëàëòàíä õóäàëäàí àâñàí ýðãýëòèéí áóñ ºì÷èéí ¿íýò öààñ áóþó õóâüöàà, õóâüöààíû ýðõ, áîíä , âåêñåëü, õóâüöàà õóäàëäàí àâàõ, áîíä ýðãýëòýýñ ãàðãàõ çýðýã áóñàä çîðèëãî á¿õèé ñàí, ¿íý öýíèéã ºñãºõ çîðèëãîîð ýçýìøèæ áàéãàà áèåò ¿íäñýí õºðºíãº, áóñàä àæ àõóéí íýãæèä îðóóëñàí ºì÷ áîëîí àìü äààòãàëûí ìºíãºí ¿íýëãýý çýðýã õºðºíã¿¿ä áàãòàíà. Áîíäîîðõ õºðºí㺠îðóóëàëò / Investment in bonds/-ûí á¿ðòãýë Áîíäîîðõ õºðºí㺠îðóóëàëòûã õóäàëäàí àâñàí ºäºð ºðò㺺ð íü á¿ðòãýíý. Õºðºí㺠îðóóëàëòûí ºðòºã áóþó õóäàëäàí àâàëòûí ¿íý íü õîëáîãäîõ ýðñäëèéí çàõ çýýëèéí ¿íýëãýý áà òóõàéí òºðëèéí ¿íýò öààñíû çàõ çýýëèéí äàâàìãàéëàõ õ¿¿íèé ò¿âøèíòýé õàðüöóóëàõ òîãòîîñîí õ¿¿ãýýð òîäîðõîéëîãäîõ êàïèòàë îðóóëàëòûí çàõ çýýëèéí ¿íý þì. Õºðºí㺠îðóóëàã÷èéí õ¿ñ÷ áàéãàà ºãººæ áîíä ãàðãàã÷èéí òîãòîîñîí õ¿¿òýé òýíö¿¿ áàéâàë áîíä íýðëýñýí ¿íýýðýý, õºðºí㺠îðóóëàã÷
- 78. 82 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê òîãòîîñîí õ¿¿íýýñ èë¿¿ ºãººæ øààðäàæ áàéâàë áîíä õºíãºëºëòòýé áîðëîãäîíî. Õýðâýý, õ¿¿íèé çàõ çýýëèéí ò¿âøèí íü òîãòîîñîí õ¿¿íýýñ áàãà áàéâàë õºðºí㺠îðóóëàã÷ áîíäûí äóóñãàâàð áîëîõ ¿íý öýíýýñ èë¿¿ ä¿í áóþó óðàìøóóëàë òºëäºã. Áîíäûí çàõ çýýëèéí ¿íý íü äóóñãàâàð áîëîõ ä¿íãèéí ºíººãèéí ¿íý öýíý äýýð õ¿¿íèé òºëáºð¿¿äèéí ºíººãèéí ¿íý öýíèéã íýìñýí ä¿í þì. 8% õ¿¿òýé , õ¿¿ã õàãàñ æèë òóòàì òºëºõ, 6 æèëèéí õóãàöààòàé 600000 òºã.èéí áîíäûí çàõ çýýëèéí ¿íý çàõ çýýëèéí õ¿¿ 10% áàéõàä õýä áàéõ âý? ãýâýë: Áîíäîîðõ õºðºí㺠îðóóëàëòûí ºðòºã =Äóóñãàâàð áîëãîõ ä¿íãèéí ºíººãèéí ¿íý öýíý+Õ¿¿íèé òºëáºð¿¿äèéí ºíººãèéí ¿íý öýíý= (600000xP/F 12,5%+24000xP/A 12,5%)=600000x0,55684+24000x8,86325=546822 òºã áîëíî. Áîíäûã õ¿¿íèé òºëáºðèéí ºäð¿¿äèéí õîîðîíä õóäàëäàí àâñàí áîë õºðºí㺠îðóóëàã÷ íü áîíäûí çàõ çýýëèéí ¿íýí äýýð õ¿¿íèé òºëáºðèéí ñ¿¿ëèéí ºäðººñ õîéø õóðèìòëàãäñàí õ¿¿ã íýìñýí ä¿íãýýð òºëáºð õèéíý. Æèøýý íü: “Á¿ðýí” ÕÊ 1000000 òºã.èéí íýðëýñýí ¿íýòýé, 6% õ¿¿òýé, 3-ð ñàðûí 1 áà 9-ð ñàðûí 1-íä õ¿¿ãýý òºëäºã, 2013 îíû 3-ð ñàðûí 1-íä äóóñãàâàð áîëîõ áîíäûã 2005 îíû 5-ð ñàðûí 1-íä çàõ çýýëèéí ¿íý íü 1200000 òºã áàéõ ¿åä õóäàëäàæ àâñàí ãýå. 2005 îíû 5-ð ñàðûí 1-íä õèéãäýõ äàíñíû áè÷èëò íü: Áîíäîîðõ õºðºí㺠îðóóëàëò 1200000 Õ¿¿íèé îðëîãî 10000 ̺íãºí õºðºí㺠1210000 3-ð ñàðûí 1-ýýñ 5-ð ñàðûí 1 õ¿ðòýëõ õóãàöààíä õóðèìòëàãäñàí õ¿¿ íü 1000000õ6%x2/12=10000 òºã áîëæ áàéíà. Õºðºí㺠îðóóëàã÷ öààøèä õ¿¿íèé îðëîãî àâàõ á¿ðäýý õºðºí㺠îðóóëàëòûíõàà óðàìøóóëëûã õîðîãäóóëæ á¿ðòãýíý. Óðàìøóóëëûí õîðîãäóóëãûí ä¿íã øóëóóí øóãàìûí ýñâýë ¿ð àøèãò õ¿¿íèé àðãààð (ºíººãèéí ¿íý öýíèéí àðãà, íèéëìýë õ¿¿íèé àðãà, çàõ çýýëèéí ¿íèéí àðãà ÷ ãýæ íýðëýäýã) òîîöäîã. 9-ð ñàðûí 1-íä õ¿¿íèé òºëáºð àâàõ ºäºð óðàìøóóëëûí õîðîãäóóëãûã øóëóóí øóãàìûí àðãààð òîîöâîë äàðààõ áè÷èëòèéã õèéíý. ̺íãºí õºðºí㺠30000 Õ¿¿íèé îðëîãî 21489 Áîíäîîðõ õºðºí㺠îðóóëàëò 8511 2005 îíû 5-ð ñàðûí 1-ýýñ 2013 îíû 3-ð ñàðûí 1 õ¿ðòýë 7 æèë, 10 ñàð áóþó 94 ñàðûí õóãàöàà áàéãàà òóë 5-ð ñàðûí 1-ýýñ 9-ð ñàðûí 1 õ¿ðòýëõ 4 ñàðä íîîãäîõ óðàìøóóëëûí õîðîãäóóëãûí ä¿íã øóëóóí øóãàìûí àðãààð òîîöñîí ä¿í íü 200000õ4/94=8511 òºã áîëæ áàéãàà þì.
- 79. 83 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê Áîíäîîðõ õºðºí㺠îðóóëàëòûí óðàìøóóëàë áîëîí õºíãºëºëòèéã õîðîãäóóëñàí ä¿íãýýð áîíäûí äàíñíû ¿íý ººð÷ëºãääºã. Òàéëàíò ¿å á¿ðä õºðºí㺠îðóóëàëòûí äàíñíû ¿íèéã õºíãºëºëòèéí õîðîãäóóëãûí ä¿íãýýð íýìýãä¿¿ëæ óðàìøóóëëûã õîðîãäóóëñàí ä¿íãýýð áóóðóóëíà. Áîíäîîðõ õºðºí㺠îðóóëàëòûí óðàìøóóëàë áîëîí õºíãºëºëòèéã ¿ð àøèãò õ¿¿íèé àðãààð õýðõýí õîðîãäóóëæ á¿ðòãýõèéã æèøýýãýýð àâ÷ ¿çüå. “Çîëáîî” ÕÊ 2005 îíû 12-ð ñàðûí 31-íä 1000000 òºã.èéí íýðëýñýí ¿íýòýé, 7% õ¿¿òýé 5 æèëèéí õóãàöààòàé áîíäûã çàõ çýýëèéí õ¿¿ 5% áàéõàä 1086600 òºã.ººð õóäàëäàí àâ÷ õºðºí㺠îðóóëàëò õèéñýí. Õ¿¿ã æèë á¿ðèéí ýöýñò àâíà ãýå. Õ¿¿íèé îðëîãî áà áîíäûí óðàìøóóëëûí õîðîãäóóëãûí õºòºëáºð ¯ð àøèãò õ¿¿íèé àðãà (5 æèëèéí õóãàöààòàé, 7% õ¿¿òýé áîíäûã 5% ºãººæòýé õóäàëäàæ àâñàí) Îãíîî Òîãòîîñîí õ¿¿ ¯ð àøèãò õ¿¿ Óðàìøóóëëûí Хороãäóóëñàí хорогдуулга өртөг 2005.12.31 1086600 2006.12.31 70000 54330 15670 1070930 2007.12.31 70000 53546,5 16453,5 1054476,5 2008.12.31 70000 52723,8 17276,2 1037200,3 2009.12.31 70000 51860 18140 1019060,3 2010.12.31 70000 50953 19047 1000000 Ä¿í 350000 263413,3 86586,7 2005 îíû 12-ð ñàðûí 31-íä áîíä õóäàëäàæ àâñíû äàíñíû áè÷èëò: Áîíäîîðõ õºðºí㺠îðóóëàëò 1086600 ̺íãºí õºðºí㺠1086600 2006 îíû 12-ð ñàðûí 31-íä õ¿¿íèé îðëîãîî á¿ðòãýõ ¿åä ̺íãºí õºðºí㺠70000 Áîíäîîðõ êàïèòàë îðóóëàëò 15670 Õ¿¿íèé îðëîãî 54330 ãýæ áè÷íý. 2007 îíû 12-ð ñàðûí 31-íä õ¿¿íèé îðëîãî àâàõ ¿åä õèéãäýõ äàíñíû áè÷èëò: ̺íãºí õºðºí㺠70000 Áîíäîîðõ êàïèòàë îðóóëàëò 16453,5 Õ¿¿íèé îðëîãî 53546,5 Áîíäîîðõ õºðºí㺠îðóóëàëòûã äóóñãàâàð õóãàöààíààñ íü ºìíº áîðëóóëàõ Óðò õóãàöààò áîíäîîðõ õºðºí㺠îðóóëàëò ãýæ á¿ðòãýñýí áîíäûã äóóñãàâàð õóãàöààíààñ ºìíº áîðëóóëáàë áîðëóóëàëòûí ºäºð õîðîãäóóëãà òîîöîãäîîã¿é õºíãºëºëò ýñâýë óðàìøóóëëûã õîðîãäóóëæ, áîðëóóëñàí áîíäûí äàíñíû ¿íèéã õºðºí㺠îðóóëàëò äàíñíààñ õàñàõ áè÷èëò õèéõ ¸ñòîé.
- 80. 84 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê 2005 îíû 12-ð ñàðûí 31-íä õóäàëäàæ àâñàí áîíäîî 2007 îíû 6-ð ñàðûí 30-íä 1100000 òºã äýýð õóðèìòëàãäñàí õ¿¿ã íýìñíýýð áîðëóóëñàí ãýæ ¿çüå. 2006 îíû 12-ð ñàðûí 31-ýýñ 2007 îíû 6-ð ñàðûí 30 õ¿ðòýëõ õóãàöààíû õîðîãäóóëãà òîîöîãäîîã¿é óðàìøóóëëûí ä¿í îéðîëöîîãîîð 16453,5/2=8227 òºã áîëñîí ãýæ ¿çâýë áîíäîîðõ õºðºí㺠îðóóëàëòàà áîðëóóëñíûã á¿ðòãýõ äàíñíû áè÷èëò: ̺íãºí õºðºí㺠35000 Õ¿¿íèé îðëîãî 26773 Áîíäîîðõ õºðºí㺠îðóóëàëò 8227 ̺íãºí õºðºí㺠1100000 Áîíäîîðõ õºðºí㺠îðóóëàëò 1062703 Áîíäîîðõ õºðºí㺠îðóóëàëò áîðëóóëàëòûí îëç 37297 Õóâüöààãààðõ õºðºí㺠îðóóëàëò /Investment in stocks/-ûí á¿ðòãýë Õóâüöààã íýýëòòýé çàõ çýýë äýõ êîìïàíèóäûí õóâüöàà ýçýìøèã÷äýýñ, õóâüöàà ãàðãàñàí êîìïàíèàñ, ýñâýë áðîêåðîîñ õóäàëäàí àâ÷ áîëîõ þì. Õóâüöààã ìºí㺺ð õóäàëäàí àâ÷ õºðºí㺠îðóóëàëò õèéñýí íºõöºëä ºðòºãò íü õóâüöààã õóäàëäàí àâñàí ¿íý, õóâüöàà õóäàëäàí àâàëòòàé õîëáîîòîé áóñàä çàðäëóóäûã îðóóëæ á¿ðòãýíý. Õóâüöààã çýýëýýð áóþó ¿íèéã íü äàðàà òºëºõ íºõö뺺ð õóäàëäàí àâñàí ÷ á¿ðýí ºðò㺺ð íü á¿ðòãýõ áà õóâüöàà õóäàëäàí àâàëòààñ áèé áîëñîí ºãëºãèéí õ¿¿ã çàðäëààð á¿ðòãýäýã. ̺íãºí áóñ õºðºíãº, ýñâýë ¿éë÷èëãýýíèé ñîëèëöîîãîîð àâñàí õóâüöààíû ºðòãèéã ºãñºí õºðºíãèéí çàõ çýýëèéí ¿íý áîëîí àâñàí õóâüöààíû çàõ çýýëèéí ¿íèéí àëü èë¿¿ òîäîðõîé ä¿íãýýð á¿ðòãýíý. Õî¸ð áîëîí õýä õýäýí àíãèëëûí ¿íýò öààñûã Ẻíä íü õóäàëäàæ àâáàë ¿íýò öààñíû àíãèëàë òóñ á¿ðèéí õóâüä çàõ çýýëèéí ¿íý ìýäýãäýæ áàéãàà áîë çàõ çýýëèéí ¿íýíä ¿íäýñëýí ºðòãèéã õóâààðèëíà. Ñàíõ¿¿æ¿¿ëýã÷ ãýãäýõ íýã êîìïàíè íºãºº êîìïàíèéí ýíãèéí õóâüöààí äàõü õóâü îðîëöîîã õóäàëäàí àâñàí õýìæýý íü åðºíõèé人 õºðºí㺠îðóóëàëòûí á¿ðòãýëèéí àðãûã òîäîðõîéëäîã. Íýã êîìïàíè íºãºº êîìïàíèéí ñàíàëûí ýðõòýé õóâüöààíû 50-èàñ èë¿¿ õóâèéã õóäàëäàæ àâñàí áîë õºðºí㺠îðóóëàã÷ áóþó ñàíõ¿¿æ¿¿ëýã÷èéã õÿíàëòûí õóâü îðîëöîîòîé ãýõ áà ÑÒÎÓÑ-3-ò òîäîðõîéëñíîîð õÿíàëò ãýäýã íü áèçíåñèéí áàéãóóëëàãûí ñàíõ¿¿ãèéí áîëîí ¿íäñýí ¿éë àæèëëàãàà㠺㺺æòýé áàéõààð óäèðäàí çîõèöóóëàõ ýðõ þì. Ýíý íºõöºëä õºðºí㺠îðóóëàã÷èéã òîëãîé êîìïàíè, ñàíõ¿¿æèã÷èéã îõèí êîìïàíè ãýæ íýðëýíý. Îõèí êîìïàíèéí ýíãèéí õóâüöààí äàõü õºðºí㺠îðóóëàëòûã òîëãîé êîìïàíèéí òóñäàà ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàíä óðò õóãàöààò õºðºí㺠îðóóëàëò áàéäëààð õàðóóëàõ áà òîëãîé áà îõèí êîìïàíèèéã áàãòààñàí ãðóïïèéí õóâüä íýãäñýí ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàí ãàðãàäàã áàéíà. Õºðºí㺠îðóóëàã÷ êîìïàíè ñàíõ¿¿æèã÷ êîìïàíèéí ýíãèéí õóâüöààíû 20- 50%-èéã õóäàëäàæ àâñàí íºõöºëä ñàíõ¿¿æ¿¿ëýã÷èéã ñàíõ¿¿æèã÷èä
- 81. 85 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê ìýäýãäýõ¿éö íºëººòýé ãýæ ¿çýõ áà êàïèòàë îðóóëàëòûã ºì÷èéí áóþó êàïèòàëûí àðãààð á¿ðòãýíý. ÍÁÁÎÓÑ-28-ä: “…ìýäýãäýõ¿éö íºëººëºë ãýäýã íü ñàíõ¿¿æèã÷èéí ñàíõ¿¿ãèéí áîëîí ¿íäñýí ¿éë àæèëëàãààíû áîäëîãûã òîäîðõîéëîõîä îðîëöîõ áºãººä áîäëîãîä õÿíàëò òàâèõã¿é áàéõ ýðõ þì. Äîîð äóðäàãäñàí íýã ýñâýë õýä õýäýí àðãà çàìóóä íü õºðºí㺠îðóóëàã÷èéí ìýäýãäýõ¿éö íºëººòýé áàéãààã áàòàëæ ºãäºã.¯¿íä: à.Ñàíõ¿¿æ¿¿ëýã÷èéí çàõèðëóóäûí çºâëºëä áóþó ¿¿íòýé àäèëòãàõ óäèðäëàãûí áàéãóóëëàãàä òºëººëºëòýé áîë, á.Áîäëîãî áîëîâñðóóëàõ ¿éë àæèëëàãààíä îðîëöäîã áîë, â.Ñàíõ¿¿æèã÷ áîëîí õºðºí㺠îðóóëàã÷èéí õîîðîíä ìàòåðèàëëàã õýìæýýíèé àæèë ã¿éëãýý ãàðäàã áîë, ã. Óäèðäëàãûíõàà àëáàí õààã÷äûã õàðèëöàí ñîëèëöäîã áîë, ä.Òåõíèê-ýäèéí çàñãèéí ÷óõàë ìýäýýëëýýð õàíãàäàã áîë “ ãýæ òîäîðõîéëñîí áàéäàã. Õºðºí㺠îðóóëàã÷ íü ñàíõ¿¿æèã÷èéíõýý ñàíàëûí ýðõòýé õóâüöààíû 20% áà ò¿¿íýýñ áàãà õóâèéã øóóä ýñâýë, îõèí êîìïàíèóäààðàà äàìæóóëàí øóóä áóñààð ýçýìøèæ áàéãàà áîë õºðºí㺠îðóóëàã÷ íü ìýäýãäýõ¿éö íºëººëºëã¿éã èëòãýäýã. Ýíý íºõöºëä õºðºí㺠îðóóëàëòûã ºðòãèéí àðãààð á¿ðòãýíý. ªì÷èéí áóþó êàïèòàëûí àðãûí äàãóó õºðºí㺠îðóóëàëòûã ýõëýýä ºðò㺺ð íü á¿ðòãýæ õóäàëäàí àâñíû äàðààãèéí ¿å¿äýä ñàíõ¿¿æèã÷èéí àøèã ýñâýë àëäàãäëààñ õºðºí㺠îðóóëàã÷èä íîîãäîõ õóâèéã ¿íäýñëýí õºðºí㺠îðóóëàëòûí äàíñíû ¿íèéã íýìýãä¿¿ëýõ ýñâýë õîðîãäóóëæ á¿ðòãýäýã. ̺í, ñàíõ¿¿æèã÷ýýñ õ¿ëýýí àâñàí íîîãäîë àøãèéí ä¿íãýýð õºðºí㺠îðóóëàëòûí äàíñíû ¿íèéã õîðîãäóóëíà. ªðòãèéí àðãà ãýäýã íü õºðºí㺠îðóóëàã÷ íü ñàíõ¿¿æèã÷ êîìïàíèä îðóóëñàí õºðºí㺠îðóóëàëòàà ºðò㺺ð íü á¿ðòãýäýã àðãà þì. Ǻâõºí õóâüöàà õóäàëäàí àâñàí ºäðººñ õîéøõè ¿å¿äýä áèé áîëñîí ñàíõ¿¿æèã÷èéí õóðèìëàãäñàí öýâýð àøãèéí õóâààðèëàëòààñ õºðºí㺠îðóóëàã÷èéí õ¿ëýýí àâñàí ä¿íã ë õºðºí㺠îðóóëàëòààñ õ¿ëýýí àâñàí îðëîãî ãýæ îðëîãî ¿ð ä¿íãèéí òàéëàíä òóñãàíà. Óðò õóãàöààò õóâüöààãààðõ õºðºí㺠îðóóëàëòûã á¿ðòãýõ ºì÷èéí áîëîí ºðòãèéí àðãûã õýðõýí õýðýãëýõèéã æèøýýãýýð àâ÷ ¿çüå. “Öýöýã” ÕÊ “Äýëáýý” ÕÊ-èéí ã¿éëãýýíä áàéãàà ýíãèéí õóâüöààíû 20%- èéã õóäàëäàæ àâñàí ãýæ ¿çüå. ªðòãèéí àðãûã õýðýãëýõ çîðèëãîîð “Öýöýã” êîìïàíè “Äýëáýý” êîìïàíèä ìýäýãäýõ¿éö íºëºº ¿ç¿¿ëýõã¿é, õàðèí ºì÷èéí áóþó êàïèòàëûí àðãà õýðýãëýõ íºõöºëä õóâüöààí äàõü 20% îðîëöîî íü ìýäýãäýõ¿éö íºëººòýé ãýæ òîîöüå. * 2005 îíû 1-ð ñàðûí 2-íä “Öýöýã” êîìïàíè “Äýëáýý” êîìïàíèéí 100 òºã.èéí íýðëýñýí ¿íýòýé 5000 ø ýíãèéí õóâüöààíààñ 1000 ø-èéã íýã
- 82. 86 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê á¿ðä íü õîëáîãäîõ çàðäëóóäûã îðîëöóóëàí 120 òºã.ººð õóäàëäàí àâ÷ êàïèòàë îðóóëàëò õèéâ. Äàíñàíä áè÷âýë: ªðòãèéí àðãà ªì÷èéí àðãà Õóâüö/-õ õºðºí㺠îðóóëàëò 120000 Õóâüö/-õ õºðºí㺠îðóóëàëò 120000 ̺íãºí õºðºí㺠120000 ̺íãºí õºðºí㺠120000 1000õ120 òºã=120000 * “Äýëáýý” êîìïàíè ã¿éëãýýíä áàéãàà ýíãèéí õóâüöàà á¿ðäýý 90 òºã.èéí ìºíãºí íîîãäîë àøèã îëãîõîîð çàðëàñàí. Íîîãäîë àøãèéí àâëàãà 90000 Íîîãäîë àøãèéí àâëàãà 90000 Íîîãäîë àøãèéí îðëîãî 90000 Õóâüö/-õ õºðºí㺠îðóóëàëò 90000 1000õ90 òºã=90000 * Òàéëàíò îíä “Äýëáýý” êîìïàíè 900000 òºã.èéí öýâýð àøèãòàé àæèëëàñàí. Õóâüö/-õ õºðºí㺠îðóóëàëò 180000 Õºðºí㺠îðóóëàëòûí îëç 180000 900000Õ20%=180000 * Ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàí ãàðãàõààð òàñàëáàð áîëãîñîí ºäºð áóþó áàëàíñûí ºäºð “Äýëáýý” êîìïàíèéí íýãæ õóâüöààíû çàõ çýýëèéí ¿íý 116 òºã áàéâ. Õºðºí㺠îðóóëàã÷ ñàíõ¿¿æèã÷èä ìýäýãäýõ¿éö íºëººã¿é íºõöºëä õóâüöààãààðõ õºðºí㺠îðóóëàëòàà òàéëàãíàõäàà ºðòºã áà çàõ çýýëèéí ¿íèéí àëü áàãà àðãûã õýðýãëýäýã. Óðò õóãàöààò õóâüöààãààðõ õºðºí㺠îðóóëàëòûí áàãöûí çàõ çýýëèéí ¿íýýñ ºðòãèéí äàâñàí ä¿íã ¿íýëãýýíèé õýðýãæýýã¿é ãàðç áîëîí ¿íýëãýýíèé õàñàãäóóëãà ãýæ òàéëàãíàíà. “Öýöýã” êîìïàíèéí “Äýëáýý” êîìïàíè äàõü õóâüöààãààðõ õºðºí㺠îðóóëàëòûí ºðòºã íü 120000 òºã, çàõ çýýëèéí ¿íý íü 116000 òºã áîëæ áàéãàà ó÷èð õºðºí㺠îðóóëàëòûã 116000 òºã.ººð òàéëàãíàõ áà äàðààõ òîõèðãîî áè÷èëòèéã õèéíý. Õóâüöààãààðõ õºðºí㺠îðóóëàëòûí ¿íýëãýýíèé õýðýãæýýã¿é ãàðç 4000 Õºðºí㺠îðóóëàëòûí ¿íýëãýýíèé õàñàãäóóëãà 4000 Õóâüöààíû ýðõýýðõ õºðºí㺠îðóóëàëò / Investment in stock rights/- ûí á¿ðòãýë Êîìïàíè ã¿éëãýýíä áàéãàà õóâüöààíäàà íýìæ õóâüöàà ãàðãàæ áîðëóóëàõ íºõöºëä õóâüöàà ýçýìøèã÷èääýý îäîîãèéí ýçýìøèëòýé íü øóóä õàìààðàëòàéãààð íýìýëò õóâüöàà õóäàëäàæ àâàõûã çºâøººðñºí ãýð÷èëãýýã îëãîæ áîëíî. Ãýð÷èëãýý íü íýìæ õóâüöàà õóäàëäàæ àâàõ ýðõèéã èëýðõèéëäýã áà ò¿¿íèéã õóâüöààíû ýðõ ãýæ íýðëýäýã. Åðºíõèé人 íýã õóâüöààíä íýã ýðõ ãýñýí ñóóðü áàéäàã áîëîâ÷ íýã øèíý õóâüöàà õóäàëäàæ àâàõàä õýä õýäýí ýðõ øààðäàãäàæ áîëíî. Õóâüöààíû ýðõèéã èëýðõèéëýõ ãýð÷èëãýýã áàòàëãàà ãýæ íýðëýõ áºãººä áàòàëãàà íü ýðõ ýçýìøèã÷èéí õóäàëäàí àâ÷ áîëîõ õóâüöààíû òîî áà õóäàëäàí àâàõ ¿íèéã õàðóóëäàã. Õýðâýý íýìýëò õóâüöàà õóäàëäàæ àâàõ ¿íý íü óã õóâüöààíû îäîîãèéí çàõ çýýëèéí ¿íýýñ áàãà áîë õóâüöààíû ýðõ òóñäàà ¿íý öýíýòýé áàéíà. Ýðõèéã áóñàä ¿íýò öààñíû àäèëààð
- 83. 87 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê õóäàëäàí àâ÷ áîðëóóëæ áîëíî. Õóâüöààíû ýðõòýé õîëáîîòîé 3 õóãàöàà áàéäàã. 1. Ýðõ ñàíàë áîëãîæ áàéãààã çàðëàõ ºäºð 2. Ýðõ áóþó ãýð÷èëãýýã ãàðãàñàí ºäºð 3. Ýðõèéí õóãàöàà äóóñàõ ºäºð Ýðõèéã çàðëàñíààñ ãàðãàõ õ¿ðòýëõ õóãàöààíä õóâüöàà áà ýðõèéã ñàëãàõ áîëîìæã¿é áàéäàã áºãººä õóâüöààã ýðõòýé ãýæ ¿çíý. Ýðõèéã õ¿ëýýí àâñíààñ õ¿÷èíã¿é áîëîõ õ¿ðòýëõ õóãàöààíä õóâüöàà áà ýðõèéã òóñàä íü áîðëóóëæ, õóäàëäàæ àâ÷ áîëíî. Ýðõ àâñàí õºðºí㺠îðóóëàã÷ äàðààõ áîëîìæèéã ýäýëäýã. ¯¿íä: Ýðõýý õýðýãæ¿¿ëýõ çàìààð íýìýëò õóâüöàà õóäàëäàæ àâàõ, ýðõýý õóäàëäàí áîðëóóëàõ, õ¿÷èíã¿é áîëãîõ çýðýã áîëíî. Ýðõ àâàõ ¿åä ºìíº íü ýçýìøèæ áàéñàí õóâüöàà ýðõòýé áîëîõ áà àíõ ýçýìøèæ áàéñàí õóâüöààíû äàíñíû ¿íý õóâüöàà áà ýðõýä õóâààðèëàãäàíà. Õºðºí㺠îðóóëàã÷ õóâüöààíû ýðõýý õóäàëäàí áîðëóóëáàë ýðõèéí äàíñíû ¿íèéã áîðëóóëñàí ¿íýòýé õàðüöóóëæ áîðëóóëàëòûí îëç , ýñâýë ãàðçûã òîäîðõîéëæ á¿ðòãýõ áà õóâüöààíû ºðòãèéã õóâüöàà áà ýðõýä õóâààðèëàõäàà ýðõ õ¿ëýýí àâàõ ¿åèéí õóâüöàà áà ýðõèéí íèéò çàõ çýýëèéí ¿íýíä ¿íäýñëýíý. Õóâüöààíû ýðõýýðõ õºðîºí㺠îðóóëàëòûí á¿ðòãýë òîîöîîëëûã æèøýýãýýð àâ÷ ¿çüå. Êîìïàíè õóâüöààíû ýðõ àâàõûí ºìíº” Àìàð” êîìïàíèéí íýãæèéí 250 òºã.èéí ºðòºãòýé 500 ø õóâüöààã ýçýìøèæ áàéâ. Ýðõ àâñíààð ýçýìøèæ áàéãàà õóâüöàà á¿ð 1 ýðõòýé áîëñîí áà øèíýýð àâàõ õóâüöàà á¿ðä 2 ýðõ øààðäàãäàíà ãýå. Ýðõ àâàõ ¿åèéí íýãæ õóâüöààíû çàõ çýýëèéí ¿íý 300 òºã, íýãæ ýðõèéí çàõ çýýëèéí ¿íý 15 òºã áàéñàí ãýâýë: Õóâüöààíû çàõ çýýëèéí ¿íý 500 ø õ300 òºã=150000 òºã, Ýðõèéí çàõ çýýëèéí ¿íý 500 ø õ15 òºã=7500 òºã, õóâüöàà áà ýðõèéí íèéò çàõ çýýëèéí ¿íý 157500 òºã áîëíî. Õóâüöààíä õóâààðèëàãäàõ ºðòºã=150000/157500 x125000=119048 òºã Ýðõýä õóâààðèëàãäàõ ºðòºã=7500/157500 x 125000=5952 òºã Õîëáîãäîõ äàíñíû áè÷èëòèéã õèéå. Ýðõ õ¿ëýýí àâñíûã á¿ðòãýâýë: Õóâüöààíû ýðõýýðõ õºðºí㺠îðóóëàëò 5952 Õóâüöààãààðõ õºðºí㺠îðóóëàëò 5952 Ýçýìøèæ áàéñàí õóâüöààíààñàà 50 ø-èéã íýã á¿ðèéã íü 290 òºã.ººð áîðëóóëñàí ãýâýë:( Ýðõ àâñíààñ õîéø íýãæ õóâüöààíû ºðòºã 119048/500=238 òºã áîëñîí) ̺íãºí õºðºí㺠14500 /50õ290/ Õóâüöààãààðõ õºðºí㺠îðóóëàë 11900 /50õ238/ Õºðºí㺠îðóóëàëò áîðëóóëñíû îëç 2600 /50õ( 290-238)/ 200 ø ýðõýý íýãæèéã íü 15 òºã.ººð áîðëóóëñàí ãýâýë:
- 84. 88 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê ̺íãºí õºðºí㺠3000 / 200õ15/ Õóâüöààíû ýðõýýðõ õºðºí㺠îðóóëàëò 2380 / 200õ11,9/ Õºðºí㺠îðóóëàëò áîðëóóëñíû îëç 620 / 200õ (15-11,9)/ 100 ø õóâüöàà õóäàëäàí àâàõ ýðõýý õýðýãæ¿¿ëæ, õóâüöàà á¿ðä 250 òºã òºëñíººð õóâüöàà õóäàëäàí àâñàí ãýâýë: óâüöààãààðõ õºðºí㺠îðóóëàëò 27380 /100 õ250 +200 x 11,9/ ̺íãºí õºðºí㺠25000 / 100x 250/ Õóâüöààíû ýðõýýðõ õºðºí㺠îðóóëàëò 2380 / 200x11,9/ ¯ëäñýí 100 ø ýðõèéí õóøãàöàà äóóññàí òóë õ¿÷èíã¿é áîëñîí ãýâýë: Õóâüöààíû ýðõ äóóñàëòûí ãàðç 1190 Õóâüöààíû ýðõýýðõ õºðºí㺠îðóóëàëò 1190 Õºðºí㺠îðóóëàëòûí ¿ç¿¿ëýëòýýðõ òàéëàãíàë, òîäðóóëãà ¯íýò öààñààðõ õºðºí㺠îðóóëàëòûí ¿íäñýí àíãèëàë áîëîí òýäãýýðèéí òàéëàãíàëûí øààðäëàãûã íýãòãýí àâ÷ ¿çâýë äàðààõ áàéäàëòàé áàéíà. ªðèéí ¿íýò öààñààðõ õºðºí㺠îðóóëàëò /Investments in debt securities/ Àíãèëàë Classification Áàëàíñ äàõü òàéëàãíàë Presentation in Balance Sheet Îðëîãûí òàéëàí äàõü òàéëàãíàë Presentation in Income Statement Õóäàëäààíû /Held for trading/ Áîðëóóëàõàä áýëýí áàéãàà /Available-for-sale/ Äóóñãàâàð õóãàöàà õ¿ðòýë ýçýìøèæ áàéãàà /Held-to-maturity/ Õºðºí㺠îðóóëàëòûã áîäèò ¿íý öýíýýð õàðóóëíà. Ýðãýëòèéí õºðºíãºíä òàéëàãíàíà. Õºðºí㺠îðóóëàëòûã çàõ çýýëèéí ¿íý áóþó áîäèò ¿íýýð ýðãýëòèéí ýñâýë ýðãýëòèéí áóñ õºðºíãºíä õàðóóëíà. ¯íýëãýýíýýñ ¿¿ññýí õýðýãæýýã¿é îëç, ãàðçûã áóñàä àøèã ãýæ ¿çýí õóâüöàà ýçýìøèã÷äèéí ºì÷èéí á¿ðýëäýõ¿¿í ¿ç¿¿ëýëò áîëãîæ õàðóóëíà. Õºðºí㺠îðóóëàëòûã õîðîãäóóëñàí ºðò㺺ð õàðóóëíà.Õýðýãæýýã¿é îëç, ãàðçûã òîîöäîãã¿é.Ýðãýëòèéí áà ýðãýëòèéí áóñ õºðºíãºíä òàéëàãíàíà. Õ¿¿ã îðëîãîä òîîöíî. Õýðýãæñýí (áîðëóóëàëòààñ ¿¿ññýí) áîëîí õýðýãæýýã¿é (¿íýëãýýíèé) îëç, ãàðçûã àøãèéí òîîöîîëîëä îðóóëäàã. Õ¿¿ã îðëîãîä òîîöíî. Õýðýãæñýí (áîðëóóëàëòààñ ¿¿ññýí) îëç, ãàðçûã öýâýð àøãèéí òîîöîîëîëä îðóóëäàã.¯íýëãýýíýýñ ¿¿ññýí õýðýãæýýã¿é îëç, ãàðçûã öýâýð àøãèéí òîîöîîëîëä îðóóëàõã¿é áóñàä àøãààð òàéëàãíàíà. Õ¿¿ã îðëîãîä òîîöíî.Áîðëóóëàëòààñ ¿¿ññýí îëç, ãàðçûã àøãèéí òîîöîîëîëä îðóóëíà.
- 85. 89 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê ªì÷èéí ¿íýò öààñààðõ õºðºí㺠îðóóëàëò /Investments in equity securities/ Õóâüöààãààðõ õºðºí㺠îðóóëàëòûí àíãèëàë ¯íýëãýý ¯íýëãýýíèé õýðýãæýýã¿é îëç ýñâýë ãàðç Àøèã äàõü áóñàä íºëºº 20%-èàñ áàãà õóâèéã ýçýìøèæ áàéãàà 1.Áîðëóóëàõàä áýëýí áàéãàà /Available-for-sale/ 2.Õóäàëäààíû /Held for trading/ 20%-50% ýçýìøèæ áàéãàà 50%-ààñ èë¿¿ã ýçýìøèæ áàéãàà Áîäèò ¿íý áóþó çàõ çýýëèéí ¿íý Áîäèò ¿íý áóþó çàõ çýýëèéí ¿íý ªì÷èéí àðãà Íýãòãýõ Áóñàä àøèã ãýæ ¿çýõ áà õóâüöàà ýçýìøèã÷äèéí ºì÷èéí á¿ðýëäýõ¿¿í ¿ç¿¿ëýëò áîëãîæ õàðóóëíà. Öýâýð àøãèéí òîîöîîëîëä îðóóëíà Òîäîðõîéëîõã¿é Òîäîðõîéëîõã¿é Çàðëàñàí íîîãäîë àøèã, áîðëóóëàëòûí îëç áîëîí ãàðç Çàðëàñàí íîîãäîë àøèã, áîðëóóëàëòûí îëç áîëîí ãàðç Ñàíõ¿¿æèã÷èéí öýâýð àøèã ýñâýë öýâýð àëäàãäàë äàõü îðîëöîîíû õóâü, áîðëóóëàëòûí îëç áîëîí ãàðç Àâ÷ ¿çäýãã¿é Ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàíãèéí òîäðóóëãà õýñýãò áàëàíñûí ºäðººðõ ºì÷èéí ¿íýò öààñààðõ õºðºí㺠îðóóëàëòûí íèéò ºðòºã áà íèéò çàõ çýýëèéí ¿íý, õºðºí㺠îðóóëàëòûí ¿íýëãýýíèé õýðýãæýýã¿é îëç áîëîí ãàðç, áîðëóóëñíààñ ¿¿ññýí õýðýãæñýí îëç, ãàðçûí òàëààðõ ìýäýýëëèéã õàðóóëàõ øààðäëàãàòàé áàéäàã.
- 86. 90 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê БАНКНЫ ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ МАТЕМАТИК ЗАГВАРЧЛАЛ Ө.Гэрэлт од Áàíêíû ¿éë àæèëëàãààíû ñóäàëãààíä àøèãëàãääàã ýäèéí çàñàã ìàòåìàòèêèéí àðãà òºðë¿¿ä îëîí áàéäàã. Áàíêíû ¿éë àæèëëàãààã çàãâàð÷èëëûã òîäîðõîéëîõûí òóëä ýäèéí çàñàã ìàòåìàòèêèéí îíîëûí çàãâàðóóäûã àøèãëàñàí áàéõààñ ãàäíà ìàãàäëàëûí, ñòàòèñòèêèéí, áàëàíñûí çàãâàðóóä áîëîí òîãëîîìûí îíîëûã àøèãëàäàã. Áàíê ìºíãºíèé çàõ çýýëä ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéãàà íýãýí òºðëèéí áèçíåñèéí áàéãóóëëàãà. Ýðäýì øèíæèëãýýíèé á¿òýýë¿¿äýä áàíêèéã àæ àõóéí íýãæ áóþó “áàíê - ï¿¿ñ” ãýæ òîäîðõîéëñîí áàéäàã. Òèéìýýñ áàíêíû ¿éë àæèëëàãààã çàãâàð÷ëàõäàà áèä àæ àõóéí íýãæèéí ¿éë àæèëëàãààíä àøèãëàäàã îéëãîëò áîëîí çàãâàðóóäûã àøèãëàæ áîëîõ þì. Áàíêíû øèíæèëãýýíä áàíêíû ¿éë àæèëëàãààíû îíöëîãò çîõèöóóëàí ººð÷èëñºí àæ àõóéí íýãæèéí ýäèéí çàñãèéí øèíæèëãýýíèé àðãóóä áàéäàã. Áàíê íü èæ á¿ðýí ñóäàëãàà øààðäñàí íàðèéí áàéãóóëëàãà þì. Áàíêíû òºëáºðèéí ÷àäâàð, óäèðäëàãà, àêòèâûí á¿òýö, ¿íý á¿ðäýëò, ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ ãîðèì çýðãèéã õàìàðñàí íýãäñýí çàãâàð áèé áîëãîõ õ¿íäðýëòýé áàéäàã. Äýýðõ õ¿íäðýëèéã õàðãàëçàí Á¯À-íû çàãâàð÷ëàëä òîäîðõîé íýã ÷èãëýëèéã èëýðõèéëñýí õýñýã÷èëñýí çàãâàðóóä èë¿¿ àøèãëàãääàã áºãººä èæ á¿ðýí çàãâàðóóä íü õýò åðºíõèé áàéäàã. Á¯À-íû øèíæèëãýýíä ¿íäñýí 2 òºðëèéí çàãâàð áóþó õýñýã÷èëñýí áà èæ á¿ðäýë çàãâàðóóäûã ºðãºí àøèãëàäàã. Á¯À-íû õýñýã÷èëñýí çàãâàðóóä Õýñýã÷èëñýí çàãâàðóóäûí íýãòãýí ¿çâýë õîîðîíäîî òºñòýé 2 ÷èãëýë áàéäàã. Ýäãýýð íü ìºíãºíèé çàõ çýýë äýýðõ áàíêíû ¿éë àæèëëàãàà áóþó õºðºíãèéí õºäëºëèéí òºñººëºë áà ýíýõ¿¿ çàõ çýýëä áàíêíû íèéë¿¿ëýõ á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éë÷èëãýý ò¿¿íèé ýðýëòèéã çîõèöóóëàõ áîëîìæ, ò¿¿íèéã òîäîðõîéëîõîä ÷èãëýãäñýí áàéäàã.
- 87. 91 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê 1-ð ÷èãëýë: Áàíêíû õóâüä òàòàí òºâëºð¿¿ëýõ õºðºíãèéí çàõ çýýëèéí óäèðäëàãûã õýðýãæ¿¿ëýõ íü áîëîìæ áàãàòàé ãýæ ¿çäýã. Ýíý ¿åä áàíê íü òºðººñ íü ¿ë õàìààðàõ áóþó ýêçîãåí /ãàäààä/ õ¿÷èí ç¿éë áîëîõ ýäèéí çàñãèéí åðºíõèé áàéäàë, õ¿í àìûí àìüæèðãààíû ò¿âøèí áîëîí áóñàä õ¿÷èí ç¿éëýýñ øàëòãààëàí ìºíãºí õàäãàëàìæèéí õýëáýðýýð ìºíãºí õºðºíãèéã òºâëºð¿¿ëýí àâäàã. Ýíýõ¿¿ ÷èãëýëèéí çàãâàðóóä íü çýýëèéí çàõ çýýë äýýð àæèëëàæ áóé ñàíõ¿¿ãèéí çóó÷ëàã÷èä áîëîí òýäãýýðòýé õîëáîîòîé áàíê-ñàíõ¿¿ãèéí çóó÷ëàã÷ õîîðîíäûí õàìòûí àæèëëàãààí äýýð ¿íäýñëýñýí çàãâàðóóä áàéäàã. Ýäãýýðò ãîë òºëºâ áàíêíû á¿òýö, ýðñäýëèéí óäèðäëàãà áîëîí ¿ð àøãèéí çàðèì çàãâàðóóä îðäîã. Æèøýý áîëãîí 2 çàãâàðûã àâ÷ ¿çüå Çàãâàð 1 Ài- ºãºäñºí àêòèâûí á¿òýö i – áîë àêòèâûí á¿òöèéí èíäåêñ Á¿ëýã i áîëãîíû õóâüä j íü òºñëèéí xij õýìæýýíèé ¿ð àøèãòàé áàéðøóóëëûã òîäîðõîéëîõ õýðýãòýé. Ãîë øàëãóóð íü áóþó ýöñèéí ¿ð ä¿í íü lij áîëîõ íèéò îðëîãî þì. 1 , 1 1 , 1, 0, 1, ; 1, max n ij i i ij m n ij ij i j x A i m x i m j n i x = = = ≤ = ≥ = = ⎧ ⎫ ⎪ ⎪ ⎨ ⎬ ⎪ ⎪ ⎩ ⎭ ∑ ∑ (1) Çàãâàð 2 SK- ººðèéí õºðºí㺠Gê –í òºðëèéí rk ï õ¿¿òýé ÒÒÕ ÀI - ri* * õ¿¿òýé ÇÁÍ õºðºí㺠Á¿ëýã i áîëãîíû õóâüä j íü òºñëèéí xij õýìæýýíèé ¿ð àøèãòàé áàéðøóóëëûã òîäîðõîéëîõ õýðýãòýé. Ãîë øàëãóóð íü áóþó ýöñèéí ¿ð ä¿í íü lij áîëîõ íèéò îðëîãî þì.
- 88. 92 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê ( ) 1 1 * 1 , 1 1 1 0; 1, 0 , , 0, 1, ; 1, max qm i i k i k i i n ij i j ij i qm n n ij ij k k i k j A R G SK r A R i m x A x A R i m j n i x r G = = = = = = + ≤ + − ≤ = − ≤ ≥ = = ⎧ ⎫ ⎪ ⎪ −⎨ ⎬ ⎪ ⎪ ⎩ ⎭ ∑ ∑ ∑ ∑ ∑ (2) Áàíêíû øèíæèëãýýíä àíõààð÷ ¿çýõ ¿íäñýí õ¿÷èí ç¿éë íü ýðñäýë áºãººä ò¿¿íèéã òîîöîõ ¿íýëýõ øààðäëàãà çàéëøã¿é ãàð÷ èðäýã. ßëàíãóÿà øèëæèëòèéí ýäèéí çàñàãòàé ¿åä èíôëÿöè ºíäºð, ýäèéí çàñãèéí òîãòâîðã¿é áàéäàë, õóóëü ýðõ ç¿éí áîëîí ¸ñ ç¿éí õýì õýìæýý àëäàãäñàí òîõèîëäîëä õ¿¿ãèéí ò¿âøèíãèéí áîëîí çýýë ýðã¿¿ëæ òºëºõã¿é áàéõ ýðñäýë ºíäºð áàéäàã. Ýíý ¿åä ìàãàäëàëûí øèíæèëãýýí¿¿äèéã àøèãëàäàã. 2-ð ÷èãëýë: 2-ð ÷èãëýë íü áàíêíû ¿éë àæèëëàãààíä ãàäààä õ¿÷èí ç¿éëèéí íºëººëºë áàãà ãýæ ¿çýýä áàíêíû ¿éë àæèëëàãààíû õýì õýìæýýíèé õÿçãààðûã òîäîðõîéëæ ºãºõ çàìààð õýðýãæäýã. ªºðººð õýëáýë õºðºí㺠îðóóëàëò, çýýëèéí ýðýëò íèéë¿¿ëýëòèéã öààíààñ íü ºãºãäñºí áàéõààð áîëîâñðóóëñàí çàãâàðóóä áàéäàã. Ýíý òºðèéí çàãâàðóóä íü áàíêíû òàòàí òºâëºð¿¿ëñýí õºðºí㺠äýýð ñóóðèëàí ò¿¿íèé ºðòºã, çýýëèéí õ¿¿ã ¿íýëýõ òîãòîîõ, òàòàí òºâëºð¿¿ëýí õºðºíãèéí óäèðäëàãà áóþó ò¿¿íä íºëººëºõ õ¿÷èí ç¿éë äýýð ãîë àíõààðëàà õàíäóóëäàã. Òàòàí òºâëºð¿¿ëñýí õºðºíãºä òºëæ áóé õ¿¿ íü áàíêíû çàðäàë áºãººä ýíýõ¿¿ ÷èãëýëèéí øèíæèëãýý íü àæ àõéóí íýãæèéí çàðäëûí øèíæèëãýýòýé òºñòýé áàéäàã. Ýäèéí çàñàã òîãòâîðòîé, áàíêíû ¿éëäýëä íºëººëºõ íºëººëºë òîäîðõîé ¿åä òàòàíò òºâëºð¿¿ëñýí õºðºíãèéí íèéë¿¿ëýëò íü ñàíàìñàðã¿é õ¿÷èí ç¿éë, õàðèí àøèãëàæ áóé çàãâàðóóäûí õóâüä ìàãàäëàë á¿õèé õ¿÷èí ç¿éë áîëäîã. Òºãñ ºðñºë人íò çàõ çýýëä òàòàí òºâëºð¿¿ëñýí õºðºíãèéí õ¿¿ íèéë¿¿ëýëòèéí ôóíêöûí óòãà íü áîëæ, áàíê ìºíãºí õàäãàëàìæèéã õóäàëäàí àâàã÷èéí õóâüä çàðëàñàí ¿íýýð àâäàã. Ýíý ¿åä õ¿¿ãèéí ò¿âøíººñ õàìààðàí òàòàí òºâëºð¿¿ëñýí õºðºíãèéí õýìæýý òîäîðõîéëîãääîã.
- 89. 93 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê Ìîíãîëûí õóâüä áàíêóóä íü õàäãàëàìæ, õàðèëöàõûí õýëáýðýýð õºðºí㺠òàòàí òºâëºð¿¿ëäýã áºãººä õ¿¿ íü òóõàéí òºðëèéí õºðºí㺠áàíêèíä áàéðøèõ ãîë õ¿÷èí ç¿éë áîëäîã. ¯¿íèé íýã æèøýý áîë “Õàäãàëàìæ áàíê” íü õ¿¿ãýý õàðüöàíãóé òîãòìîë áºãººä äîîä õýìæýýíä áàðüæ áàéñàí ó÷èð òîäîðõîé õýìæýýãýýð õàðèëöàã÷èäàà àëäàæ ýõýëñýí. Óëìààð áóñàä áàíêóóäûí íýãýí àäèë õ¿¿ãýý íýìýãä¿¿ëæ óðàìøóóëàë çàðëàñàí. Çàðèì áàíêóóä õýäèéãýýð ºíäºð õ¿¿ àìëàæ áàéñàí ÷ òºëáºðèéí ÷àäâàðã¿é áîëæ äàìïóóðñàí. Áàíêíû óíàëò íü õàäãàëàìàæèéí õ¿¿ ºíäºð áàéñàíààñ øóóä õàìààðñàí ãýæ ¿çýæ áîëîõ òàëòàé. ÒÒÕ-èéí õýìæýýã íýìýãä¿¿ëæ áàéãàà ýíýõ¿¿ ¿éë àæèëëàãààã “ò¿ðýìãèé” /àãðåññèâ/ ñòðàòåãè ãýäýã. Ýíý ñòðàòåãèéí ¿åä Gê – áîëîí F(G)-ã àíõààðàõ íü õýðýãòýé. ªºðººð õýëáýë ÒÒÕ-èéí õýìæýý áîëîí ò¿¿íèé õ¿¿ãèéí õýìæýýíýýñ õàìààðàí òóõàéí áàíêíû òºëáºðèéí ÷àäâàð, ¿ð àøèã òîäîðõîéëîãääîã. G(rn ) F(G) G rï Çóðàã. 1 Íèéò òàòàí òºâëºð¿¿ëñýí õºðºíãèéí õýìæýý G(rn ), F(G) Çóðãààñ ¿çýõýä õ¿¿ ºñ÷ áàéãàà òîõèîëäîëä ÒÒÕ-èéí õýìæýý áóóðàõ ¿çýãäýë àæèãëàãäàæ áîëíî. Ýäèéí çàñãèéí íèéò íººö øàâõàãäñàí áóþó îäîî áàéãààãààñ èë¿¿ õýìæýýíèé íººöèéã áàíê òºâëºð¿¿ëýõ áîëîìæã¿é òîõèîëäîëä õ¿¿ ºñ÷ áàéñàí ÷ íººöèéí õýìæýý áóóðàõ õàíäëàãàòàé áàéäàã. Çàðèì òîõèîëäîëä íèéãýì õ¿¿ãèéí ºñºëòºíä ¿ë èòãýõ ñýòãýõ¿éä àâòñàí òîõèîëäîëä äýýðõ íºõöºë ¿ñ÷ áîëíî. Îíîëûí õóâüä ¿éëäâýðëýëèéí ôóíêö F(G) òàñðàëòã¿é ºñäºã. Ýíý íºõöëèéã áàíêíû áèçíåñèéí îð÷èíä òàéëáàðëàâàë áàíê ÒÒÕ-ûí çàðäëûí ºñºëòèéí óëìààñ õºðºíãèéã ¿ð àøèãòàé áàéðøóóëàõ áîëîìæ õóìèãäàí îðæ áóé îðëîãî íü çàðäëàà íºõºæ ÷àäàõã¿éä õ¿ðíý. Èéì ó÷èð “ò¿ðýìãèé” øèíæ ÷àíàðòàé áîëîâ÷ áîäëîãîîð òàòàí òºâëºð¿¿ëýõ õºðºíãèéí õýìæýýíä õÿçãààð òàâèõ øààðäëàãà ãàðäàã. Õÿçãààðûã òîäîðõîéëîõîä ýäèéí çàñàã, ìàòåìàòèêûí àðãóóäûã àøèãëàäàã.
- 90. 94 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê Øóãàìàí áóñ ìàòåìàòèê çàãâàð: G(rï ) øóãàìàí áóñ ôóíêöûí õóâüä ¿ð àøèãèéã rï õ¿¿ãèéí ò¿âøèíã òîäîðõîéëíî. ( ) ( ){ } ( ) 0 max , n n n a n n G r SK r F G r r G r r μ≤ ⋅ ≥ ⎡ ⎤ − ⋅⎣ ⎦ (3) G(rï ) - ÒÒÕ-ûí õýìæýý ra – çýýëèéí õ¿¿ãèéí ò¿âøèí /àêòèâûí äóíäàæ õ¿¿/ SC- ººðèéí õºðºíãèéí õýìæýý μ - ººðèéí õºðºíãèéí õýìæýýíä íîãäîõ òàòàí òºâëºð¿¿ëñýí õºðºíãèéí êîýôôèöèåíò Ýíý F[G(rï ),ra ] ôóíêö íü áàíêíû õ¿¿ãèéí îðëîãûã íýìýãä¿¿ëäýã. Ò¿ðýìãèé ñòðàòåãèéã ÿâóóëàõ ººð íýãýí íü õýëáýð ýäèéí çàñãèéí öàð õ¿ðýýã íýìýãä¿¿ëýõ áóþó øèíýýð ñàëáàð íýýõ ÿâäàë þì. Ýíý òîõèîëäîëä áàíêíû çàðäàë íýìýãäýõ ó÷èð ¿¿íä òîõèðñîí ýäèéí çàñàã ìàòåìàòèêèéí çàãâàðûã àøèãëàõ íü ç¿éòýé. Á¯À-íû çàãâàð÷ëàëä òºðèéí çîõèöóóëàëòûí ¿¿ðãèéã òóñãàõ íü çàéëøã¿é. Òºð áîëîí áàíê íü ñàíõ¿¿ãèéí ñåêòîðò õàðèëöàí àøèãòàé ò¿íø¿¿ä áàéæ ÷àääàã. Òºð íü òàòàí òºâëºð¿¿ëñýí õºðºíãºä áàòàëãàà ãàðãàõ, õºíãºëºëòòýé çýýë îëãîõ, íºõºí îëãîâîð îëãîõ çýðýã íü áàíêèíä àøèãòàé ¿éëäë¿¿äèéã õýðýãæ¿¿ëäýã. Áàíêíû ¿éë àæèëëàãààíû èæ á¿ðýí çàãâàð Õýðýâ õýñýã÷èëñýí çàãâàðóóä íü áàíêíû ¿éë àæèëàãàíû òîäîðõîé íýã õýñã¿¿äèéã /àêòèâûí á¿òýö, ÒÒÕ-ûí óäèðäëàãà/ øèíæèëäýã áîë èæ á¿ðýí çàãâàðóóä íü á¿õýëä íü àâ÷ ¿çäýã. Å.Áàëòåíñïåðãåðàãèéí ¿çýæ áàéãààãààð èæ á¿ðýí çàãâàð íü íýãä¿ãýýðò: Áàíêíû àêòèâ áîëîí ïàññèâûí /õàðèëöàí õàìààðàë/ øèéäâýð, õî¸ðäóãààðò: Áàíêíû ººðèéí õºðºíãèéí òóõàé øèéäâýðèéí ¿íäýñëýë áîëîõ ¸ñòîé. Å.Áàëòåíñïåðãåðàãèéí á¿òýýëä áàíêíû àøãèéí ìàõ áàéëãàõ àêòèâ áîëîí ïàññèâûí õýìæýýã òîäîðõîéëñîí áàéäàã. Áàíêíû ¿éë àæèëëàãààíû çàãâàð áîëîâñðóóëàõ îíîëûí àñóóäàëä Ê.Ñèëèãèéí õóâü íýìýð èõ áàéäàã. Òýð íü äýýð äóðäñàí 2 ÷èãëýëèéã íýãòãýí èæ á¿ðýí çàãâàðûã áèé áîëãîõîä ººðèéí ñóäàëãàà,
- 91. 95 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê á¿òýýëèéí òîäîðõîé õýñã¿¿äèéã çîðèóëñàí. Áàíêíû ººðèéí õºðºíãèéí àñóóäëûã àâ÷ ¿çýýã¿é íü ò¿¿íèé çàãâàðûí ñóë áîëäîã. Ñèëèãèéí çàãâàðààñ äàðààõ ä¿ãíýëò¿¿äèéã õèéæ áîëíî. 1. Áàíêíû ãàðãàæ áóé øèéäâýð íü çàðäàë, òºëáºðèéí ÷àäâàð áîëîí ýðñäýëýýð íýãýí çýðýã òîäîðõîéëîãääîã. 2. Ýðñäýëèéí óäèðäëàãà íü òºëáºðèéí ÷àäâàð áîëîí çàðäëààñ èõýýõýí õàìààðäàã. 3. Áàíêíû ãàðàãæ áóé øèéäâýð íü çºâõºí “áàãöûí” øèéäâýð äýýð ¿íäýñëýãäýõ íü õàíãàëòòàé áóñ þì. Ýíý òîõèîëäîëä ãàðàõ çàðäàë áîëîí áóñàä îðîëöîã÷äûí ¿éë õºäëºë òóñãàãäàõã¿é áàéíà. Äýýðõ ¿éë àæèëëàãààíóóä íü çºâõºí èæ á¿ðýí çàãâàðààð èëýðõèéëýãäýíý. Ñèëèãèéí çàãâàðûí á¿òýö áà ò¿¿íèé ¿íäñýí òààìàãëàëóóä íü äàðààõ áàéäàëòàé áàéäàã. ¯¿íä: - Dep – ÒÒÕ-èéí íèéë¿¿ëýëò íü ÒÒÕ ûí õ¿¿ rï áîëîí áîëçîøã¿éí ýëåìåíò ξ 2-ûí ôóíêöýýð òîäîðõîéëîãäîíî. Ýíý òîõèîëäîëä áîëçîøã¿é ýëåìåíòèéã îðóóëñàíààð òîäîðõîéã¿é áàéäëûã òîîöîîëñîí áîëíî. Dep = f (ξ, rn ) (4) - Áàíêíû áàëàíñûí òýíöýë íü çýýëèéí õýìæýý L áà òàòàí òºâëºð¿¿ëñýí õºðºíãèéí íèéë¿¿ëýëò Dep-îîð èëýðõèéëýãäýõ áà õºðâºõ ÷àäâàð á¿õèé õºðºíãèéã èëýðõèéëñýí Ζ õóâüñàã÷èéã òóñãàñàí. Z íü áîãèíî õóãàöààíû õºðºíãèéí çàõ çýýë äýýðõ òàòàí òºâëºð¿¿ëñýí õºðºí㺠áîëîí çýýëèéí çºð¿¿íýýñ õàìààðàí Z < 0, Z > 0 ãýñýí óòãóóäûã àâäàã. L=Dep+Z (5) ¯¿íä: ; ; Z L Dep Z Z L Dep + − ⎧ >⎪ =⎨ ≤⎪⎩ - Áàíêíû îðëîãî D íü D1 òºðëèéí çýýëèéí îðëîãî áîëîí D2=Z+ /Z>0/ “õºðâºõ ÷àäâàðòàé” çýýëèéí îðëîãîîñ á¿ðäýíý. Ýíý òîõèîëäîëä çýýëèéí îðëîãî íü çýýëèéí õýìæýý L –ã ra õ¿¿ãèéí
- 92. 96 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê ò¿âøèíººð ¿ðæ¿¿ëýí òîäîðõîéëîãäîíî. ra íü áîëçîøã¿é ýëåìåíò ξa õàìààðñàí ôóíêöýýð òîäîðõîéëîãäîíî. D=D1+D2 (6) 1 a D r L= ⋅ (7) D2=Z+ (8) ( )a a r φ ξ= (9) - Õ¿¿ãèéí çàðäàë Ñ íü Ñ1 áóþó òàòàí òºâëºð¿¿ëñýí õºðºíãèéí õ¿¿ãèéí çàðäàë áà Ñ2 “õºðâºõ ÷àäâàð”-ûã õàíãàõ ä¿íãèéí íèéëáýðòýé òýíö¿¿ áàéíà. 2C Z− = (Z 0) 1 2C C C= + ( 10) 1 n C r Dep= ⋅ (11) 2C Z− = (12) - ¯éë àæèëëàãààíû çàðäàë Î íü ÒÒÕ áîëîí çýýëòýé õîëáîîòîé ¿éë÷èëãýýíèé çàðäëóóä áàéíà. n a O Dep Lη η= ⋅ + ⋅ (13) - Áàíêíû àøãèéí ôóíêö íü äàðààõ õýëáýðòýé áàéíà. Àøèã = D – C - O (14) Ñèëèãèéí çàãâàðûí òóñëàìæòàéãààð òýãøèòãýë (14)-èéã õàíãàõ îëîí òîîíû r , L, Ζ+ áà Ζ - øèéäâýð¿¿ä îëääîã. ¯¿íèé òóñëàìæòàéãààð áàíêíû çýýëèéí áàãö L, òàòàí òºâëºð¿¿ëñýí õºðºíãèéí õ¿¿ãèíé ò¿âøèí rï áà òºëáºðèéí ÷àäâàð òîäîðõîéëîãääîã. Ñèëèãèéí çàãâàð íü ýðñäëèéí ôóíêöèéã áàãòààäàã. Òýð íü çýýëèéí áàãö L íýìýãäýõèéí õèðýýð ºñäºã. Min ýðñäýëòýé ¿åèéí ÒÒÕ-èéí õ¿¿ãèéí ººðëºëò íü Netral ýðñäýëòýé ¿åèéí õ¿¿ãèéí ººð÷ëºëòººñ èõ áàéäàã.
- 93. 97 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê Ãàðñàí øèéäâýðèéí äàãóó áàíêíû ï¿¿ñèéã íü ¿éë àæèëëàãààãàà ÿâóóëæ áóé àæ àõóéí íýãæèéí íýã ãýæ ¿çíý. ªºðèéí õºðºí㺠íü ýíýõ¿¿ çàãâàðò òîäîðõîé çààãäààã¿é. Àøèãò àæèëëàãàà áà òºëáºðèéí ÷àäâàðûí òóñëàìæòàéãàà𠺺ðèéí õýìæýýã èëýðõèéëæ áîëîõ þì. Áàíêíû ¿éë àæèëëàãààíû èæ á¿ðýí øèíæýëãýýíèé ººð íýãýí çàãâàð áîë ÎÕÓ-ûí ýðäýìòýäèéí áàíêíû ¿éë àæèëëàãààã øèëæèëòèéí ¿åä òîõèðóóëæ ãàðãàñàí çàãâàð þì. Ýíýõ¿¿ çàãâàð ºìíºõ çàãâàðóóäûí ñàíààã àãóóëäàã. Ñèëèãèéí çàãâàðààñ ÿëãààòàé ç¿éë íü ýíý çàãâàð íü äèíàìèê çàãâàð þì. Öàã õóãàöààíû ººð÷ëºëòèéí ÿâöàä áàíêíû ¿éë àæèëëàãààíû ¿ð ä¿íã ººðèéí õºðºíãèéí õýìæýýòýé øóóä õàìààðàëòàéãààð àâ÷ ¿çäýã. ªºð íýãýí ÿëãààòàé îíöëîã ãýâýë ýíýõ¿¿ çàãâàð íü àøèãò àæèëëàãàà áîëîí òºëáºðèéí ÷àäâàð äýýð ¿íäýñëýí áàíêíû àìüäðàõ ÷àäâàðûã ¿íýëäýã. Ãàäààä õ¿÷èí ç¿éëñèéí ººð÷ëºëò¿¿ä, òóõàéëáàë çýýë áîëîí ÒÕÕ- èéí õ¿¿ãèéí ò¿âøíèé ººð÷ëºëò¿¿äèéã ñóäàëæ ¿çâýë ìºíãºíèé çàõ çýýë íü áàíêíû õºãæèëä õýðõýí íºëººëæ áàéãààã õàðæ áîëîõ þì. Ýíýõ¿¿ çàãâàð íü äàðààõü ¿íäñýí ôóíêö¿¿äýýñ á¿ðäýíý. ¯¿íä: 1. ªºðèéí õºðºíãèéí òýãøèòãýë SKt=UFt+OFt (15) ¯¿íä: t - òóõàéí îí; SKt - ººðèéí õºðºíãº; UFt - ä¿ðìèéí ñàí; OFt - áóñàä ñàí 2. ÒÒÕ-èéí ººð÷ëºëòèéí òýãøòãýë. Áàíê íü ººðèéí õºðºí㺠áîëîí ÒÒÕ õîîðîíäûí õàðüöààã õàäãàëàõ õýìæýýíèé õºðºí㺠òàòàí òºâëºð¿¿ëíý. ¯¿íä 3 òºðëèéí õºðºíãèéã àâ÷ ¿çíý: OVt õàðèëöàõ, MBt áàíê õîîðîíäûí çýýë, VDt õàäãàëàìæ áà áóñàä òàòàí òºâëºð¿¿ëñýí õºðºíãº: 1 1æt t tOV OV SK−= + ⋅Δ (16) 1 2æt t tMB MB SK−= + ⋅Δ (17) 1 3æt t tVD VT SK−= + ⋅Δ (18)
- 94. 98 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê 1 2 3 1 2 3 æ ,æ ,æ 0 æ +æ +æ 1 ≥ = SK íü ººðèéí õºðºíãèéí ºñºëòèéí õýìæýýã õàðóóëæ áàéãàà áºãººä NPt-1 öýâýð àøãèéí ºñºëòººð òîäîðõîéëîãäîíî. ªºðººð õýëáýë SK=NPt-1 áàéíà. æ1, æ2, æ3 -óóä íü àøãèéí õóâààðèëàëòóóä. 3. Àêòèâèéí ººð÷ëºëòèéí òýãøèòãýë Ýíä õºðâºõ ÷àäâàð ñàéòàé çýýë, õºðºíãèéã LAt ãýæ òýìäýãëýñýí áºãººä õºðâºõ ÷àäâàð íü ìóó /äóíä áîëîí áàãà/ õºðºíãèéã SNAt ãýæ òýìäýãëýñýí áîëíî. 1 1t t tLA LA SK−= + ⋅Δæ (19) SNAt = SNAt-1 (æ2+æ3) · SKt (20) Áàíê íü òºëáºðèéí ÷àäâàðò òàòàí òºâëºð¿ëýí õºðºí㺠øóóä õàìààðàëòàé áºãººä òºëáºðèéí ÷àäâàðàà õàíãàõ çàìààð òàòàí òºâëºð¿¿ëýõ õºðºíãèéí õýìæýã òîãòîîäîã. Õºðâºõ ÷àäâàð ñàéòàé àêòèâûí ºñºëò íü õàðèëöàõ äàíñíû ºñºëòòýé íèéöýõ ¸ñòîé. Äóíä áîëîí õºðâºõ ÷àäâàð ìóó õºðºíãèéí ºñºëò íü òàòàí òºâëºð¿¿ëñýí õºðºíãèéí áóñàä òàòàí òºâëºð¿¿ëýí õºðºí㺠áóþó óðò áà äóíä õóãàöààòàé õºðºíãèéí ºñºëòòýé óÿëäàõ ¸ñòîé. Äýýðõ çàìààð áàíê àêòèâ ïàññèâûí õîîðîíäûí õàìààðëûã òîãòîîäîã. 4. Òýíöëèéí åðºíõèé òýãøèòãýë SKt+OVt+VDt+MBt=LAt+SNKt (21) 5. Áàíêíû àøèãò àæèëëàãààíû òýãøèòãýë Öýâýð àøãèéã NPt òîîöîëîõäîî íèéò îðëîãîîñ SDt çàðäëóóä ZBt áîëîí òàòâàðûã Taxt õàñíà. Íèéò îðëîãûã òîîöîîëîõäîî ÒÒÕ-èéí õ¿¿ ri ï áà çýýëèéí õ¿¿ rj a õîîðîíäûí çºð¿¿ãýýð òîîöíî. Èíãýõäýý áàãöûí á¿òöèéã õàðãàëçàæ õî¸ð ¿íäñýí á¿ëýãò õóâààíà. Èäýâõòýé áà õ¿¿ àâ÷èðäàã àêòèâ, èäýâõã¿é áà íººö õºðºí㺠îðëîãîã¿é àêòèâ ãýñýí, èäýâõòýé áà îðëîãî àâ÷èðäàã àêòèâ, èõ¿¿ ò õóâààíà. Îðëîãî àâ÷èðäàã õºðºí㺠áîëîí íººö õºðºíãº. ̺í èíôëÿö Inft áºãººä çýýë ýðã¿¿ëýí òºëºõã¿é áàéõ ýðñäýëèéã ªj òîîöîîëíî. ( )1 , , , , , , , ,a t t t t t t t i j jST F LA SNA OV MD VT Inf r rψ θ⎡ ⎤= ⎣ ⎦ п (22)
- 95. 99 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê NPt=SDt-ZBt-Taxt (23) ¯¿íä: F íü íèéò îðëîãûí ôóíêö, Ψt íü àêòèâ ïàññèâûí á¿òöèéã èëýðõèéëñýí ôóíêö. Àìüäðàõ ÷àäâàðûí ¿ç¿¿ëýëò WIt íü àøèãò àæèëëàãàà Rentt áîëîí òºëáºðèéí ÷àäâàðûí Ët ¿ç¿¿ëýëò¿¿äýýð òîäîðõîéëîãäîíî. 1 2 1 2 1 20, 0, 1 t t tWI Rent Лλ λ λ λ λ λ = ⋅ + ⋅ ≥ ≥ + = (24) Äýýðõ òýãøèòãýë¿¿ä íü ¿çýæ áóé çàãâàðûí ¿íäñýí àãóóëãûã èëýðõèéëæ áàéãàà áà äàðààõ ÷èãëýëýýð ò¿¿íèéã ñàéæðóóëæ áîëîõ þì. à/ ªðñºë人íò îð÷èíîîñ /òóõàéëáàë ÒÒÕ-èéí õ¿¿/ õàìààð÷ òàòàí òºâëºð¿¿ëýõ õºðºíãèéí õýìæýýã òîäîðõîéëîõ. á/ Àêòèâûí á¿òöèéã èë¿¿ ¿ð àøèãòàé çàãâàðààð òîäîðõîéëæ áîëíî. Áàíêíû ¿éë àæèëëàãààíû ÎÕÓ-ûí ýðäýìòýäèéí çàãâàðò áàíêóóäûã áàíêíû ñèñòåìèéí á¿ðýëäõ¿¿í áîëãîí àâ÷ ¿çäýã. Õàäãàëàìæèéí áàíêóóä íü õ¿í àìûí íèéò õàäãàëàìæèéã òàòàí òºâëºð¿¿ëäýã ãýæ ¿çýýä òýð õºðºí㺺 áàíê õîîðîíäûí çýýëèéí çàõ çýýë äýýð õºðºí㺠îðóóëàëòûí áàíêóóäàä áàéðøóóëäàã. Äýýðõ íºõöëèéã ¿íäýñëýí áàíêóóäûã õî¸ð òºðëèéí ãýæ òîäîðõîéëäîã. Äýýðõ çàãâàðóóäûí áàíêíû ¿éë àæèëëàãààã èæ á¿ðäýë áàéäëààð òîäîðõîéëîõ áîëîìæ õÿçãààðëàãäìàë þì. Áèäíèé äýýð òýìäýãëýñíýýð áàíêíû ¿éë àæèëëàãààíû çàãâàðûã áîëîâñðóóëàõ òóõàé àñóóäàë íü àæ àõóéí íýãæèéí ¿éë àæèëëàãààã òîäîðõîéëäîã ìàòåìàòèê çàãâàð äýýð ñóóðèëàãääàã áºãººä çàãâàð÷ëàëûí åðºíõèé ä¿ð çóðãèéã èëýðõèéëýõäýý áàíêíû òîäîðõîé íýã îíöëîãò òîõèðóóëàí ººð÷ëºõ õýðýãòýé. Áàíêíû ìàòåìàòèê çàãâàð áîëîâñðóóëàõ õ¿ðýýíä: - Òîì áàíêíû õóâüä õýðýâ ¿éë àæèëëàãààíûõ íü íýã ãîë ÷èãëýë õàäãàëàìæ òàòàí òºâëºð¿¿ëýõ áîë ººð íýãýí æèæèã áàíêòàé õàðüöóóëàõàä ò¿¿íèé ïàññèâûã òîäîðõîéëîõäîî õ¿í àìûí îðëîãî áîëîí õýðýãöýýã òóõàéí çàãâàðòàà îðóóëàõ. - Øèëæèëòèéí ¿åèéí áàíêíû õóâüä èíôëÿöûí ò¿âøèíãèéí ¿ç¿¿ëýëòèéã õàðãàëçàõ çýðýã øààðäëàãóóä áîäèòîéãîîð òàâèãääàã.
- 96. 100 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê Àøèãëàñàí ìàòåðèàë: 1.Àíàëèç áàíêîâñêèõ ðèñêîâ. Õåííè âàí Ãðþíèíã Ñîíÿ Áðàéîâè÷ Áðàòàíîâè÷ Êîììåð÷åñêèå áàíêè: Ìîäåëè è èíôîðìàöèîííûå òåõíîëîãè â ïðîöåäóðàõ ïðèíÿòèå ðåøåíèé À.È Êèñåëåâà. Finencial instututions Peter S.Rose Commersial bank management: Producing and Selling financial Peter S.Rose Ïðåäïðèÿòèÿ è áàíêè Í.Å. Åãîðîâà À.Ì. Ñìóëîâ Ïëàíèðîâàíèå êàê îñíîâà óïðàâëåíèÿ äåÿòåëüíîñòþ áàíêà Ì.À. Ïîìàðèíà Ýêîíîìè÷åñêèé àíàëèç äåÿòåëüíîñòè êîììåð÷èñêîãî áàíêà À.Ã. Áàòðàêîâà
- 97. 101 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê АУДИТЫН ХӨГЖЛИЙН ХАНДЛАГА, ТУЛГАМДСАН ЗАРИМ АСУУДАЛ Л.Мөнх-Очир Õàðààò áóñ õºíäëºíãèéí õÿíàëò ¿¿ñýæ áèé áîëñíîîñ õîéø õºãæëèéí óðò óäààí ¿åèéã òóóëæ ºíººäºð òîãòñîí íèéòëýã õýâ ìàÿãèéã îëîîä áàéãàà õýäèé ÷ ýíý íü ò¿¿íèé õºãæëèéí ýöñèéí øàò, áàéæ áîëîõ öîðûí ãàíö õóâèëáàð áèø ãýäýã íü îéëãîìæòîé. Õýäèéãýýð õºãæëèéí îëîí æèëèéí ò¿¿õòýé áîëîâ÷ ýíý íü àóäèò á¿õ òàëààð òºãñ õýëáýðèéã á¿ðýí îëñîí õýðýã áèø, íºãºº òàëààð íèéãìèéí õºãæëèéí ç¿é òîãòëûí äàãóó òýð íü óëàì áîëîâñðîíãóé áîëñîîð áàéõ øààðäëàãà áàñ áèé. Àóäèò çàõ çýýëèéí õàðèëöàà äàâàìãàéëàõ áîëñîí ºíººãèéí íèéãýìä ýðýëò õýðýãöýý íü íýìýãäñýýð áàéãààãèéí çýðýãöýý ò¿¿íèéã áîëîâñðîíãóé áîëîõ øààðäëàãà áèé áîëñîîð áàéãàà áèëýý. Àóäèòûí õºãæëèéí îëîí æèëèéí ò¿¿õòýé óëñ îðíóóäàä àóäèò çîõèîí áàéãóóëàëò, àðãà ç¿éí õóâüä áîëîâñðîíãóé áîëñîîð áàéãàà áîë íèéãìèéí øèíý òîãòîëöîîíä øèëæñýí, òóõàéëáàë õóó÷èí òºâëºðñºí òºëºâëºãººò ýäèéí çàñãààñ çàõ çýýëèéí íèéãýìä øèëæèæ áàéãàà óëñ îðíóóäûí õóâüä òýð íü äºíãºæ øèíýýð áèé áîëæ áàéíà. Äýëõèé íèéòèéí àóäèòûí ¿¿ñýë, õºãæëèéí ÿâöàä àóäèòûí àãóóëãàä ãàðñàí ¿íäñýí ººð÷ëºëò, àóäèòûí ìºí ÷àíàðûã çºâ òàíüæ ìýäýõ, àóäèòûí õºãæëèéí ÷èã õàíäëàãûí òàëààð ñèñòåìòýé îéëãîëò áèé áîëãîõ ¿¿äíýýñ ò¿¿íèé õºãæëèéã ¿å÷èëæ àâ÷ ¿çýõ øààðäëàãà áèé áîëæ áàéíà. Àóäèòûí õºãæëèéí ÿâöàä ãàðñàí ººð÷ëºëò, ò¿¿íèé àãóóëãà, õºãæëèéí ¿íäñýí õàíäëàãàä òóëãóóðëàí ò¿¿íèé õºãæëèéã äàðààõ 5 ¿å øàò áîëãîí àâ÷ ¿çýæ áîëõîîð áàéíà. Íýãä¿ãýýð øàò. Ñàíõ¿¿ãèéí õÿíàëò, õàðààò áóñ õÿíàëòûí ¿¿ñëèéí ¿å. Ýíý ¿éë ÿâöûã öàã õóãàöààíû õóâüä çºâõºí Ìݪ ¿åä õàìààðóóëæ àâ÷ ¿çýæ áîëîõ þì. Ìݪ 4000 îíû ¿åýñ ñàíõ¿¿ãèéí õÿíàëò
- 98. 102 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê ¿¿ññýí ò¿¿õòýé. Àóäèòûí ò¿¿õýí õºãæëèéí ýíý øàòàíä ñàíõ¿¿ãèéí õÿíàëò àãóóëãûí õóâüä õàðààò áóñ øèíæèéã îëæ òýð íü ò¿ãýýìýë áèø, çàðèì óëñ îðíû òºðèéí õýìæýýíä ¿¿ñýæ áèé áîëñîí îíöëîãòîé. Õî¸ðäóãààð øàò. Àóäèòûí èäýâõèòýé õºãæëèéí ¿å. Ýíý íü ìàíàé ýðèíèé ýõëýëýýñ XIII çóóíûã õ¿ðòýë õóãàöààã õàìàðíà. Õºãæëèéí ýíý øàòàíä àóäèò ººðèéí áèå äààñàí øèíæèéã èë¿¿ àãóóëàõ áîëñîí òºäèéã¿é åâðîïûí óëñ îðíóóäàä èõýä òàðõàæ ãîë÷ëîí óëñûí ñàí õºìðºã, çàñàã çàõèðãààíû áàéãóóëëàãûí õºðºíãèéí çàðöóóëàëòûã øàëãàäàã áàéñàí ºìíºõ õýëáýð õýâýýð õàäãàëàãäàõûí çýðýãöýý îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà, ãàð óð÷óóäûí íèéãýìëýã, ãàçàð ýçýìøèã÷èä, ¿éëäâýðëýã÷äèéí òàéëàíä àóäèò õèéäýã áîëæ àóäèòûí õ¿ðýý ºðãºæèí õºãæèõ áîëîìæ áèé áîëñîí. Áàðèìòààñ ¿çýõýä ýíý ¿åä õàðààò áóñ õÿíàëòûí õýëáýð åâðîïò ò¿ðãýí õóðäàöòàé òàðõàæ àãóóëãûí õóâüä ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàíãèéí àóäèò ãîëëîõ õàíäëàãàòàé áîëñîí íü õºãæëèéí ýíý øàòàíä áèé áîëñîí íýã îíöëîã, àóäèòûí õºãæëèéí ò¿¿õýíä ãàðñàí òîì îëîëò ãýæ ¿çýæ áîëîõ þì. Ãóðàâäóãààð øàò. Îð÷èí ¿åèéí àóäèòûí òîãòîëöîî ¿¿ññýí ¿å. XIII-XIX çóóíû 30-ààä îíûã õàìðóóëæ àâ÷ ¿çýæ áîëîõ þì. Àóäèòûí ¿éë àæèëëàãààíû õºãæëèéí ýíý øàòàíä íÿãòëàí áîäîõ á¿ðòãýëèéí áè÷èëòèéí øèíý õýëáýð ¿¿ñýí, á¿ðòãýëèéí öîî øèíý ñèñòåì íèéòëýã õýðýãëýãäýõ áîëñíîîð òýð íü àóäèòûí ¿íäñýí îáúåêò áîëæ çºâõºí ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàíã øàëãàõ õýëáýð ò¿ãýýìýë øèíæòýé áîëñîí. Àãóóëãûí õóâüä àâ÷ ¿çâýë ýäãýýð íü ¿íäñýíäýý îð÷èí ¿åèéí àóäèò á¿ðýëäýí áèé áîëæ ýõýëñýí õýðýã áàéëàà. ĺðºâä¿ãýýð øàò. Àóäèòûí ýð÷èìòýé õºãæëèéí ¿å. XIX çóóíû 30-ààä îíîîñ 1980-ààä îí õ¿ðòýë ¿åèéã õàìàðíà. Àóäèòûí ¿éë àæèëëàãààíû õºãæëèéí ýíý øàòàíä äàí ãàíö ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàíãèéí àóäèòààñ ãàäíà àóäèòûí áóñàä òºðºë áèé áîëæ, àóäèòûí ¿éë àæèëëàãàà äýëõèéí îëîí óëñ îðíû õýìæýýíä äàÿàðøëûí øèíæèéã îëñíîîð íÿãòëàí áîäîõ á¿ðòãýë, àóäèòûí ¿éë àæèëëàãààíû îëîí óëñûí áàéãóóëëàãóóä ¿¿ñýí òîãòíîæ, àóäèòûí òºðºë òóñ á¿ð øàëãàëòûí øèíý àðãà ç¿é, àóäèòûí îíîëòîé áîëæ õºãæëèéí öîî øèíý õàíäëàãûã áèé áîëãîñîí. Ýíý á¿õýí ò¿¿õýí õàðüöàíãóé áîãèíî õóãàöààíä á¿ðýëäýí áèé áîëñíîîñ ¿çýõýä àóäèòûí õºãæëèéí ýíý øàòíû ãîë àãóóëãà íü àóäèò á¿õ òàëààðàà ýð÷èìòýé õºãæëèéã îëñîí ÿâäàë ìºí. Òàâäóãààð øàò. Àóäèòûí ¿éë àæèëëàãààíû òºâëºðºë, õÿìðàëûí ¿å. 1980-ààä îíîîñ õîéøèõ ¿åèéã õàìàðíà. Ýíý ¿åä ņèõ íàéìņ õýìýýýõ àóäèòûí ¿íäýñòýí äàìíàñàí òîìîîõîí êîðïîðàöèóä áèé áîëæ áàéñàí áîë ò¿¿íèé äàðàà ņèõ çóðãààņ, 1998 îíä ņèõ òàâņ áîëîí äýëõèéí óëñ îðíóóäàä èäýâõèòýé ¿éë àæèëëàãàà ýðõëýõ áîëñîí áàéíà.
- 99. 103 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê Àíãëè-Àìåðèêèéí Êóïåðñ ýíä Ëàéáðàíä (Coopers and Lybrand), Àìåðèê- ßïîíû Äèëîéò ýíä Òóø (Deloitte and Touch), Àìåðèêèéí Àðòóð Àíäåðñåí (Artur Andersen), Ãîëëàíäûí Ýðíñò ýíä ßíã (Ernst and Young), õàìòàðñàí KPMG êîìïàíèóä äýëõèé íèéòýä òàíèë áîëæ äýëõèéí óëñ îðíóóäûí õýìæýýíä àóäèò, çºâëºãºº ºãºõ áèçíåñýýð òýðã¿¿ëñýýð èðñýí òºäèéã¿é îëîí æèë íýëýýä ņìîíîïîëüņ øèíæòýé ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ èðæýý. Äýýðõè êîìïàíèóäààñ Àðòóð Àíäåðñåí êîìïàíè äàìïóóð÷, ¿ëäñýí äºðâºí êîìïàíè ýð÷èìòýé ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ òýäãýýðò òîìä òîîöîãäîõ õàðèëöàã÷äûí 90,0 îð÷èì õóâü íîãäîõ áîëæýý. 1990-ýýä îíîîñ òîìä òîîöîãäîõ äýýðõè êîìïàíèóä õàðèëöàã÷ áàéãóóëëàãûí ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàíã òýäýíä àøèãòàéãààð õóóðàì÷ààð áàòàëãààæóóëàõ, àóäèòûí ¿éë àæèëëàãààíû ¿íäñýí çàð÷ìûã ãàæóóäóóëñíû óëìààñ àóäèòûí ¿éë àæèëëàãààíû íýð òºð áóóð÷ ñàíõ¿¿ãèéã õàðààò áóñ õÿíàëòàä èòãýõ õàðèëöàã÷èéí èòãýë àëäðàõ áîëñíûã àóäèòûí ¿éë àæèëëàãààíä ãàðñàí õÿìðàë õýìýýí íýðëýõ áîëñîí þì. Àóäèòûí õºãæëèéí ýíý øàòíû íýã îíöëîã íü àóäèòûí ¿íäýñòýí äàìíàñàí òîì êîìïàíèóä áèé áîëæ àóäèòûí ¿éë àæèëëàãàà íýëýýä òºâëºðñºí õýëáýðèéã îëæ óëñ ¿äýñòí¿¿äèéí õýìæýýíä ¿íäýñòýí äàìíàñàí àóäèòûí òîì êîìïàíèóä ìîíîïîëü øèíæòýé ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ áîëñîí òºäèéã¿é òýäíèé ¿éë àæèëëàãààíä ãàæóóäàë áèé áîëæ ò¿¿íèéã çàñàõ, àóäèòûí íýð õ¿íäèéã ñýðãýýõ, àóäèòûã òóõàéí óëñ îðíû õýìæýýíä èë¿¿òýé õºãæ¿¿ëýõ áîäëîãî ýð÷èìæñýí ÿâäàë ìºí. Àóäèò õºãæëèéí îëîí æèëèéí ò¿¿õèéã òóóëàõäàà ò¿¿íèé àãóóëãà, õýëáýð óëàì á¿ð áîëîâñðîíãóé áîëñîîð ºíººäºð ñàíõ¿¿ãèéí õÿíàëòûí ñîíãîäîã õýëáýðèéã îëæ, òýð íü îíîëûí õóâüä íýãýíò áîëîâñðîõûí çýðýãöýý ïðàêòèê õýðýãëýý áîëæ ÷àäæýý. Àóäèòûí õºãæëèéí äýýðõè ¿å÷ëýëýýñ õàðõàä àóäèò õýëáýð, çîõèîí áàéãóóëàëò, àðãà ç¿éí õóâüä ººð÷ëºãäºí øèíý÷ëýãäñýýð èðñýí áºãººä ýðäýìòýä, ñóäëàà÷äûí ýíý òàëààð ºãñºí ä¿ãíýëò, òîäîðõîéëñîí ÷èã õàíäëàãûã íýãòãýí ¿çýæ áîëîõ þì. Ñèñòåìò ÷èã õàíäëàãà. Àóäèòàäûí àãóóëãàä áèé áîëñîí íýã îíöëîã íü ņñèñòåìò ÷èã õàíäëàãàņ áèé áîëñîí ãýæ ¿çäýã. ªºðººð õýëáýë àóäèòîð íÿãòëàí áîäîõ á¿ðòãýëèéí áàðèìò, áè÷èëòèéã áèé áîëãîäîã, ò¿¿íèéã àøèãëàäàã õ¿ì¿¿ñ áîëîõ áàéãóóëëàãûí áèçíåñ ýðõëýã÷èä ¿éë÷ë¿¿ëýã÷èéí õîîðîíäûí õàðèëöààã íýëýýä íàðèéí ñóäàëäàã áîëñîí. Àëäàà ãàðõààñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ çîðèëãîîð õàðèëöàã÷ óäèðäëàãûí ñèñòåìèéí ¿ð àøãèéã äýýøë¿¿ëýõèéí òóëä þóíû ºìíº äîòîîä õÿíàëòûí òîãòîëöîîã äîòîîä àóäèòûí õ¿ðýýíä ñàéæðóóëàõ
- 100. 104 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê çîðèëãî òàâèãäñàí. Õàðèëöàã÷ áàéãóóëëàãûí äîòîîä õÿíàëò íü á¿ðòãýëèéí àëäààã èëð¿¿ëæ çàñàõ áîëîìæ ìóó áîë àóäèòîð äîòîîä õÿíàëòûí ñèñòåìèéã á¿õýëä íü ñàéæðóëàõàä ÷èãëýãäñýí çºâëºãºº ºã÷ òóñëàìæ ¿ç¿¿ëäýã.Ýíý á¿õíèéã àóäèòûí ñèñòåìò õàíäëàãûí çàð÷èìä òóëãóóðëàí ã¿éöýòãýäýã. Èéì áàéäëààð ñèñòåìò õàíäëàãà íü àóäèòûí ¿éë àæèëëàãààíû ÷àíàðûí áàòàëãàà áîëæ õóâèðñàí áàéíà. Ýðñäýëä ñóóðèëñàí àóäèò. Àóäèòûí àãóóëãàä ñ¿¿ëèéí ¿åä ãàð÷ áàéãàà íýã õàíäëàãà áîë ņýðñäýëä ñóóðèëñàí àóäèòņ ãýæ ¿çäýã. Ýíý íü áàðóóíû îðíóóäàä ò¿ãýýìýë øèíæòýé áîëñîí. Ò¿¿íèé ìºí ÷àíàð íü íîòëîõ ¿éë àæèëëàãàà òºäèéã¿é ñèñòåìò õàíäëàãûí àóäèòàä ¿íäýñëýí ñòàòèñòèê áîëîí ñòàòèñòèê áóñ ò¿¿âýðëýëòèéã àóäèòàä àøèãëàõ áîëñîí ÿâäàë ìºí. Ò¿¿âýðëýëòèéã îíîâ÷òîé áóñ õýðýãëýõ íü àóäèòîð, àóäèòûí áàéãóóëëàãà ýðñäýë õ¿ëýýõ ¿íäýñ áîëäîã. Ò¿¿âýðëýëò íü àóäèòûí àæëûí îíîëûí òºâøèíã òîäîðõîéëîõ òºäèéã¿é àóäèòàä ò¿¿âýðëýëòèéã õýðýãëýõã¿é áàéõ íü àóäèòûí ìºí ÷àíàðûã àëäàãäóóëæ èíãýñíýýð àóäèò áàðèìòûí øàëãàëòààñ òºäèéëºí ÿëãàãàäàõã¿éä õ¿ðäýã. Òèéì ó÷ðààñ ò¿¿âýðëýëò àóäèòûí àðãà ç¿éí ãîë ¿íäýñ áîëäîã ó÷èð ò¿¿âýðëýëòèéã çàðèì ñóäëàà÷èä àóäèòàä ãàðñàí õóâüñãàë õýìýýí ¿çäýã. ¯éë àæèëëàãààíû øèíý÷ëýë. Àóäèò îëîí óëñûí õýìæýýíä öººí õýäýí êîìïàíèä òºâëºð÷ ¿éë àæèëëàãàà íü ìîíîïîë øèíæòýé áîëñîí òºäèéã¿é òýäíèé ¿éë àæèëëàãààíä áàãàã¿é õýìæýýíèé ãàæóóäàë ¿¿ñýæ, çàðèì òîì êîìïàíè äàìïóóðñíààð àóäèòûí ¿éë àæèëëàãààíä õÿìðàë áèé áîëñîí. Ýíý õÿìðàëûã “íÿãòëàí áîäîõ á¿ðòãýëèéí”, “àóäèòûí”, “á¿ðòãýë-àóäèòûí”, “àóäèòûí óäèðäëàãûí” ãýõ ìýò îëîí ÿíçààð íýðëýæ áàéíà. ¯¿íèéã õ¿ëýýí çºâøººðºõººñ ººð àðãàã¿é áàéäàë áèé áîëñîí. Æèøýýëáýë ÀÍÓ-ä çºâõºí àóäèòîðûí ¿éë àæèëëàãààòàé õîëáîãäñîí 30 òýðáóì äîëëàðûí íýõýìæëýë á¿õèé 4000 õýðýã æèëä ãàð÷ áàéãàà áàðèìò áàéäàã. Àóäèòûí äýëõèéä íýðòýé 4 òîì êîìïàíèéí íýã “KPMG” õóâèëàí îëøðóóëàõ òåõíèê õýðýãñëýëèéí “Õerox” êîðïîðàöèéí 1997-2000 îíû ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàíã áàòàëãààæóóëàõàä àëäàà ãàðãàñíààñ 22.5 ñàÿ àì.äîëëàðûí òîðãóóëü òºëºõººð áîëñîí òàëààð ÀÍÓ-ûí ¿íýò öààñ áîëîí õºðºíãèéí áèðæèéí êîìèññ ìýäýýëñýí áàéíà. ¯¿íèé äàãóó “KPMG” öààøäûí ¿éë àæèëëàãààíäàà àëäàà ãàðãàõã¿é áàéõûí òóëä äîòîîä õÿíàëò, çîõèîí áàéãóóëàëòàà ººð÷ëºõ ¿¿ðãèéã ººðòºº õ¿ëýýæýý. Äýýðõè êîìèññ øàëãàëòûí ÿâöàä “KPMG” êîìïàíè ņXeroxņ êîðïîðàöèéí 1996-2000 îíû àøãèéã 1.5 òýðáóì àì.äîëëàð áàéñíûã 3 òýðáóì áîëãîí õóóðàì÷ààð ºñãºí áàòàëãààæóóëñíûã òîãòîîæýý. “Èõ òàâ”, äàðàà íü “Èõ äºðºâ” áîëñîí àóäèòûí êîìïàíèóäûí íýã “Deloit end Touch” êîìïàíè “Adelphia Communications” êàáåëèéí òåëåâèçèéí êîìïàíèéí 2000 îíû ñàíõ¿¿ãèéí òàéàíã áóðóó áàòàëãààæóóëñíààñ 50.0
- 101. 105 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê ñàÿ àì äîëëàðûí òîðãóóëü õ¿ëýýæýý. Adelphia êîìïàíè 1.6 ñàÿ äîëëàðûí àøãèéã õºðºí㺠îðóóëàã÷äààñàà íóóñíûã “Deloit end Touch” êîìïàíè îãò ìýäýýëýëã¿é îðõèñîí. ̺í õóâü íèéë¿¿ëñýí õºðºíãèéí õýìæýýã 375.0 ñàÿ äîëëàðààð ºñãºæ áàòàëãààæóóëæýý. Äýëõèéí áàðàã á¿õ îðîíä ººðñäèéí ñàëáàðûã áàéãóóëæ àóäèòûí ¿éë àæèëëàãààíä íî¸ðõëîî òîãòîîñîí äýýðõè êîìïàíèóäûí ¿éë àæèëëàãààíä áèé áîëñîí õÿìðàë äýëõèéí ýäèéí çàñàã äàÿàð÷ëàãäñàí ýíý ¿åä îëîí óëñûí øèíæ ÷àíàðòàé áîëæ áàéíà. Õÿìðàë àóäèòûã ÷àíàðæóóëàõ, àóäèòîð, àóäèòûí êîìïàíèóäûí ¿¿ðýã õàðèóöëàãûã ºíäºðæ¿¿ëýõ øààðäëàãûã áèé áîëãîæ, ýíý íü àóäèòûí øèíý÷ëýëèéí ýõëýë áîëæ áàéíà. Ýíý õÿìðàëûí øàëòãààí íü ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàíã ¿éë÷ë¿¿ëýã÷èéí ºì÷ëºã÷èä, òýäíèé óäèðäëàãóóä, íÿãòëàí áîäîã÷èä, àóäèòûí êîìïàíèóäûí óäèðäëàãà, òýäíèé õàìòðàí àæèëëàã÷äàä àøèãòàéãààð õóóðàì÷ààð áàòàëãààæóóëàõ, íºãºº òàëààð àóäèòûí áàéãóóëëàãà, àóäèòîð ¿éë àæèëëàãààíû ¿íäñýí çàð÷ìàà ìºðäºæ àæèëëàààã¿éòýé õîëáîîòîé. Ýäèéí çàñàã, áèçíåñèéí ºðñºë人íèé ýíý ¿åä äýýðõè çºð÷èë íü õóâüöààíû ¿íèéã ºñãºõ, õÿìä çýýë îëæ àâàõ, óäèðäëàãûí ¿éë àæèëëàãààíû ¿íýëãýýã íýìýãä¿¿ëýõ, áóñäàä èòãýë ¿íýìøèë òºð¿¿ëýõ õóóðìàã áàéäëûã áèé áîëãîæ áàéãàà þì. Àóäèòûí ¿éë àæèëëàãààíä áèé áîëñîí ýíõ¿¿ õÿìðàëààñ àóäèòûí ¿éë àæèëëàãààíä èòãýõ èòãýë àëäàð÷ áèçíåñèéí òîìîîõîí êîìïàíèóä ººðòºº àóäèòûí ñàëáàð (äîòîîä àóäèò)-òàé áîëîõ ¿éë ÿâö ýð÷èìòýé ºðíºæ áàéíà. ͺ㺺 òàëààð óëñ îðíóóäûí àóäèòûí êîìïàíèóäûã íýãòãýñýí îëîí óëñûí çàðèì áàéãóóëëàãóóä àóäèòûí ¿éë àæèëëàãààã òºâëºð¿¿ëýõèéí ýñðýã, ¿íäýñíèé õýìæýýíä àóäèòûã èë¿¿ õºãæ¿¿ëýõýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ çîðèëãî á¿õèé ¿éë àæèëëàãààã ÷óõàë÷èëæ áàéíà. ¯¿íèé íýã æèøýý áîë õºãæëèéí 33 æèëèéí ò¿¿õòýé, äýëõèéí øèëäýã 10 ñ¿ëæýýíèé íýã, 92 îðíû, àóäèòûí 14000 ìýðãýøñýí àæèëòàí á¿õèé 300 ãàðóé àóäèòûí áàéãóóëëàãûã íýãòãýñýí Ëîíäîíä òºâòýé îëîí óëñûí “NEXIA” ãýäýã áàéãóóëëàãà þì. Ýíý áàéãóóëëàãà òóõàéí óëñ îðîíä ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëòòàé êîìïàíèéí ¿éë àæèëëàãààíä àóäèò õèéõýä õºðºí㺠îðóóëàã÷ õî¸ð óëñûí àóäèòûí áàéãóóëëàãà õàìòðàí àæèëëàõ, èíãýñíýýð àóäèòûã òóõàéí óëñ ¿íäýñòíèé õýìæýýíä õºãæ¿¿ëýõ, àóäèòûí àæëûí ÷àíàðûã õàíãàõ áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëæ áàéãàà þì. Çàðèì îðîíä “Èõ äºðºâ”-èéí ýñðýã àóäèòûí ¿íäýñíèé òîì êîìïàíèóä õîîðîíäîî íýãäýí ¿íäýñíèé àóäèòûã õºãæ¿¿ëýõ, ººðèéí çàõ çýýëèéã õàìãààëàõ çîðèëãîîð ýíý ÷èãëýëèéã ãîë çîðèëòîî áîëãîí àæèëëàæ áàéãàà îëîí óëñûí àóäèòûí áàéãóóëëàãàä íýãäýí îðæ áàéãàà íü àóäèòûí ¿éë àæèëëàãààíû øèíý÷ëýëèéã õàðóóëæ áóé íýã æèøýý þì. Ýíý á¿õíýýñ ä¿ãíýæ ¿çâýë àóäèòûí àæëûí ÷àíàðûã ñàéæðóóëàõ, ¸ñ ç¿éã õàòóó ÷àíä áàðèìòëàí àóäèòûí ¿éë àæèëëàãààã ÷àíàðûí øèíý øàòàíä
- 102. 106 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê ãàðãàõ ÿâäàë àóäèòûí äýëõèé íèéòèéí õºãæëèéí ÷èã õàíäëàãà áîëæ áàéíà. Ìàíàé îðíû õóâüä àóäèò 10 ãàðóé æèëèéí õºãæëèéí ò¿¿õòýé õýäèé ÷ ºíººäºð çîõèõ òºëºâøëèéã îëæ, óëñ îðíû õýìæýýíä ñàíõ¿¿ãèéí õàðààò áóñ ¿éë àæèëëàãààã õýðýãæ¿¿ëæ áàéíà. Ìýðãýøñýí íÿãòëàí áîäîã÷, àóäèòîð, ìýðãýøñýí ¿íýëãýý÷èí, òàòâàðûí ìýðãýøñýí íÿãòëàí áîäîã÷ çýðýã àóäèòûí áàéãóóëëàãûí ìýðãýøñýí àæèëòàí, àóäèòûí áàéãóóëëàãóóä, òýäãýýðèéã óäèðäàõ òºðèéí çàõèðãààíû áîëîí ìýðãýæëèéí îëîí íèéòèéí áàéãóóëëàãà áèé áîëæ ýíý ¿éë àæèëëàãààíû ýðõ ç¿éí ¿íäñèéã á¿ðä¿¿ëýõ òàëààð õàðüöàíãóé áîãèíî õóãàöààíä áàãàã¿é àìæèëò îëæ àóäèòûí òîãòîëöîîã çîõèõ øàòàíä á¿ðä¿¿ëæ ÷àäñàí ÿâäàë ºíãºðñºí õóãàöààíû ãîë îëîëò þì. Ìàíàé îðíû àóäèòûí òóëãàìäñàí àñóóäëûã òîäîðõîéëîõ, óëìààð ò¿¿íèéã øèéäâýðëýõ òóõàé àñóóäëûã àâ÷ ¿çýõèéí ºìíº àóäèòûí ¿éë÷èëãýýíèé ÷àíàð ÿìàð òºâøèíä áàéãàà, ºíººäºð ìàíàéä àóäèò áîäèò õýðýãëýý áîëæ ÷àäñàí ýñýõ, ýíý ¿éë÷èëãýýíèé ýðýëòèéí òàëààð õèéñýí ñóäàëãààíä ¿íäýñëýí óã àñóóäàëä õàðèóëò ºãºõèéã õè÷ýýëýý. Ñóäàëãààíû ä¿íã õàðóóëñàí õ¿ñíýãò à. Àóäèòûí àæëûí ÷àíàð á. Àóäèò õèéëãýõ áîëñîí øàëòãààí ¯íýëãýý Òîî Õóâü Øàëòãààí Òîî Õóâü 1. ìàø ñàéí 15 4.8 1. Õóóëèíä çààñàí ó÷ðààñ 114 37.6 2. ñàéí 203 67.0 2. ªºðñ人 õ¿ññýí 189 62.4 3. äóíä 82 27.0 4. ìóó 4 1.2 Ä¿í 303 100.0 Ä¿í 303 100.0 Ñóäàëãààã 2004 îíû áàéäëààð ÿâóóëñàí áºãººä àóäèòûí ¿éë÷èëãýýíèé ÷àíàð, àóäèòûí ýðýëò ÿìàð áàéãààã ñóäëàõ çîðèëãîîð àóäèòûí ¿éë÷èëãýýíä õàìðàãäñàí 303 àæ àõóéí íýãæ áàéãóóëëàãààñ 6 áàãö àñóóäëààð 30 àñóóëòàä, àóäèòûí ¿éë÷èëãýýíä õàìðàãäààã¿é 251 àæ àõóéí íýãæ áàéãóóëëàãààñ 5 áàãö àñóóäëààð 22 àñóóëòàä õàðèóëò àâëàà. Ñóäàëãààíààñ ¿çýõýä ñóäàëãààíä îðîëöîã÷äûí 71.8 õóâü íü àóäèòûí ¿éë àæèëëàãàà ÷àíàðûí õóâüä õýâèéí ÿâàãäàæ áàéíà ãýñýí õàðèóëò ºãñºí. ͺ㺺 òàëààð àóäèòûí êîìïàíèóèäûí ¿éë àæèëëàãààíä ìýðãýæëèéí áàéãóóëëàãààñ õèéñýí øàëãàëòûí ä¿í çýðãýýñ ¿çâýë ìàíàéä àóäèòûí àæëûí ÷àíàð çîõèõ òºâøèíä áàéãàà ãýæ õýëæ áîëîõ áîëîâ÷ ñóäàëãààãààð 28.2 õóâü íü òºäèéëºí õàíãàëòãàé ¿íýëãýý ºãººã¿éã öààøèä áîäîëöîõ ¸ñòîé. Àóäèòûí ¿éë÷èëãýýíä õàìðàãäñàí áàéãóóëëàãûí 62.4 õóâü íü ººðñ人 õ¿ññýí, ¿ëäñýí 37.6 õóâü íü õóóëèíä àóäèò õèéëãýõýýð çààñàí ó÷ðààñ
- 103. 107 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê òàéëàíãàà áàòàëãààæóóëäàã ãýñíýýñ ¿çýõýä äèéëýíõ íü àóäèòûã õ¿ëýýí çºâøººð÷ áàéãàà íü õàðàãäàæ áàéíà. Òýãâýë ýíäýýñ àóäèòûí àæëûí ÷àíàð õýâèéí, ¿éë÷ë¿¿ëýã÷ àóäèò õýðýãöýýòýé áîëîõûã îéëãîæ ìýäñýíèé ¿íäñýí äýýð ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàíãàà áàòàëãààæóóëäàã ãýñýí ä¿ãíýëò õèéæ áîëîõîîð áàéíà. Ãýâ÷ ýíý íü àóäèòûí ¿éë àæèëëàãààíä ÿìàð íýãýí àëäàà äóòàãäàë áàéõã¿é ãýñýí õýðýã îãòõîí ÷ áèø áºãººä ºíººäºð õàðèëöàã÷èéã îëæ àâàõ, ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàíã áàòàëãààæóóëàõ, øóäàðãà ºðñºë人íèéã áèé áîëãîõîä áàãàã¿é äóòàãäàë îðøñîîð áàéãààã áèä ìýäíý. Àóäèòûí ¿éë÷èëãýýíèé ýðýëòèéã ñóäëàõ çîðèëãîîð 251 àæ àõóéí íýãæýýñ àâñàí ä¿íã õ¿ñíýãòýýð õàðóóëáàë: â. Àóäèò õèéëãýýã¿é øàëòãààí Àñóóëò òîî õóâü 1. Õóóëèéí çààëòàä õàìààðààã¿é ó÷ðààñ 80 31.9 2. Àóäèòûí ¿éë÷èëãýý øààðäëàãûí õýìæýýíä õ¿ðýýã¿é ó÷ðààñ 42 16.7 3. Ýíý òàëààð îéëãîëòã¿éãýýñ 69 27.5 4. Èéì ýðýë õýðýãöýý áàéõã¿éãýýñ 60 23.9 Ä¿í 251 100.0 Àóäèòûí ¿éë÷èëãýý àâäàãã¿é ãýñýí øàëòãààíû 31.9 õóâü íü õóóëèíä òàéëàíãàà áàòàëãààæóóëàõààð çààãàà¿é ó÷ðààñ ãýñýí áîë 23.9 õóâü íü èéì õýðýãöýý áàéõã¿é, 16.7 õóâü íü àóäèòûí ¿éë÷èëãýý øààðäëàãûí õýìæýýíä õ¿ðýýã¿é, ¿ëäñýí 27.5 õóâü íü ýíý òàëààð îéëãîëòã¿é ãýñíýýñ ¿çýõýä àóäèòûí ¿éë àæèëëàãààíä òýäíèéã õàìðóóëàõ, ººðººð õýëáýë àóäèòûí çàõ çýýëèéã ºðãºæ¿¿ëýõ áîëîìæ áàéãààã õàðóóëæ áàéíà. Àóäèòûí ¿éë àæèëëàãààíû äýëõèé íèéòèéí õàíäëàãà, ìàíàé îðíû àóäèòûí õºãæëèéí òºâøèíòýé óÿëäààòàéãààð ìàíàéä àóäèòûã öààøèä áîëîâñðîíãóé áîëãîí õºãæ¿¿ëýõ øààðäëàãà áàéñààð áàéãàà íü îéëãîìæòîé. Àóäèò òóëãàìäñàí îëîí àñóóäàë áàéãàà íü ìýäýýæ áîëîâ÷ òýäãýýðèéã îéëãîìæòîé, öýãöòýé áîëãîõ ¿¿äíýýñ þóíû ºìíº òîäîðõîé àíãèëàëä õóâààæ ¿çýõ íü ç¿éòýé þì. Àóäèòûí òóëãàìäñàí àñóóäëûã òýäãýýðèéí øèíæ ÷àíàðûã õàðãàëçàí äàðààõ 5 õýñýãò õóâààæ ¿çýæ áîëîõ þì. 1. Àóäèòûí îíîëûí àñóóäàë 2. Çîõèîí áàéãóóëàëòûí àñóóäàë 3. Àóäèòûí òåõíîëîãèéí àñóóäàë 4. Àóäèòûí ýðõ ç¿éí îð÷íû àñóóäàë 5. Áóñàä àñóóäàë
- 104. 108 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê Äýýðõè õýñýã òóñ á¿ðä àóäèòûí òóëãàìäñàí ÿìàð àñóóäëóóä õàìààðàõûã ñõåìýýð õàðóóëëàà. Àóäèòûí òóëãàìäñàí àñóóäëóóä, òýäãýýðèéí àíãèëàë Àóäèòûí òóëãàìäñàí Îíîëûí àñóóäëóóä Çîõèîí áàéãóóëàëò Àóäèòûí òåõíîëîãè Ýðõ ç¿éí îð÷èí Áóñàä àñóóäàë Îíîëûí ¿íäýñ - ñóóðü çàð÷èì - ñòàíäàðò - ¿çýë áàðèìòëàë Àøèã ñîíèðõîë - Õàðààò áóñ áàéäàë - Àóäèòûí ýðýëò - ¯¿ðýã õàðèóöëàãà - Óäèðäëàãà äàõü àóäèòûí ¿¿ðýã Àóäèòûí ¿éë àæèëëàãààã çîõèöóóëàõ ìåõàíèçì - çàõèðãààíû - Ý/Ç-èéí - ¸ñ ç¿éí - Óäèðäëàãûí çîõèîí áàéãóóëàëò - Êîìïàíèéí á¿òýö, çîõèîí áàéãóóëàëò - Àóäèòûí àæëûí õÿíàëò - Àóäèò äàõü ºðñºë人í - ÌÍÁ, àóäèòîð áýëòãýõ - Àóäèòûí ¿éë÷èëãýýíèé òºðºë - Òºëºâëºëò - Ò¿¿âýðëýëò - Ýðñäëèéí ¿íýëãýý - Ìàòåðèàë- ëàãèéí òºâøèí - Ä¿ãíýëòèéí òºðºë Àæëûí áàðèìò - ÀÎÓÑ, Õýðýãëýý - ¯íäýñíèé ñòàíäàðò - Äîòîîä àóäèòûí ñòàíäàðò - Àóäèòûí êîìïàíèéí äîòîîä ñòàíäàðò - Òóñãàé ñòàíäàðò - Õóóëü - Æóðàì, çààâàð, ä¿ðýì - Ñóäàëãàà - Íýð òîìú¸î - Áóñàä Ñóðòàë÷èëã àà
- 105. 109 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê Àóäèòûí òóëãàìäñàí äýýðõè àñóóäàë òóñ á¿ðèéí òàëààð äýëãýðýíã¿é ñóäàëãàà õèéæ òîäîðõîé ñàíàë äýâø¿¿ëñýí áîëîâ÷ ýíý òóõàé ºã¿¿ëýõýä õýòýðõèé í¿ñýð áîëîõ òóë çàðèì àñóóäëûã òîâ÷ õºí人ä çºâõºí îóäèòûí îíîëûí àñóóäàë, òóõàéëáàë àóäèòûí ñóóðü çºð÷èì, àóäèòûí ñòàíäàðòûí àñóóäëûã ãîë áîëãîí àâ÷ ¿çëýý. Àóäèòûí ñóóðü çàð÷ìûí àñóóäàë. Àóäèòûí îíîëûí ¿íäñýí àñóóäàëä àóäèòûí ¿çýë áàðèìòëàë, ñóóðü çàð÷èì, àóäèòûí ñòàíäàðò, ñõåìýýð õàðóóëñàí áóñàä àñóóäàë õàìààðäàã. Ýíý òóõàé “Õýðýãëýýíèé ñòàíäàðò” ñýòã¿¿ëèéí 2005 îíû 8,9 äóãààðò äýëãýðýíã¿é ºã¿¿ëñýí òóë ýíä çºâõºí àóäèòûí ñóóðü çàð÷ìûí òàëààð àâ÷ ¿çüå. Àóäèòûí ñóóðü çàð÷èì àóäèòûí ñòàíäàðòûí àãóóëãûã îéëãîõ, àóäèòîðûí ä¿ãíýëò ãàðãàõ ¿íäýñëýëèéã òîãòîîõ, á¿õýëäýý àóäèòûí ¿éë æèëëàãààã òàíüæ ìýäýõýä ÷èëýãäñýí àóäèòûí îíîëûí áîäèò ¿íýíèé íîòîëãîîíû ¿íäñýí ä¿ðýì þì. ÀÍÓ-ûí ýðäýìòýí Ð.Ê.Ìàóòö, Ã.À.Øàðàô íàð àíõ ñóóðü çàð÷ìûã òîäîðõîéëæ äàðàà íü Äæ.Ê.Ðîáåðòñîí, Ò.È.Ëè íàð íýìýëò îðóóëñíààð 10 çàð÷ìûã àíõ áîëîâñðóóëñàí. ÎÕÓ-ûí ýðäýìòýä ìºí ººðèéí îðíû àóäèòûí ¿éë àæèëëàãààíû ñóóðü 10 çàð÷ìûã áîëîâñðóóëæýý. Ýíýõ¿¿ ñóóðü çàð÷ìûí àãóóëãà íü îðîí á¿ðò åðºíõèé人 èæèë áàéõ áîëîâ÷ òóõàéí óëñ îðíû àóäèòûí õºãæèë, àóäèòûí ¿éë àæèëëàãààíû òàëààðõ áîäëîãî, ÷èãëýëýýñ õàìààðààä ÿëãààòàé áàéäëààð òîìú¸îëîãääîã. Ýíý áàéäëûã õàðãàëçàí ìàíàé îðíû õóâüä áàéæ áîëîõ äàðààõ 9 çàð÷ìûã ñàíàë áîëãîæ áàéíà. 1. Ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàí, ìýäýýëýë øàëãàãääàã áàéõ ¸ñòîé 2. Àóäèò õèéãäýæ, áàòàëãààæààã¿é ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàí èòãýë ¿íýìøèë òºð¿¿ëýõã¿é 3. Äîòîîä õÿíàëòûã ¿ð àøèãòàé, çºâ çîõèîí áàéãóóëæ ÷àäñàíààð àëäàà ãàðàõ áîëîìæèéã áàãàñãàæ, ýðñäëèéã áóóðóóëíà 4. Íÿãòëàí áîäîõ á¿ðòãýëèéí íèéòýýð õ¿ëýýí çºâøººðñºí çàð÷ìóóäûã ìºðäºæ àæèëëàõ íü ñàíõ¿¿ãèéí áàéäàë, ¿éë àæèëëàãààíû ¿ð ä¿íã áîäèòîé èëýðõèéëýõ áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëíý 5. Àëäààòàé ä¿ãíýëòýýñ õýí ÷ ÷ºëººëºãäºõã¿é 6. Àóäèòûí íîòîëãîî èòãýë ¿íýìøèëòýé, áîäèòîé áàéõ ¸ñòîé. 7. ¯éл÷ë¿¿ëýã÷èéí óäèðäëàãà, ºì÷ëºã÷èä, õºðºí㺠îðóóëàã÷äûí õîîðîíä ýðõ àøãèéí çºðºë人í áàéæ áîëîõ áºãººä òýð íü á¿ðòãýë òàéëàãíàëûí ¿íýí çºâ, íàéäâàðòàé áàéäëûã äýýøë¿¿ëíý 8. Àóäèòûí ¿éë àæèëëàãààíû çàð÷èì áîëñîí øóäàðãà, áîäèòîé áàéõ ÿâäàë àóäèòîðò ãîë ¿¿ðýã íîãäóóëäàã 9. ¯éë÷ë¿¿ëýã÷èéí ºì÷èéí õýëáýð àëäàà, ýðñäýë ¿¿ñýõýä íºëººëäºã
- 106. 110 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê Ýäãýýð çàð÷ìûã àóäèòûí ºíººãèéí õºãæëèéí òºâøèí, àóäèòûí ìºí ÷àíàðûí òàëààðõ îéëãîëò, àóäèòûí ñòàíäàðòûí àãóóëãàòàé óÿëäóóëàí àâ÷ ¿çñýí áºãººä ýíý íü çºâõºí äýâø¿¿ëæ áóé ñàíàë Ýäãýýð çàð÷ìûã àóäèòûí ºíººãèéí õºãæëèéí òºâøèí, àóäèòûí ìºí ÷àíàðûí òàëààðõ îéëãîëò, àóäèòûí ñòàíäàðòûí àãóóëãàòàé óÿëäóóëàí àâ÷ ¿çñýí áºãººä ýíý íü çºâõºí äýâø¿¿ëæ áóé ñàíàë Äýýðõè çàð÷èì íü áóñàä îðíû ýðäýìòýäèéí áîëîâñðóóëñàí ñóóðü çàð÷ìààñ òºäèéëºí ÿëãàà áàãà áîëîâ÷ ñ¿¿ë÷èéí õî¸ð çàð÷ìûã ìàíàé àóäèòûí îð÷èíòîé õîëáîí àâ÷ ¿çñýí. Òóõàéëáàë 8-ð çàð÷ìûã øèíýýð îðóóëñàí íü àóäèòûí ¿éë àæèëëàãàà ÿìàð íýã ãàæóóäàëã¿é áàéõ ãîë ¿íäñýí íºõöºë íü àóäèòûí ¿íäñýí çàð÷èì áîëîõ øóäàðãà, áîäèòîé áàéõ çàð÷ìûã òóóøòàé ìºðäºõ ÿâäàë áàéäàãòàé õîëáîîòîé. Õàðèí ñ¿¿ë÷èí çàð÷èì íü ìàíàé ºíººãèéí ïðàêòèêààñ óðãàí ãàðñºí áºãººä àóäèòûí ¿éë àæèëëàãààíä ó÷èðäàã áýðõøýýë ìºí òóë ýíý àñóóäëûã àóäèòûí ¿éë àæèëëàãààíä àíõààð÷ ¿çýõ çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé õîëáîîòîé. Ãýõäýý ýíý íü ò¿ð çóóðûí øèíæòýé áàéõûã ¿ã¿éñãýõã¿é. Àóäèòûí ñòàíäàðòûí àñóóäàë. Ìàíàéä àóäèòûí ýðõ ç¿éí îð÷íûã á¿ðä¿¿ëýõ òàëààð õàðüöàíãóé áîãèíî õóãàöààíû äîòîð áàãàã¿é àìæèëò îëñíû íýã æèøýý áîë àóäèòûí òóõàé õóóëèéã 1993 îíä àíõ áàòëàí ãàðãàæ, àóäèòûí õºãæëèéí ºíººãèéí òºâøèí, çîõèí áàéãóóëàëòòàé õîëáîîòîé ýíý îíû ýõýýð õóóëèíä ººð÷ëºëò îðóóëàí øèíý÷ëýí áàòàëëàà. Óã õóóëèíä “ Àóäèòûí ¿íäýñíèé ñòàíäàðòûã ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãà àóäèòûí îëîí óëñûí ñòàíäàðòûí çàð÷èìä íèéö¿¿ëýí áàòàëíà” ãýñíýýñ ¿çýõýä ìàíàéä àóäèòûí ¿íäýñíèé ñòàíäàðò áîëîâñðóóëæ ìºðäºõ íü íýãýíò òîäîðõîé. ̺í õóóëèíä àóäèòûí ¿éë àæèëëàãààíä îëîí óëñûí ñòàíäàðòûã ìºðäºõººð çààñàí òóë îëîí óëñûí áîëîí ¿íäýñíèé ñòàíäàðòûã çºâ õîñëîõ çàìàà𠺺ðèéí îðíû îíöëîã áàéäëûã òóñãàñàí ¿íäýñíèé ñòàíäàðò áîëîâñðóóëàõ ÿâäàë òóëãàð÷ áàéíà. Àóäèòûí ¿íäýñíèé ñòàíäàðò áîëîâñðóóëàõ õî¸ð ¿íäñýí õýëáýð áàéæ áîëîõ áºãººä ýõíèéõ íü àóäèòûí îëîí óëñûí ñòàíäàðòûã ìºðäºõèéí çýðýãöýý ò¿¿í äýýð ¿íäýñíèé îíöëîã á¿õèé àñóóäëààð íýìýëò ñòàíäàðò áîëîâñðóóëæ ìºðäºõ, õî¸ðäàõü íü àóäèòûí îëîí óëñûí ñòàíäàðòûí àãóóëãûí äàãóó òýäãýýð ñòàíäàðòûã ¿íäýñíèé îíöëîãò òîõèðóóëàí øèíý÷ëýõ, îëîí óëñûí ñòàíäàðòàä áàéõã¿é çàðèì àñóóäëààð íýìæ ñòàíäàðò áîëîâñðóóëàí ìºðäºõ ÿâäàë þì. Ýíäýýñ õî¸ðäàõü íü èë¿¿ çîõèìæòîé ãýæ ¿çýýä õàðèí ìàíàé îíöëîãîîñ õàìààð÷ ÿìàð ñòàíäàðòûã íýìæ áîëîâñðóóëàõ òàëààðõ ñàíàëàà õ¿ñíýãòýýð õèéæ õàðóóëàâ.
- 107. 111 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê ÀÎÓÑ-ä áàéãààãààñ ãàäíà ¿íäýñíèé ñòàíäàðòàä øèíýýð îðîõ сòàíäàðòûí íýð, ¿íäýñëýëèéã õàðóóëñàí õ¿ñíýãò Ñòàíäàðòûí íýð Á¿ëýã ¯íäýñëýë 1. Àóäèòûí äàãàëäàõ ¿ëé÷èëãýýíèé øèíæ ÷àíàð, ò¿¿íä òàâèãäàõ øààðäëàãà I Ìàíàéä íèéòëýã õýðýãëýãääýã 2. Àóäèòûí ¿éë àæèëëàãààíû çîõèîí áàéãóóëàëò, äàðààëàë I ÀÎÓÑ-ä áàéõã¿é 3. Àóäèòûí áàéãóóëëàãûí äîòîîä ñòàíäàðò, ò¿¿íä òàâèãäàõ øààðäëàãà I Øèíýýð ¿¿ñýí õºãæèæ áàéãàà òóë øààðäëàãàòàé 4. Àóäèòûí ÿâöàä òàâèõ (ãàäààä) õÿíàëò I 5. Àóäèòûí àæëûí ¿ð ä¿íãèéí òàëààð àóäèòîðààñ õàðèëöàã÷èä ºãºõ áàðèìò áè÷èã YII 6. Àóäèòîðûí áîëîâñðîë, äàâòàí ñóðãàëò, øàëãàëò XI ÀÎÓÑ-ä áàéõã¿é. Ìºí ¿éë àæèëëàãààíû îíöëîãîîñ õàìààð÷ çàéëøã¿é áàéõ øààðäëàãàòàé 7. Áàíêíû àóäèò YIII 8. Äààòãàëûí àóäèò YIII 9. Áóñàä áàéãóóëëàãûí àóäèò (ñàí, áàíêíû áóñ ¿éë àæèëëàãàà) YIII ÀÎÓÑ-ä áàéõã¿é. Àóäèò õèéõ øààðäëàãà íýìýãäýæ áàéãàà Íÿãòëàí áîäîã÷äûí îëîí óëñûí õîëáîîíû àóäèò áàòàëãààæóóëàëòûí îëîí óëñûí ñòàíäàðòûí óäèðäàõ çºâëºëººñ àóäèòûí îëîí óëñûí ñòàíäàðòûã øèíý÷ëýí 10 á¿ëýãò õàìààðàõ 52 ñòàíäàðòûã 2003 îíä õýâë¿¿ëñýíèéã ìàíàéä 2005 îíä ìîíãîë õýëýýð îð÷óóëàí ãàðãàëàà. ¯¿íèéã ìºðäºõèéí çýðýãöýý ¿íäýñíèé ñòàíäàðò áîëîâñðóóëàõ øààðäëàãà áàéãàà òàëààð äýýð ºã¿¿ëñýí áèëýý. Õ¿ñíýãòýýð õàðóóëñàí ñòàíäàðò íü àóäèòûí îëîí óëñûí ñòàíäàðòàä áàéõã¿é, íºãºº òàëààð ìàíàé ¿éë àæèëëàãààíû ºíººãèéí ýðýëòòýé óÿëäóóëæ àâ÷ ¿çâýë áàéõ øààðäëàãàòàé ñòàíäàðòóóä þì. Òóõàéëáàë àóäèòûí õÿíàëòûí àñóóäëààð îëîí óëñûí òóñäàà ñòàíäàðò áàéõã¿é áîëâ÷ ýíý íü àóäèò øèíý òóòàì ¿¿ñýí õºãæèæ áàéãàà ìàíàé îðíû õóâüä çàéëøã¿é ç¿éë. ̺í ýíä àóäèòûí áàéãóóëëàãûí äîòîîä ñòàíäàðòûã áîëîâñðóóëàõ àðãà ç¿é, ò¿¿íèé á¿òöèéí òàëààð ñòàíäàðò áîëîâñðóóëàõ øààðäëàãà ÷ áèé. Àóäèòûí áàéãóóëëàãûí äîòîîä ñòàíäàðòààð àóäèòûí òºëºâëºëò, ýðñäýë áîëîí ìàòåðèàëëàãèéí òºâøíèéã òîäîðõîéëîõ, øàëãàëòûí àðãà ç¿éã áîëîâñðóóëàõàä àóäèòûí êîìïàíèóä åðºíõèé çàð÷ìûí äàãóó ººð ººð áàéäëààð õàíäàõ ¸ñòîé áîëîâ÷ ìàíàéä ºíººäºð àóäèòûí êîìïàíèóäàä ýíý àñóóäàë ¿íäñýíäýý îðõèãäîîä áàéíà. Áóñàä ñòàíäàðòóóä, òóõàéëáàë àóäèòûí áóñàä ¿éë÷èëãýý, àóäèòîðûí áîëîâñðîë, òýäíèé ìýðãýæëèéí áýëòãýë, àóäèòûí ¿éë àæèëëàãààíû çîõèîí áàéãóóëàëò, ìºí áóñàä ñàëáàðûí àóäèòûí àñóóäëóóäûã ïðàêòèê ýðýëòòýé óÿëäóóëæ àâ÷ ¿çëýý. Õàðèí ñòàíäàðòûí äîäîîä á¿òöèéí òàëààð çàðèì ñòàíäàðòûã æèøýý áîëãîí òîäîðõîé ñàíàë, çàãâàð ãàðãàæ õîëáîãäîõ áàéãóóëëàãàä õ¿ðã¿¿ëñýí ÷ ýíý òàëààðõ ñóäàëãààíû àæëûã áèä ¿ðãýëæë¿¿ëæ áàéíà.
- 108. 112 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛà Á¯Ñ×ÈËÝÍ ÕªÃƯ¯ËÝÕÝÄ ÝÐ×ÈÌ Õ¯× ÕÀÍÃÀÌÆÈÉÍ ¯¯ÐÝà ÐÎËÜ ¨.Ãàíòîãîî Ìîíãîë óëñûã á¿c÷èëýí õºãæ¿¿ëýõ íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí à÷ õîëáîãäîë Ìîíãîë îðíû íóòàã äýâñãýðèéí íºõöºë áàéäàëä íèéãýì, ýêîëîãèéí òýíöâýð, õàðèëöàí óÿëäààã õàíãàõ çàéëøã¿é áºãººä ýíý çîðèëãîîð ýäèéí çàñãèéã çîõèöóóëàõ áîäèò øààðäëàãà áèäýíä òàâèãäàæ áàéãàà þì. Á¿ñ íóòãèéí õºãæëèéã íèéãýì, ýäèéí çàñàã, áàéãàëèéí íºõöºë áàéäàëòàé õîëáîí àâ÷ ¿çâýë: ªíººãèéí Ìîíãîë óëñàä àæèëã¿éäëèéí ò¿âøèí, îðëîãî, îðîí ñóóöíû íºõöºë, áîëîâñðîë, ýð¿¿ë ìýíä, ñî¸ë óðëàã, ìýäýýëëèéí ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæ ÷àíàð çýðýã íü õ¿í àìûí àìüäðàëûí ò¿âøèíã èëýðõèéëæ áàéäàã ãîë ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä àéìàã, õîò, á¿ñ íóòãààð íèëýýä ÿëãààòàé áîëæýý. Èéìä õ¿í àìûí àìüäðàëûí ò¿âøèíã àéìàã, á¿ñ íóòãóóäûí õºãæëèéí íººö áîëîìæ, ºâºðìºö íºõöºë áàéäàëä íü íèéö¿¿ëýí äýýøë¿¿ëýõ íü Ìîíãîë óëñûí á¿ñ íóòãóóäûí õºãæëèéí õóâüä ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé àñóóäàë áîëæ áàéíà. Ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéí åðºíõèé ò¿âøèí àéìàã, õîò, á¿ñ íóòãààð èõýýõýí ÿëãààòàé áàéãààã íýã õ¿íä íîãäîõ ÄÍÁ-íèé ÿëãààíààñ õàðæ áîëîõ þì. Áàðóóí á¿ñèéí íýã õ¿íä íîãäîõ ÄÍÁ Óëààíáààòàð õîòûí ýíý ¿ç¿¿ëýëòýýñ 3.6 äàõèí áàãà, Õàíãàé á¿ñèéí ýíý ¿ç¿¿ëýëòýýñ 1.78 äàõèí áàãà, óëñûí äóíäàæààñ 2.2 äàõèí áàãà áàéíà. Ç¿¿í á¿ñèéí íýã õ¿íä íîãäîõ ÄÍÁ Áàðóóí á¿ñèéí ýíý ¿ç¿¿ëýëòýýñ 1.4 äàõèí èõ áàéãàà ÷ óëñûí äóíäàæààñ 1.5 äàõèí áàãà áàéíà. ¯¿íýýñ ¿çýõýä àéìàã õîò, á¿ñ íóòãóóäûí ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéã äýýøë¿¿ëýõ ÿâäàë á¿ñ¿¿äèéí õóâüä ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé þì. ªíººãèéí Ìîíãîë óëñàä íèéãìèéí õºãæëèéí õ¿ðýýíä ÷, ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéí õ¿ðýýíä ÷ àéìàã, õîò, á¿ñ íóòãóóä õîîðîíä èõýýõýí ÿëãààòàé áàéíà ãýæ õýëæ áîëíî. Àéìàã, õîò, á¿ñ íóòãóóäûí õýìæýýíä áàéãàëûí íººö áàÿëãèéí çîõèñòîé àøèãëàõ, õàìãààëàõ àæëûã ñàéæðóóëæ, ýêîñèñòåìèéí òýíöâýðò áàéäëûã õàäãàëàõ àñóóäàë ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé ãýæ ¿çýæ áàéíà. Ýíýõ¿¿ çîðèëãûí õ¿ðýýíä ¿íäýñíèé áîëîí á¿ñ íóòãèéí íèéòëýã à÷ õîëáîãäîë
- 109. 113 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê á¿õèé á¿ñ¿¿äèéí õîîðîíä íü áîëîí ãàäààä çàõ çýýëòýé çîõèñòîé õîëáîæ ÷àäàõóéö ñóóðü ñàëáàðûí(äýä á¿òýö) ñ¿ëæýýã á¿ðä¿¿ëýõ íü ãîë çîðèëòóóäûí íýã áîëæ áàéãàà áèëýý. Ñóóðü ñàëáàðûí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñãèéí íýã áîëîõ ýð÷èì õ¿÷íèé íàéäâàðòàé, òîãâîðòîé õàíãàìæ áóé áîëãîõ ÿâäàë þì. ªíººãèéí áàéäëààð äýýðõ ÷èãëýëýýð ñóäàëãàà øèíæèëãýý õèéõ, ò¿¿íèé ¿íýëýìæèéã òîäîðõîéëîõ àñóóäàë ìàíàé óëñûí õóâüä òºäèéëºí ñóäëàãäààã¿é áàéíà. 2. Á¿ñ íóòàã áîëîí õºäºº îðîí íóòãèéí ýð÷èì õ¿÷èé õàíãàìæèéí çàðèì àñóóäëóóä Ýð÷èì õ¿÷íèé õàíãàìæèéí áàéäàë ÷ àéìàã, õîò, á¿ñ íóòãóóäààð áàãàã¿é ÿëãààòàé áàéíà. Ñóìûí òºâèéã öàõèëãààí, äóëààíààð íàéäâàðòàé õàíãàõ ÿâäàë õºäººãèéí õºäºëìºð÷äèéí, àìüæèðãààíû ò¿âøèíã äýýøë¿¿ëýõýä ÷óõàë õ¿÷èí ç¿éë áîëäîã. Á¿ñ íóòãèéí öàõèëãààí õàíãàìæ, õýòèéí òºñºâèéí àñóóäàëä óëàìæëàëò ñî¸ë, ºðãºí óóäàì íóòàãò òàðõàí áàéðëàñàí õºäººãèéí õ¿í àì, ýðñ òýñ óóð àìüñãàë, áàéãàëèéí íººö áàÿëàã õ¿ðýýëýí áàéãàà îð÷íû îëîí îíöëîãèéã àâ÷ ¿çýõ õýðýãòýé áîëíî. Á¿õ ñóìûí òºâ, ñóóðèí ãàçðûã 3 ãîë á¿ëýãò àíãèëàí äàðààõ õ¿ñíýãòýä ¿ç¿¿ëýâ. Îðøèí ñóóã÷äûí òîîíû àíãèëàë À á¿ëýã (1000 õ¿ðòýë õ¿í àìòàé)  á¿ëýã (2000- ààñ äýýø õ¿í àìòàé Ñ á¿ëýã (4000-ààñ äýýø õ¿í àìòàé Íèéò Ñóì ñóóðèíãèéí òîî 156 130 36 322 Ýð÷èì õ¿÷íèé ñèñòåìä õîëáîãäñîí 50 61 25 136 Ýð÷èì õ¿÷íèé ñèñòåìä õîëáîãäîîã¿é 106 69 11 186 Ñóìäûí òºâ, ñóóðèí ãàçðóóäûí öàõèëãààí õàíãàìæèéí øèéäëýýð íü àíãèëàí ¿çâýë: Öàõèëãààíæ óóëàëò Ñ¿ëæýýíä õîëáîãäñîí Ñ¿ëæýýíä õîëáîõîîð øèéäâýð ãàðñàí Ñèñòåìä õîëáîõîîð ñàíàë áîëãîñîí Áèå äààñàí öàõèëãààí õàíãàìæòàé áàéõ Ñóìûí òºâ 126 39 32 103 Ñóóðèí ãàçàð 19 1 2 - Íèéò 145 40 34 103
- 110. 114 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê 3. Ýð÷èì õ¿÷íèé õýòèéí õºãæëèéí ñèñòåìò øèíæèëãýýíèé ÷èã õàíäëàãà Ýíý ñèñòåìèéí õàíäëàãûí àðãûí ãîë àãóóëãà íü ýð÷èì õ¿÷íèé íººöººñ àâàõóóëàí ýð÷èì õ¿÷íèé ýöñèéí õýðýãëýã÷èä õ¿ðòýëõ íýãäìýë ç¿éë ãýæ ¿çäýã. Àæ ¿éëäâýðæñýí îðíóóäàä ýð÷èì õ¿÷ íü ýäèéí çàñãèéí áèå äààñàí áàéäàëä íºëººëºõ áà ãàäààä áîäëîãî, ýäèéí çàñãèéí ñàëáàðûí õºãæëèéã õàíãàõ, áàéãàëü îð÷íû íºëººëºë ã.ì. àñóóäëûã õàìàð÷ áàéäãèéã ñóäëàñàí áàéõ þì. Áàðóóíû îðíóóäàä ýð÷èì õ¿÷íèé óðò õóãàöààíû ñèñòåìèéí øèíæèëãýýíèé ïðàêòèê òóðøëàãà áà ñóäàëãààíû îëîí àðãà áàéãàà þì. Ýð÷èì õ¿÷èíä øèíæëýõ óõààí òåõíèêèéí òàëààðõ îëîí óëñûí ìýäýýëëèéã ñóäëàí õýðýãëýõ, øèíæèëãýý õèéõ òýð÷ëýí øèíý òºðëèéí òºõººðºìæ, ïðîöåññûí ¿íäñýí òîäîðõîéëîìæèéã ñèñòåì÷ëýõ àðãà õýìæýý àâ÷ áàéíà. Äýýðõ óëñ îðíóóäûí òóðøëàãûã ººðèéí îðíû ºâºðö áîëîí ýêîëîãèéí áàéäëûã õàðãàëçàí á¿ñ íóòãèéí öàõèëãààí õàíãàìæèéí øèíæëýõ óõààíû ¿íäýñëýëòýé çàãâàð áîëîâñðóóëàõ õýðýãòýé ãýæ ¿çýæ áàéíà. Ä¿ãíýëò: 1. Èëòãýëèéã á¿õýëä ä¿ãíýæ ¿çâýýñ á¿ñ íóòãóóäûí ýð÷èì õ¿÷íèé ìèêðî á¿òöèéã ýõíèé ýýëæèíä áèé áîëãîõ ¸ñòîé õèéãýýä ýíý ÷èãëýëýý𠺺ðèéí îðíû á¿ñ íóòãèéí ýäèéí çàñãèéí õºãæèëòýé óÿëäñàí ñóäàëãààã õèéõ øààðäëàãàòàé áàéíà. 2.Á¿ñ íóòãèéí ýð÷èì õ¿÷ õàíãàìæèéí ñóäàëãààíû ¿íäñýí äýýð áóþó òóõàéí á¿ñèéí õºãæëèéí òààëàìæòàé áîëîí òààëàìæã¿é áàéäëûã õàðãàëçñàí á¿ñ íóòãèéí ýð÷èì õ¿÷íèé õºãæëèéí çàãâàðûã ãàðãàæ òàâèõ õýðýãòýé áàéíà.
- 111. 115 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê ÃÀÀËÈÉÍ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÍ ÝÐÑÄËÈÉÍ ÌÅÍÅÆÌÅÍÒ
- 112. 116 ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ: îíîë,ïðàêòèê